On the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Our subject will continue from the previous talk. You will remember that we are nearing the end of the Divine Liturgy, and more specifically, we have reached the point at which the clergy receive Holy Communion within the sanctuary.

In the previous talk, we discussed the words exchanged between the deacon and the priest.

Both were about to receive Holy Communion, and both did so; and each in turn said the words of Isaiah: “Behold, this has touched your lips; it shall take away your iniquities and cleanse your sins.” Then, because the Divine Liturgy is a joyful event, as we have said, there follow several joyful passages from the Liturgy of the Resurrection—three or four hymns: “Having Beheld the Resurrection of Christ,” “Shine, Shine,” “O divine, O beloved, O sweetest voice,” and “O great and most sacred Pascha, Christ.”

These are words we hear especially during the Paschal season. They are joyful passages because, as we have said, the whole Divine Liturgy encompasses the entire economy of the Incarnation: Christ’s descent, His journey toward the Crucifixion, His Resurrection, and now, in what follows, His Ascension.

But another event comes in between. Now that those within the sanctuary have received Holy Communion, they prepare to give Holy Communion to those outside as well. Normally, there should be people outside who are ready to receive. Unfortunately, there are also occasions when there is not even a small child there to receive Holy Communion.

This, of course, is very sad. The very purpose for which the Divine Liturgy was celebrated has not been fulfilled. Someone may naturally ask, “Was there no purpose, then? Did it benefit no one?” It benefited the departed. They were benefited; in an indirect way, they received Communion. But the others were entirely inconsistent: they did not prepare, and they did not come for the Holy Eucharist. They simply came to Church without paying attention to the reason why the Divine Liturgy is celebrated.

Since there should normally be people outside who are ready to receive Holy Communion, the remainder of the Lamb must be placed in the Chalice. The Lamb, which represents Jesus Christ, was divided into its four portions, and the priest—or bishop—and the deacon received Holy Communion from it.

Normally, two portions still remain. These must be placed in the Holy Chalice and brought out through the doors to be given to the faithful with the exhortation: “With the fear of God, faith, and love, draw near.”

This threefold requirement is essential for every faithful person who is about to draw near. First, the fear of God is necessary. This means knowing before Whom and for what you are about to approach, rather than coming casually and without preparation. To say, “I fear God,” means: I take God into account, I give heed to God, and I reverence God.

When Scripture says that a wife should fear her husband, it means that she should respect him, take him into account, and give heed to him.

A God-fearing person depends upon God in everything and does nothing without first looking upward to Him. Such is the person who fears God.

There are people who do not fear God. They fear the public prosecutor or some other person, yet they do not fear God. And still, man ought to fear God. There are two things, of course, that man must fear.

Forgive me—I mean man, not God. Man must fear sin and must fear God. He must fear these above all else. If he fears God, then he also fears sin and avoids it. And if he fears sin, he fears it precisely because he fears God. The two are inseparably linked. No one can say that he fears God while not fearing sin.

Nor can we say that someone who fears sin is at the same time without the fear of God. No! The person who fears sin also fears God.

Beware of the person who does not fear God, for such a person does not fear sin either. And the person who does not fear sin does not fear God. He is godless and without the fear of God. Far from being ready to receive Holy Communion, he simply does whatever he pleases.

Therefore, a person must come with the fear of God and with true faith in the Mystery. “I believe, O Lord, and I confess that You are truly Christ, the Son of the living God, who came into the world to save sinners, of whom I am first.” Each person must regard Christ in this way: as his own personal Savior.

True faith in the Mystery also means believing that this is the Body and Blood of Christ. If I draw near unworthily and without setting my life in order, I will be consumed. If I draw near worthily, having set my life in order, my sins will be consumed, and my soul will be filled with light.

True faith must also be joined with love; love is an indispensable companion. For it was God’s love for mankind that brought God down to earth so that He might raise man back up to Heaven. This love became incarnate and brought about our adoption as children of God.

Love, then, is an indispensable companion. This is why, as we have said many times throughout our discussion of the Divine Liturgy, there is so much reference to peace.

“For the peace from above,” “for the peace of the whole world,” “Peace be unto all,” and “Let us love one another”—all these are connected with love. And when love is absent... Love must extend in two directions: toward our fellow human beings and toward God.

A person in such a state must not approach Holy Communion. Many people approach Holy Communion while still carrying long-standing passions, deep hatreds, and many grave unresolved matters, simply because it is a feast—because it is Christmas, Pascha, or the Dormition fast in August.

Under no circumstances will Christ sanctify such a so-called believer if he has not yet made the sacrifice required in order to love. For love is born of sacrifice. It demands sacrifice; it demands blood. You must give up your ego, perhaps give up possessions, and surrender many things in order to attain what we might call this gracious greeting from God.

This is essential. No one should ever set out for Church or for Holy Communion—or even for prayer, another act of worship, a memorial service, a funeral, or Baptism—while enmity remains. After all, the purpose of all these things is that we should go and pray.

How can I pray when I am cut off from someone because of the hostility between us, whatever its cause may be? There is no room for that. So the third element is indispensable. Along with fear of God and the true faith, a person must also bring this third element: love.

He must hold these things in one hand, and with the other take hold of the communion cloth, open his mouth, and receive the true Love—the Love who unites him with God, brings him peace with God, and makes him God’s child by grace.

For all who receive Him—all who have received Christ in Baptism, in Holy Communion, and in faith—‘to them He gave the right to become children of God.’ Therefore, anyone who does not come bearing this threefold gift must understand that he is not participating in the Mystery rightly and does not receive the blessings that flow from it—the eighteen gifts which, according to Basil the Great, flow from Holy Communion.

He does not receive them. Instead, we make sure we meet other conditions before coming to Holy Communion: a little token fast—one day, or perhaps two or three—then washing, bathing, shaving, or perhaps saying rather harshly to someone, ‘Forgive me; I am going to receive Holy Communion.’ And that is all.

But we do not come with true metanoia and repentance, true faith, the blessing of our spiritual father, a conscience at peace, and our accounts properly settled with both our fellow human beings and God.

If only it were possible to examine those who will come to Holy Communion the day after tomorrow, on Christmas—those who join the line without any proper basis, as though they were going to a bakery to receive ordinary bread.

If I told you that, out of a thousand, nine hundred and fifty approach unworthily and receive Holy Communion to their condemnation, I would not be far from the truth—at least here in Athens.

Young men and women, gentlemen and ladies who have no connection with the Church and no desire to hear about Jesus, His life, and His Gospel, or to live His life, will nevertheless come forward to receive Holy Communion. That is why this fear of God is necessary when a person approaches.

This applies to every person who bears responsibility for himself. But there are also people who, in relation to Holy Communion, bear responsibility for others as well: the parents who bring their children.

Here we encounter matters that are neither discussed nor preached from the pulpit.

We see a mother bringing her child to receive Holy Communion. She even chooses particular days because of her superstitions—the feast of Saint Barbara, for example, Saint Marina, Saint Stylianos, or some other saint.

Mothers imagine that Holy Communion is somehow different on that particular day.

Let me take this opportunity to answer this briefly. The Saints differ among themselves in the grace they have received from God, according to their martyrdom and the boldness they possess before Him.

Holy Communion, however, is no different on any day—not even on Pascha.

I repeat: the Saints differ among themselves in the degree of boldness they have before the Lord. But Holy Communion never differs in any way. Whatever the day and whoever celebrates the Divine Liturgy, it is no different.

Whether it is celebrated by the most sinful priest in the world or by the holiest Saint, it is the very same Holy Communion.

That is one delusion. The second delusion is this: the mother herself is unfit to receive Holy Communion and therefore does not receive—apart from certain mothers who bring their child to receive Holy Communion and then, while still holding the child in one hand, immediately receive Holy Communion themselves.

Both the ram and the ewe receive Holy Communion.

Most mothers, however, bring the baby to receive Holy Communion, but they themselves do not receive. They think that the baby is receiving—but on the basis of whose faith does the baby receive?

The baby has neither fear of God, nor faith, nor love.

On the basis of whose faith, then, will the baby receive these gifts? How can God sanctify your child and preserve it for you? Or how can Saint Barbara, for example, or Saint Catherine do so, when, out of superstition, you bring the child to Church on the saint’s feast day to receive the blessing?

How is that possible? God does not hear sinners; but if anyone worships God and does His will, He hears that person. So we have many mothers and many parents who are guilty of mortal sin, yet come forward as though they were faithful.

But these poor little children receive on the basis of their parents’ faith.

They cannot make any confession of faith for themselves. The same thing happens in Baptism.

In Baptism, we baptize them and make the confession of faith on their behalf. Can an unbeliever go there and confess, saying on behalf of the child, “I renounce Satan,” when that person is himself an unbeliever?

You take a godmother dressed immodestly in trousers, and she goes there to say on behalf of the child, “I renounce Satan.” Whom are you going to renounce, when he is the one who has dressed you and brought you there looking like that? Renounce your own Satan first, and then you can renounce him on behalf of the child.

That is the proper order of things. This is why we see so many deplorable consequences and cannot explain them—so many strange things happening in homes, which you yourselves see but cannot understand. These are the reasons.

It is not enough, then, for me to have faith only for myself. If there is a little one whom I undertake to care for, I must also have faith on that child’s behalf. And in these situations there are so many other innocent creatures whom we have brought into this same condition and deprived of the grace of God.

Someone may ask me, “What does God do with them, then? Does He burn them up?” In His goodness, I want to believe that He does not burn them.

That is what I want to believe. I may be mistaken at this moment, but I want to believe that He does not burn them because of an unbelieving mother—a cruel mother—or a cruel, unbelieving, indifferent father, or whatever else he may be.

I believe He does not burn them, but neither does He give them what is received by the children of those mothers and fathers who truly believe, prepare themselves, prepare their children as well, teach them to fast, bring them to Holy Confession, and cultivate their spiritual life.

They care only about washing the children outwardly, or dressing them up according to worldly fashion, and taking them to Church. This is something I believe must be said. Anyone who assumes the responsibility of presenting either himself or someone else before the Holy Chalice must take these things very seriously. This is especially true on the great feast days.

And there is another great, satanic disorder.

You may see stillness and reverence among the congregation until the time for Holy Communion approaches. But when the moment comes for Holy Communion to be given, something strange will happen, either among the people or among the clergy.

Something will happen. Especially on days when there is a large crowd, when people come out of mere custom to receive Holy Communion, there is a great commotion. People push and crowd one another; some tell lies, others pretend to be ill; elderly people force their way in, and young people rush forward to seize it and receive.

Such noise and disorder arise—something that should never happen in a Church, where God Himself comes down, at that most awe-inspiring moment when man is united with his God. Yet it does happen.

Each of us has only one mouth, and all of us claim, in one way or another, to be faithful. We ought to be able to remain completely still, allow the person in front of us to move forward naturally, and then, when our turn comes, proceed in a calm and orderly line.

If we are women, we must not stand among the men. Under no circumstances—under no circumstances—should Christ ever see us approaching in such disorder. We must go to the women’s line, whether we are elderly or whatever our condition may be: to the women’s line.

As for the gentlemen, I have never seen them pushing into the men’s line. The women will do all these things! The men should come forward first, and then the ladies. If there are babies, they should be helped to receive and leave; then those who are ill and need assistance should rise and come forward. There is no reason to rush and shove them just to save two, three, or five minutes. They have spent an hour, an hour and a half, or two hours in Church, and those who helped bring them there should show a little patient endurance. They should not stir them up and push them forward. Nor should I be made to feel obliged to give up my place so that someone may receive first merely because she is an old woman, or he is an elderly man, and so forth. None of that matters; they can receive afterward. Let everyone proceed in good order, and then you can quietly receive Holy Communion, return, and sit in your place again.

This Jewish custom of...

There may be thousands who come for Holy Communion, but only dozens remain for the thanksgiving afterward. They receive through one door and go straight out through the other. Judas did the same thing, while they were still seated at the table and it was still laid. They had not risen, made the sign of the Cross, or given thanks.

But Satan is the instigator of this. A person’s angel does not drive him out of the Church; his devil drives him out. Take that from me and remember it.

When someone takes his child—or simply himself—and leaves the Church before the priest gives the dismissal, before he says, “Let us depart in peace,” he has not even heard the blessing of peace. Where are you going? Are you going into the hands of Satan? How can you leave like that?

You are playing the part of Judas, who left before hearing the sacred thanksgiving that was offered there.

The twenty-sixth chapter of Matthew. And as you can see, there are certain exceptional cases, so I do not wish to be absolute. There are cases involving children or babies whom their mothers cannot keep calm, and so they are compelled to take them into the narthex, or even outside. They can still hear. There are also other cases—for example, a mother may have left someone at home.

