On the Divine Liturgy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You will remember that we are at the point where the clergy prepare to receive Holy Communion within the sanctuary. We have been saying a few things about the Divine Liturgy, to give some idea of what takes place in there, because many of us do not know exactly what happens, as we have said before.

For if we knew, our manner and our attitude toward this Divine Liturgy would be different. I am speaking now specifically about the words: “It is deifying Blood; tremble, O man, as you behold it.” These words are said by the priest or bishop, and also by the deacon, as he has before him the Lord Himself upon the holy diskos, and His very Blood within the holy chalice. Speaking to himself, but also to others, he says: “This is deifying Blood; tremble, O man, as you behold it, for it is a burning coal that consumes the unworthy.”

One can connect this with the burning coal of Isaiah. That is where this prayer was taken from and composed, in the sixth chapter. We spoke of it earlier, when we discussed the words, “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth.”

There, the burning coal was taken from the altar, and it cleansed Isaiah’s unclean lips. We shall encounter the words that follow later on: “For it is a burning coal that consumes the unworthy.” And as we said, the person who prepares to receive this burning coal—Jesus—is not consumed; rather, his sins are consumed.

But if he does not prepare properly, through metanoia, that is, repentance, through right faith, and through all the other things that are necessary, then he himself will be consumed. It is not a matter of saying, “I am unprepared, so I gain nothing, but I lose nothing either.” Paul disagrees in his Epistle to the Corinthians. He says clearly that if you do not discern the Body and Blood of the Lord, you too receive unworthily. For the uninitiated and the drunken, this burning coal has the opposite effect.

Here the celebrant exhorts himself, and every person who will approach this mystical supper to receive from the burning coal so that his unclean lips may be cleansed. This Blood is deifying; it is not ordinary blood, nor the blood of goats and calves.

It is the Blood of God. And this burning coal consumes the unworthy. “This is the Body of God: it both deifies me and nourishes me.” It nourishes the person who receives it, and brings the person who receives it to theosis, to participation in divine life.

“It deifies the spirit and, in a wondrous manner, nourishes the nous,” the spiritual intellect. In a mystical way it nourishes, illumines, and enlightens the person. This happens in a sacred and hidden manner; he does not know how. A person must keep these things in mind.

These words are said within the sanctuary. We ourselves should already have said them in our own service of preparation. Many people follow the good order of reading part of it in the evening, as appointed with Compline, and part in the morning, as appointed with Matins. In this way, they have already said these things.

There are, of course, also certain prayers to be said immediately before receiving the Holy Gifts.

Some say these prayers at home, or right there at that moment; indeed, some have learned them by heart and recite them. It is good not to recite them mechanically, like parrots, but to pay attention and reflect on what they are saying. Then they feel greater compunction, they understand more clearly what it is that they are approaching, and in this way they can be more greatly edified.

One must approach Holy Communion recollected and restrained, not with bold self-confidence. Although our Lord gives us confidence, we must not presume upon it. He makes us holy in Baptism, and through metanoia, that is, repentance, and Holy Confession, He cleanses whatever stain may have soiled that holiness.

Nevertheless, because He possesses holiness by nature, while we possess it by grace, it is fitting for us to say to Him: “One is Holy, One is Lord, Jesus Christ.” And as we said, you saw how even the deacon, who has taken part in this awesome sacrifice, folds his wings, so to speak.

You saw that while the Lord’s Prayer is being said outside, he gathers up his orarion and draws himself inward, preparing to enter the sanctuary. With attentiveness, awe, and the fear of God, he approaches to partake of these divine Mysteries.

In the same way, every person must possess the fear of God—a real fear of God—and understand that what lies there is not simply bread and wine. Within the bread and the wine are the very Body of the Lord and the very Blood of the Lord.

Then there is another beautiful, poetic expression: “You have captivated me with longing, O Christ, and transformed me by Your divine love.” Most of us have never experienced this divine longing. Those who feel such love, such ardent longing for Christ, can be counted on one hand.

We experience unlawful desire; indeed, we pine away over worldly and carnal matters, false ideologies, and so forth. But we do not possess such longing for Christ. I remember one such case. I was counted worthy to meet a soul who possessed divine love for Christ.

She was a nun whom God first guided into my path when I returned to Christ in 1951. This nun gave me my first Kyriakodromion—the collection of readings for the Sundays—by Voulgaris; by Theotokis, rather, forgive me, by Theotokis.

It contained the Gospel readings. From then on I continued to see her, because she would always come and ask me to return it, and I would not give it back. I could neither find another copy nor afford to buy one. This gave me the opportunity to come to know her closely.

Whenever she uttered the word “Christ,” her eyes did not merely shine; streams of tears immediately poured from them and ran down toward her breast. It was as though someone within her had opened a fountain. I had never seen anything like it before, nor have I seen it since.

I did, of course, also see Father Jerome of Aegina, who fell asleep in the Lord there. Whenever the name “Christ” passed his lips, you could see his eyes fill with tears, and he would stop speaking. We do not possess these things.

Our relationship with Christ is more like kinship, friendship, or even a business arrangement. We do certain things for Him so that we may receive certain things in return. We even weigh the accounts to see whether we have perhaps given Him a little more, so that we can make Him take care of us. That is more or less how we behave. But this is not divine love; we do not possess that love.

That is why we set limits and deadlines on everything; we measure everything by time and calculation. But when a person falls in love with Christ, everything changes. Neither height nor depth nor fire—nothing at all—can hold him back.

And this is a special gift that is bestowed upon a person. He cannot buy it; it is not sold in the marketplace. A person must prepare himself, but the gift must still be given to him. Many people have prepared themselves, yet it was not given to them.

There have been people who, simply to behold the glory of the Most Holy Theotokos, were willing even to lose an eye—to have one eye taken from them—if only they might see a little of her glory. And if the moon possesses such glory, imagine the Sun! If she who shines with reflected light is so glorious, what must the true Light Himself be—the Sun of Righteousness?

So this person agreed to lose an eye, and when he beheld her, he is said to have cried out, ‘Let me see her once more, even if they take my other eye as well!’ The Most Holy Theotokos consented, and he saw her once again in her glory. He also regained sight in the eye he had previously lost, because she had seen his sacrifice.

We, of course, have nothing like this; such divine love does not exist in us. That is why we ask, ‘Has the third bell rung?’ If the third bell has not rung, why is the priest starting? We will go and give him a piece of our mind! We imagine that the services are held for the priests, the chanters, the angels, or perhaps even for Christ—but not for us. So this divine love is absent.

But here the prayer says, ‘You have drawn me with longing, O Christ, and transformed me by Your divine love. Burn away my sins with immaterial fire.’ For no one knows how sins are burned away—no one.

The evil one knows only the account books in which he had recorded them. But once a person has come to metanoia, made his confession, and received Holy Communion, the pages are now blank. The evil one does not know how this happened, and that is what troubles him. He can see that the sins are gone, but he does not know how they were erased.

That swindler knows they have been erased, but even he does not know how. It is a Mystery how the Lord blots out sins and justifies the ungodly, to use the Apostle Paul’s expression in Romans.

‘Burn away my sins with immaterial fire, and count me worthy to be filled with the delight that is in You.’ Count me worthy to be satisfied and to feast—not merely to receive some small thing, some morsel, but to sit down, be filled, and find complete satisfaction in every way.

‘So that, leaping for joy, I may magnify both of Your comings, O Good One.’ He is speaking here of two comings: the one that has already taken place and for which He counted us worthy, and another that is still to come. We come into contact with the first through Baptism. When we are baptized, the Lord’s first coming is glorified, because Christ, by coming among us, gave us the opportunity to become His children once again and to enjoy this adoption as sons.

Now, if we remain close to Christ, delighting in His Mysteries and, in general, in everything offered to us by Christ’s Orthodox Church—this inn—then we shall be counted worthy to leap for joy at His other coming as well.

The first has taken place; the other has not yet occurred. So the prayer says, ‘We thank You for counting us worthy. Leaping for joy, we shall magnify both of Your comings, O Good One.’ But those who do not prepare themselves, beginning with Baptism, do not receive Him. They will rejoice neither in the first coming nor in the Second Coming.

The prayer then presents another scene that once again humbles a person, bringing him as low as possible so that he may be able to approach.

‘In the splendor of Your saints, how shall I, the unworthy one, enter?’

So, how shall I, the unworthy one, enter into this splendor of the Saints? How shall I come? This scene is taken from the twenty-second chapter of Matthew. That is where we find it. It is an awe-inspiring scene, and in some measure it represents our own condition. It says there that a banquet was held, and many were present, both evil and good. When a king held a wedding feast for his son, the king came in, the Gospel says, to look upon the guests and see who was inside.

He did not go to the wicked or to any of the others. He went directly to one table—to a certain seat, let us say; I do not know exactly where—where one man was trying to hide. And he immediately asked him, ‘Friend, how did you enter here without a wedding garment? How did you come in here? How did you dare to appear here without a wedding garment?’

The man, the Gospel says, was speechless. He offered no excuse whatsoever.

This proves that excuses belong only to this world: ‘You know, Father, it was my husband’; ‘You know, it was my wife’; ‘You know, it was this’; ‘You know, it was something else.’ There will be none of that there. There we shall raise our hands and go by ourselves into Hell, saying only, ‘You are righteous, O Lord.’ Nothing else. There will be no excuse. That is what it means when the Gospel says, ‘He was speechless.’ The king then continues by giving an order to the angels.

‘Seize him, bind him, and cast him out, where there will be weeping and gnashing of teeth.’ The man had come so far that he was already inside, yet from there the king called him to account and cast him out again: ‘Friend, how did you enter here?’ It was because he lacked the wedding garment, of which the Church speaks to us during Holy Week.

And the garment—

You are not even wearing this garment.

does it cost you much? Why does he not have it? Are the materials lacking? How much does this garment cost you?

Your wardrobe may contain one, two, three, five, ten, or fifteen suits. You paid for them, though you may still owe money on some of them, and the installment collector may even be chasing after you because you have not brought him the payments. Yet compared with all those suits, even if they stripped you bare, if you died owning only the one suit for your funeral, that would be enough.

He will be stripped bare, because when a person leaves the road of virtue for the paths of sin, an angel of the Lord takes away his white robe, his baptismal garment, and he wanders naked and exposed through the ravines of sin. Whoever he may be, whatever office he may hold, political or ecclesiastical, if he sins or goes astray for one reason or another, he is naked and exposed. He needs the repentance of the prodigal: he must return and cry out, “I have sinned,” so that the command may be given to restore to him the first robe. This is the secret.

Here, then, it says: “In the brightness of Your Saints, how shall I, who am unworthy, enter?” How shall I enter?

Go to Holy Confession and cleanse your robe. You take your suit to be cleaned two, three, or even five times a week, depending on how dirty it becomes. Why, then, are you indifferent to the garment of your soul? There is a way to cleanse it; it is simply that you do not want to. There are beautiful symbols and images of this. Even our burial shroud is such a garment. Some people bring theirs back from the Holy Land.

We see the same thing with pilgrimages to the Holy Land: people became pilgrims without becoming Christians—that is, without living a Christian life. What good is it that they became pilgrims? What did they gain there? It is certainly good to bring something back from the Holy Land; that is good and holy. But what gives meaning and value to all these material things from those holy places is the Christian life—and that life is lacking in many. Their speech says exactly the opposite; their flesh proves exactly the opposite; their conduct, their dealings, and many things, old and new, prove exactly the opposite.

In their actions, they prove to be exactly the opposite. Their conduct, their dealings, and many things, both old and new, prove exactly the opposite. Neither cassocks from the Patriarchate nor the certificates of absolution they gave us there—saying that we had been forgiven because the Patriarch had read the prayer over us—will save us. Nothing of this kind will save us. It is as our Holy Church says on the Sunday of Cheesefare.

Adam failed to honor the divine-woven robe of Paradise, and wretchedly lost it through transgression. When he was found naked, he was clothed in garments of skin. This points us to what is given to us in Baptism: “As many of you as have been baptized into Christ have put on Christ.” That is why we have the white garments, and why the priest blesses and places the baptismal garment upon the infant or the adult. These show that we are joined again to Christ, restored to the first state of Adam and Eve, and given grace.

But if we sin, grace departs again, and once more we lose that garment. This robe is therefore indispensable. And if both clergy and people are to sit at the table of Holy Communion wearing it, we must first pass through confession.

There, through the keeper of the inn, the command is given that the first robe be restored. It is deeply grievous for us prodigals, us sinners, newly arrived in the clothing of the marketplace and of sin, to approach and sit at the mystical supper, where the fatted calf is set before us: “Delight in it, all of you.”

First we must change our clothes. We must take off the clothing of the pigsty and put on the first robe; only then shall we sit at the table. Then the calf will be slain; then we shall have the right to partake of the Body and Blood of Christ.

