On the Saints, Tradition, and Baptism

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord. The good God has granted us to be together once again, so that we may continue by saying a few words about Holy Tradition, and specifically about the teaching of the Holy Fathers. For, as you know, Holy Tradition is rejected as mere human commandments by those who oppose the Orthodox Faith and the Church. In our two previous talks, we presented sixteen Fathers who speak about Tradition.

If you remember, we had paused at Saint Cyril of Jerusalem, who speaks about Tradition in his Fifth Catechetical Lecture, paragraph 8. This same Father, guarding the faithful against distortions of the truth and against the snares of certain people who have not properly understood the subject, adds the following: “Therefore take heed, brethren, and hold fast to the traditions which you are now receiving, and inscribe them upon the breadth of your hearts. Keep them reverently, lest the enemy despoil any of you through carelessness, or some heretic pervert anything that has been handed down to you.” Saint Epiphanius of Cyprus, who was also a most vigorous opponent of heresies, says the following concerning Tradition: “Boundaries, foundations, and the structure of the faith have been established for us: the traditions of the Apostles, Holy Scripture, and the succession of teaching. In all these ways, the truth of God has been securely preserved.” Besides these passages, we shall cite one more testimony from this divine Father, which reads as follows:

“We must also make use of Tradition, for not everything can be found in Holy Scripture alone. Thus, the holy Apostles left some things in writing and handed down others through Tradition. Paul confirms this when he says, ‘Just as I delivered them to you.’” First Corinthians 11:2. Furthermore, Basil the Great, together with the divine Epiphanius, explicitly commands in many passages throughout his numerous writings that we preserve both the written teaching and the teaching kept in the unwritten Tradition of the Church. He says: “Do not separate the Holy Spirit from the Father and the Son. Let Tradition move you to reverence; the Lord taught it in this way.”

“The Apostles proclaimed it, the Fathers preserved it, and the martyrs confirmed it. Be content to speak as you were taught, and do not confront me with these clever arguments.” Basil, Homily 24, Against the Sabellians, Arius, and the Anomoeans. From the passage just quoted, it is clearer than the sun that the ecclesiastical order among us has not changed by even one stroke of a letter. It is precisely what the God-proclaiming Apostles handed down to the Church and what the divine Basil and the other ancient Fathers of the Church recorded in their writings. Concerning the dogmas and proclamations preserved in the Church, he says: “Some we possess from written teaching, while others—”

“—having been transmitted to us in mystery through the Tradition of the Apostles, we have received. Both possess the same authority for the life of piety. No one with even a little experience of the Church’s institutions will dispute this. For if we attempted to reject the unwritten customs as though they had no great authority, we would unknowingly damage the Gospel in its essential parts; indeed, we would reduce its proclamation to empty words. To give the first and most familiar example: who taught in writing that those who have placed their hope in the name of our Lord Jesus Christ should mark themselves with the sign of the Cross?”

“What written text taught us to turn toward the East during prayer? Which of the saints left us in writing the words of invocation used at the consecration of the bread of the Holy Eucharist and the cup of blessing? For we are not content merely with the words mentioned by the Apostle or the Gospel. We say other words both before and afterward, having received them from unwritten teaching, because they possess great power for the Mystery. We also bless the water of Baptism, the oil of Chrismation, and even the person being baptized. From what written texts do these things come? Do they not come from the silent and mystical Tradition?”

“What written word taught us to immerse a person three times? And all the other things associated with Baptism—the renunciation of Satan and his angels—from what Scripture do they come? Do they not come from that unpublished and secret teaching which our Fathers preserved in silence, free from meddling and idle curiosity? They had been rightly taught that the sacred dignity of the Mysteries is safeguarded through silence. For how would it be proper to publish in writing the teaching concerning things upon which the uninitiated are not even permitted to gaze?” Continuing in the same chapter, Basil the Great says: “The day would fail me if I were to recount the unwritten Mysteries of the Church.” Basil, On the Holy Spirit, addressed to Amphilochius, Bishop of Iconium, chapter 27.

This great Father, beloved listeners in Christ, was born in the year 329 after Christ. Through the testimony of many ancient Fathers of the Church, he demonstrates that the sacred traditions concerning the celebration of the Mystery of Baptism and the other Mysteries were established from the very foundation of the Church. Indeed, he himself was baptized according to the Church’s order for Baptism that he describes. As evidence, he brings forward Eusebius, Bishop of Caesarea, from whom he received Baptism, as well as many other Fathers from apostolic times and the period immediately following them—for example, Clement of Rome, Dionysius the Bishop of Rome, Irenaeus, Origen, Gregory the Wonderworker, and others.