I understand that someone who is ill may have to leave, even if he can remain for only one, two, or five more minutes. But those are exceptional cases. Among a thousand people, nine hundred and ninety cannot all be exceptions of this kind.

It may be one, two, five, ten, or twenty people. But here it has become the rule. People simply leave the Church. Where, then, is their gratitude? They come, snatch the Bread, and leave. They do not remain to give thanks.

Without scolding anyone or creating unpleasant situations, we have a duty to show others, by our own conduct, what is right.

For our people are suffering from ignorance. These things are not being taught from the pulpit.

And you know that people today do not know these things, nor do they read books about them. They read other, unnecessary things. But they must learn what is essential for them: the deeper matters of the faith, the things that will save them. They have never passed through this world before. They will come only once to be judged; they will not return here to graduate from some school. So they absolutely must learn these things.

That is why we explain them at length and speak a little sternly, hoping that something will remain. We try to say them with an intensity of a hundred, hoping that perhaps two degrees of it will be put into practice—not ten, twenty, or thirty, but even two. For matters of faith are the hardest things to put into practice.

I have also held our priests responsible, because many of them do not receive Holy Communion at the invitation, “With fear of God.” They dismiss the crowds and receive afterward. This is inconsistent. The proper time for receiving the Holy Gifts is at “With fear of God.”

Indeed, in one province where I happened to be, I found an order from the bishop that the priests were to receive at the very end, so that the people could leave without becoming tired. In other words, those who wish to receive Holy Communion are punished, while those who do not wish to receive are shown favor.

For what purpose? So that they can leave quickly.

It is an unpleasant thing; it is not good. It is good for the faithful to receive Holy Communion with fear. If possible, when there are more than two priests and a deacon—and if there is a third priest as well—there should be a second and third Holy Chalice, so that everyone may be served more easily: two Chalices from the central door and one or even two more from the other two doors, so that this matter may be handled more efficiently. Yes. But meanwhile, those waiting to receive Holy Communion—small children, elderly men, old women, and the rest—are pushed aside and crowded together, while the others conspicuously come forward to take the antidoron, scatter crumbs from it over their bald heads as though fulfilling a vow, and then leave while talking ostentatiously. This is blasphemy, and one day Christ will demand an account of it.

Often, indeed, the antidoron is distributed from the Beautiful Gate while Christ is given from the north door over there. No! The Beautiful Gate is for Christ. The antidoron belongs to another category, and if it is not distributed, the world will not end. If it is not distributed, the world will not end. Besides, there are Canons of ecclesiastical law which say that those who are not in a state to receive Holy Communion are not entitled to receive antidoron either.

Those who have not received Holy Communion are entitled to take antidoron; and if the proper order were actually observed, then we could discuss the matter. Unfortunately, it is not observed, and the person who has not received Holy Communion is treated as though he were being punished. In the early Church, those who did not receive were disciplined and excommunicated, because everyone received Holy Communion.

Now, in a sense, those who do receive Holy Communion are the ones being excluded, while those who do not receive are left entirely free. That is why most laypeople find it strange when someone says that a person should struggle spiritually and come forward more frequently: that he should make some small effort, avoid certain things, eat less, stop running here and there, give up one habit and then another, restrain his flesh, and so be able to receive again sooner.

Then the questions begin: When did you eat? When did you sleep? Are you unmarried?—and so forth. They go so far as to examine the most intimate details. They find it strange that a person might come forward to receive Holy Communion more frequently. This is because people make up the rules for themselves.

There is a way for a person to live a better life, as the Church desires, and to come forward himself, so that at least every Sunday he does not miss receiving his God. But unfortunately, as I have said, our ignorance and indifference have brought us to such a state that the priest often comes out and does not have even one small child to receive Holy Communion.

I do not remember which hierarch it was—or rather, which Saint—who was celebrating the Divine Liturgy. He came out, and no one approached. No one was going to receive Holy Communion. “For whom, then, was Holy Communion prepared today?” He would not go back through the Royal Doors, hoping that someone might still come forward, because he could not justify returning without anyone having received.

How could he say, “Having rightly partaken”? How could he say, “We have seen the true light”? How could he say all the other things that followed, when they would simply be lies? So they went into the neighborhood, found a woman who had a very young baby, and brought the child to the church.

They gave Holy Communion to that child, and only then did the hierarch go back inside. Otherwise, he would have remained there at the Royal Doors for nearly two hours, waiting with the Holy Chalice for someone to come and receive Holy Communion.

I remember—we were discussing it one day with Prokopios himself, the Bishop of Kefallinia, though the name of that saintly man escapes me. Of course, these things seem strange to us, because we have never studied the matters of our faith.

We talk about fashions and things like that, but we do not discuss matters of faith. Recently, however, knowledge about this subject has begun to spread, and it is true that many people have begun to receive Holy Communion.

The priests, too, are becoming enlightened—at least those who study. Saint Nicodemus the Hagiorite was among the first to write about frequent Holy Communion. Saint Macarius of Corinth also wrote about it.

Dialismas had written about it, and Makrakis had written about it. Many had written on the subject, and so in recent years this understanding has begun to spread. Another book has also recently appeared, besides the one we ourselves wrote, The Antidote to Death.

It concerns frequent Holy Communion. Another book, The Forgotten Treasure, truly comes from the Holy Mountain. It is a substantial book now in circulation, and we have it here as well. Thus knowledge has begun to increase. In his own way, the late Father Angelos was also in favor of frequent Holy Communion.

There were also certain places here in Athens where a person could go to receive Holy Communion—Father Jerome at the Church of the Ascension, for example. Yet even when this effort is made, people begin demanding mere formalities.

“What did you eat yesterday, and where did you throw away the chicken bone?” They ask you nothing else; they ask only about that—whether you ate oil yesterday or perhaps an egg. But what have you done with your life? Are you cultivating your soul? Have you made your confession? Do you believe? No one asks about these things.

In any case, the moment when we say, “With the fear of God, faith, and love, draw near,” is the most moving moment of all. It is the moment for which a person prepares in order to come into communion with his God.

You understand what you do when you are going to visit a palace: you rehearse every posture, sometimes even in front of a mirror. How will you present yourself to His Majesty? How will you bow? What will you say? You assume different postures and rehearse them.

Now consider what you must do to present yourself before your God. The outcome will not simply be, “Go away; I will give you nothing.” The consequences may be the very opposite: either you will receive a hundredfold, or you will receive nothing and even suffer harm.

For Holy Communion is either for the remission of sins or unto eternal Hell, as we said when reading those beautiful prayers of preparation. In any case, the priest gives Holy Communion to the faithful. Those who were prepared and received then return to their places.

Then the priest, or the deacon holding the Chalice, offers a prayer to God and says, “Save Your people and bless Your inheritance.” And here a question arises.

Picture the priest, the bishop, or the deacon standing at the Holy Doors.

He has given Holy Communion to the people, and the deacon has drawn his orarion over his shoulder. He takes up the Holy Chalice and cries out to God, “Save Your people and bless Your inheritance.” But you have not received Holy Communion. Where are you, then? Tell me: who now constitutes that inheritance?

Does it include both those who received Holy Communion and those who did not, or only those who received? Only those who received. They came into communion with Christ. They became brothers and sisters of Christ and heirs of God. This is God’s inheritance. This little flock is the little vineyard. They remained on the vine and drew life from it; the others remained as dry branches.

We do not understand the words. “Save them,” he repeats. He is holding God in his hands and saying, “My God, save Your people, those who have come into communion with You, and bless these heirs.” As for the others, I do not know—let them make their own arrangements; let them take the antidoron, the blessed bread distributed after the Divine Liturgy, and save it until tomorrow, because they have been smoking since morning. Do you understand? It is a fearful and terrifying thing. We create our own Hell. God does not create it for us; we create it ourselves. It depends on us whether we pass over to the side that leads to salvation or remain on the side that does not.

We have found the true faith, worshipping the undivided Holy Trinity, for the Holy Trinity has saved us.

“We have seen the true Light.” “In Your light we shall see light.” We received light and saw light; we saw the true Light. “We have received the heavenly Spirit.” But if someone did not come into communion with Christ, where, tell me, did he receive the heavenly Spirit? He did not receive it. “We have found the true faith,” because through faith we came to Christ and were united with Him. “We worship the undivided Holy Trinity, for the Holy Trinity has saved us”—through the Second Person, our Lord Jesus Christ.

The deacon raises the Holy Gifts and says, “Exalt, Master.” He carries them into the sanctuary, and the priest, receiving them into his hands, says quietly, “Be exalted above the heavens, O God, and let Your glory be over all the earth.” These are the things I was speaking about—the parts that follow and are connected with the Ascension of the Lord.

The Lord ascends. And afterward He will come again, for that is what still remains. We know the events up to the Ascension. The words “and He shall come again” have not yet been fulfilled; they will be fulfilled.

Then we hear aloud outside the sanctuary, “Always, now and ever, and unto the ages of ages. Amen.” May He count us worthy always, now and throughout all ages, to do the same. Then comes the exhortation: “Stand upright. Having received the divine, holy, immaculate, immortal Mysteries of Christ…” Here the word “upright” has many meanings.

Clearly, he is calling everyone.

Rise. They were not kneeling; some were seated. If, for example, someone was in Hagia Sophia, he would have had to wait more than an hour for the distribution of Holy Communion to be completed, because more than twenty thousand people received from over a hundred Holy Chalices. So those who had received returned to their seats or stalls—the elderly men and women, the aged, the disabled, and others who had good reason—and sat reverently, following the receiving of the Holy Gifts. When it was finished, the call went out to everyone: “Rise, that we may give thanks; let those who have received stand upright.”

“Having been counted worthy to partake of the divine, holy, immaculate, immortal, heavenly, life-giving, and awesome Mysteries of Christ, let us thank the Lord.” Let us thank Him from our hearts. Gather your strength—even if you have to stand on one foot—so that we may thank God. But here I would like to mention something we see every day in Church: we fail to exercise discernment, especially some elderly people.

You have noticed that the Polychronion is connected with the hymn to the Holy Trinity. At the same time that we sing “Holy God,” the Polychronion follows. Yet we see people rise for the Polychronion even though they remain seated while “Holy God” is being chanted.

When will these people finally learn? If they cannot remain standing for both, they should sit during the Polychronion and stand for “Holy God.” When will they learn this? Otherwise, it means that they fear the king more than they fear God. Are you afraid that people will call you a leftist or a communist if you do not stand when the king is mentioned? You are elderly and were sitting while “Holy God” was being chanted, yet now you stand for the king! Either sit for both, or sit during the Polychronion and stand for “Holy God.”

I am not telling you to sit during either one. But if your strength fails you—you are human, after all—measure your strength and sit when necessary. Stand for “Holy God,” and then sit during the Polychronion. Exercise discernment. When will you learn this, old man?

And this still happens now, in the twentieth century. That is why the deacon says, “Stand up, so that we may thank God.” Stand up! He is telling you plainly to stand there and thank Him upright: “Having received the divine, holy, immaculate, immortal, heavenly, life-giving and dread Mysteries of Christ, let us worthily thank the Lord.”

“Help us, save us, have mercy on us, and preserve us, O God, by Your grace,” and so forth. Once again, the deacon does not neglect to exhort and remind the people: now that you have received Holy Communion and carry Christ with you, take care that the whole day may be perfect, holy, peaceful, and sinless.

“Having asked”—let us ask that it may be perfect, holy, peaceful, and sinless. And not only that: “Let us commend ourselves and one another and our whole life unto Christ our God.” We are to entrust our whole life to Christ. We are making a confession of faith. Unfortunately, even we do not promise Him this as fully as we should.

The choir responds, “To You, O Lord”—yes, we entrust it to You. The priest then says a prayer to Christ in a low voice: “We thank You, O Master and Lover of mankind, Benefactor of our souls, for on this present day You have counted us worthy of Your heavenly and immortal Mysteries.”

He gives thanks on behalf of himself and of the people whom he represents at that moment, because God has counted worthy both us and those standing outside the sanctuary to receive this heavenly, immortal food. It is a great thing for a human being to enter into communion with his God.

“Make straight our path.” Give us direction; set us upon the right road. “Make straight our path. Establish us all in the fear of You.” Strengthen us in the fear of You as well. I will not do this, because God does not will it—for the reason we explained earlier. We have already said what the fear of God means.

“Guard our life.” And it is true that God must guard a person’s life—and He does guard it when that person entrusts it to Him.