The parable of the Prodigal Son shows vividly exactly how a person must approach if he does not wish to be condemned—if Holy Communion is to be for him not eternal Hell, but eternal life. At that moment, then, the hymnographer sees this whole condition and says: “In the brightness of Your Saints, O Lord, how shall I, who am unworthy, enter? For if I dare to enter the bridal chamber, my garment will accuse me, for it is not a wedding garment; and I shall be bound and cast out by the angels.” What wedding does he mean here? Who is the Bridegroom, and who is the bride?

The Bridegroom is Christ, and the bride is the soul of each person. Let us not be deceived. This is the heavenly wedding, and it brings joy to those who have prepared themselves to be betrothed and who live with honor and purity, so that they may receive the marriage of the Lamb on the day appointed by Christ.

“O Lord, cleanse the defilement of my soul, and save me”—not because of my righteousness, but because You love mankind.

If you wish to travel a great distance by a short road to Paradise, never speak of the works you have done.

I know many souls who enumerate their good works even in confession. There are even those unfortunate people who write them down and set them against their sins. Never speak of your works; never put anything of your own forward. Always hide behind the Lord’s compassion, behind the Lord’s love for mankind.

As Isaiah says, our righteousness is like a filthy rag.

Whatever we do is not pure and unmixed; it contains self-interest, personal advantage, and calculation. Let a person examine himself—but does he possess the measure by which to judge? Where is the proper, unerring scale with which he can weigh things as he should and see which way the balance will tip or lean? How can he see it? He cannot.

A mother weighs up her daughter, though the daughter is living in fornication, and says, “If only you had a daughter like mine!”

What is she congratulating them for? “If only you too had children like these!” A wife praises her husband, a mother her child, a brother his brother, and so on. Often we praise them mistakenly. We do not know. Therefore, a person must not present himself before God with his works.

Leave your works over there to one side. Leave your suitcases with some porter to watch them, and go and get your tickets for the journey; then you can collect your suitcases.

For possessing suitcases—that is, good works—does not enable you to travel. No traveler ever made a journey merely because he had luggage. People without luggage who had obtained their tickets traveled; people with luggage who had not obtained their tickets did not travel. What do you say? Is that so, or is it not?

How many good works did the elder brother of the Prodigal Son have? Yet he remained outside. Do you understand? Things are reversed there. Satan deceives us. Whatever we may do, we must say that we are unworthy servants, and that we have done nothing more than what we were obliged to do.

That is why no good work we have done can ever cover some evil we have committed. Evil deeds are punished and good deeds are rewarded. That is the order Christ has established. And this is why people who have even one unrepented sin may be lost: they thought they could cover it with a whole series of other great and good works they had done.

The evil one deceived them. They could have found all those good deeds awaiting them in eternity—transformed from temporary things into eternal ones, and from material things into spiritual ones—if only they had also put that sin in order and had not allowed it to stand as an obstacle to their journey.

Let me repeat the prayer in full: “In the splendor of Thy saints, how shall I, who am unworthy, enter? For if I dare to enter the bridal chamber, my garment will condemn me, for it is not a wedding garment; and I shall be bound and cast out by the angels. Cleanse, O Lord, the filth of my soul, and save me, for Thou art the Lover of mankind.”

At this point I remember a revelation received by a holy soul, who once confided the following to me during a spiritual conversation. She said, “Forgive me, Dimitri, but let me tell you something. It was Great and Holy Thursday, and I found myself beside the right chanter’s stand. There were so many people that I could not manage to reach Holy Communion. I said, ‘I will remain here even if evening comes; I will not leave.’”

“So I remained there, thinking and saying, ‘My God, all these people are approaching little by little. The lines never empty; they move forward and fill up again. Are they all properly prepared? If they are not, have mercy on them; do not burn them up.’”

And what do you think she saw? The priest would take the Body of the Lord with the holy spoon to give it to those approaching, but an angel would take it from the spoon and place it back inside, so that the person received nothing.

She said that this did not happen to five people out of a hundred; it happened to ninety-five. Strange things. Is it true? I am not telling you that it is true, so do not rely upon it. I merely heard it. But because the prayer here speaks of angels—“I shall be bound and cast out by the angels”—we should understand that a person is not alone at that moment. It is not the priest who guards the Holy Gifts, for the priest himself is often irreverent; nor is it the deacon.

Nor are they guarded by the chanter, who has eaten his breakfast and then come to church. No. Angels and archangels are present. And if you read the revelations of John Chrysostom about what takes place inside the Church—from the moment the priest begins in the morning with “Blessed is our God” until he says the final dismissal after Holy Communion—you will tremble.

You may even be afraid to go to church because of what takes place there, with all the angels and archangels who are present. We have printed this revelation in a small booklet entitled, “For Laypeople and Clergy Who Behave Irreverently during the Divine Liturgy.”

What things take place in there! He had ordered that the revelation should neither be written down nor made public before his death. Afterward, however, it was recorded, and so we now possess it. What that man used to behold within the Church! Let us not imagine that we are there by ourselves.

We are not alone there—no. Angels and archangels minister, and woe to us. They have compassion on us and desire our salvation; otherwise, we might suffer harm, as often happened in the early Church, when Christianity was striving to prevail through many miracles.

In any case, there follows another beautiful prayer, again addressed to Christ: “O Master, Lover of mankind, Lord Jesus Christ my God”—my God personally, the God of each one of us personally—“let not these Holy Gifts be to my judgment.” These are awe-inspiring things. What we are about to approach is no ordinary matter.

“Let not these Holy Gifts be to my judgment because of my unworthiness.” A person may have prepared himself. He may have repented and made Holy Confession. He may have been reconciled with everyone. But even then—

—he does not presume that everything is in order. He does not approach trusting in his own worthiness. “Let them not be to my judgment because I am unworthy, but for the cleansing and sanctification of soul and body. This is why I entreat Thee, and as a pledge of the life and Kingdom to come.”

A pledge of the life and Kingdom to come. “For it is good for me to cleave unto God and to place in the Lord the hope of my salvation.” It is good for me to have a place with my God, and indeed such a living bond with Him.

Where else can I lean? To whom else can I turn, and from whom else can I expect help? I can only be benefited by having such a close relationship with God. And when the priest finishes these three beautiful, concise, and understandable prayers, he says again: “Of Thy Mystical Supper, O Son of God, accept me today as a communicant; for I will not speak of the Mystery to Thine enemies, neither like Judas will I give Thee a kiss; but like the thief will I confess Thee: Remember me, O Lord, in Thy Kingdom.”

He now turns to the deacon, because the deacon is also present and waiting. This is the exchange between them before each approaches in turn. The priest says to him, “Brother and fellow minister, forgive me, the unworthy priest.”

Even at the final moment before approaching, he asks forgiveness. For if a person has not put these matters in order, he cannot approach. “Let us love one another, that with one mind we may confess.” A person cannot remain bound by conflicts, enmities, and all manner of grievances for various reasons.

He cannot approach Christ. Therefore, the priest asks forgiveness even from the deacon. Then, in order to receive Holy Communion, the priest takes a portion from the artos—the blessed Bread—which he has divided, and says, “Behold, I draw near unto Christ, our immortal King and God.” He does not approach mere antitypes—outward figures or symbols—as Jehovah’s Witnesses claim.

I draw near to Christ, our immortal King and God. It is to Him that I draw near. He is here now.

Then he continues, saying, “Imparted unto me.” He now takes the portion from the Lamb that was divided, as we explained the other day, and says his own name—for example, Constantine—the unworthy priest, or hieromonk. He himself takes the precious Body as it is imparted to him.

The priest and the bishop are the only ones who receive Holy Communion by their own hand. The deacon receives from the bishop or priest, as do the subdeacon and all the others. In an emergency, even a layman may be appointed to open the Church’s tabernacle, take the precious Body, and bring Holy Communion to someone in the absence of a priest, offering that person the final provision for the journey.

For, as you know, the Church keeps bread consecrated on Great and Holy Thursday in the tabernacle upon the Holy Table, for emergencies among the faithful. But this is an exception. The Canon is that the deacon and all those below him receive Holy Communion from the bishop or priest.

There is also this distinction: the clergy receive Holy Communion inside the sanctuary, except for monks, who must receive outside together with the laity. Only the emperor receives inside; everyone else must receive outside.

So he says, “Imparted unto me, Constantine the unworthy priest,” giving his name, “is the precious and all-holy Body of our Lord and God and Savior Jesus Christ, for the forgiveness of my sins and eternal life.” Thus, Holy Communion is not for many years of life, nor for healthy bones, nor for a little gold tooth, as some people say.

It is for the forgiveness of sins and eternal life. Nor are our works what bring forgiveness of sins. No. “The blood of Jesus Christ His Son cleanses us from all sin.” This is why a person must have a close relationship with the Holy Chalice.

And so the priest partakes of the bread, the Body. Then he calls his deacon and says, “Deacon, draw near.” Come here now. I have received Holy Communion; I have received the Bread. Now you come forward. The deacon, too, says the appointed words.

“Behold, I draw near to Christ, our immortal King and God. Master, impart unto me. Please, Master, give unto me.”

He gives his name: “Unto George, the unworthy deacon, the precious and all-holy Body of our Lord and God and Savior Jesus Christ, for the forgiveness of sins and eternal life.” He says the same words, declaring the purpose for which he draws near to receive.

When the priest gives it to him, he says:

“Imparted unto George the deacon is the precious and all-holy Body of our Lord and God and Savior Jesus Christ, for the forgiveness of sins and eternal life.” Up to this point, then, both of them have received the Body of the Lord.

They must now receive the Blood of the Lord. Here there is a distinction between the laity and the clergy. The laity receive the Body and Blood of Christ together, united upon the holy spoon. The clergy receive the Body separately and the Blood separately, as Christians did in the early Church.

In the early Church, they received the Body separately. They crossed their hands in this way, and each person came forward in turn. The Bread was placed upon the hand; the person partook of it and then moved on.

The deacon stood farther on with the chalice and the orarion draped over it. He gave each person the Blood, by which the person was cleansed. Then the communicant moved farther on, where there was what is called the nama, and rinsed his mouth so that any particles remaining there would be washed down.

This still takes place in the Russian Church. If you go there, you will see this custom. On the Holy Mountain they have the blessing of water. At the side there is antidoron, the blessed bread distributed after the Divine Liturgy, and the blessed water. You rinse your mouth, and any remaining particles are washed down.

Later, however, because many superstitious practices had arisen—it is said that this occurred in the time of John Chrysostom—the Body and Blood of the Lord were united and given to each believer together in a single act. Only priests retained the practice of receiving the Body separately and the Blood separately.

We now come to the chalice. After the priest has received Holy Communion and has also given the Bread to his deacon, he says: “Again imparted unto me, Constantine the priest, is the precious, all-holy, most pure, and life-giving Blood of our Lord and God and Savior Jesus Christ, for the forgiveness of sins and eternal life.” It is the same formula once again. Then he takes the chalice and drinks from it three times.

Some remove the chalice from their lips between each sip and say, “In the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit.” But are they receiving the three hypostases—the three Persons—of the Godhead, or are they receiving the Body and Blood of Christ?

Others say, “Amen, amen, amen.” On the Holy Mountain, they do not remove the chalice from their lips.

They take three sips without removing the chalice from their lips, and at the end they say, “Amen.” Many different customs have come to prevail. I have neither reason nor authority to make a dogmatic pronouncement on this matter. I am simply telling you what is seen, said, heard, and done.

As soon as the priest has received Holy Communion, he turns immediately to the words of Isaiah.

Isaiah received cleansing upon his lips when the burning coal was brought to him with the tongs. Earlier, when God was sending him out to preach, he had said, “I am a sinful man, a man of unclean lips. How can I go?”

As soon as he said this, a Cherub flew to the altar, took a burning coal with the tongs, and cleansed Isaiah’s lips with it. Then came the words: “Behold, this has touched your lips; it shall take away your iniquities and cleanse your sins.”

We placed these words as the conclusion of our book The Antidote to Death, which speaks about Holy Communion. “This Blood,” he now says, “has touched my lips; it shall take away my iniquities and thoroughly cleanse my sins.” There, the tongs; here, the communion spoon. There, a Cherub; here, a cherub. Yet some people say, “But the priest is a sinner.”

Likewise, when a priest vests and serves, he is holy. Afterward, when he removes his vestments, puts on his own clothes, and leaves, he will once again have his own baggage and burdens. But while he is serving the Divine Liturgy, take heed, for it is written: “He makes His angels spirits and His ministers a flame of fire.”

Never quarrel with a priest—never—even if you are right. Take the humbler path; take the humbler path, and you will lose nothing. If you will permit me, because this is a burning and controversial issue over which people go to extremes, I will tell you about something that happened here in Athens a few years ago. One of the two men is still living: the priest. The priest was serving the Divine Liturgy, and a man came forward to receive Holy Communion.