Saint Gregory of Nyssa, the brother of Basil the Great, likewise reveres Holy Tradition so deeply that he presents it as an infallible seal, as the word of God, confirming his words and arguments. He says: “For the Tradition that has come down to us from the Fathers is sufficient proof of our teaching. It is like an inheritance transmitted in succession from the Apostles through the saints who followed them.” Saint Gregory the Theologian, in turn, teaches us gladly to guard the teaching—the sacred deposit—of the Fathers, saying: “Let us preserve the good deposit which we have received from the Fathers.” Gregory of Nazianzus, Oration on Peace.

The same Father, speaking against Julian the Apostate, mentions Holy Tradition as a source of divine teaching. He says: “How could a disciple of Christ become such a hater of Christ, without ever having conversed with the words of truth or heard from Tradition those things that lead to salvation?” Moreover, the divine John Chrysostom commands us not to depart from Holy Tradition. Thus, while commenting on Paul’s First Epistle to the Corinthians, where the divine Apostle commends oral Tradition, he says: “At that time he also handed down many things without writing them, as he indicates elsewhere.” John Chrysostom, Homily 26 on First Corinthians.

In his commentary on Paul’s Second Epistle to the Thessalonians, the divine John Chrysostom, in his fourth homily, very clearly recognizes the trustworthiness of Holy Tradition and commends its authority and importance as follows: “The Apostles did not hand everything down through letters, but handed down many things without writing. Both the written and the unwritten teachings are equally trustworthy. Therefore, let us also regard the Tradition of the Church as trustworthy. It is Tradition; seek nothing further.”

Tradition has spoken, he says; do not seek anything beyond it.

Socrates Scholasticus, in his Ecclesiastical History, also confirms that Holy Tradition has existed in the Church through unbroken succession. Thus, while recounting the events of the Synod convened in Alexandria for the proclamation of the doctrine of consubstantiality—

—he relates that the Bishop of Thessalonica, when asked by Emperor Theodosius which doctrines he preserved, answered: those handed down by the Apostles. No Arian opinion, he says, had passed into those nations, nor had anyone dared to stir up within the Church the innovation introduced by Arius.

“Rather, they remain steadfast, preserving unshaken the faith handed down from above and from the beginning by the Apostles, and confirmed at the Council of Nicaea.” Furthermore, Saint Maximus the Confessor says in his Exposition of the Orthodox Confession: “I shall preserve above all the great and foremost remedy of our faith—I mean the good inheritance of the faith—confessing it boldly with soul and body, just as the Fathers taught us. For they followed those who from the beginning were eyewitnesses and ministers of the Word.” Finally, Saint John of Damascus shows that everything done in the Church was ordained by the God-proclaiming Apostles and the Spirit-bearing Fathers—

—for the glory of our God, the King of all. This includes liturgies, sacred observances, feasts of the Saints, psalmody, and the like. He says: “The God-proclaiming Apostles and the divine, Spirit-bearing Fathers, having rightly come under the power of divine grace and received this ecstatic power in abundance, established in a divinely inspired and God-loving manner, through their inspired speech, liturgies, prayers, psalmodies, and yearly commemorations of those who have gone before us. By the grace of God, who loves mankind, these continue to increase and spread to this very day, from the rising of the sun to its setting, and from north to south, to the glory and praise of the Lord, our God, the King of kings.” Likewise, when speaking about turning toward the East at the time of prayer, he says:

“This is an unwritten Tradition of the Apostles, for they handed down many things to us without writing.” In general, Saint John, knowing the great importance of the Apostolic Traditions, calls the Holy Fathers their exact guardians: “You have become exact guardians of the Apostolic Traditions, O Holy Fathers.” This confession of the sacred John of Damascus—that the Holy Fathers became exact guardians of the Apostolic Traditions—is confirmed with one voice by all the preachers of the faith from apostolic times down to our own day, as we have seen and heard in the passages quoted from the apostolic men and their successors. We regret that we are unable to draw out still more—

—and to call to mind further testimony from the abundant treasury of Christ’s chosen shepherds and teachers. We hope, however, that these passages are sufficient for those who are willing to listen. For those who are proud and unwilling, perhaps even if we quoted the whole of Patristic literature, they would still refuse to be moved. Finally, we believe that everyone who desires to believe rightly, as our Lord Jesus Christ and the Holy Apostles taught, and who desires to preserve the truth of the Gospel whole and unadulterated, must interpret the written word of God—that is, Holy Scripture—not arrogantly and not according to personal prejudices, but with simplicity, always keeping in view the authority of the Church—

—which is firmly established upon apostolic teaching, that is, upon Holy Tradition. For according to Saint Irenaeus, those who do not know Tradition cannot discover the truth from the Scriptures. He says this in Against Heresies, Book Three, chapter 2, and Book Four, chapter 63. And according to Clement of Alexandria—

“Following them, we repeat the proverb.” Yet the present reality is grievous, just as Saint Cyprian told the predecessors of today’s opponents 1,640 years ago: “If they return to the source of divine Tradition, human error will cease.” Error, he says, and the multiplication of error will cease if we return to the source of Tradition. But sadly, you Greek dissenters, whether so-called Evangelicals or others, reject the Tradition of twenty-four Holy Fathers. How, then, can you accept the tradition of Luther?