“Make firm our steps,” not by our own strength, but “through the prayers and supplications of the glorious Theotokos and Ever-Virgin Mary, and of all the Saints, for You are our sanctification.” Unless You sanctify us, we cannot make ourselves holy. And to You we send up glory—to the Father, the Son, and the Holy Spirit, now and always and unto the endless ages. Amen. Here the command is given: “Let us depart in peace.” Here is the blessing: “Let us depart in peace.” In the Liturgy of Saint James, in the Church, the service ended at this point. The deacon came out and said, “Let us depart in peace.” That was all. No antidoron, nothing else. If you ever happen to attend when they do it properly, instead of following their own customs, those who have received Holy Communion leave sooner because they have received. Those who have not received, however, remain there waiting to receive antidoron.

And the door will close with a thud, and he will receive nothing. Then you will understand and say, “What have I been doing here all this time? Why did I come?” Then you will feel the emptiness. Then you will realize that you must prepare yourself to go to Church for the Gift, rather than merely waiting for the antidoron.

Then you will understand it. For now, this antidoron deceives us into thinking that we have done something. It deceives us.

“Let us depart in peace.” That is it; the road is open, and the service is finished. There is nothing else. In the early Church there was no antidoron. The antidoron appeared later, and we turned it into a dogma. As half-communicants, we concealed the Holy Chalice and brought forward antidoron with holy water instead. We hid the Holy Chalice and became worse than the Pharisees. “Blind Pharisee,” He says, “which is greater: the gift, or that which sanctifies the gift?” Which, then, is greater? Once again the people are called: “Let us pray to the Lord.” The reader responds, “Lord have mercy,” and the priest says the prayer beginning, “O Lord, who blesses those who bless You,” and so forth. This is called the Prayer Behind the Ambon, because it was once said behind the ambon.

In the early Church, the ambon was not located where it is today.

Those of you who have visited Kalabaka will know that high above the town there is a church of the Most Holy Theotokos dating from before the seventh century. There you will find the ambon in the middle of the church. The priest would go to the ambon and, standing below it at the rear, read this prayer.

The deacon stood at the front, at the edge of the solea, with his head bowed, and listened as this prayer—called the Prayer Behind the Ambon—was read. It is called that because it was offered behind that ambon. Later, ambos were moved to various locations. In some churches they are still used, while in others they are not used at all, as you know, because in many churches today no homily is preached. This prayer was read there.

It says here: “O Lord, who blesses those who bless You and sanctifies those who trust in You, save Your people and bless Your inheritance.” But something else comes before this. There is an exchange between the chanter and the clergy.

The chanter says, “Lord, have mercy. Lord, have mercy. Lord, have mercy. Holy Father, bless.” Yet the priest does not give the blessing himself; he turns to Christ. Although the people, represented by the choir and the chanter, give the priest the word to bless, he does not bless on his own authority. They say, “Lord, have mercy. Lord, have mercy. Lord, have mercy. Holy Father, bless.” But the priest turns to Christ and says, “O Lord, who blessest those who bless Thee.” In other words: It is not I; may You give the blessing.

How beautiful that is! Therefore, whoever may be serving the Divine Liturgy in an Orthodox church, and however sinful he may be, never leave the Church on his account. It is not he who bestows the blessing. Another stands behind him and acts through him in the Church.

A Roman Catholic priest says, “I bless you; I crown you; I baptize you; I hear your confession.” The Orthodox priest does not speak this way. He says, “O Lord, who blessest those who bless Thee.” You, O Lord, bless those who put their trust in You—not I, the sinful priest.

You, O Lord, baptize. “The servant of God is baptized in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit”—not, “I baptize you.” “The servant of God is crowned in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit.”

O Lord, who said, “Whatever you bind shall be bound, and whatever you loose shall be loosed,” loose also this servant of Yours—not, “I forgive you.”

Do you understand how beautifully Orthodoxy has arranged all this, and how mistaken are those who keep away because the priest did this or the priest went astray, and so forth? He is human. Have you ever prayed that God would sustain and illumine him, or have you driven him still farther down with your tongue?

But even if he is sinful, do not be afraid. It is not he; Another stands behind him. “O Lord, who blessest those who bless Thee and sanctifiest those who put their trust in Thee”—those who believe in You. “Save Thy people and bless Thine inheritance.”

Those who eat His flesh and drink His blood become His heirs. They become joint heirs with Christ, heirs together in God. The inheritance belongs to God, and Christ is the natural Heir.

Through Holy Communion and Baptism, we become brothers and sisters of Christ and, by grace, children of God. Thus we become joint heirs with Christ. “Preserve the fullness of Thy Church.” The fullness of the Church!

Anyone who does not receive Holy Communion is not part of the fullness of the Church. He has cut himself off; he does not remain on the vine. He is not within the fullness of the Church, and the Lord does not preserve him. He is left guarding only his own pride—or Satan guards him with his own shepherd’s crook, through that man’s sins.

“Preserve the fullness of Thy Church. Sanctify those who love the beauty of Thy house”—of Your twofold house. For this does not refer only to the church building. Above all, it refers to this house within us. Christ first dwells here, within us, and only then in temples made by human hands.

First there must be cleansing here and beauty here within us; then Christ dwells there.

Is there beauty within when someone may love to clean the oil lamps and candle stands, yet at the same time has gone twenty or thirty years without receiving Holy Communion or going to Holy Confession? What good comes of that? May God bless him—yes, may God bless him.

“Glorify them in return by Thy divine power.” They glorify You through their good works, and by their lives they give others cause to glorify You. Therefore, glorify them in return by Your great power, and do not forsake us who hope in You.

“Grant peace to Thy world.” Peace is neither sold nor bought; it is given as a gift by God. That is why, whenever the Church opens her lips in prayer, peace comes first: “For the peace from above, let us pray to the Lord; for the peace of the whole world…” Again and again, the Church prays for peace.

She prays for Your Church, the priesthood, our rulers, the armed forces, and all Your people. See how this prayer asks Christ to bring peace to the whole world around us and to preserve it. “For every good gift and every perfect gift is from above, coming down from Thee, the Father of lights.”

This is taken, as you know, from the catholic epistle of James, the brother of the Lord. Everything good is Yours. Consequently, we must ask it of You—for ourselves, for our people, for our Church, for our armed forces, for our rulers and all who govern us, and for everyone.

“To the Father, and to the Son, and to the Holy Spirit.” The prayer concludes by invoking the one Godhead in three hypostases, or persons. Then, as a fitting response, those beautiful words of Job are brought forth: “Blessed be the name of the Lord, from henceforth and forevermore.”

We chant this three times: “Blessed be the name of the Lord.” These are the words Job first spoke when his wife was urging him to blaspheme God, while he continued to bless God. After this has been chanted three times, the prayer concerning the fulfillment of the Law and the Prophets is read.

The Divine Liturgy now draws to its close, for Christ came and fulfilled both the Law and the Prophets: “O Christ our God, who art Thyself the fulfillment of the Law and the Prophets, who didst fulfill all the dispensation of the Father, fill our hearts with joy and gladness, always, now and ever, and unto ages of ages. Amen.” The priest and the deacon come out, and the priest turns toward the people and gives the blessing: “The blessing of the Lord and His mercy come upon you, through His divine grace and love for mankind, always, now and ever, and unto ages of ages.”

At this point—and not before—the antidoron, the blessed bread distributed after the Divine Liturgy, is blessed, with the words, “The blessing of the Lord and His mercy be upon you.” It is wrong to bless the antidoron where it is commonly blessed now and to distribute it there at that moment, from one side and the other, and so forth.

That is wrong. It has no place there. Unfortunately, this practice has become established. And often it is not even placed in the people’s hands by the priest. It is distributed on the Holy Altar; they kiss the altar cloth and take it. They do not kiss the priest’s hand as they receive it.

They have come to regard the altar cloth as being above the hand of the priest who celebrates the Divine Liturgy. No—the priest’s hand is above the cloth of the Holy Altar. At this point, when the antidoron is distributed, the diptychs containing the names of the departed are read.

We will have much to answer for before our departed, because many diptychs are not read at that time. Nor should the antidoron be taken to the candle stand. Yet every sly operator goes off to the chapels, takes antidoron, and distributes it simply to send the people away.

No! This is the moment when the antidoron is blessed. Once I saw an archimandrite, and my soul rejoiced. They brought him the antidoron before the proper time, but he would not touch it. I said, “Glory to God.”

I saw him at the dependency of Saint Catherine’s Monastery of Mount Sinai. At this very point in the service, I saw him signal to the young attendant, “Bring the tray.” Then, precisely as he said, “The blessing of the Lord and His mercy,” he took the tray and blessed it.

Then he distributed the antidoron. This is the proper time for the antidoron, and we should receive it from the priest’s hand, not take it from the candle stand. The priest’s hand is blessed: it has divided the Lord’s Body. And as I told you earlier, at the beginning, if the right hand of the Forerunner, which touched the Lord’s head, remains incorrupt to this day at the Holy Monastery of Dionysiou on the Holy Mountain, then what are we to say of the hand of a priest? Yet many disdain it and will not receive the antidoron from the priest’s hand. Instead, they take it from the candle stand or receive it by various other means, and so forth.

In the end, the priest offers this lengthy concluding prayer, glorifies God, invokes all the Saints and the Saint of the day, gives thanks, and closes with the words, “Through the prayers of our Holy Fathers.” That, more or less, covers the matters surrounding the Divine Liturgy.

Tonight’s talk is the twenty-sixth talk on the Divine Liturgy. According to others, it is the twenty-seventh; perhaps it is. From my notes, I see it as the twenty-sixth. Some people here have told me that when I resumed the series, I left out one section. I will look into it. If I have indeed omitted it, we will return to that section and discuss it; it amounts to one or two talks. Our purpose was simply to say a few words, not to offer a full interpretation. We have neither the ability nor the knowledge to interpret what the Holy Spirit has placed within the Church.

Our purpose was simply to awaken interest. And I hope that God and the Saints who composed all these things will bless us and have mercy on us. But we too must desire to do our part, so that we may be edified by the Divine Liturgy. This is what I pray for one another and for everyone. Amen.

Το θέμα θα είναι η συνέχεια του προηγουμένου. Θα ενθυμείσθε ότι βρισκόμεθα στο τέλος περίπου της Θείας Λειτουργίας και πιο συγκεκριμένα εκεί που γίνεται η κοινωνία των κληρικών μέσα εις το Ιερόν.

Μιλήσαμε στην προηγουμένη αυτά τα οποία λέγονται μεταξύ του Διακόνου και του Ιερέως.

Πρόκειτο να κοινωνήσουν και οι δύο και κοινώνησαν και είπον ο καθένας από την πλευρά του το του Ησαΐου: «Ιδού, τούτο ήψατο των χειλέων σου και αφελεί τας ανομίας σου και τας αμαρτίας σου περικαθαριεί». Στη συνέχεια, λόγω του ότι η λειτουργία είναι ένα χαρμόσυνο γεγονός, όπως έχουμε πει. Από τη Λειτουργία της Αναστάσεως χαρμόσυνα περιστατικά, τρία-τέσσερα τροπάρια, το Ανάσταση Χριστού Θεας Άμενη, το Φωτίζου Φωτίζου, το Θείας ο Φίλης ο Ουλικιτάτης του Φωνής και ο Πάσχα το Μέγα και η Ερώτα των Χριστές.

Αυτά είναι λόγια τα οποία ακούμε κατ' εξοχήν στις ημέρες του Πάσχα. Χαρμόσυνα περιστατικά, διότι όπως είπαμε ολόκληρος η Θεία Λειτουργία Είναι ολόκληρος η ενσαρκώς οικονομία Η κάθοδος του Χριστού, η είσοδος της Σταύρωσης Του, η Ανάστασής Του Και τώρα, στη συνέχεια, θα είναι η Ανάληψή Του.

Εδώ μεσολαβεί ένα άλλο περιστατικό. Τώρα, εφόσον αυτοί εκοινώνησαν μέσα, ετοιμάζονται να κοινωνήσουν και τους έξω. Κανονικά θα πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι προς θείαν κοινωνίαν έξω. Έχουμε δυστυχώς και κρούσματα που να μην υπάρχει ούτε μικρό παιδί να κοινωνήσει έξω.

Αυτό βέβαια είναι πολύ θλιβερό. Δεν είχε σκοπόν που έγινε καν η Θεία Λειτουργία. Τώρα βέβαια θα πει κανείς: «Δεν είχε σκοπόν, δεν ωφέλησε τίποτα;» Ωφέλησε τους κεκοιμημένους. Ωφέλησε αυτούς, εκοινώνησαν αυτοί εμμέσως. Όμως αυτοί οι άλλοι ήσαν τελείως ανακόλουθοι, δεν ετοιμάστηκαν, δεν ήρθαν διά την Θεία Ευχαριστία· ήρθαν απλώς στην Εκκλησία, χωρίς να προσέξουν για ποιο λόγο γίνεται η Θεία Λειτουργία.