The man understood these matters and knew that he could receive Holy Communion on the Monday after Pascha, on the day after Christmas, and on other such days. But the priest refused him Holy Communion and harshly sent him back before the whole congregation, there in the Church.

The people, who sit in the shadow of death and know nothing beyond the needs of their belly, took the clergyman’s side. But the other man, who was educated and humble, answered the elder calmly and gave him the appropriate answers from Holy Scripture, the Fathers, and the teaching of the Church.

As a result, the priest relented and gave the elder Holy Communion. He communed him; in other words, he withdrew his refusal, in a sense. But a sharp dispute had already taken place between them. At first the priest had refused to give him the Holy Gifts and had held them back.

The priest drew his hands back into the sanctuary, while the other man opened his mouth and spoke harsh words. They were words of God, but harsh words nevertheless. What do you think happened?

Two days later, the priest fell and broke both his arms completely. The layman lost the power of speech and died without recovering it. Someone may ask, “What does this mean?” I do not know, and you should not rush to decide what it means either. I am simply telling you what came between them and what happened afterward.

That is all I am telling you: what took place between them and what followed. So if you find yourself before a priest who does not know his duty, take the humbler path. It is not the end of the world. Saint Nikodemos of the Holy Mountain says, “God will give you the grace that you would have received at that moment.”

God has His own way. He knows the priest’s indifference and ignorance concerning these matters, and He will give you that grace. Do not be embittered. Are there not people who want to go to Church during Great Lent and at other times?

Yet their spouses—or the reverse, whether husbands, wives, or other people—do not allow them to go. Do you think the Lord abandons them? Do you think He leaves them without grace? I remember a woman employed in domestic service who told me:

“They would not let me go to Church on Theophany,” she said. “They would not let me go—and it was not even because I had work to do. So I made the sign of the Cross, went to the tap, turned it on, filled a cup, and drank the Great Agiasmos—the water of the Great Blessing—from the tap. And I believe that our Lord sanctified it on that day.”

I believe it too. You should have heard how she told me, with tears welling in her eyes and running down her face. “And so, Mr. Panagiotis,” she said, “I drank the Great Agiasmos from the tap. I believe that on that day Christ was present there, in my own water as well.” Do you understand? This is how we should approach such things. Someone may say, “But I am right.” Yes, but what about the other person’s ignorance? How do we know that we are right and they are wrong? Are they not also one of us? In any case, know that at that moment the priest is like a Cherub. Take heed—take heed. Who is the man lifting up the Holy Gifts at that moment? I do not know.

Do you remember what I told you the other day about that deacon who was about to fall, and whom God sent to save the other man? I cannot remember whether I told it here or in Thebes. In any event, there is no time for me to tell it now.

That was elsewhere as well.

In any event, continuing here, the priest humbly confesses that this Blood has cleansed his lips from his sins and made him clean.

the precious, all-holy, most pure, and life-giving Blood of our Lord and God and Savior Jesus Christ, for the forgiveness of sins and eternal life.

Holding the communion cloth, he takes care that nothing drips or spills. He gives the deacon the chalice and says, “Again there is given to you, Deacon, the precious, all-holy, most pure, and life-giving Blood of our Lord and God and Savior Jesus Christ, for the forgiveness of sins and eternal life.”

And the priest says once again: “Behold, this has touched your lips; it shall take away your iniquities and cleanse your sins.” The priest says these words on his behalf; the deacon does not say them himself.

Once they have both received Holy Communion, the atmosphere changes and becomes joyful. There in the sanctuary they now speak of the Resurrection and its joyful events. For, as we said at the beginning, if you remember—and one day those who record these things ought especially to arrange them into a series—the Divine Liturgy encompasses the thirty-three years of Christ’s life on earth.

It includes His preparation, how He came down to earth, and all these events, up to His burial, His Resurrection, and His Ascension—always, now and ever, and even when He comes again. A person should therefore remember that, at the Great Entrance, Christ came to His burial, and now He has risen. The clergy within have received Holy Communion, but we outside have not yet received the news. They are speaking of it among themselves. They have received Communion from the risen Jesus, and they speak of the joyful events of the Resurrection.

And there in the sanctuary the deacon says: “Having beheld the Resurrection of Christ, let us worship the holy Lord Jesus, the only sinless One. We venerate Your Cross, O Christ, and we hymn and glorify Your holy Resurrection; for You are our God, and we know no other besides You; we call upon Your name.”

These are words from Pascha—you remember them—and they are said at every Sunday and feast-day Divine Liturgy. Whenever the Divine Liturgy is celebrated, these joyful words are said. Yes, these joyful words are proclaimed: “Come, all you faithful, let us venerate the holy Resurrection of Christ.”

“For behold, through the Cross joy has come into all the world. Ever blessing the Lord, we hymn His Resurrection; for, having endured the Cross for us, He destroyed death by death.” Then he continues with hymns from the ninth ode of the Paschal Canon.

There follow those Paschal hymns: “Shine, shine, O new Jerusalem,” “O divine, O beloved, O sweetest voice,” “O Pascha, great and most sacred,” and the rest. He speaks of the joyful events of Pascha. Christ is risen, and now the priest will present Him to the people. He will come out with fear, bearing the One whom we buried earlier, the One whom the Jews crucified. He has risen and has given Himself so that we may receive Him, be saved, have our sins cleansed, and enter with Him into the Kingdom of Heaven.

But I must stop here, although I still had another five minutes.

There is not enough time to explain the hymn “Having Beheld the Resurrection of Christ.” Five minutes will not suffice, as you understand. Let us not spoil it by rushing; we shall stop here.

That is all for tonight.

Everything in its proper time.

Tonight our subject will continue from where we left off previously. You will remember that we had reached approximately the end of the Divine Liturgy, specifically the point at which the clergy receive Holy Communion within the sanctuary.

Last time we discussed the words exchanged between the deacon and the priest just before they were both to receive Holy Communion. After they had communed, each in turn recited the words from Isaiah: “Behold, this has touched your lips; it shall take away your iniquities and cleanse your sins.”

Then, because the Divine Liturgy is a joyful event, as we have said, they recite within the sanctuary several joyful passages from the Paschal service—three or four troparia: “Having Beheld the Resurrection of Christ,” “Shine, Shine,” “O divine, O beloved, O sweetest voice,” and “O Pascha, great and most sacred, O Christ.”

These are words we hear especially during the season of Pascha, words filled with joy. For, as we have said, the entire Divine Liturgy presents the whole economy of the Incarnation: Christ’s descent, His coming among us, His Crucifixion, His Resurrection, and then, as the service continues, His Ascension.

At this point another event intervenes. Now that the clergy have received Holy Communion within the sanctuary, they prepare to give Holy Communion to those outside as well.

There ought to be people outside the sanctuary ready to receive Holy Communion. Unfortunately, there have even been occasions when there was not so much as a small child outside to receive. This, of course, is very sad. It would seem that the Divine Liturgy had no purpose in being celebrated at all. Now someone may say, “Had it no purpose, then? Did it benefit no one?” It benefited the departed. It benefited them; they received Holy Communion indirectly.

The people outside were completely unprepared. They had not prepared themselves and had not come for the Holy Eucharist. They had simply come to Church without considering why the Divine Liturgy is celebrated.

If there are people outside who are to receive Holy Communion, the remaining portions of the Lamb must be placed into the chalice. The Lamb was divided into four portions marked “Jesus Christ conquers.” The priest, or the bishop, and the deacon received their portions; the portions marked NI and KA remain. These must now be placed into the holy chalice and brought out through the Holy Doors, to be given to the faithful with the invitation: “With fear of God, faith, and love, draw near.”

This is a threefold requirement that every believer must have in order to approach. We are told that we need fear of God—that is, we must know what we are about to approach. We must not come casually or carelessly. To fear God means to take God seriously.

I take God into account; I revere God.

He will not first look upward for approval. That is the person who fears God. There are people who do not fear God.

And indeed, man ought to fear God. There are two things that a person must fear—God, forgive me, I mean man must fear two things: sin and God. He must fear both to the utmost. And, of course, if he fears God, he also fears sin and avoids sins.

And if he fears sin, he fears it because he fears God. The two are inseparably linked. A person cannot say that he fears God but does not fear sin. Nor can we say that someone who fears sin is at the same time without the fear of God.

No! Whoever fears sin also fears God. Be wary of the person who does not fear God, for neither does he fear sin. And the person who does not fear sin does not fear God either.

He is without the fear of God. Far from receiving Holy Communion, whatever else he may wish to do! A person must therefore come with fear of God, with faith in the Mystery, and with the true faith: “I believe, O Lord, and I confess that You are truly the Christ, the Son of the living God.”

“Who came into the world to save sinners, of whom I am first.” Each person must think of Christ in this way, as his own personal Savior.

He must also have true faith in the Mystery: that this is the Body and Blood of Christ; that if I approach unworthily and unprepared, I shall be consumed by the fire, but if I approach worthily and properly prepared, my sins will be consumed and my soul will be made radiant.

True faith—and love. Love is an indispensable companion, because it was God’s love for man that brought God down to earth so that man might be raised again to heaven. This love became incarnate and brought about our adoption as sons.

Love, then, is an indispensable companion. That is why, as we have often said during our discussion of the Divine Liturgy, there is so much mention of peace: “In peace let us pray to the Lord”; “for the peace of the whole world”; “peace be with you all”; and “let us love one another.”

All these things are bound up with love. And when love is absent—and this love must extend in two directions, toward our neighbor and toward God—a person must not approach Holy Communion.

Many people approach Holy Communion while still harboring long-standing passions, deep hatreds, and many grave conflicts, simply because it is a feast day—because it is Christmas, Pascha, or the Dormition. Under no circumstances will Christ sanctify such a so-called believer when that person has not yet made the sacrifice required in order to love.

For love is born of sacrifice, and it requires sacrifice. It demands blood; it demands that you surrender your ego, and perhaps even give up your possessions.

You must attain to that blessed day, the day called God’s own, and this is an essential requirement. No one should ever set out for Church or approach Holy Communion, or go to prayer or any other act of worship, to a memorial service, a funeral, or a Baptism, while hostility remains between people, since reconciliation is presumed to be the purpose of all these things.

Let us go and pray.

Θα ενθυμούνται ότι ευρισκόμεθα εκεί που γίνεται η προπαρασκευή για τη Θεία Κοινωνία των κληρικών μέσα στο Ιερόν, ομιλώντας ορισμένα γύρω από τη Θεία Λειτουργία, για να δώσουμε μια εικόνα τι είναι αυτό που γίνεται μέσα εκεί, γιατί πολλοί δεν γνωρίζουμε ακριβώς, όπως είχαμε πει και άλλοτε, τι ακριβώς γίνεται μέσα.

Διότι αν γνωρίζαμε, ήταν εκεί μας θα ήταν ο διάφορος και οι θέσεις μας διάφορες έναντι της Θείας αυτής της Ιτουλίας. Είμαι τώρα συγκεκριμένος εκεί που λέγει θεοργών αίμα φρήξων άνθρωπευλέπων. Είναι λόγια τα οποία λέγει ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς και ο διάκονος ακόμη, έχοντας μπροστά του, επί του Αγίου Δισκαρίου, αυτόν τον Κύριον και επί του Αγίου Ποτηρίου αυτότο το αίμα και εκτός αυτός, του εαυτού του αλλά και για τους άλλους λέγει θεουργών αίμα είναι αυτό, φρήξον άνθρωπε βλέπων, άνθραξ γάρεστοι στους αναξίους φλεύων.

Λοιπόν, μπορεί να το συσχετίσει κανείς με τον άνθρακα του Ησαΐα. Από εκεί το έχει πάρει και έχει φτιάξει εδώ την ευχή αυτήν, στο έκτο κεφάλαιο. Είχαμε μιλήσει γρηγορότερα εκεί που λέγαμε για το «Άγιος, Άγιος, Άγιος, Κύριος Σαβαώθ».

Εκεί ήρθε ο άνθραξ επί του θυσιαστηρίου, δηλαδή, ο οποίος εκαθάρισε τα ακάθαρτα χείλη του Ησαΐα, και τα λόγια τα οποία είπε πιο κάτω θα τα συναντήσουμε. Άνθρακς μη τον γάρεστη, που σαν αξίοι πλέγων Και είπαμε, ο άνθρωπος που ετοιμάζεται για να πάρει αυτόν τον άνθρακα, τον Ιησού, δεν κατακαίεται· κατακαίονται οι αμαρτίες του.

Αν όμως δεν ετοιμαστεί δεόντως, διά μετανοίας, διά ορθής πίστεως και τα υπόλοιπα που χρειάζονται, δεύτερον, τότε θα καταφλεχθεί. Δεν έχει ότι δεν είμαι έτοιμος και, κατά συνέπεια, δεν κερδίζω, μα και δεν χάνω τίποτα. Ο Παύλος διαφωνεί στην προς Κορινθίους. Λέγει σαφώς ότι, μη διακρίνων το σώμα και το αίμα του Κυρίου, είσαι και συ αναξίως. Έχει αντίθετα αποτελέσματα για τον αμύητο, μεθυσμένον, αυτός ο άνθραξ.