Εάν μεν, λοιπόν, που θα πρέπει να υπάρχει κόσμος προς θείαν κοινωνίαν έξω, πρέπει να μπει το υπόλοιπο από τον αμνόν, γιατί ο Ιησούς Χριστός, όπως διεμελίσθη ο αμνός από τα τέσσερα που ήτο, το εκοινώνησε ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς και ο διάκονος.

Κανονικά το υπόλοιπο, μένουν δύο μερίδες ακόμη, αυτό πρέπει να πέσει μέσα στο Άγιον Ποτήριον και να βγει στην πύλη, να δοθεί στους πιστούς με την προτροπήν: «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε».

Είναι ένα τρίπτυχο το οποίο είναι απαραίτητο σε κάθε πιστό, προκειμένου να προσέλθει. Χρειάζεται, λέει, φόβος Θεού, δηλαδή να γνωρίζεις πού πρόκειται να προσέλθεις, να μην έρχεσαι απλώς και ως έτυχε. «Φοβούμαι βέβαια τον Θεόν» ερμηνεύεται: λογαριάζω τον Θεόν, υπολογίζω τον Θεόν, σέβομαι τον Θεόν.

Γυνή να φοβείται τον άντρα, να σέβεται τον άντρα, να λογαριάζει τον άντρα, να υπολογίζει τον άντρα.

Θεοφοβούμενος άνθρωπος: το παν το εξαρτά από τον Θεό και δεν κάνει τίποτα που δεν θα κοιτάξει επάνω πρώτα. Τέτοιος είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Θεό.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν φοβούνται τον Θεό, φοβούνται τον εισαγγελέα, φοβούνται κάποιον, και τον Θεό δεν τον φοβούνται. Και εντούτοις έπρεπε ο άνθρωπος να φοβείται τον Θεό. Δύο πράγματα πρέπει να φοβάται βέβαια ο Θεός.

Συγγνώμη, ο άνθρωπος: την αμαρτία και τον Θεό. Αυτά πρέπει να τα φοβάται στο έπακρο. Και βέβαια αν φοβείτε τον Θεό Φοβείται και την αμαρτία. Και αποφεύγει την αμαρτία. Και αν φοβείται την αμαρτία, Φοβείτε την αμαρτία διότι φοβείτε τον Θεό Είναι αλληλένεται τα αυτά Δεν μπορεί να πει ότι φοβείτε τον Θεό μα δεν φοβείται την αμαρτία.

Ούτε μπορούμε να πούμε, ένας που φοβείται την αμαρτία... Ότι είναι ταυτοχρόνως αθεόφοβος. Όχι! Φοβείται και τον Θεό αυτός που φοβείται την αμαρτίαν.

Φοβάστε τον άνθρωπο που δεν φοβάται τον Θεόν· αυτός δεν φοβάται και την αμαρτία. Και ο άνθρωπος που δεν φοβάται την αμαρτία, δεν φοβείται και τον Θεόν. Είναι αθεόφοβος. Όχι να κοινωνεί· ό,τι θέλει ας κάνει.

Χρειάζεται, λοιπόν, εδώ πέρα ο άνθρωπος να έρθει με φόβον Θεού, πίστην προς το μυστήριον, πίστην ορθήν. Πιστεύω Κύριε και ομολογώ ότι σοι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος, ο ελφόνης των κόσμων αμαρτωλούς όσαι, ο πρώτος τιμή εγώ, ατομικός σωτήρ, έτσι πρέπει να τον σκέπτετε, το Χριστό του ο καθένας

Πίστη ορθή προς το μυστήριον ακόμη, ότι είναι Σώμα και Αίμα Χριστού. Ότι, εάν δεν προσέλθω επαξίως τακτοποιημένος, θα κατακαώ. Εάν προσέλθω επαξίως τακτοποιημένος, θα κατακαούν οι αμαρτίες μου. Και θα λαμπρυνθεί η ψυχή μου.

Ορθή πίστη και αγάπη· απαραίτητος συμπαραστάτης η αγάπη. Διότι αυτός που κατέβασε τον Θεό στη γη, για να ξανανεβάσει τον άνθρωπο στον ουρανό, ήταν η αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο. Αυτή η αγάπη ενσαρκώθη και έφερε τα αποτελέσματα της υιοθεσίας.

Η αγάπη, λοιπόν, είναι ένας συμπαραστάτης απαραίτητος. Γι’ αυτό και σε πολλές περιπτώσεις, όπως είπαμε, κατά το διάστημα που συζητούμε αυτό το θέμα της Θείας Λειτουργίας, γίνεται συζήτηση για αυτή την ειρήνη.

Περ της Άμουθεν Ειρήνης, της Ειρήνης Σύμπαντος Κόσμου, Ειρήνη την Ειμήν, Ειρήνη πάθη, Αγαπήσομεν Αλλήλους Όλα αυτά έχουν σχέση με την αγάπη. Και όταν δεν υπάρχει αγάπη... Και η αγάπη πρέπει να είναι προς δύο πλευρές: προς τον συνάνθρωπο και προς τον Θεό.

Ο άνθρωπος δεν πρέπει να προσέρχεται στη Θεία Κοινωνία. Πολλοί, με πάθη παλαιά, με πολλά μίση, με καταστάσεις πολλές βαριές, προσέρχονται στη Θεία Κοινωνία, απλώς γιατί είναι εορτή, γιατί είναι Χριστούγεννα, γιατί είναι Πάσχα, γιατί είναι Δεκαπενταύγουστος.

Επ’ ουδενί λόγω δέχεται ο Χριστός να αγιάσει τον λεγόμενον τούτον πιστόν, εφόσον δεν έκαμε θυσία ακόμη να αγαπήσει. Διότι η αγάπη είναι απότοκος της θυσίας και χρειάζεται θυσία, θέλει αίμα, θέλει να διαθέσεις το εγώ, να διαθέσεις περιουσία ίσως, να διαθέσεις, ξέρω εγώ, πολλά πράγματα, για να επιτύχεις αυτή την καλημέρα τη λεγομένη του Θεού.

Είναι απαραίτητο στοιχείο. Δεν πρέπει κανείς ποτέ να οδεύσει προς την εκκλησία, ούτε προς την κοινωνία, μα ούτε προς προσευχή, ούτε για άλλη λατρεία, ούτε για μνημόσυνο, ούτε για κηδεία, ούτε για βάπτιση, εφόσον υπάρχει έχθρα, που προϋποτίθεται ότι όλα αυτά σκοπόν έχουν να πάμε να προσευχηθούμε.

Πώς θα προσευχηθώ, εφόσον είμαι αποκεκομμένος εξαιτίας καταστάσεως που έχω εχθρικής με κάποιον για κάποια αιτία; Δεν υπάρχει περιθώριο. Απαραίτητο, λοιπόν, στοιχείο: το τρίτο. Μαζί με τον φόβο και με την ορθή πίστη, θα πρέπει να παρουσιάσει ο άνθρωπος και το τρίτο στοιχείο, την αγάπη.

Θα τα κρατάει αυτά στο ένα χέρι και στο άλλο χέρι θα πάρει το ωράριο, για να ανοίξει το στόμα του να πάρει την αγάπη την πραγματική, που τον ενώνει και τον ειρηνεύει με τον Θεό και τον κάνει κατά χάριν παιδί Του.

Διότι όσοι λαμβάνουν Αυτόν, όσοι έλαβαν Αυτόν, τον Χριστόν, εν το βαπτίσματοι, εν τη Θεία Κοινωνία, εν τη πίστη, εν εν εν, αυτής εξουσία εδώθη τέκνα Θεού γεννές Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος που δεν παρουσιάζεται με αυτό το τρίπτυχο στο χέρι του, να γνωρίζει ότι δεν επιτελεί το μυστήριο σωστά και δεν απολαμβάνει αυτά που απορρέουν, τα 18 χαρίσματα κατά τον Μέγαν Βασίλειον, που απορρέουν από τη Θεία Κοινωνία.

Δεν τα απολαμβάνει. Εμείς άλλες προϋποθέσεις φροντίζουμε να έχουμε, προκειμένου να έρθουμε στη Θεία Κοινωνία: μια μικρή νηστεία ψεύτικη εκεί, μια ημέρα, ξέρω εγώ, δύο-τρεις. Λοιπόν, δεν ξέρω τι, να πλυθούμε, να κάνουμε ένα μπάνιο, να ξυριστούμε, ξέρω εγώ, ή μπορεί να πούμε και σε κανέναν «συγχώρεσέ με, πάω να κοινωνήσω», έτσι λίγο άγρια, και τίποτα άλλο.

Όχι όμως με πραγματική μετάνοια, με πραγματική πίστη, με άδεια πνευματικού, με συνείδηση αναπαυμένη και με τακτοποιημένα τα δίπτυχα και τα υπόλοιπα με τους συνανθρώπους και με τον Θεό.

Εάν είναι δυνατόν να εξεταστούνε οι άνθρωποι που θα προσέλθουν μεθαύριο, τα Χριστούγεννα, στη Θεία Κοινωνία, αυτοί που μπαίνουν κατ’ ατεκμήριον εις την σειράν, ωσάν να πηγαίνουν σε φούρνο να παίρνουν κοινόν άρτον,

αν σας πω στους χιλίους οι 950 αναξίως προσέρχονται και θανασίμως κοινωνούν, δεν θα είμαι έξω της πραγματικότητας. Τουλάχιστον εδώ στα Θαφήνα.

Νέοι, νεάνιδες, κύριοι, κυρίες, που δεν έχουν καμιά σχέση με την Εκκλησία και δεν έχουν καμιά διάθεση να ακούσουν περί του Ιησού και της ζωής Του και του Ευαγγελίου Του και να ζήσουν τη ζωή Του, θα προσέλθουν όμως να κοινωνήσουν και εντός της δεν θα λάβουν Είναι ανάγκη να υπάρχει ο φόβος αυτός του Θεού, προκειμένου ο άνθρωπος να προσέλθει.

Αυτό είναι για κάθε άνθρωπο, ο οποίος φέρει ευθύνη ιδίαν. Είναι άνθρωποι επίσης που έναντι της Θείας Κοινωνίας φέρουν ευθύνας και άλλων. Είναι οι γονείς που φέρουν τα τέκνα.

Έχουμε και αυτά τα οποία ούτε συζητούνται ούτε κηρύττονται από του άμβωνος.

Βλέπουμε μια μητέρα και φέρει το τέκνο της να το κοινωνήσει. Και μάλιστα διαλέγει και τις μέρες, έχει προλήψεις. Βλέπεις, της Αγίας Βαρβάρας, επί παραδείγματι, της Αγίας Μαρίνης, του Αγίου Στελιανού, ξέρω εγώ, κάτι άλλο.

Οι μητέρες έχουν τη γνώμη ότι την ημέρα εκείνη η Θεία Κοινωνία κάπως αλλιώς είναι.

Δράττομαι της ευκαιρίας να απαντήσω με δύο λόγια στην περίπτωση αυτή. Οι Άγιοι μεταξύ των έχουν διαφορετική χάρη από τον Θεό, κατά αναλογία του μαρτυρίου των και της παρρησίας που έχουν προς Αυτόν.

Η Θεία Κοινωνία όμως δεν έχει ουδεμίαν διαφοράν, ουδεμίαν ημέραν, ούτε το Πάσχα.

Οι Άγιοι, επαναλαμβάνω, μεταξύ των έχουν διαφοράν παρρησίας απέναντι του Κυρίου. Η Θεία Κοινωνία όμως δεν έχει ουδεμία διαφορά. Οποιαδήποτε ημέρα, από οποιονδήποτε και αν γίνεται, δεν έχει ουδεμία διαφορά.

Από τον αμαρτωλότερο παπά του κόσμου να γίνει και από τον αγιότερο Άγιο να γίνει, είναι η ιδία η Θεία Κοινωνία.

Μία πλάνη είναι αυτή. Η δευτέρα πλάνη είναι ότι, εφόσον η μητέρα είναι ακατάλληλος προς την Κοινωνία και από μόνη της δεν κοινωνεί, εκτός ορισμένων που κοινωνούν το τέκνο τους και με το άλλο χέρι αμέσως παίρνουν και κοινωνούν και αυτές.

Κοινωνεί και το πρόβατο και η προβατίνα.

Οι περισσότερες όμως κοινωνούν το μωρό και δεν κοινωνούν αυτές. Έχουν τη γνώμη ότι το μωρό κοινωνεί. Και βάσει ποιας πίστεως κοινωνεί το μωρό;

Ούτε φόβον έχει Θεού, ούτε πίστην έχει, ούτε αγάπην έχει.

Βάσει ποιας πίστεως θα πάρει αυτά; Πώς είναι δυνατόν ο Θεός να στο αγιάζει αυτό και να στο φυλάει; Ή η Αγία Βαρβάρα Φερυπίνη ή η Αγία Εκατερίνη που εκ προλήψεως την ημέρα της εορτής το πηγαίνεις στην εκκλησία για να πάρεις τον αγιασμό;

Πώς είναι δυνατόν; Αμαρτωλών ο Θεός ουκ ακούει. Αλλ' εάν τις θεοσεβής ή και το θέλημα αυτού ποιεί, τούτου ακούει. Έχουμε, λοιπόν, πολλές μανάδες και πολλούς γονείς που είναι ένοχοι θανάτου και έρχονται ως πιστοί.

Μα αυτά τα παιδάκια τα καημένα, βάσει της πίστεως των γονέων θα λάβουν.

Αφ' εαυτών δεν μπορούν να κάνουν καμία ομολογία. Το ίδιο συμβαίνει και στο βάπτισμα.

Και στο βάπτισμα τα βαπτίζουμε και ομολογούμε. Ένας άπιστος μπορεί να πάει να ομολογεί εκεί πέρα και να λέει: αποτάσσουμε το σατανά για λογαριασμό του παιδιού. Εφόσον αυτός είναι άπιστος.

Πάρεις μια παντελοφορούσα τώρα νονά και να πάει να πει από τα άσφαλον του Σαδανά για το παιδί. Ποιος θα ήταν να αποτακτείς, που σε έχει φορέσει, που το να εις φορέσει έτσι έτσι εδώ. Ποιος θα ήταν να πει, να αποτακτείς τον δικό σου πρώτα, κέπτα να θα αποτακτείς αυτό.

Αυτή είναι η σειρά του πράγματος. Γι' αυτό βλέπουμε τόσα παρατράγουδα και δεν μπορούμε να τα ερμηνεύσουμε. Τόσα παράξενα που γίνονται στα σπίτια, τα οράτε και δεν μπορούμε να τα ερμηνεύσουμε. Είναι αυτά τα πράγματα.

Δεν είναι, λοιπόν, μόνο εγώ να έχω πίστη για το λογαριασμό μου. Εάν υπάρχει και μικρότερος κάποιος που θα τον αναλάβω, πρέπει να έχω και γι' αυτόν. Και στις περιπτώσεις αυτές είναι τόσα άλλα αθώα πλάσματα, τα οποία έχουμε φέρει στο ίδιο και τα στερούμε της χάριτος του Θεού.

Τι κάνει τώρα ο Θεός, θα μου πείτε κανείς; Θα τα κατακαίει; Εγώ θέλω να πιστεύω, εν τη χρηστότητί του, δεν τα κατακαίει.

Εγώ έτσι θέλω να πιστεύω. Μπορεί να λανθάνω αυτή την ώρα. Όμως θέλω να πιστεύω ότι δεν τα κατακαίει για την άπιστη αυτή μάνα, την κακούργα μάνα, τον κακούργο πατέρα, τον άπιστο, τον αδιάφορο, τον δεν ξέρω τι.

Ότι δεν τα κατακαίει, αλλά δεν τους δίνει όμως εκείνα που θα έχουνε τα παιδιά των μανάδων εκείνων, των γονέων εκείνων. Οι οποίοι πιστεύουν πραγματικά, ετοιμάζονται, τους κάνουν επίσης ετοιμασία, τα νηστεύουν, τα εξομολογούν, τα αξιοποιούν.

Κοιτάζουν μόνο να τα πλύνουν εξωτερικώς ή να τα καλλωπίσουν κατά κόσμον και να τα πάνε στην εκκλησία. Είναι κάτι που νομίζω ότι πρέπει να λεχθεί, και ο καθένας που αναλαμβάνει μια ευθύνη, ή τον εαυτό του να παρουσιάσει στο Άγιο Ποτήριο ή κάποιον άλλον να παρουσιάσει, ως εκ της θέσεως, στο Άγιο Ποτήριο, να τα λάβει σοβαρώς υπόψη αυτά τα πράγματα. Εδώ, σε αυτές τις περιπτώσεις, και μάλιστα τις μεγάλες ημέρες.

Και ένα άλλο μεγάλο παρατράγουδο σατανικό.

Όσο βλέπετε μίαν ησυχία και θρησκευτική ευλάβεια μέσα στο ακροατήριο μέχρι την ώρα που θα πλησιάζει η Θεία Κοινωνία, όταν όμως φτάσουμε στην ώρα που θα δοθεί η Θεία Κοινωνία, κάτι παράξενο θα γίνει ή από το λαό ή από τον κλήρο.

Κάτι θα γίνει. Και μάλιστα αν πέσει σε ημέρες που είναι πολύς ο κόσμος, που προσέρχεται εκ συνηθείας στις μέρες εκείνες να κοινωνήσει, γίνεται ένα μεγάλο αντιμάμαλο, σπρώχνονται, συνωθούνται άνθρωποι, ψεύδονται ορισμένοι, προσποιούνται άλλοι ότι είναι άρρωστοι, γέροντες μπαίνουν μέσα, νέοι τρέχουν να αρπάξουν, να το πάρουν.

Αν γίνεται μια φασαρία, ένα πράγμα που μόνο σε εκκλησία, και που κατεβαίνει αυτός ο Θεός, την πιο φρικτή στιγμή της ενώσεως του ανθρώπου μετά του Θεού του, δεν θα έπρεπε να γίνεται. Και τούτο γίνεται.

Και ένα στόμα έχει ο καθένας, ε, και όλοι κατά κάποιον τρόπο λέμε ότι είμαστε πιστοί. Που θα μπορούμε να μην κινηθούμε από τη θέση μας καθόλου, να αφήσουμε να προωθηθεί φυσικά ο εμπροστινός από μας και με τη σειρά μας, σε μια φυσιολογική σειρά, να περάσουμε και εμείς με τη σειρά μας.

Αν είμαστε γυναίκα, να μην είμαστε μέσα στους άνδρες. επουδενή λόγο, επουδενή λόγο να μην δει ποτέ Χριστός το στόμα μας Να πάμε στη σειρά των γυναικών, όχι η γραία, όχι ό,τι να είμαστε, στη σειρά των γυναικών.

Οι κύριοι, ποτέ δεν είδα κυρίους μέσα στη σειρά των ανδρών. Οι γυναίκες θα κάνουν όλα αυτά τα πράγματα και να προσέλθουν πρώτα οι άντρες, έπειτα να προσέλθουν οι κυρίες. Αν υπάρχουν μωρά, να βοηθηθούν, να φύγουν αυτά, και έπειτα να σηκωθούν οι ασθενείς, αυτοί που έχουν ανάγκη βοηθείας. Δεν είναι να πάνε να σπρωχτούν για δυο λεπτά, για τρία, για πέντε. Αυτοί κάθισαν μια ώρα, μιάμιση, δύο στην εκκλησία, και εκείνοι που τους βοηθούν και τους πήγαν μέχρι εκεί, να τους κάνουν λίγη υπομονή. Μην τους ξεσηκώνουν και τους σπρώχνουν. Να μου δημιουργήσει εμένα συνήθεια να δώσω τη θέση μου για να κοινωνήσει, διότι είναι γριά, διότι είναι γέροντας και τα τελευταία. Δεν παίζει κανένα ρόλο, γι’ όλα αυτά αργότερα. Κάντε και ο κόσμος, και να πας με την ησυχία σου να κοινωνήσεις και να ξαναγυρίσεις και να καθίσεις στη θέση σου.

αυτό το Ιουδαϊκό έθιμο του

Υπάρχουν χιλιάδες στη Θεία Κοινωνία και δεκάδες κατά τη Θεία Ευχαριστία. Διότι από τη μία πόρτα κοινωνούν και από την άλλη θα βγουν. Ο Ιούτας έκανε αυτό, ακόμη στις τραπέζεις ευρισχωμένοι, στρωμένοι Δεν είχαν σηκωθεί, δεν είχαν κάνει σταυρό, δεν είχαν ευχαριστήσει.

Σατανάς όμως η Σύνθεης αυτών Δεν τον διώχνει τον άνθρωπο από την εκκλησία ο Άγγελός του. Ο διάβολός του τον διώχνει. Να το ξέρετε από μένα.

Ο άνθρωπος που παίρνει ή το παιδί του ή τον εαυτό του και φεύγει από την εκκλησία, πριν ο ιερές πει το διευχών, πριν πει εν ειρήνη προέλθομαι, γιατί δεν άκουσες την ευλογία εν ειρήνη, πού πας. Πού πας, στα χέρια του σατανά; Πώς φεύγεις;

Παίζεις το ρόλο του Ιούδα, που έφυγε πριν ακούσει τη θεία αυτήν ευχαριστία που κάμανε εκεί πέρα.

26ο κεφάλαιο του Ματθαίου. Και αυτό το βλέπετε, είναι κάτι περιπτώσεις εξαιρετικές, που δεν θέλω να είμαι απόλυτος. Είναι κάτι περιπτώσεις παιδιών, μωρών, που δεν μπορούν να τα τιθασεύσουν οι μητέρες και βρίσκονται στην ανάγκη να βγούνε στον νάρθηκα, ξέρω εγώ, να βγούνε και απ' έξω. Ακούν. Είναι ακόμη κάτι άλλες περιπτώσεις, που μια μητέρα, ξέρω εγώ, κάποιον έχει αφήσει στο σπίτι.

Ξέρω, κάποιος άρρωστος πρέπει να φύγει, έστω να κλέψει και ένα και δύο και πέντε λεπτά. Είναι εξαιρετικές περιπτώσεις αυτές. Δεν μπορεί να είναι μες στους χίλιους ανθρώπους 990 να το κάνουν αυτό το πράγμα.

Αυτό μπορεί να είναι ένα, δύο, πέντε, δέκα, είκοσι. Εδώ είναι κατά κανόνα. Οι άνθρωποι φεύγουν αδιά τη εκκλησία Πού είναι άρα οι γυναίοι ούδες Έρχονται και αρπάζουν τον άρτον και φεύγουν. Δεν κάθονται να ευχαριστήσουν.

Χωρίς παρατηρήσεις και χωρίς να δημιουργούμε καταστάσεις, έχουμε υποχρέωση με τη στάση μας να δείχνουμε στον άλλον ότι αυτό είναι το σωστό.

Διότι ο λαός μας δέρνεται από άγνοια. Ο άμβωνας δεν τα ομιλεί αυτά τα πράγματα.

Και ξέρετε, σήμερα ο κόσμος δεν τα ξέρει αυτά, ούτε βιβλία διαβάζει. Άλλα πράγματα περιττά διαβάζει ο κόσμος. Αυτά που του είναι απαραίτητα να τα μάθει και να γίνει στην πίστη, πιο λεπτά πράγματα, αυτά που θα τον σώσουν, διότι δεν έχει ξαναπεράσει εκ του κόσμου τούτου, θα έρθει μια φορά να ξανακριθεί, δεν θα έρθει εδώ να απολυτευτεί, πρέπει να τα μάθει οπωσδήποτε.

Γι' αυτό τα λέμε έτσι εν πλάτει, σκληρά λίγο, μήπως μείνει τίποτα δηλαδή. Κοιτάμε να τα πούμε στα 100, μήπως γίνουνε σε βαθμό 2, όχι 10 και 20 και 30, σε 2 βαθμό, μήπως γίνουνε. Διότι είναι τα δυσκολότερα πράγματα, τα θέματα τα θρησκευτικά, να εφαρμοστούν στην πράξη.

Έφερα ενόχους και τους ιερείς μας, διότι και οι ιερείς μας δεν κοινωνούν πολλάκις στο «Μετά φόβου». Απολύουν τους όχλους και κοινωνούν εκ των υστέρων. Αυτό είναι ανακόλουθο. Κανονική ώρα της Θεοκοινωνίας είναι στο μεταφόβου.

Τώρα βέβαια, και σε επαρχία που έτυχα, και διαταγή βρήκα του Επισκόπου εκεί πέρα, να κοινωνούν έως το τέλος, για να φεύγει ο κόσμος, να μην κουράζεται. Τιμωρούνται δηλαδή όσοι θέλουν να κοινωνήσουν τώρα και δίδεται χάρη σ' αυτούς που δεν θέλουν να κοινωνήσουν.

Τι; Να φύγουν γρήγορα.