Εδώ προτρέπει τον εαυτόν του και κάθε άνθρωπο ο οποίος θα προσέλθει των μυστικών αυτών δείπνων, για να λάβει από τον άνθρακα, να καθαρίσει τα ακάθαρτά του χείλη, ότι είναι θεουργόν το αίμα αυτό, δεν είναι κοινό αίμα, ούτε τράγων και μόσχων.

είναι αυτού του Θεού το αίμα και ο άνθρακς αυτός κατακέφιζαν αξίους «Θεού το σώμα αυτό και θεοί με και τρέφει», και τον τρέφει τον άνθρωπο που τον λαμβάνει και τον θεώνει τον άνθρωπο που τον λαμβάνει.

Θεού το πνεύμα τον δένει τρέφει ξένο Κατά έναν μυστήριον τρόπον τρέφει τον άνθρωπο, λαμπρύνει τον άνθρωπο, φωτίζει τον άνθρωπο. Ιεροκρυφίως, δεν γνωρίζει πώς. Αυτά θα πρέπει να τα έχει υπόψη του ο άνθρωπος.

Αυτά λέγονται εκεί μέσα. Εμείς θα έπρεπε να τα έχουμε πει στη δικιά μας ακολουθία, που πολλοί έχουν την καλή αυτή σειρά να διαβάζουν και το βράδυ και το πρωί: μέρος το βράδυ, όπως είναι κανονισμένο με το Απόδειπνο, και μέρος το πρωί, όπως είναι πάλι κανονισμένο με τον Όρθρο, και έτσι τα έχουν πει αυτά τα πράγματα.

Είναι βέβαια και ορισμένα προ της Θείας Μεταλήψεως.

τα λέγουν σπίτι ή εκεί τη στιγμή, ορισμένοι μάλιστα τα έχουν μάθει και απ' έξω και τα λέγουν. Καλό είναι να μην τα λέγουν παπαγαλιδόν, αλλά να προσέχουν, να ελέγχουν αυτά που λέγουν. Τότε κατανύσσονται περισσότερο, τότε αντιλαμβάνονται σωστότερα τι είναι αυτό στο οποίο προσέρχονται και, κατά κάποιον τρόπο, έχουν να ωφεληθούν περισσότερο.

Μαζεμένος, όχι με θάρρος εις τη Θεία Κοινωνία. Παρότι ο Κύριός μας δίδει θάρρος, εντούτοις όμως εμείς δεν πρέπει να το λαμβάνουμε αυτό το θάρρος. Μας κάνει αγίους εν τω βαπτίσματι, μας διορθώνει τυχόν λέρωμα της αγιότητός μας διά της μετανοίας και της εξομολογήσεως.

Εντούτοις όμως εμάς μας συμφέρει, διότι Αυτός έχει τη φυσική αγιότητα και εμείς την κατά χάριν, να Του λέμε: «Εις Άγιος, εις Κύριος, Ιησούς Χριστός». Και όπως είπαμε, είδατε και αυτός ο Διάκονος, ο οποίος έλαβε μέρος σε αυτή τη φρικτή θυσία, συστέλλει τας πτέρυγάς του.

Είδατε, καθ' ην ώρα λέγει έξω το Πάτερ ημών, αυτός μαζεύει το ωράριο και συστέλλεται για να προσέλθει μέσα στο θυσιαστήριο εκεί πέρα, με προσοχή και με δέος και με φόβο Θεού να προσέλθει για να λάβει μέρος των θείων αυτών μυστηρίων.

Έτσι και ο άνθρωπος θα πρέπει να έχει φόβον Θεού, πραγματικόν φόβον Θεού, και ότι εκεί επάνω δεν είναι απλώς Άρτος και Οίνος, αλλά εν τω Άρτω και εν τω Οίνω είναι αυτό το σώμα του Κυρίου και αυτό το αίμα του Κυρίου.

Έπειτα, έχει και μια ωραία άλλη ποιητική έκφραση, θα μπορούσε να πει κανείς: «Έθελεξας πόθο με Χριστέ και λύωσα στο Θείος η έρωτη». Αυτόν τον έρωτα εμείς δεν τον έχουμε νιώσει οι περισσότεροι. Είναι μετρημένοι στα δάχτυλα αυτοί που νιώθουν αυτή την αγάπη, αυτόν τον έρωτα προς τον Χριστό.

Έχουμε έρωτα εμείς παράνομον, λιώνουμε και καταλιώνουμε μάλιστα για θέματα κοσμικά, σαρκικά, ψευδοϊδεολογικά και ούτω καθεξής. Αλλά για τον Χριστό όμως δεν έχουμε τέτοιον έρωτα. Εγώ ενθυμούμαι μία περίπτωση τέτοια. Ηξιώθην να βρεθώ αντιμέτωπος μιας ψυχής που είχε θείον έρωτα για τον Χριστό.

Ήτο μία καλογραία, την οποία οδήγησε ο Θεός στα βήματά μου το πρώτον, στην επιστροφή μου, όταν επέστρεψα εις Χριστόν το 1951. Τότε, η καλογραία αυτή μου έδωσε το πρώτον Κυριακοδρόμιο του Βούλγαρη, του Θεοτόκη, συγγνώμη, του Θεοτόκη.

Τα Ευαγγέλια. Και από εκεί και έπειτα την έβλεπα, διότι πάντοτε ερχόταν και μου το ζητούσε, και εγώ δεν της το έδινα, διότι ούτε έβρισκα άλλο, ούτε χρήματα είχα να αγοράσω άλλο. Και μου δίνει την ευκαιρία να τη γνωρίσω από κοντά.

Όταν ομιλούσε τη λέξη Χριστός, όχι εγυάλιζαν τα μάτια της, έφευγαν αμέσως ροές και έβγαιναν κάτω προς τα στήθη της. Λες κάποιος από μέσα είχε κάποιον κρουνό και τον άνοιξε. Δεν ξαναείχα δει, ούτε ξαναείδα.

Είδα βέβαια και τον πατέρα Ιερώνυμο, ο οποίος εκοιμήθη στην Αίγινα, και αυτός πατήρ, που όταν λέγετο το όνομα Χριστός από τα χείλη του, τον έβλεπες, εβούρκωνε, σταματούσε. Εμείς δεν τα έχουμε αυτά τα πράγματα.

Με τον Χριστό έχουμε κάποια συγγένεια, κάποια φιλία, ένα αλισβερίσι· του κάνουμε ορισμένα πράγματα για να πάρουμε ορισμένα πράγματα και τα ζυγίζουμε μάλιστα, να δούμε αν του έχουμε ακουμπήσει κάπως περισσότερα εμείς, για να τον βάλουμε να μας προσέχει. Έτσι κάπως. Δεν είναι αυτός ο έρωτας, δεν τον έχουμε.

Γι' αυτό και όλα τα θέτουμε σε ημερομηνία, τα θέτουμε σε χρόνο, τα θέτουμε σε υπολογισμό. Όταν ο άνθρωπος ερωτευτεί με τον Χριστό, τα πράγματα αλλάζουν. Ούτε ύψος, ούτε βάθος, ούτε φωτιά, ούτε... τίποτα δεν είναι δυνατόν να κρατήσει τον άνθρωπο.

Και αυτό είναι χάρισμα ειδικό που δίνεται. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να το αγοράσει, δεν πουλιέται στην αγορά αυτό. Πρέπει να ετοιμαστεί ο άνθρωπος, μα να του δοθεί. Και πολλοί άνθρωποι έχουν ετοιμαστεί, μα δεν τους εδόθη.

Άνθρωποι έφτασαν, για να δούνε, θεωρείτε, τη δόξα απλώς της Παναγίας, να δεχθούν να χάσουν και το μάτι τους ακόμη, να τους βγει ένα μάτι, να δούνε λίγο από τη δόξα της Παναγίας μας. Και αν η Σελήνη έχει τέτοια δόξα, φανταστείτε ο Ήλιος, αν αυτή που είναι ετερόφωτος, δηλαδή το καθεαυτού φως, ο Ήλιος της Δικαιοσύνης τι είναι.

Και δέχτηκε όμως να χάσει το μάτι και, όταν την είδε, λέγεται ότι λέει: «Να χάσω, να τη δω άλλη μια φορά, και να μου βγάλουν και το άλλο μάτι». Και συγκατένευσε η Παναγία μας και την είδε άλλη μια φορά με τη δόξα της και είδε και από το άλλο μάτι που είχε χάσει πρώτα, διότι είδε τη θυσία του.

Εμείς τέτοια βέβαια δεν έχουμε, έρωτας δεν υπάρχει. Γι’ αυτό ρωτούμε: «Χτύπησε τρίτη καμπάνα;» Αν δεν χτύπησε τρίτη καμπάνα, τι πάει να πει ο παπάς; Εμείς θα πάμε να τα πούμε. Έχουμε τη γνώμη ότι γίνονται για τους ιερείς, για τους ψαλτάδες και για τους αγγέλους ή και για τον Χριστό ακόμη· για μας όχι. Δεν υπάρχει, λοιπόν, αυτός ο έρωτας.

Εδώ όμως λέγει, έφερεξα σπόθο με Χριστέ, θέματα το λέμε κύριες χώρες θέμα, και λίωσα στο Θείο σου έρωτη, αλλά κατάφλεξον πυρία ύλωτας αμαρτίας μου, γιατί τι είναι τρόπο καταφλέγονται οι αμαρτίες δεν ξέρει κανένα, κανένα.

Ο πονηρός γνωρίζει μόνον τα κατάστιχα που είχε γραμμένα, ότι όταν μετενόησε ο άνθρωπος και εξομολογήθηκε, κοινώνησε, τώρα του είναι λευκά. Με τι τρόπο έγιναν δεν ξέρει. Αυτό είναι που στενοχωριέται. Θα βλέπεις δει μένα, τι είναι η τρόπο εσβήθησαν δεν ξέρει.

Ξέρει ο Λουτάδης αυτός, μα κι αυτός ακόμη τι είναι η τρόπο εσβήθησαν δεν ξέρει. Είναι μυστήριον με τι τρόπο εξαλείφει τας αμαρτίας ο Κύριος και δικαιώνει τον ασεβή, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Παύλου προς Ρωμαίους.

Πυρή λοιπόν τας αμαρτίας μου και εμπλησθήνε της ενσύντριψης καταξίωσον Και καταξίωσέ με να χορτάσω, να τρυφήσω, όχι απλώς να πάρω κάτι, ένα κομμάτι, αλλά να καθίσω, να χορτάσω, να ικανοποιηθώ από όλες τις πλευρές.

Να τριφήσω ή να τα δύο σκυρτών μεγαλύνω αγαθέ παρουσία σου Για δύο παρουσίες ομιλεί εδώ. Η μία, που ήρθε και μας αξίωσε, και άλλη μία. Και με τη μία ερχόμαστε σε επαφή στο βάπτισμα. Όταν βαπτιστούμε, η πρώτη επαφή του Κυρίου δοξάζεται, γιατί, ερχόμενος ο Χριστός, μας έδωσε την ευκαιρία να ξαναγίνουμε παιδιά Του. Είναι αυτή την υιοθεσία να απολαύσουμε.

Τώρα, εάν κρατηθούμε κοντά στον Χριστό και τρυφώμεν στα μυστήριά Του και γενικά σε ό,τι μας προσφέρει η Ορθόδοξος του Χριστού Εκκλησία, το πανδοχείο αυτό, τότε θα αξιωθούμε να σκιρτήσουμε και στην άλλη Του παρουσία.

Η μία έγινε, η άλλη δεν έχει γίνει ακόμη. Ευχαριστούμε, λέει, λοιπόν, που μας καταξίωσες· θα σκιρτήσουμε και θα μεγαλύνουμε, αγαθέ, και τα δύο Σου παρουσίες. Διότι οι άνθρωποι οι οποίοι δεν ετοιμάζονται, αρχής γενομένης από του βαπτίσματος, δεν Τον δέχονται· ούτε για τη μία θα σκιρτήσουν ούτε για την άλλη θα σκιρτήσουν.

Στη συνέχεια παρουσιάζει μια άλλη σκηνή που ταπεινώνει πάλι τον άνθρωπο, για να κατεβεί όσο μπορεί πιο κάτω, για να μπορέσει να προσέλθει.

Εντεγλαμπρώτηση των Αγίων σου, πώς εισελέψουμε ο ανάξιος.