Είναι κάτι άσχημο, δεν είναι καλό. Καλό είναι να κοινωνεί ο πιστός μετά φόβου. Αν είναι δυνατόν και είναι πλείον των δύο ιερέων και διάκονος, και αν είναι και τρίτος, να είναι δεύτερο και τρίτο Άγιο ποτήριο, να διευκολύνει καλύτερα. Δύο ποτήρια από την κεντρική πύλη και ένα ή και δύο ακόμα από τις άλλες δύο πύλες και Να διευκολυνθεί το θέμα αυτό, ναι. Όμως να μεταφέρεται και να συνωθούνται με μικρά παιδιά, γέροντες, γραίες κ.λπ. στην άκρη, και οι άλλοι επιδεικτικώς να έρθουν να παίρνουν το αντίδωρο και να ρίχνουν τα ψίχουλα από το αντίδωρο στη φαλακρή κεφαλή τους σαν τάμα Και να φεύγουν συζητώντας επιδεικτικά, αυτό είναι βλασφημία και θα ζητήσει ο Χριστός λόγο μια ημέρα.

Πολλάκις, μάλιστα, το αντίδωρο να μοιράζεται από την ωραία πύλη και ο Χριστός να μεταδίδεται από την βορειά πύλη, από εκεί. Όχι, η ωραία πύλη είναι για το Χριστό. Το αντίδωρο είναι άλλη κατηγορία και να μην μοιραστεί, δεν χάθηκε ο κόσμος. Και να μην μοιραστεί, δεν χάθηκε ο κόσμος. Άλλωστε υπάρχουν κανόνες που λένε: όσοι δεν είναι εις θέσιν να κοινωνήσουν, ούτε αντίδωρο δικαιούνται να πάρουν.

Αντίδωρο δικαιούνται να πάρουν και, αν αυτό εφαρμοστεί, τότε θα συζητήσουμε. Αλλά δεν εφαρμόζεται δυστυχώς και θεωρείται τιμωρημένος ένας που δεν κοινωνήθηκε. Στην πρώτη Εκκλησία τιμωρούσαν, αφόριζαν αυτούς που δεν κοινωνούσαν, γιατί κοινωνούσαν όλοι.

Τώρα αφορίζουν κατά κάποιον τρόπο αυτούς που κοινωνούν και έχουν ελεύθερους τους άλλους που δεν κοινωνούν. Γι' αυτό και στους λαϊκούς φαίνεται παράξενο, αν κάποιος πει κάπου να αγωνιστεί, να προσέρχεται πιο συχνά, να κάνει ένα μικρό αγώνα, ξέρω εγώ, να αποφύγει ορισμένα πράγματα και τα τοιαύτα, να φάει λιγότερο, να μην πάει από εδώ από εκεί, να σταματήσει το ένα, να σταματήσει το άλλο, να περιορίσει τη σάρκα του, τα άλλα, και να προσέλθει συντομότερα, φαίνεται παράξενο στους περισσοτέρους.

Έγινε, πότε έφαγες εσύ και πότε κοιμήθηκες εσύ και δεν είσαι παντρεμένος εσύ και τα τοιαύτα. Φτάνουν μέχρι της ειδικής κλίσης να εξετάσουν. Τους φαίνεται παράξενο αυτό το πράγμα, ότι μπορεί ένας άνθρωπος να προσέρχεται έτσι πιο συχνά στην Θεία Κοινωνία. Διότι κανονίζουν από τον εαυτό τους οι άνθρωποι.

Υπάρχει ένας τρόπος να κάνει μια ζωή καλύτερη, όπως τη θέλει η Εκκλησία, και να προσέρχεται και αυτός και να μην χάνει το Θεό του κάθε Κυριακή τουλάχιστον, να μην χάνει το Θεό του. Αλλά δυστυχώς, όπως είπα, και η άγνοια και η αδιαφορία μας έχει καταντήσει σε τέτοιο μέρος, που να βγαίνει ο ιερεύς και να μην έχει ούτε ένα μικρό παιδί πολλάκις να κοινωνήσει.

Δεν θυμούμαι ποιος αρχιερεύς, ποιος Άγιος μάλλον, λειτουργούσε και βγήκε και δεν ήρθε κανείς. Δεν έκανε κανείς να κοιώνει σήμερα για ποιον έγινε η Θεία Κοινωνία Και δεν έμπαινε μέσα από την Ωραία Πύλη, μήπως έρθει κανείς να κοινωνήσει, γιατί δεν μπορούσε να δικαιολογήσει.

Πώς θα πει ορθοί μεταλαβόντες, πώς θα πει οι είδωνοι το φως των αληθινών Πώς θα πει τόσα πράγματα άλλα, που θα ήταν στη σειρά ψέματα στη συνέχεια; Και πήγανε, λέει, στη γειτονιά και φέρανε ένα μωρό παιδί από μια κυρία που ήταν εκεί πέρα, που είχε ένα πολύ μικρό παιδί.

Και το κοινωνήσανε εκείνο και τότε εισήλθε μέσα. Άλλως έμεινε εκεί δύο ώρες περίπου στην Ωραία Πύλη, περιμένοντας με το Άγιο Ποτήριο να έρθει κάποιος να κοινωνήσει.

Θυμούμε, μου διαφέρει, το συζητούσαμε το Κεφαλινίας μία μέρα, τον Προκόπιον τον ίδιο. Μου διαφεύγει το όνομά του, του Αγίου αυτού του ανθρώπου. Αυτά βέβαια για μας είναι παράξενα πράγματα. Διότι εμείς δεν διαβάσαμε ποτέ τα θέματα της πίστεώς μας.

Για μόδες, για τέτοια πράγματα συζητούμε. Για θέματα όμως πίστεως δεν συζητούμε. Τελευταίως όμως άρχισε να πληθύνεται και αυτή η γνώση γύρω από το θέμα αυτό. Και πολλοί άνθρωποι άρχισαν και κοινωνούν, είναι αλήθεια.

Και οι ιερείς διαφωτίζονται, όσοι μελετούν διαφωτίζονται. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης. Είναι ένας από τους πρώτους ο οποίος έγραψε περί της συνεχούς Θείας Κοινωνίας. Ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου επίσης έγραψε.

Ο Διαλισμάς είχε γράψει Ο Μακράκης είχε γράψει. Πολλοί είχαν γράψει. Και έτσι τώρα τελευταίο σε πλημφήθη Τώρα τελευταία κυκλοφόρησε και ένα άλλο βιβλίο. Εκτός αυτού που έχουμε γράψει εμείς, «Το Αντίδοτο του Θανάτου».

Περί της συνεχούς διασυνωνίας Αυτό, «Ο αγνοημένος θησαυρός», είναι πράγματι εξ Αγίου Όρους, ένα βιβλίο μεγάλο που κυκλοφορεί τώρα· εδώ πέρα το έχουμε κι εμείς αυτό. Που άρχισαν να πληθύνονται οι γνώσεις και κάπως, κατά κάποιον τρόπο, και ο συγχωρεμένος ο πατήρ Άγγελος, και αυτός ήταν υπέρ της συνεχούς Θείας Κοινωνίας.

Και ήταν και ορισμένα στέκια εδώ στην Αθήνα που μπορούσε ο άνθρωπος να πάει να κοινωνήσει. Ο πατήρ Ιερώνυμος στην Ανάληψη πάλι. Εμπάβει όμως να γίνεται αγώνα το όμοιο όμως και να ζητούνται διατυπώσεις.

Τι έφαγες χθες και πού το πέταξες το υλοκόκαλο; Δεν σε ρωτάει για τίποτα άλλο, σε ρωτάει μόνο γι' αυτό. Αν έφαγες λάδι χθες, αν έφαγες κανένα αυγό· τι έχεις κάνει; Αν καλλιεργείσαι, αν είσαι εξομολογημένος, αν πιστεύεις, δεν ρωτούνται αυτά τα πράγματα.

Εν πάση περιπτώσει, αυτή η στιγμή που λέμε το «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε» είναι η πιο συγκινητική στιγμή, είναι η στιγμή για την οποία ετοιμάζεται ο άνθρωπος για να έρθει σε επαφή με τον Θεό του.

Καταλαβαίνετε, για να κάνεις μια επίσκεψη στο παλάτι, τι πόζες παίρνεις, και πολλές φορές και μπροστά στον καθρέφτη ακόμη. Πώς θα παρουσιαστείς στον μεγαλειότατο, πώς θα την κάνεις την υπόκλιση, τι θα πεις, ξέρω γω τι· παίρνεις στάσεις, κάνεις πρόβες.

Σκέψου τώρα τι πρέπει να κάνεις για να παρουσιαστείς στον Θεό σου, και που δεν θα έχεις αποτέλεσμα απλώς «πήγαινε, δε σου δίδω». Αλλά θα έχεις τα αντίθετα αποτελέσματα: ή θα πάρεις εκατό ή θα πάρεις μηδέν, θα έχεις και ζημιά.

διότι είναι ίσα αυτή στην Αμαρτιών ή η σκόλα στην Αιώνια, όπως είπαμε όταν διαβάζαμε στις ωραίες αυτές τις ευχές προετοιμασίας. Εν πάση περιπτώσει, κοινωνεί τους πιστούς. Όσοι ήσαν έτοιμοι να κοινωνήσουν, λέγω, ξαναπηγαίνουν αυτοί στη θέση τους.

Και ο ιερεύς τώρα ή ο διάκονος με το Ποτήριον κάνει μια ευχή στον Θεό και λέγει: «Σῶσον τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου». Εδώ τώρα τίθεται το ερώτημα.

Φανταστείτε τον ιερέα ή τον αρχιερέα ή τον διάκονο στην πύλη.

Εκοινώνησε τον λαόν, γύρισε το Ωράριον επάνω. Το πιάνει το Άγιο Ποτήριο και φωνάζει στον Θεό και του λέγει: «Σῶσον τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου». Και εσύ δεν έχεις κοινωνήσει. Πού είσαι, πες μου; Ποια είναι η κληρονομία τώρα;

Και οι κοινωνήσαντες και οι μη κοινωνήσαντες ή μόνο οι κοινωνήσαντες; Μόνοι κοινωνήθαντες Αυτοί ήρθανε σε επαφή. Αυτοί έγιναν αδελφοί Χριστού, κληρονόμοι Θεού. Αυτή είναι η κληρονομία του Θεού. Αυτό το μικρό ποίμνιο, αυτοί είναι η μικρή άμπελος, αυτοί μείνανε στην άμπελο, αυτοί απομύζησαν εκ της αμπέλου, οι υπόλοιποι εμείναν ξερά κλήματα.

Δεν καταλαβαίνουμε τα λόγια. «Σώσον», επαναλαμβάνει. Τον Θεό κρατάει και του λέει: «Θεέ μου, σώσε τον λαό σου, αυτόν ο οποίος ήρθε σε επαφή μαζί σου, και ευλόγησον αυτούς τους κληρονόμους». Οι άλλοι, δεν ξέρω, ας κανονίσουν, ας πάρουν το αντίδωρο και ας το φυλάξουν για αύριο, γιατί έχουν καπνίσει από το πρωί. Καταλάβατε; Φόβος και τρόμος. Μόνοι μας φτιάχνουμε την κόλασή μας. Δεν μας τη φτιάχνει ο Θεός. Μόνοι μας φτιάχνουμε την κόλασή μας. Από εμάς εξαρτάται να περάσουμε στην πλευρά που σώζει και από εμάς εξαρτάται να μείνουμε στην πλευρά που δεν σώζει.

Ένωμεν πλήθην αληθή αδιέτων, τριάλα προσκυνούντες, αφ' τη γάρη μας έσωσε.

Είδαμε το φως το αληθινό. «Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς». Ελάβομεν φως και είδαμε φως, είδαμε το φως το αληθινό. Λάβομεν Πνεύμα Επουράνιον. Εφόσον δεν ήρθε εις επαφή με τον Χριστόν, πού, λέτε, έλαβε το Πνεύμα το Επουράνιον; Δεν έλαβε ο άλλος. Εύρομεν πίστιν αληθή, διότι διά πίστεως ήρθαμε στον Χριστό και ενώθημεν. Αδιαίρετον Τριάδα προσκυνήσαμε, διότι αυτή μας έσωσε, διά του τρίτου προσώπου, διά του δευτέρου προσώπου, του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Ο διάκονος υψώνει, ύψος τον Δέσποτα, υψώνει μέσα και λέει ο ιερές μυστικός παίρνοντάς τα αυτά στα χέρια του «Ὑψώθητι ἐπὶ τοὺς οὐρανούς ὁ θεός καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα σου». Είναι αυτά που σας λέγω, τα μετά, τα οποία έχουν σχέση με την Ανάληψη του Κυρίου.