Λοιπόν, ο ανάξιος, εν τη λαμπρότητι αυτή των Αγίων, πώς διθελέψαμε, πώς θα έρθω. Αυτή η σκηνή είναι παρμένη από το 22ο του Ματθαίου. Εκεί είναι η σκηνή αυτή. Είναι μια φρικτή σκηνή και λίγη αντιπροσωπευτική. Εκεί αναφέρει ότι έγινε ένας δείπνος. Εκεί ήταν πολλοί, πονηροί, αγαθή και τα διάστα. Και όταν γέννησε που πάντρευε ένας βασιλιάς το γιο του, εισήλθε λέγει ο βασιλές να ανακλείνει, να ειδεί, να επιθεωρήσει ποιοι είναι μέσα.

Και δεν επήγε στους πονηρούς και δεν επήγε στους άλλους. Πήγε κατευθείαν σε ένα τραπέζι, φερ' ειπείν, σε μια καρέκλα, δεν ξέρω πού, εκεί που λούφαζε ο ένας, και του θέτει απευθείας το ερώτημα. Επέρε πώς εισήλθες όδε μη έχων ένδυμα γάμου, πώς εσύλθες όδε, πώς ετόλμησες χωρίς ένδυμα γάμου να αρθείς εδώ.

Αυτός, λέει, ἐφιμώθη, δεν έφερε καμιά δικαιολογία.

Αυτό είναι μια απόδειξη ότι οι δικαιολογίες είναι μόνο για τούτο τον κόσμο. Ξέρεις, ο πάτερ, ξέρεις, ο σύζυγος, ξέρεις, η σύζυγος, ξέρεις, ετούτο, ξέρεις, άλλο. Εκεί δεν έχει. Εκεί θα σηκώσουμε τα χέρια επάνω και θα πάμε μόνοι μας στην κόλαση, λέγοντας «Δίκαιος είσαι, Κύριε». Τίποτα άλλο. Δικαιολογία ουδεμία. Αυτό λέει «ἐφιμώθη». Και συνεχίζει το πρόσταγμα στους αγγέλους.

Πιάστε τον, δέστε τον και ρίξτε τον. Όπου ο βρυγμός και ο τριγμός των οδόντων Έφτασε μέχρι που βγήκε εκεί. Και από εκεί τον ανεκάλεσε, τον έβγαλε πίσω. Επέρε πόσος ήρθε σώτο Αυτό το ένδυμα του γάμου. Για το οποίο η Εκκλησία μας ομιλεί τη Μεγάλη Εβδομάδα.

Και ένδυμα

Ούτε φορεινά είστε φορεινά αυτό.

σου κοστίζει πολλά; Γιατί δεν έχει; Λείπουν οι πρώτες ύλες. Πόσο σου κοστίζει αυτό το ένδυμα;

Η γκαρνταρόμπα σου ίσως μπορεί να έχει ένα, δύο, τρία, πέντε, δέκα, δεκαπέντε κοστούμια, και τα πλήρωσες, και ορισμένα τα οφείλεις, και σε κυνηγάει και ο δοσατζής σου εδώ που δεν φέρνεις χρήματα για να πάρεις αυτό το κοστούμι, που και γυμνό να σε βάλουν, σε σχέση με τα άλλα κοστούμια, αν αποθάνεις και έχεις μόνο αυτό το κοστούμι της κηδείας σου, είναι αρκετό.

Θα γυμνωθεί, διότι όταν ο άνθρωπος ξεφύγει από την οδό της αρετής στα μονοπάτια της αμαρτίας, άγγελος Κυρίου τού αφαιρεί το κοστούμι το λευκό, την ενδυμασία του βαπτίσματος, και γυμνός και τετραχηλισμένος γυρίζει στα φαράγγια της αμαρτίας. Οποιοσδήποτε κι αν είναι, οποιοδήποτε αξίωμα, πολιτικό ή εκκλησιαστικό, εφόσον αμαρτάνει ή παρεξέκλινε για τον άλφα ή βήτα λόγο, είναι γυμνός και τετραχηλισμένος και χρειάζεται μετάνοια ασώτου, να επιστρέψει, να φωνάξει το «ἥμαρτον», να δοθεί εντολή να του δοθεί ξανά η στολή η πρώτη. Αυτό είναι το μυστικό.

Εδώ λοιπόν λέγει, εν τη λαμπρότιση των Αγίων σου λέει πώς θελέψουμε ο ανάξιος, εγώ πώς θελέψουμε,

Περάσεις από το εξομολογητήριο, να καθαρίσεις τη στολή σου. Το κοστούμι σου το πας να το καθαρίσεις και δύο και τρεις και πέντε φορές τη βδομάδα, κατά αναλογία που θα λερωθεί. Γιατί για το κοστούμι της ψυχής σου αδιαφορείς; Υπάρχει τρόπος· δεν θέλεις, λοιπόν. Υπάρχουν ωραία σύμβολα και εικόνες, μα και αυτό ακόμη το σάβανό μας, αυτό το ρούχο είναι. Ορισμένοι το φέρουν και από τους Αγίους Τόπους.

Είμαστε μαζί με αυτό το χατζηλίκι, διότι έγιναν χατζήδες χωρίς να γίνουν χριστιανοί, δηλαδή η ζωή να είναι χριστιανική. Τι που έγιναν χατζήδες, τι που πήρανε εκεί πέρα; Όχι ότι δεν είναι καλό να πάρεις κάτι από τους Αγίους Τόπους εκεί πέρα· καλό και άγιο είναι. Αλλά εκείνο που παριστάνει και αξιοποιεί όλα αυτά τα πράγματα, τα υλικά των αγίων αυτών μερών, είναι η ζωή η χριστιανική, η ζωή που από πολλούς λείπει. Η γλώσσα λέει τα τελείως αντίθετα, η σάρξ αποδεικνύει τα τελείως αντίθετα, η συμπεριφορά, η συναλλαγή, πολλά πράγματα, παλαιά και νέα, αποδεικνύουν τα τελείως αντίθετα.

Στην πράξη αποδεικνύονται τελείως αντίθετα. Η συμπεριφορά, η συναλλαγή, πολλά πράγματα, παλαιά και νέα, αποδεικνύονται τελείως αντίθετα. Δεν πρόκειται να σώσουν ούτε τα ράσα από το Πατριαρχείο, ούτε τα συγχωροχάρτια που μας δώσανε εκεί πέρα, ότι μας συγχωρούν, μας διάβαζε ο Πατριάρχης. Τίποτα δεν πρόκειται να μας σώσει. Είναι ακόμη εκείνο που λέγει η Αγία μας Εκκλησία την Κυριακή της Συροφάγου.

ο Αδάμ και τη σέβασε του Παραδείσου, στολήν Θεοήφαντον απ' εξαιτήσινο τάλας εγώ, που είχε ράψει ο Αδάμ, ουθενά και ήταν δεδημένος, όταν η Μάρξη όμως ευρέθηκε γυμνός με στάκους δερματίνους περί την λίπη, αυτό λοιπόν δείχνει σε εμάς το οποίο μας το δείλει εν το βαπτίσματι, ως Χριστόν εβαπτίστε, Χριστόν εβίσαστε, γιατί τα λευκά αυτά, και το να εμπαράσκουμε την όνομα βαλόμενος που ευλογεί ο ιερές και φορά το μωρό ή ο μεγάλος είναι ενδεικτικά ότι ξανασυνδεόμεθα και ξαναρχόμεθα στην πρώτη θέση του Αδάμ και της Εύας και έχουμε τη χάρη.

Αν αμαρτήσουμε όμως, ξανά φεύγει η χάρη και χάνουμε ξανά αυτό. Είναι απαραίτητο λοιπόν αυτό το ρούχο, και το ρούχο αυτό, για να παρακαθήσουμε, τόσον ο κλήρος όσον και ο λαός, εις την Θείαν Κοινωνίαν, θα πρέπει να περάσουμε από το εξομολογητήριο.

Εκεί δίνεται η εντολή διά του Πανδοχέως να δοθεί η στολή η πρώτη. Είναι πολύ λυπηρό οι άσωτοι, εμείς οι αμαρτωλοί, οι άρτι αφιχθέντες με τη στολή της αγοράς και της αμαρτίας, να προσερχόμεθα και να παρακαθήμεθα εις τον δείπνο τον μυστικόν, όπου ο μόσχος πολίτης τριφύσατε πάντες.

Πρώτα θα αλλάξουμε το κοστούμι. Θα βγάλουμε το κοστούμι της χοιροκαλύβης και θα φορέσουμε τη στολή την πρώτη, και τότε θα παρακαθήσουμε. Τότε θα σφαγεί ο μόσχος, τότε θα έχουμε δικαίωμα να φάμε από το Σώμα και το Αίμα του Χριστού.

Λοιπόν, η παραβολή του Ασώτου Υιού είναι ανάγλυφος: πώς ακριβώς ο άνθρωπος, αν θέλει να μην κολαστεί, να μην είναι εις κόλασιν αιώνιον, αλλά ζωήν αιώνιον η Θεία Κοινωνία, πώς πρέπει να προσέρχεται. Βλέπει, λοιπόν, λέγω, εκείνη τη στιγμή ο Υμνωδός όλη αυτή την κατάσταση και λέγει: Εν τες λαμπρότηθη λέει των Αγίων σου Κύριε, πώς θελεύσω με ανάξιος Εάν γάρτον μίσοσιν εισελθείν εις τον νυμφώνα, όχι τόν με ελέγχει Ότι ούκ εσύ του γάμου και δέσμεως εκβαλούμε υπό τον Αγγέλον Τι γάμο λέγει εδώ; Ποιος είναι ο γαμβρός και ποια είναι η νύμφη;

Γαμβρός είναι ο Χριστός και νύμφη είναι η ψυχή ενός εκάστου ανθρώπου. Μην πλανόμεθα, ο υπερνήμ γάμος αυτός είναι και χαρά στους ανθρώπους που έχουν δημιουργήσει κατάσταση να αρραβωνιαστούν και μένουν με τιμή και ηθική, για να δεχτούν τον γάμο του Αρνίου εκείνη την ημέρα που έχει κανονίσει ο Χριστός.

Κύριε, καθάριστον το ρήπον της ψυχής μου και σώσομαι Όχι εξ αφορμής της δικαιοσύνης μου· ως φιλάνθρωπος.

Αν θέλετε να κερδίσετε έναν μεγάλο δρόμο, έναν σύντομο δρόμο προς τον Παράδεισο, μην αναφέρετε ποτέ σας τι έργο κάνετε.

Γνωρίζω πολλές ψυχές που και στην εξομολόγηση ακόμη απαριθμούν τα καλά τους έργα. Εκτός από τους δυστυχισμένους εκείνους οι οποίοι τα αναγράφουν και τα συμψηφούν. Ποτέ να μην μιλήσετε για τα έργα σας, ποτέ να μην παρουσιάσετε τίποτα. Πάντοτε θα κρύβεστε πίσω από την ευσπλαχνία του Κυρίου, από τη φιλανθρωπία του Κυρίου.

Η δικαιοσύνη μας είναι ως ράκος αποκαθημένης, κατά τον Ησαΐα.

Οτιδήποτε και αν κάνουμε δεν είναι άκρατον· έχει ιδιοτέλεια, έχει συμφέρον, έχει υπολογισμόν. Ας εξετάσει ο άνθρωπος, αλλά μήπως έχει το μέτρο να εξετάσει; Πού έχει τη ζυγαριά την ανάλογον, την άδολον, για να ζυγίσει όπως πρέπει, για να δει η τρυτάνη του προς τα πού θα κλίνει ή θα γείρει; Πού να το δει; Δεν έχει.

Ζυγίζει η μάνα τη γόρη και η κόρη είναι φόρνη. Και λέει μακάρι να ήταν και σαν και εμένα και σαν και εσάς.

Τι μακαρίζει; «Μακάρι να είχατε κι εσείς τέτοια παιδιά». Μακαρίζει η σύζυγος τον σύζυγο. Η μάνα το παιδί, ο αδελφός τον αδελφό και ούτω καθεξής. Ή και πολλές φορές κατά λάθος τους μακαρίζουμε. Δεν ξέρουμε εμείς. Λοιπόν, ο άνθρωπος να μην παρουσιαστεί με τα έργα του.

Άσε τα έργα εκεί στην άκρη. Άσε τις βαλίτσες σου να τις φυλάει εκεί κάνας μαύρος και πήγαινε να βγάλεις εισιτήρια για να ταξιδέψεις, για να πάρεις τις βαλίτσες σου.

Διότι το αν έχεις βαλίσες και έργα άγαθα, αυτό δεν σε παριστούν να ταξιδεύεις Κανένας ταξιδιώτης δεν ταξίδευσε διότι είχε αποσκευές. Άνθρωποι χωρίς αποστεβάση που είχαν βγάλει η φυτήρια και ταξίδευσαν Άνθρωποι με αποστεβάσαν αλλά που δεν είχαν βγάλει η φυτήρια δεν ταξίδευσαν Τι έχετε να μου πείτε; Είναι έτσι ή δεν είναι;

Παριθέως πόσα καλά έργα δεν είχε, έμεινε εδώ όμως Ο μεγάλος αδελφός του Ασώτου πόσα καλά έργα δεν είχε; Έμεινε έξω όμως. Καταλάβατε; Είναι ανάποδα τα πράγματα εκεί. Μας πλανά ο σατανάς. Οτιδήποτε και αν κάνουμε, θα λέμε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, ότι δεν κάναμε τίποτα παραπάνω από ό,τι ήμασταν υποχρεωμένοι να κάνουμε.

Και γι' αυτό δεν επιτρέπεται ποτέ καλό έργο που κάναμε να καλύψει κάτι κακό που έχουμε κάνει. Γι' αυτό τα κακά τιμωρούνται και τα καλά αμείβονται. Είναι η τάξη, έτσι τα έχει ο Χριστός. Γι' αυτό και άνθρωποι και οι δαμείοι αναμαρτίαν θα χαζούν, διότι την ευθύναξαν δίσεν να την καλύψουν με μια σειρά μεγάλων άλλων αγαθών έργων που έχουν κάνει.

Τους έγελασε ο πονήρος. Πώς θα μπορούσαν να βρούνε και όλα αυτά τα αγαθά που έχουν κάνει στην αιωνιότητα, τη μεταποίηση αυτήν από πρόσκαιρα σε αιώνια και από υλικά σε πνευματικά, εάν όμως είχαν τακτοποιήσει και αυτό και δεν στεκόταν εμπόδιο στο ταξίδι τους.

Να ξανα το πω λοιπόν ολοκληρωμένο αυτό που λέγουν «Εντεσλαυρώτηση των Αγίων Σου, πώς εισελέψομαι ο ανάξιος, εάν γάρτολ μίσωσιν εισελθήνης τον Ιμφώνα, όχι τόν μελέν ότι ούκα εσύ του γάμου και δέσμιος εκβαλούμε υπό τον Αγγέλον, καθάριστον Κύριε το ρήπον της ψυχής μου και σώσομαι ως φιλάνθρωπο».

Εδώ ακριβώς ενθυμούμαι μια αποκάλυψη μιας αγίας ψυχής, η οποία μου έλεγε σε μια πνευματική συζήτηση εμπιστευτικά το εξής. Μου λέει: «Συγχώρεσέ με, Δημήτρη, να σου πω. Ήτανε Μεγάλη Πέμπτη και βρέθηκα στο δεξιό αναλόγιο τόσο στον κόσμο που δεν κατόρθωσα, εάν δεν έφτιαξα να φτάσω να κοινωνήσω Είπα ότι θα καθίσω εδώ, έστω και αν γίνει βράδυ, δεν θα σηκωθώ.

Και κάθισα εκεί και είχα τη σκέψη και έλεγα: «Θεέ μου, όλος αυτός ο κόσμος που προσήρχετο λίγο-λίγο, χωρίς να αδειάζουν οι ουρές, και συνεχίζουν οι ουρές αυτές, αδειάζουν και ξαναγεμίζουν, είναι εντάξει; Αν δεν είναι, ελέησέ τους, μην τους κατακάψεις».

Και τι βλέπει, λέτε; Ο μεν ιερεύς έπαιρνε με την Αγία Λαβίδα το Σώμα του Κυρίου να το δώσει στους προσερχόμενους. Και ένας άγγελος το έπαιρνε από τη Λαβίδα και ξανά το έβαζε μέσα, και αυτός δεν έπαιρνε τίποτα από εκεί.

Αυτό δεν γινότανε, που λέγει, στους 100· στα 95 πρόσωπα γινότανε αυτό. Παράξενα πράγματα. Εάν είναι αλήθεια, εγώ δεν σας λέω ότι είναι αλήθεια. Μην το λαμβάνετε υπόψη. Εγώ το άκουσα και, διότι παρουσιάζει εδώ αγγέλους, λέει: Και δέσμεως εκβαλούμε είπτο των αγγέλων, δεν είναι μόνος του εκείνη τη στιγμή εκεί Δεν τον φρουρεί ο ιερεύς, που πολλάκις είναι και ασεβής, δεν τον φρουρεί ο διάκονος.

Δεν τον φρουρεί ο ψάλτης, που έχει πάρει το πρωινό του και ήρθε, όχι. Είναι άγγελοι και αρχάγγελοι. Και αν διαβάσετε τις Αποκαλύψεις του θείου Χρυσοστόμου, Το τι γίνεται μέσα στην εκκλησία. Κάτι στιγμή θα βάλει ευλογητός ο Θεός ο ιερές το πρωί, μέχρι που θα πεί και διευχών μετά την θεία κοινωνία και λοιπά, θα φρύξετε.

Πιθανόν να μην πάτε στην εκκλησία από αυτά που γίνονται μέσα εκεί, από τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους που παρίστανται. Την Αποκάλυψη την έχουμε γράψει σ’ ένα βιβλιαράκι μικρό που λέει «Διά τους ασεβούντας λαϊκούς και κληρικούς εις τη Θεία Λειτουργία».

Το τι γίνεται μέσα εκεί! Είχε δώσει εντολή να μη γραφεί και να μη κοινολογηθεί πριν αποθάνει. Αλλά εκ των υστέρων εγράφηκε και την έχουμε την αποκάλυψη αυτή. Το τι έβλεπε ο άνθρωπος αυτός μέσα εκεί! Μην νομίζουμε ότι είμαστε μονάχοι μας εκεί πέρα μέσα.

Δεν είμαστε μονάχοι μας, όχι. Άγγελοι και αρχάγγελοι διακονούν, και αλίμονό μας. Αν μας λυπούνται και φύζονται της σωτηρίας μας και δεν έχουμε ζημιές πάθη Όπως πολλά έχουν γίνει στην πρώτη Εκκλησία, όταν ο Χριστιανισμός με πολλά θαύματα προσπαθούσε να επικρατήσει.

Εν πάση περιπτώσει, στη συνέχεια έχει μια άλλη ωραία ευχή, η οποία λέγει και πάλι προς τον Χριστό μας: «Δέσποτα φιλάνθρωπε, Κύριε Ιησού Χριστέ, ο Θεός μου» — ατομικός και του καθενός ατομικός — Μη εισκρήμα μη γέννητο τα Άγια Ταύτου Είναι κατα κάθοδο Δεν είναι κοινά πράγματα αυτά εις τα οποία πρόκειται να προσέλθουμε.

Μη εισκρήμα μη γέννητο τα Άγια Ταύτου Δια το ανάξιο είναι με Μπορεί και να είναι εγγυμασμένο Μπορεί να είναι μετανοημένος, εξομολογημένος. Μπορεί να έχει συμφιλιωθεί. Με τους πάντας τελ. Αλλά και πάλι, όμως.

Δεν παραδέχεται ότι είναι εντάξει. Δεν πάει με την αίσια του Ανάξιο, για το ανάξιον είναι, όχι λέει, αλλά εισκάθαρση και αγιασμόν ψυχίστε και σώματα. Γι' αυτό σε παρακαλώ. Και η Σαραβώνα της μελούς της ζωής και βασιλείας.

Σαραβώνα, μελούς της ζωής και βασιλείας. Εμείς δεν το προσκολάσετε το Θεό αγαθώνεστη. Εγώ να έχω μια θέση, και μάλιστα τέτοια οργανική, με το Θεό μου είναι καλό. Τίθεσθαι εν Κυρίω την ελπίδα της σωτηρίας μου.

Πού αλλού να ακουμπήσω, πού αλλού να αποταθώ και από πού αλλού να περιμένω; Το να έχω μια στενή σχέση τέτοια με το Θεό, έχω να ωφεληθώ. Και όταν τελειώσει αυτές τις τρεις ωραίες, περιεκτικές και κατανοητικές ευχές, Ξανά λέγει του δείπνου του μυστικού, σήμερον Ιώθεου, κοινωνώνε παράλαβε Και ουμιγάρ της εχθρίς του το μυστήριον είπε, τα είπαμε στο περασμένο αρχά ου φίλοι μας ηρώσο καθάπερο Ιούδας, αλλά ως ολιστής ομολογώσει, μη στη θύμη Κύριε εν τη βασιλεία του.

Και γυρίζει τώρα στον διάκονο, γιατί είναι και ο διάκονος και περιμένει. Είναι η συζήτηση που γίνεται μεταξύ των, για να προσέλθει ο καθένας με τη σειρά του. και του λέγει άδελφε και στη λειτουργία συγχώρησε με το αναξίο ιερή.

Ζητάει και συγχώρηση και την τελευταία στιγμή που θα προσέλθει. Διότι, εάν ο άνθρωπος δεν έχει τακτοποιήσει τα θέματά του αυτά, δεν μπορεί να προσέλθει. Αγαπήσομαι να λύνω σε ούτε ονομονία ομολογήσουμε Δεν εννοείται ο άνθρωπος να είναι δεσμευμένος με καταστάσεις, με έχθρες, με, με, με, για διαφόρους λόγους.

Δεν μπορεί να προσέλθει στο Χριστό. Ζητάει, λοιπόν, και από αυτόν τον διάκονο. Και λαβών, λέγει, για να κοινωνήσει τώρα ο Ιερεύς από τον Άρτον που έχει διαμελίσει. που βασιλεί και Θεό ημών. Όχι απλώς σε αντίτυπα που λένε οι εφοβάτες.

Προσέρχομαι στο Χριστό, τον Αθάνατο Βασιλέα και των Θεών μας. Σ' αυτόν προσέρχομαι. Αυτός είναι εδώ τώρα.

Και συνεχίζει και λέει με τα διδοτέμη, το παίρνει αυτό τώρα, το τεμάχιον από τον διαμελισμένον αυτόν Αμνόν που είπαμε προχθές, και λέει το όνομά του, Κωνσταντίνῳ, παραδείγματι, το Πρεσβυτέρο Φερυπήν ή το Ιερό Μονάχο, το Τίμιον μεταδιδοτέμη, το παίρνει μόνος του.

Αυτός που κοινωνεί μόνος του είναι ο ιερεύς και ο αρχιερεύς. Ο διάκονος κοινωνεί διά του αρχιερέως ή του ιερέως, και ο υποδιάκονος και όλοι οι άλλοι. Σε εκτάκτους ανάγκας δίνεται και ο λαϊκός ακόμη να πάει να ανοίξει το αρτοφόριο της Εκκλησίας και να πάρει τίμιον Άρτον, να κοινωνήσει, να προσφέρει σε άνθρωπο ελλείψει ιερέως, να προσφέρει το τελευταίο εφόδιο.

Διότι γνωρίζετε ότι στην Εκκλησία υπάρχει Άρτος ηγιασμένος από τη Μεγάλη Πέμπτη και φυλάσσεται στο αρτοφόριον επί της Αγίας Τραπέζης για τας εκτάκτους ανάγκας των πιστών. Είναι αυτή όμως εξαίρεσις. Ο κανών είναι: θα κοινωνήσει αυτός ο διάκονος και οι πιο κάτω διά του αρχιερέως ή του ιερέως.

Ακόμη, η διαφορά είναι ότι οι μεν κληρικοί κοινωνούν μέσα, πλην των μοναχών που πρέπει και αυτοί να κοινωνήσουν έξω μετά των λαϊκών. Λοιπόν, μόνον ο βασιλεύς κοινωνεί μέσα. Όλοι οι άλλοι πρέπει να κοινωνήσουν έξω.

Με τα διδοτέμι λοιπόν λέγει το αναξίο Πρεσβυτέ το όνομά του και λοιπά, το τίμιον και πανάγιον σώμα του Κυρίου και Θεού και στο τείρο συμμόνησης του Χριστού, η σάφεσή μου αμαρτιών και ζωή την αιώνια. Ώστε η Θεία Κοινωνία δεν είναι για χρόνια πολλά, ούτε για κοκά, ούτε για χρυσοδοντάκι που λένε ορισμένοι.

Είναι εισάφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνια Ούτε τα έργα μας είναι εις άφεσιν αμαρτιών. Όχι Το αίμα Ιησού Χριστού του υιού αυτού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας. Γι' αυτό είναι απαραίτητο ο άνθρωπος να έχει στενή σχέση με το Άγιο Ποτήριο.

Και ούτω μεταλαμβάνει του άρτου, του σώματος. Στη συνέχεια προσκαλεί τον διάκονό του. Και λέει, Διάκονε πρόσεμο Έλα τώρα εσύ εδώ. Εγώ εκοινώνησα. Έλαβα τον Άρτον, πέρασε εσύ. Ο διάκονος λέει και αυτός τα δικά του.

Ιδού προσέρχομαι Χριστό το Αθανάτο Βασιλή και Θεό ημών. Μετά δοσμή Δέσποτα. Δώσε μου σε παρακαλώ Δέσποτα.