Αναλαμβάνεται ο Κύριος. Και έπειτα θα πλήκε πάλι ερχόμενο γιατί αυτό υπολείπεται Γιατί εμείς ξέρουμε μέχρι της Αναλήψεως. Το και πάλι ερχόμενος δεν είναι πραγματοποιηθεί Θα πραγματοποιηθεί.

Εκφώνως ακούμε έξω: Πάντοτε νυμ και αϊ Να μας αξιώσει πάντοτε, τώρα και στους αιώνας Των αιώνων αμήν Να κάνουμε τα ίδια. Δύεται η προτροπή Ορθοί μεταλαδώντες Των θείων Αγίων Αχράντων Αθανάτων Εδώ το «ὀρθοί» έχει πολλές ερμηνείες.

Προφανώς καλεί τους πάντας.

Σηκωθούν. Δεν ήσαν γονατιστοί, ήσαν καθιστοί ορισμένοι. Εάν, παραδείγματι, βρισκόταν ένας άνθρωπος στην Αγία Σοφία, θα έπρεπε να περιμένει τη Θεία Κοινωνία άνω της μίας ώρας να τελειώσει, διότι κοινωνούσαν άνω των 20.000 ανθρώπων. Κοινωνούσαν άνω των 100 Αγίων Ποτηρίων. Λοιπόν, όσοι είχαν κοινωνήσει περνάγανε στο κάθισμά τους, περνάγανε στο στασίδι τους οι γέροντες, γραίες, ηλικιωμένοι, ανάπηροι, έχοντας λόγο, κύριε, άλλοι, και κάθονταν ευσεβώς και παρακολουθούσαν τη μετάληψη. Όταν τελείωνε αυτό, όλοι: «Σηκωθείτε να ευχαριστήσουμε, ορθοί οι μεταλαμβάνοντες».

θείων, αγίων και αχράντων, αθανάτων, επουρανίων, ζωοποιών, φρικτών του Χριστού μυστηρίων, όσοι ελάβαμε μέρος σε αυτά, αξίως Ευχαριστήσουμε τον Κύριο, να τον ευχαριστήσουμε την καρδιά μας. Βάλτε δύναμη, στο ένα πόδι σκοτήτε, να ευχαριστήσουμε τον Θεό. Όχι, εδώ θα ήθελα να πω κάτι το οποίο και κάθε μέρα το βλέπουμε στην εκκλησία, που δεν μπορούμε να κάνουμε μια διάκριση εμείς, και μάλιστα ορισμένοι ηλικιωμένοι άνθρωποι.

Έχετε παρακολουθήσει ότι το Πολυχρόνιο είναι συνδεδεμένο με το Πολυχρόνιο της Αγίας Τριάδος. Ταυτοχρόνως που λέμε το «Άγιος ο Θεός», στη συνέχεια λέμε το Πολυχρόνιο. Και βλέπουμε ανθρώπους να σηκώνονται στο Πολυχρόνιο, εφόσον κάθονται όταν ψάλλεται το «Άγιος ο Θεός».

Ε, πότε επιτέλους θα μάθουν αυτοί οι άνθρωποι; Ότι, όταν δεν μπορούν να καθίσουν, να είναι όρθιοι και στα δύο. να κάθεται στο Πολυχρόνιο και να είναι όρθιοι στ' Άγιος ο Θεός, πότε θα το μάθουνε αυτό το πράγμα, πάει να πει τότε ότι φοβούνται, περισσότερο το βασιλιάτο γίνουν και λιγότερο το Θεό είναι αφιόφοβη, γιατί σκόνεστε, φοβάστε εμείς σε που είναι αριστερών, σε που είναι κομμονιστή που δεν σκότει που είπαν τον βασιλιά του αυτό, ή σε γέρον και καθώσουνα, κάνεις έτσι και στο βασιλιά, πως σκόνεσαι τώρα στο βασιλείο, πως το καθώσουνα και έλεγαν το Άγιος ο Θεός Τώρα πως χώρες το βασιλέο, ή κάθεσαι και στα δύο, ή κάθεσαι στο βασιλέο και σηκώ ορθιός το Άγιος ο Θεός

Εγώ δεν σου λέω να καθίσεις ούτε στο ένα ούτε στο άλλο, αλλά όμως, άμα η δύναμή σου — άνθρωπος είσαι — ζύγισε τη δύναμή σου και να καθίσεις· στο «Άγιος ο Θεός» όρθιος. Και να καθίσεις έπειτα στο Πολυχρόνιο. Κάνε διάκριση. Πότε θα το μάθεις, γέρος;

και γίνεται ακόμη τώρα, είναι 20ο αιώνιο, γι' αυτό σας λέγω, όποιος να ρίξει, σήκω λέει επάνω να ευχαριστήσουμε τον Θεό, σήκω, με το να σου πω δε εκεί στας, να τον ευχαριστήσουμε όρθιοι, ορθοί οι μεταλλαβότεροι λοιπόν, των θείων Αγίων Αχράτων Αθανάτων Φρεπτών του Χριστού Μυστηρίου, αυχαριστήξτε με τον Κύριο.

και αντιλαμβούς όσων ελέησον και διαφύλαξον ημάς, πάρε διαφύλαξον ημάς, ο Θεός της Σιχάριδη και λοιπά. Ο διάκονος και πάλι δεν παραλείπει να παρακαλέσει και να υπενθυμίσει στους ανθρώπους: τώρα που κοινωνήσατε, που πήρατε τον Χριστό μαζί σας, προσέξετε την ημέρα πάσαν, τελείαν, αγίαν, ειρηνικήν και αναμάρτητον.

Αιτησάμενοι, να ζητήσουμε να είναι τελεία, αγία, ειρηνική και αναμάρτητη. Όχι για μας· «εαυτούς και αλλήλους και πάσαν την ζωήν ημών Χριστώ τω Θεώ παραθώμεθα». Και όλη τη ζωή μας θα την παραθέσουμε στον Χριστό. Κάνουμε μια ομολογία. Αυτό, δυστυχώς, κι εμείς δεν το υποσχόμεθα σ' Αυτόν όσο πρέπει.

Ο χορός λέει «Συ Κύριε, ναι, έχουμε σε Σένα» Ο ιερεύς μυστικώς έχει μια ευχή προς τον Χριστό. Λένε μεταξύ τους εκεί πέρα: Ευχαριστούμε Συ Δέσποτα Φιλάνθρωπε, Ευεργέττα των ψυχών, ημών ότι και την παρούσαν ημέραν κατηξίωσας ημάς των επουρανίων σου και αθανάτων μυστηρίων».

Ευχαριστεί για λογαριασμό και δικό του και του λαού, τον οποίον εκπροσωπεί εκείνη την ώρα. Ότι μας κατηξίωσε και εμάς και τους άλλους έξω. Της επουρανίου αυτής τροφής, της αθανάτου αυτής τροφής. Είναι μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος να έρθει σε επαφή με τον Θεό του.

«Ορθοτόμησον ημών την οδόν». Δώσε μας πλάνο, βάλε μας σε σωστό δρόμο. Ορθοτόμησον ημών «Στήριξον ημάς εν τω φόβω σου τους πάντας». Στήριξέ μας και στον φόβο σου. Δεν θα το κάνω αυτό, δεν το θέλει ο Θεός, για τον λόγο που είπαμε γρηγορότερα. Είπαμε τι θα πει φόβος Θεού.

«Φρούρησον ημών την ζωήν». Και είναι αλήθεια ότι ο Θεός πρέπει να φρουρεί τη ζωή του ανθρώπου. και φρουρεί την ζωή του ανθρώπου εάν ο άνθρωπος του αναθέτει τους θεούς.

Ασφάλισε ημών τα διαδήματα, ευχές και εικαισίες, όχι αθεαυτού μας, ενδόξου Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας και πάντων των Αγίων, ότι συ ει ο Αγιασμός ημών. Αν συ δεν μας αγιάσεις, μόνοι μας δεν αγιάζουμε. Και σοι την δόξαν αναπέμπομεν, και εμείς σε αναπέμπομε τη δόξα, και στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και τώρα και πάντοτε και σ' απεράντους αιώνας. Αμήν. Εδώ δίνεται η εντολή: «Εν ειρήνη προέλθωμεν». Εδώ είναι η ευλογία: «Εν ειρήνη προέλθωμεν». Στου Ιακώβου, στην εκκλησία, σ' αυτή την ακολουθία, εδώ τελείωνε. Έβγαινε ο διάκονος, έλεγε: «Εν ειρήνη προέλθωμεν». Στοπ. Ούτε αντίδωρο ούτε τίποτα. Αν τύχει καμιά φορά να πάτε και να το κάνουν σωστά, όχι να κάνουν το δικό τους, όσοι κοινώνησαν γρηγορότερα, κοινώνησαν. Όσοι δεν κοινώνησαν, βλέπουν, λοιπόν, και περιμένουν για να πάρουν αντίδωρο.

και θα κλείσει η πύλη, κόκκαλο, και δεν θα πάρει τίποτα. Τότε θα καταλάβεις, θα πεις: «Τι έκανα εδώ πέρα τόση ώρα; Για ποιο λόγο ήρθα εδώ;» Τότε θα νιώσεις το κενό, τότε θα νιώσεις ότι πρέπει να ετοιμάζεσαι να πηγαίνεις για το Δώρο στην εκκλησία και να μην περιμένεις το αντίδωρο.

Τότε θα το καταλάβεις. Τώρα μας ξεγελάει αυτό το αντίδωρο, ότι κάτι κάνουμε. Τώρα μας ξεγελάει.

Ηρήνη προέρχεται, δρόμο, τελείωσε, δεν έχουν τίποτα άλλο. Δεν υπήρχε αντίδωρο στην Εκκλησία. Το αντίδωρο έγινε το ύστερο και το κάναμε δόγμα, μισοκοντές, να κρύψουμε το Άγιο Ποτήριο, και βγάλαμε το αντίδωρο και τον αγιασμό από πάνω, το κρύψαμε το Άγιο Ποτήριο και γίναμε χειρότεροι από τους Φαρισαίους. «Φαρισαίε τυφλέ», λέει, «ποιος είναι μεγαλύτερος, το δώρο ή ο αγιάζων το δώρο;» Ποιος είναι μεγαλύτερος επιτέλους; Και ξανακαλεί τον λαόν: «Του Κυρίου δεηθώμεν». Ο αναγνώστης του «Κύριε ελέησον». Και ο ιερεύς λέγει αυτήν την ευχή, «Ο ευλογών τους ευλογούντας» κλπ. Εδώ αυτή λέγεται οπισάμβωνος ευχή. Είναι μια ευχή η οποία ελέγετο όπισθεν του άμβωνος.

Ο άμβων στην πρώτη Εκκλησία δεν είναι εκεί που είναι τώρα.

Όσοι έχετε πάει στην Καλαμπάκα, επάνω ψηλά υπάρχει μια της Παναγίας μας εκκλησία προ του εβδόμου αιώνα. Εκεί θα βρείτε τον άμβωνα μες στη μέση. Ο ιερεύς ερχόταν εκεί, λοιπόν, στον άμβωνα, εκεί κάτω, στο πίσω μέρος του άμβωνα, και διάβαζε αυτή την ευχή.

Μπροστά, στο σολέα, εκεί στην άκρη, με το κεφάλι κάτω, ο διάκονος μαζεμένος άκουγε και διάβαζε την οπισθάμβωνον αυτήν λεγόμενη ευχήν. Γι' αυτό λέγεται οπισθάμβωνος, πίσω από τον άμβωνα εκείνον. Το ύστερον οι άμβωνες επήγαν σε διάφορα μέρη και αλλού χρησιμοποιούνται και αλλού δεν χρησιμοποιούνται καθόλου, όπως ξέρετε, διότι σε πολλές εκκλησίες δεν γίνεται ομιλία σήμερα, και εκεί διαβαζόταν αυτή η ευχή.

Λέγει, λοιπόν, εδώ το εξής: Ο Ευλογών τους ευλογούντας, ε Κύριε, και ηλιάζουν τους επισήπε ποιθώτας Σῶσον τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου». Σ' αυτό προηγείται κάτι τι άλλο. Γίνεται μια στιχομυθία μεταξύ ψάλτου και κλήρου.

Λέγει ο ψάλτου Κύριε Λέσον, Κύριε Λέσον, Κύριε Λέσον, Πάτερα Αγιαβλόγητο Και δεν ευλογεί ο ιερεύς. Γυρίζει στον Χριστό ο ιερεύς. Παρότι ο λαός, εν τω προσώπω του χορού, του ψάλτου, δίνει τον λόγον στον ιερέα, ο ιερεύς δεν ευλογεί. Λέει «Κύριε, ελέησον, Κύριε, ελέησον, Κύριε, ελέησον. Πάτερ Άγιε, ευλόγησον». Όχι, γυρίζει στον Χριστό ο πάτερ και λέει «Ο ευλογών τους ευλογούντάς σε, Κύριε». Όχι εγώ, συ να ευλογήσεις.