Λέει το όνομά του Γεωργίου Φερυπίν το Αναξίο Διακόνο το Τίμιον και Πανάγιον Σώμα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, Η σάφιση να αμαρτιών και η ζωή του Νεόνιου. Τα ίδια λόγια και αυτός λέει και για την αιτία που προσέρχεται για να λάβει.

Ο ιερεύς, όταν του μεταδίδει, λέει:

«Μεταδίδοται Γεωργίω τω διακόνω το Τίμιον και Πανάγιον Σώμα του Κυρίου και Θεού και στον Τύρο Συμμόνηση του Χριστού εισάφησην αμαρτιών και ζωήν την αιώνια Στη συνέχεια, μέχρι εδώ τώρα έχουν κοινωνήσει οι δύο τους το σώμα του Κυρίου.

Τους υπολείπεται τώρα να κοινωνήσουν το αίμα του Κυρίου. Υπάρχει μια διάκριση μεταξύ λαϊκών και κληρικών. Οι μεν λαϊκοί κοινωνούν σώμα και αίμα Χριστού μαζί, ενωμένο επί της Αγίας Λαβίδος. Οι δε κληρικοί κοινωνούν ξεχωριστά το σώμα και ξεχωριστά το αίμα, όπως κοινωνούσαν εις την πρώτη Εκκλησία.

Στην πρώτη Εκκλησία κοινωνούσαν ξεχωριστά το σώμα. Σταύρωναν τα χέρια τους κατά αυτήν την έννοια και περνούσε ένας-ένας και του έβαζε επάνω στο χέρι του τον Άρτον, τον οποίον μεταλάμβανε, και πήγαινε πιο κάτω.

Και ήταν ο διάκονος με το ποτήριο και με το οράριο κρεμασμένο. Και του έδιδε το αίμα και καθαριζόταν. Και πήγαινε πιο κάτω και είχε το νάμα, το λεγόμενο, και εξέπλυνε το στόμα του, για να φύγουν, να κατεβούν κάτω όλα τα τυχόν που έχουν απομείνει μέσα στο στόμα.

Αυτό συμβαίνει ακόμη στη Ρωσική Εκκλησία. Εάν πάτε, θα δείτε αυτήν την τακτική. Στο Άγιον Όρος έχουν αγιασμό. Στην άκρη, το αντίδωρο και αγιασμό. Και ξεπλένεις το στόμα σου και πηγαίνουν κάτω.

Εκ των υστέρων όμως, διότι πολλές δεισιδαιμονίες είχαν γίνει, και λέγεται στα χρόνια του θείου Χρυσοστόμου, επενοήθη να ενωθεί το σώμα και το αίμα του Κυρίου και να δίδεται εφάπαξ στον πιστό. Και κρατήθηκε μόνο στους ιερείς να κοινωνούν ξεχωριστά το σώμα και ξεχωριστά το αίμα.

Στη συνέχεια, εδώ βρισκόμαστε τώρα μπροστά στο ποτήριο. Ο ιερεύς, εφόσον κοινώνησε, έδωσε δηλαδή και στον διάκονό του τον Άρτον, λέγει: έτη με τα διδοτέμι, έτη ακόμη, το Πρεσβυτέρο Κωνσταντίνο Φεριππή το Τίμιον και Πανάγιον και Πανακύρατον και Ζωηρών αίμα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρωση μόνης του Χριστού εισάρτησην αμαρτιών και ζωήν την αιώνια πάλι το ίδιο Και παίρνει το ποτήριο και μεταλαμβάνει τρεις φορές.

Ορισμένοι το ποτήριο το ξεκολλούν από τα χείλια τους και λέγουν το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Τώρα, το τρισυπόστατο της Θεότητας κοινωνούν ή το σώμα και το αίμα του Χριστού κοινωνούν;

Άλλοι λένε «αμήν, αμήν, αμήν». Στο Όρος δεν το ξεκολλούν από τα χείλη.

Κάνουν τρεις και πίνουν χωρίς να το ξεκολλούν. Και στο τέλος λένε «αμήν». Έχουν επικρατήσει πολλά. Δεν έχω κανένα λόγο ούτε γνώμη να δογματίσω εγώ στην περίπτωση αυτή. Απλώς σας λέγω πόσα βλέπονται, λέγονται, ακούονται και πράττονται.

Όταν δε κοινωνήσει, αμέσως ανατρέχει στα λόγια του Ησαΐου.

Όταν ο Ησαΐας εδέχθη δια της λαβίδος τον καθαρισμό με τον άνθρακα των χειλέων του. Γιατί είχε πει γρηγορότερα που τον έστελνε ο Θεός να κηρύξει λέει εγώ Εγώ είμαι άνθρωπος αμαρτωλός, λέει, άνθρωπος ακαθάρτων χειλέων, λέει, πού να πάω εγώ;

Και μόλις είπε έτσι, πέταξε ένα Χερουβείμ και πήρε από το θυσιαστήριο με τη λαβίδα έναν άνθρακα και πήγε και του καθάρισε τα χείλια του Ησαΐου τότε εκεί. Και είπε τότε ο Ησαΐας, ἰδοὺ ἥψατο τοῦτο τῶν χειλέων σου καὶ ἀφελεῖ τὰς ἀνομίας σου καὶ τὰς ἁμαρτίας σου περικαθαριεῖ.

Τα λόγια αυτά, τα οποία έχουμε γράψει σαν κατακλείδα στο βιβλίο «Αντίδοτον του θανάτου», που μιλούν περί Θείας Κοινωνίας. «Τούτο», λέγει τώρα, «το αίμα ήψατο των χειλέων μου και αφελεί τας ανομίας μου και τας αμαρτίας μου περικαθαριεί». Εκεί η λαβίς και εδώ λαβίς, εκεί χερουβείμ και εδώ χερουβείμ. Εδώ λέγουν ορισμένοι: «Αμαρτωλός παπάς».

Επίσης, τον παπά, όταν ο παπάς ενδυθεί και διακονήσει, είναι άγιος. Όταν τα βγάλει έπειτα και ξαναβάλει τα δικά του και πάει, θα έχει το κασελάκι του, θα έχει το φόρτωμά του. Όμως όταν ιερουργεί, προσέξτε, διότι είναι «ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα».

Ποτέ μην τα βάλετε με ιερέα, ποτέ, έστω και αν έχετε δίκιο. Κάντε το μικρότερο, κάντε το μικρότερο, δεν έχετε να χάσετε. Να μου επιτρέψετε, απάνω σε αυτό που είναι ένα φλέγον ζήτημα και επίμαχο ζήτημα και φτάνουν οι άνθρωποι στα άκρα, να σας πω ένα περιστατικό το οποίο έλαβε χώρα προ λίγων ετών, εδώ στις Αθήνες, και ο ένας εκ των δύο ζει, ο ιερεύς ζει. Λειτουργούσε ο ιερεύς και επήγε ένας να κοινωνήσει.

Ο ένας θα κατήχει τα πράγματα και γνώρεται ότι μπορεί να κοινωνήσει Και τη Δευτέρα του Πάσχα, και τη Δευτέρα των Χριστουγέννων, και τη Δευτέρα δεν ξέρω πότε μπορούσε να κοινωνήσει. Και ο ιερεύς δεν τον εκοινώνησε, τον απέπεμψε σκαιώς στο ακροατήριο, μέσα στην εκκλησία.

Ο λαός, ο οποίος κάθεται σε σκιά θανάτου, που δεν γνωρίζει τίποτα πέρα από την κοιλία του, πήγε με το μέρος του κληρικού. Όμως αυτός, και εκπαιδευτικός ων, ταπεινός άνθρωπος, του απήντησε με ψυχραιμία, του γέροντα, και του έδωσε τις απαντήσεις που έπρεπε, τις γραφικές και τις πατερικές και τις εκκλησιαστικές.

Αποτέλεσμα είναι ότι ο ιερεύς ενέδωσε και τον εκοινώνησε τον γέροντα. Τον εκοινώνησε. Δηλαδή ανακάλεσε κατά κάποιον τρόπο. Αλλά ο διαξιφισμός έγινε μεταξύ των. Ο ιερεύς είπε, δεν τα έδωσε, τα κράτησε τα Άγια.

Τα χέρια του τα πήρε μέσα. Και ο άλλος άνοιξε τη γλώσσα του. Είπε λόγια, σκληρά όμως λόγια. Του Θεού λόγια, μα σκληρά λόγια. Τι λέτε έγινε;

Έπειτα από δύο ημέρες. Ομένει ιερέ και σπάει και τα δυο του χέρια στρογγυλά. Ο δε λαϊκός χάνει τη λαλιά του και πέθανε χωρίς λαλιά. Θα πει κανείς τώρα, καλά, τι είναι αυτό, δεν ξέρω, μην ευθέτω και εσύ τι είναι Εγώ σου λέγω πάντως τι μεσολάβησε και τι έγινε.

Αυτό σου λέγω εγώ, τι μεσολάβησε και τι έγινε. Αν βρεθείς λοιπόν μπροστά σε ιερέα που δεν ξέρει τη δουλειά του, κάμε το μικρότερο. Δεν χάθηκε ο κόσμος. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης λέγει: «Ο Θεός θα σου τη δώσει τη χάρη αυτή που θα λάμβανες εκείνη την ώρα».

Έχει τον τρόπο του και ξέρει την αδιαφορία και την άγνοια του ιερέως για τα θέματα αυτά. Θα σου τη δώσει λέει, μην πικραίνε Μήπως δεν υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι θέλουν να πάνε στην εκκλησία, Μεγάλη Σαρακοστή κλπ.;

Και οι σύζυγοι ή τ' ανάποδα, ή οι κύριοι ή οι κυρίες ή άλλοι παράγοντες δεν τους αφήνουν να πάνε. Έχετε γνώμη ο Κύριος της Αφήνης Έχετε γνώμη της Αφήνης Θυμούμαι μια υπηρεσία που μου είπε:

«Δε μ' άφησαν», μου λέει, «των Φώτων να πάω». «Δε μ' άφησαν. Και να πεις ότι είχα δουλειά. Και έκανα το σταυρό μου και πήγα», λέει, «στη βρύση και άνοιξα και έπιασα Και ήπια, λέει, μεγάλο αγιασμό από τη Βρύση Κι εγώ το πιστεύω ότι το αγίασε ο Κύριός μας την ημέρα εκείνη.

Το πιστεύω. Πώς μου το έλεγε! Που βούρκωσαν τα μάτια της και έτρεχε κάτω. «Και ήπια», μου λέει, «κύριε Παναγιώτη, από τη βρύση Μεγάλο Αγιασμό». Το πιστεύω. Ήταν εκεί και στο δικό μου, λέει, το νερό, ήταν ο Χριστός την ημέρα εκείνη. Καταλάβατε; Το παίρνουμε έτσι. Έχω δίκιο, σου πει; Ε, ξέρεις, άγνοιά μας δεν έρχεται. Πώς ξέρουμε εμείς ότι πρέπει και αυτοί ξέρουν ότι πρέπει; Ή μήπως δεν είναι και από εμάς αυτοί; Πάντως γνώριζε ότι Χερουβείμ είναι εκείνη την ώρα. Πρόσεχε, πρόσεχε. Ποιος είναι αυτός που τα σηκώνει τα Άγια εκείνη την ώρα, δεν ξέρω.

Θυμόσαστε τι σας έλεγα προχθές, για τον διάκονον εκείνον εκεί, ο οποίος πήγε να πέσει, που τον έστειλε ο Θεός για να σώσει τον άλλον; Δεν θυμάμαι αν το έλεγα εγώ ή το έλεγα στη Θήβα, δεν θυμάμαι. Εδώ, τέλος πάντων, δεν με παίρνει η ώρα τώρα να το λέω.

Στην Άλλη Επίσης

Εν πάση περιπτώσει, εδώ στη συνέχεια του, ομολογεί ο ιερεύς εν ταπεινώσει ότι αυτό το αίμα μού καθάρισε τα χείλια μου από τις αμαρτίες μου και με έκανε καθαρό.

τίμιον και πανάγιον και πανάχραντον και ζωηρόν αίμα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, εις άφεσιν αμαρτιών και εις ζωήν την αιώνιαν.

Αυτός με το μάκτρο προσέχει να μην στάξει κάτω, να μην του φύγει, του δίδει με το ποτήριον και λέγει: Έτι με τα διδοτεύσει, ο ιερεύς του λέει, ακόμη σου δίεται Ιάκωνε το τίμιον και Πανάγιον και Πανακύρατον και Ζωπιών Αίμα του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον».

Λέγει πάλι κι αυτός: «ἰδοὺ ἥψατο τοῦτο τῶν χειλέων σου καὶ ἀφελεῖ τὰς ἀνομίας σου καὶ τὰς ἁμαρτίας σου περικαθαριεῖ». Αυτά του τα λέει ο ιερεύς δια λογαριασμό εκείνου, δεν τα λέει ο ίδιος.

Όταν κοινωνήσουνε και οι δύο, τα πράγματα αλλάζουν σε χαρμόσυνο περιβάλλον. Ευρίσκονται και ομιλούν αναστάσιμα περιστατικά πλέον μέσα. Διότι, όπως είπαμε στην αρχή, αν ενθυμείσθε. Και αυτά πρέπει να αποτελέσουν κάποτε κατ’ εξοχήν, για αυτούς που τα κρατούν, Μια σειρά Διότι, όπως είπαμε, η Λειτουργία είναι τα 33 χρόνια του Χριστού στη γη.

Η προετοιμασία του, πώς κατέβηκε, όλα αυτά τα πράγματα. Μέχρι της ταφής του, της αναστάσεώς του, της αναλήψεώς του. Πάντοτε, νυν και αεί, και όταν θα ξαναέρθει. Θα πρέπει, λοιπόν, ο άνθρωπος να θυμάται ότι, όταν ήρθε στη Μεγάλη Είσοδο, ετάφη και τώρα ανέστη. Κοινώνησαν αυτοί μέσα, δεν το έχουμε πάρει ακόμη εμείς το νέο. Το συζητούν αυτοί. Από τον Αναστάντα Ιησούν κοινώνησαν και ομιλούν αναστάσιμα περιστατικά.

και λέγουν μέσα, ο Διάκονος, Ανάσταση Χριστού Θεας Άμενη, Προσυνήσωμεν Άγιον Κύριον Ιησούν τον μόνον αμάρτητο, το Σταυρό Σου Χριστέ προσυνούμεν και την Αγία Στον Άσταση νυμνούμην και δοξάζουμεν, σίγαρη Θεός ημών επτός που άλλων κοίδωμεν, τον ομάς ονομάζομαι.

Αυτά είναι πράγματα του Πάσχα, τα θυμάστε, λέγονται κάθε Κυριακή και εορτή. Εφόσον γίνεται Θεία Λειτουργία, λέγονται τα χαρμόσυνα αυτά λόγια, τα χαρμόσυνα λόγια αυτά λέγονται, ναι. «Δεύτε πάντες οι πιστοί, προσκυνήσωμεν την του Χριστού Αγίαν Ανάστασιν.

Ιδουγάρι ήλθε δια του Σταυρού χαρά εν όλο το κόσμο Δια παντός ευλογούντες τον Κύριον, Υμνούμε την Ανάσταση ναυτή Σταυρών γάρικο μήνα ζήμα Θανάτω θάνατον όλες τε Και έπειτα συνεχίζει από τις καταβασίες της ενάτης.

Οδείς εκεί πίσω του Πάσχα Φωτίζου φωτίζου νέα Ρωσαλήμ ο Θείας Το Πάσχα, το Μέγα και λοιπά, ομιλεί πράγματα χαρμόσυνα του Πάσχα. Τον έχει αναστάντα και θα τον παρουσιάσει τώρα στο λαό. Έξω θα βγει μετά φόβου αυτόν που εκηδεύσαμε προηγουμένως, αυτόν που σταύρωσαν οι Εβραίοι. Αυτός ανέστη και άφησε τον εαυτόν του για να τον πάρουμε εμείς, να σωθούμε, να καθαριστούν οι αμαρτίες μας και να εισέλθουμε με αυτόν στη Βασιλεία των Ουρανών.

Όμως, θα πρέπει να το σταματήσω εδώ, παρότι είχα περιθώριο 5 λεπτά ακόμη.

Αλλά, διότι δεν μας παίρνει για να ερμηνεύσω αυτό το Ανάσταση Χριστού Θεέ Σανέ Δεν μας παίρνει. Σε διαφορετική περίπτωση, καταλάβατε, τα 5 λεπτά δεν μας παίρνουν. Να μην το χαλάσουμε, ας περιστρέψετε νία τους λίγο, θα μείνουμε μέχρι εδώ

Τα αυτά για απόψε

Κάθε πράγμα στον καιρό του.

Και απόψε το βράδυ το θέμα μας θα είναι η συνέχεια του προηγουμένου. Θα ενθυμείσθε ότι ευρισκόμεθα στο τέλος περίπου της Θείας Λειτουργίας και μάλιστα συγκεκριμένως εκεί που γίνεται η κοινωνία των κληρικών μέσα εις το ιερόν.

Μιλήσαμε στην προηγουμένη αυτά τα οποία λέγονται μεταξύ του Διακόνου και του Ιερέως, Ευαγγελισμός που πρόκειται να κοινωνήσουν και οι δύο και κοινώνησαν και είπαν ο καθένας από την πλευρά του το του Ισαΐου, τούτο ύψατο των χιλέων σου και αφαιρεί τα σαν ομοία σου και τα σαν αμαρτία σου περικαθαρί.

Στη συνέχεια, λόγω του ότι η Λειτουργία είναι ένα χαρμόσυνο γεγονός, όπως έχουμε πει, αναφέρονται μέσα χαρμοσύνως μερικά από τη Λειτουργία της Αναστάσεως χαρμόσυνα περιστατικά, 3-4 τροπάρια, το Ανάσταση Χριστού Θεας Άμενη, το Φωτίζου Φωτίζου, το Θείας ο Φίλης ο Ουλικητάτης ουφωνής και ο Πάσχα το Μέγα και Ερώδα τον Χριστέ.

Αυτά είναι λόγια τα οποία ακούμε κατεξοχήν στις ημέρες του Πάσχα, χαρμόσυνα περιστατικά. Διότι, όπως είπαμε, ολόκληρη η Θεία Λειτουργία είναι ολόκληρη η ένσαρκος οικονομία: η κάθοδος του Χριστού, η είσοδός Του, η Σταύρωσή Του, η Ανάστασή Του και τώρα στη συνέχεια θα είναι η Ανάληψή Του.

Εδώ μεσολαβεί ένα άλλο περιστατικό. Τώρα, εφόσον αυτοί εκοινώνησαν μέσα, ετοιμάζονται να κοινωνήσουν και τους έξω.

Πρέπει να υπάρχουν άνθρωποι προς Θείαν Κοινωνίαν έξω. Έχουμε, δυστυχώς, και κρούσματα που να μην υπάρχει ούτε μικρό παιδί να κοινωνήσει έξω. Αυτό, βέβαια, είναι πολύ θλιβερό. Δεν είχε σκοπόν που έγινε καν η Θεία Λειτουργία. Τώρα, βέβαια, θα πει κανείς: δεν είχε σκοπόν, δεν ωφέλησε τίποτα. Ωφέλησε τους κεκοιμημένους. Ωφέλησε αυτούς. Κοινώνησαν αυτοί εμμέσως.

Ήσαν τελείως ανακόλουθοι, δεν ετοιμάστησαν, δεν ήρθαν δια την Θεία Ευχαριστία αυτή. Ήρθαν απλώς στην εκκλησία, χωρίς να προσέξουν για ποιο λόγο γίνεται η Θεία Λειτουργία.

Εάν μεν, λοιπόν, θα πρέπει να υπάρχει κόσμος προς την κοινωνία έξω, πρέπει να μπει το υπόλοιπο από τον αμνόν, γιατί το «Ιησούς Χριστός», όπως διεμελίσθη ο αμνός, από τα τέσσερα που είτο, το εκοινώνησε ο Ιερεύς ή ο Αρχιερεύς και ο Διάκονος. Το ΝΙΚΑ, το υπόλοιπο· μένουν δύο μερίδες ακόμη. Αυτό πρέπει να πέσει μέσα στο Άγιο τώρα Ποτήριον και να βγει στην πύλη, να δοθεί στους πιστούς με την προτροπή: «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε».

Είναι ένα τρίπτυχο το οποίο είναι απαραίτητο σε κάθε πιστό, προκειμένου να προσέλθει. Χρειάζεται, λέει, φόβος Θεού, δηλαδή να γνωρίζεις πού πρόκειται να προσέλθεις. Να μην έρχεσαι απλώς και ως έτυχε. Φοβούμαι, βέβαια, τον Θεόν, ερμηνεύεται: λογαριάζω τον Θεόν.

Υπολογίζω τον Θεόν, σέβομαι τον Θεόν.

Δεν θα κοιτάξει επάνω πρώτα. Αυτός είναι ο άνθρωπος που φοβάται τον Θεό. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν φοβούνται τον Θεό.

Και εντούτοις έπρεπε ο άνθρωπος να φοβείται τον Θεό. Δύο πράγματα πρέπει να φοβάται, βέβαια, ο Θεός, συγγνώμη, ο άνθρωπος: την αμαρτία και τον Θεό. Αυτά πρέπει να τα φοβάται στο έπακρο. Και, βέβαια, αν φοβείται τον Θεό, φοβείται και την αμαρτία και αποφεύγει τις αμαρτίες.

Και αν φοβείται την αμαρτία, φοβείται την αμαρτία διότι φοβείται τον Θεό. Είναι αλληλένδετα αυτά. Δεν μπορεί να πει ότι φοβείται τον Θεόν, μα δεν φοβείται την αμαρτία. Ούτε μπορούμε να πούμε ένας που φοβείται την αμαρτία ότι είναι ταυτοχρόνως αθεόφοβος.

Όχι! Φοβείται και τον Θεόν αυτός που φοβείται την αμαρτία. Να φοβάστε τον άνθρωπο που δεν φοβάται τον Θεόν. Αυτός δεν φοβάται και την αμαρτία. Και ο άνθρωπος που δεν φοβάται την αμαρτία δεν φοβείται και τον Θεόν.

Είναι αθεόφοβος. Όχι να κοινωνεί, ό,τι θέλει να κάνει. Χρειάζεται, λοιπόν, εδώ πέρα ο άνθρωπος να έρθει με φόβον Θεού, πίστην προς το μυστήριο, πίστην ορθήν. Πιστεύω, Κύριε, και ομολογώ ότι σύ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος.

Ο ελθόνης των κόσμων αμαρτωλούς όσε, ο πρώτος σημείο εγώ, ατομικό σωτήρ Έτσι πρέπει να τον σκέπτεται, τον Χριστό του, ο καθένας.

Πίστη ορθή προς το μυστήριον ακόμη, ότι είναι σώμα και αίμα Χριστού, ότι εάν δεν προσέλθω αναξίως τακτοποιημένος, θα κατακαώ· εάν προσέλθω επαξίως τακτοποιημένος, θα κατακαούν οι αμαρτίες μου και θα λαμπρυνθεί η ψυχή μου.

Ορθή πίστη και αγάπη. Απαραίτητος συμπαραστάτης η αγάπη, διότι αυτός που κατέβασε τον Θεό στη γη για να ξανανεβάσει τον άνθρωπο στον ουρανό ήταν η αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο. Αυτή η αγάπη ενσαρκώθη και έφερε τα αποτελέσματα της υιοθεσίας.

Η αγάπη, λοιπόν, είναι ένας συμπαραστάτης απαραίτητος. Γι’ αυτό και σε πολλές περιπτώσεις, όπως είπαμε κατά το διάστημα που συζητούμε αυτό το θέμα της Θείας Λειτουργίας, Γίνεται συζήτηση για αυτή την ειρήνη, περτισάνωσεν ειρήνη της ειρήνης σύμπαντος κόσμου, ειρήνη την ημίνη, ειρήνη πάση, αγαπήσομεν αλλήλους.

Όλα αυτά έχουν σχέση με την αγάπη και, όταν δεν υπάρχει αγάπη, και η αγάπη πρέπει να είναι προς δύο πλευρές, προς τον συνάνθρωπο και προς τον Θεό, ο άνθρωπος δεν πρέπει να προσέρχεται στη Θεία Κοινωνία.

Πολλοί με πάθη παλαιά, με πολλά μίση, με καταστάσεις πολλές βαριές προσέρχονται στη Θεία Κοινωνία, απλώς γιατί είναι εορτή, γιατί είναι Χριστούγεννα, γιατί είναι Πάσχα, γιατί είναι Δεκαπενταύγουστος. Επουδενί λόγω δέχεται ο Χριστός να αγιάσει τον λεγόμενον τούτον πιστόν, εφόσον δεν έκαμε θυσία ακόμη να αγαπήσει.

Διότι η αγάπη είναι απότοκος της θυσίας και χρειάζεται θυσία, θέλει αίμα, θέλει να διαθέσεις το εγώ, να διαθέσεις περιουσία ίσως.

Να επιτύχεις αυτή την καλή μέρα, τη λεγόμενη του Θεού, και είναι απαραίτητο στοιχείο. Δεν πρέπει κανείς ποτέ να οδεύσει προς την εκκλησία, ούτε προς τη Θεία Κοινωνία, μα ούτε προς προσευχή, ούτε για άλλη τινά λατρεία, ούτε για μνημόσυνο, ούτε για κηδεία, ούτε για βάφτιση, εφόσον υπάρχει έχθρα, που προϋποτίθεται ότι όλα αυτά σκοπόν έχουν.

Να πάμε να προσευχηθούμε.