Πόσο όμορφο, ε; Γι' αυτό ποτέ σας, οποιοσδήποτε κι αν λειτουργεί σε Ορθόδοξον Εκκλησία, οσοδήποτε αμαρτωλός κι αν είναι, μη φύγετε από την Εκκλησία. Δεν είναι αυτός, είναι άλλος πίσω από αυτόν που κάνει την ευλογία και είναι στην Εκκλησία.

Παπικός Ιερεύς λέει εγώ σε ευλογώ, εγώ σε στεφανώνω, εγώ σε βαφτίζω, εγώ σε εξομολογώ. Ο Ορθόδοξος δεν λέει αυτό. Ευλογώ όλους που σε ευλοβούντας. Συ, Κύριε, να ευλογήσεις αυτούς που έχουν την πεποίθηση σε σένα, όχι εγώ, ο αμαρτωλός παπάς.

Συ, Κύριε, να βαπτίσεις. Βαπτίζεται ο δούλος του Θεού στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όχι «βαπτίζω». Στέφεται ο δούλος του Θεού στο όνομα του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος.

Κύριε, όστις είπας, όσαν δέσετε επειδή ζήζετε εμένα και όσαν λείπετε ελημένα, λύσε και του δούλου σου τούτου, όχι εγώ σε συγχωρώ.

Καταλάβατε πόσο τα έχει ωραία η Ορθοδοξία και πόσο άδικο έχουν αυτοί που κάθονται μακριά, γιατί δούλευε ο παπάς, τραγοπάτησε και λοιπά. Άνθρωπος είναι. Προσευχήθηκες ποτέ γι' αυτόν εσύ, να τον κρατήσει ο Θεός και να τον φωτίσει, ή τον έσπρωξες περισσότερο με τη γλώσσα σου;

Αλλά κι αν είναι, μη φοβάσαι. Δεν είναι αυτός, είναι άλλος πίσω από αυτόν. «Ο ευλογών τους ευλογούντάς σε, Κύριε, και αγιάζων τους επί σοι πεποιθότας», αυτούς που πιστεύουν σε Σένα. «Σώσον τον λαόν σου και ευλόγησον την κληρονομίαν σου».

Κληρονόμοι του γίνονται αυτοί που τρώνε από τη σάρκα του και πίνουν από το αίμα του. Αυτοί γίνονται κληρονόμοι του. Γίνονται συγκληρονόμοι με τον Χριστό, μαζί στον Θεό. Η κληρονομία είναι του Θεού. Φυσικός κληρονόμος είναι ο Χριστός.

Εμείς γινόμαστε αδελφοί του Χριστού διά της Θείας Κοινωνίας και του Βαπτίσματος. Και κατά τέχτα στην παιδιά του Θεού κατά χάρη Και είμαστε συγκληρονόμοι του Θεού. «Το πλήρωμα της Εκκλησίας σου φύλαξον». Το πλήρωμα της Εκκλησίας.

Όποιος δεν κοινωνεί, δεν αποτελεί πλήρωμα της Εκκλησίας. Έχει αποκόψει τον εαυτό του, δεν μένει εν τη αμπέλω. Δεν είναι στο πλήρωμα της Εκκλησίας και δεν τον φυλάττει ο Κύριος. Φυλάτοται το εγωισμό του μόνος του Ή τον φυλάττει ο Σατανάς με την κλίτσα τη δικιά του, με τις αμαρτίες του.

«Το πλήρωμα της Εκκλησίας σου φύλαξον. Αγίασον τους αγαπώντας την ευπρέπειαν του οίκου σου», του διπλού οίκου σου. Θα μπορούσε να πει εδώ, δεν είναι μόνον ο οίκος εκείνος, κατεξοχήν ο οίκος αυτός. Και ο Χριστός κατοικεί πρώτα εδώ μέσα μας και έπειτα στους χειροποίητους ναούς.

Πρώτα κάθαρση εδώ, ευπρέπεια εδώ, και έπειτα εκεί κατοικεί ο Χριστός.

Είναι ευπρέπεια εδώ, διότι μπορεί να αγαπάει και να καθαρίζει τα καντήλια και τα μανάλια, ταυτοχρόν να έχει 20-30 χρόνια να κοινωνήσει ή να εξομολογηθεί. Τι βγαίνει από αυτό; Να τον ευλογήσει ο Θεός, να τον ευλογεί ο Θεός.

Αντιδόξασον τη θεϊκή σου δυνάμει. Σε δοξάζουν με τα καλά τους έργα και με τη ζωή τους γίνονται αιτία να δοξάζεσαι. Αντιδόξα στον λοιπόν εσύ πληθυγές δυνάμεις και μην καταλήψει μας τους ελπίζοντας από εσέ.

Ειρήνη τω κόσμω σου δώρησαι. Η ειρήνη δεν πουλιέται, δεν αγοράζεται, δωρίζεται από τον Θεό. Γι' αυτό και όταν ανοίξει η Εκκλησία τα χείλη της, αυτό προτάσσεται. Υπέρ της άνωθεν ειρήνης, του Κυρίου δεηθώμεν, υπέρ της ειρήνης του κόσμου, υπέρ, υπέρ, υπέρ.

της Εκκλησίας σου, της Ιερεύσης, της Βασιλεύσης ημών, το στρατό και παντή το λαό σου. Δείτε, προσευχή προς τον Χριστό να ειρηνεύσει όλο τον κόσμο ο οποίος υπάρχει γύρω μας και να τον διαφυλάξει. Ότι πάσα δώσης αγαθή και πάνδορμα τέλειων, άνοσε ρεστί καταβέρων εξού του Πατρός των Θώτων.

Αυτό είναι παρμένο από την επιστολή, την καθολική, όπως ξέρετε, του αδελφοθέου. Κάθε τι καλό είναι δικό σου. Κατά συνέπεια, από σένα πρέπει να το ζητήσουμε και εμείς και για τον εαυτό μας και για το λαό μας και για την Εκκλησία μας και για το στρατό μας και για τους βασιλείς μας και αυτούς που μας κυβερνούν και για τους πάντας.

Τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι. Κλείνει με την προσευχή της Τρισυποστάτου Θεότητας. Έπειτα θεωρείται υποχρέωσις και επιστρατεύεται το ωραίο εκείνο του Ιώβ: «Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος».

Το οποίο το λέγουμε τρεις όπως έρευε ή το όνομα Κυρίου Ευλογημένου Οι λόγια τα οποία τα έχει πει ο Ιώου το πρώτο, όταν μάλιστα η γυναίκα του του έλεγε να τον βλασιμήσει το Θεό, αυτός ευλογούσε το Θεό Και εφόσον ψάλλεται τρεις φορές, στη συνέχεια διαβάζεται το πλήρωμα του νόμου και των προφητών.

Κλείνει πλέον, γιατί ο Χριστός ήρθε και πλήρωσε και τον νόμο και τους προφήτες. Υπάρχουν Χριστέ ο Θεός ημών, ο πληρώσας πάστας πατρικήν οικονομία Πλήρωσαν χαράς και φροσύνη στα σκαρδία συμών, πάντοτε Νυν και αΐ και εις τους αιώνας των αιώνα μην βγαίνει ο ιερές, ο διάκονα και ο Ιερεύς Επιστημής, καλήν το λαόν, του δει την ευλογία, ευλογία Κυρίου Κέλαιος έλθε επί μας, τῇ αὐτοῦ θείᾳ χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ πάντοτε, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων».

Στο σημείο αυτό, το πρώτον, ευλογείται το αντίδωρον. Ευλογία Κυρίου Κέλαιος, εδώ. Το αντίδωρον κακώς ευλογείται εκεί που ευλογείται τώρα και μοιράζεται εκεί την ώρα, μέσα εκεί και από εδώ και από εκεί και τα λοιπά.

Κακό. Δεν είναι η δουλειά του εκεί. Δυστυχώς έχει επικρατήσει εκεί. Και μάλιστα και δεν δίαινει και στο χέρι πολλάκι, διαινείται απάνω στην Αγία Τράπεζα και φιλούν το σεντόνι και το παίρνουν. Δεν φιλούν το χέρι του ιερέως να το πάρουν.

Σεντόνι το έχουν πει να είναι ανώτερο από το χέρι του ιερουργούντος. Όχι, να είναι ανώτερο το χέρι του παπά από το σεντόνι της Αγίας Τραπέζης. Το αντίδωρο είναι σε αυτή την περίπτωση και τη στιγμή διαβάζονται τα δίπτυχα των νεκρών.

Έχουμε να ακούσουμε πολλά από τους νεκρούς μας, που πολλά δίπτυχα δεν διαβάζονται εκείνη την ώρα. Και ούτε το αντίδωρο πάει στο παγκάρι του. Ο καθένας, πονηρός κατεργάρης, πάει από τα παρεκκλήσια να πάρει αντίδωρο και να μοιράσει αντίδωρο, για να διώξει τον κόσμο.

Όχι! Σε αυτή τη στιγμή ευλογείται το αντίδωρο. Και είδα μια φορά και ευφράνθη η ψυχή μου έναν αρχιμανδρίτη, ο οποίος του πήγαν το αντίρωπη μόρα που το αντιάζωμες και δεν το αγιέται. Λέω, δόξα σοι ο Θεός.

Τον είδα στο μετόχι της Αγίας Αικατερίνης του Όρους Σινά. Και λοιπόν τον βλέπω σε αυτή τη στιγμή, κάνει νόημα στον μικρόν, «φέρε το δίσκο». Νώρα ακριβώς αυτός το ευλογία Κύριου Κέλαιος επήρε και ευλόγησε τον δίσκο.

Και έδωσε αντίδωρο στη συνέχεια. Αυτή είναι η στιγμή του αντιδώρου, το οποίο πρέπει να το παίρνουμε από το χέρι του ιερέως και να μην το παίρνουμε από το παγκάρι, γιατί το χέρι του ιερέως είναι ευλογημένο, διεμέλισε τον Κύριο και, όπως σας είπα νωρίτερα στην αρχή, αν το χέρι του Λιάν του Προδρόμου που ήκησε την κεφαλή του Κύριου είναι ζωντανό, στην Ιερά Μονή Διονυσίου, στο Άγιον Όρος, ακόμη, το χέρι του κληρικού τι είναι; Και πολλοί απαξιούν και δεν το παίρνουν από το χέρι του κληρικού, παρά το παίρνουν από το παγκάρι ή κατά κάποιων άλλων τρόπων διάφορων που φτάνει στα χέρια τους και ούτω καθεξής.

Το αποτέλεσμα είναι ότι κάνει την εκτενή αυτή προσευχή στο τέλος ο ιερεύς, δοξάζει τον Θεό, επιστρατεύοντας όλους τους Αγίους και τον Άγιο της ημέρας, και ευχαριστεί και κλείνει με το «Δι’ ευχών». Έτσι είναι περίπου τα περιστατικά γύρω από την υπόθεση της Θείας Λειτουργίας.

Η αποψινή ομιλία είναι η 26η ομιλία περί Θείας Λειτουργίας. Κατά άλλους είναι η 27η. Μπορεί να είναι η 27η. Εγώ από τα χαρτιά μου βλέπω η 26η. Ευχή. Άλλοι από εδώ μου έχουν πει ότι έχω αφήσει ένα κομμάτι. Όταν επανήλθα, ότι άφησα ένα κομμάτι. Θα το εξετάσω αυτό το πράγμα. Εάν είναι και το έχω αφήσει, θα κάνουμε —είναι μία ή δύο ομιλίες εκείνες— θα επανέλθουμε για να το συζητήσουμε εκείνο το μέρος. Ο σκοπός μας ήταν να πούμε δυο λόγια, όχι για να ερμηνεύσουμε. Ούτε τη δύναμη έχουμε, ούτε τη γνώση έχουμε για να ερμηνεύσουμε αυτά που το Πνεύμα το Άγιο έχει στην Εκκλησία.

Αλλά απλώς να δημιουργήσουμε το ενδιαφέρον. Και ελπίζω εις τον Θεό και εις τους Αγίους που έφτιαξαν αυτά τα πράγματα όλα να μας ευλογήσουν και να μας ελεήσουν. Αλλά και εμείς να θελήσουμε κάτι, να ωφελούμεθα από τη Θεία Λειτουργία, πράγμα το οποίο εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.