Does Luther, who appeared fifteen hundred years later, know better than those who were the successors of the Apostles? Let us take heed, brothers and sisters. Let us beware of this error and of the destruction that lies behind it. Our salvation depends upon us. God desires all people to be saved, and He waits. We pray for this with all the strength of our souls. Now it would be good to say something about the meaning and definition of the word “Mystery,” for our Holy Orthodox Church has several Mysteries. The word “Mystery,” which presents a difficulty for some, comes from the verb myo, meaning “I close the mouth.” It therefore signifies something closed, something hidden and concealed.

First Corinthians 13:2. Here, then, we see that the word “Mystery” means hidden and veiled knowledge concerning the infinite wisdom of God. For the divine Paul speaks hypothetically: even if he were to know these unknown truths—the Mysteries of God—through the gift of prophecy. We Orthodox also use this word to express the communication of invisible divine grace through visible signs. We call this communication of invisible grace through visible signs a Mystery because the manner in which invisible grace is joined to a visible sign is itself mysterious and incomprehensible—a true Mystery.

The question is asked: Are there such Mysteries in Holy Scripture? Are there, in other words, ways in which invisible grace is communicated through visible signs? That is the issue. When asked this question, those who oppose us, whether Evangelicals or others, answer, “No, there are not.” They believe that grace comes through faith alone. For this reason, they regard Baptism, for example, merely as a ceremony or symbol—something that depicts and symbolizes, but does not communicate grace. And so they reject it. This is also why they reject infant Baptism, as well as all the Mysteries found in the Scriptures and acknowledged by the Orthodox Church.

The Orthodox Church, however, guided by Holy Tradition, acknowledges seven Mysteries, concerning which there are explicit commands in the New Testament. They are Baptism, Chrismation, metanoia—that is, repentance and Holy Confession—the Holy Eucharist, Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction. The first four are necessary for everyone: Baptism, Chrismation, repentance and Holy Confession, and the Holy Eucharist. Through Baptism a person becomes eligible to receive salvation, while through Chrismation, repentance, and the Holy Eucharist, the person is sanctified. The final three—Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction—

are not necessary for everyone, since they relate to the particular needs of the individual or the community: Holy Unction for those who are suffering, Holy Matrimony for the needs of society, and Holy Orders for the needs of the Church. In general, according to the teaching of the Church, two elements are distinguished in every Mystery: matter and form. “Matter” refers to the perceptible elements through which the Mystery is performed, together with the manner of its performance. “Form” refers to the prayer and invocation spoken by the one who celebrates the Mystery. In the Mystery of Chrismation, for example, the matter is the consecrated oil, used as a seal, together with the manner of anointing. The form is the celebrant’s invocation in the words: “The seal of the gift of the Holy Spirit.”

Both of these elements must be present in every Mystery. Therefore, the absence of either one invalidates the Mystery. Those among us who are called Evangelicals or Protestants reject five Mysteries: Chrismation, repentance and Holy Confession, Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction. They do, of course, acknowledge Baptism and the Holy Eucharist, but even these only incompletely. For this reason, we are compelled to speak from both the Scriptures and Holy Tradition, so that we may at least enlighten our own relatives and those who do not know, enabling them to understand and not become

their victims. Let us speak first about Baptism. In the Orthodox understanding, Baptism is defined as follows: “That sacred rite performed by the minister, in which a person is washed with water while the name of the Holy Trinity is invoked at each immersion. The person who is baptized is freed from ancestral sin and from every sin committed by personal choice, and thereafter becomes receptive to sanctification.” Yet contrary to what the Orthodox Church teaches, in accordance with the testimony and definitions of Holy Scripture, our opponents

attack the manner in which Baptism is performed. They do not immerse those being baptized in water, but merely sprinkle them, and they reject the grace bestowed through the Mystery. They say that the Mystery of Baptism is not itself rebirth, but merely signifies rebirth.

The Evangelicals take as the guide and Canon of their religious course not Holy Scripture, but the imagination to which they have given free rein. Thus we see that, although they declared the teachings of the so-called papal Church, from which they came, to be fanciful, they went to the opposite extreme. Perhaps for the sake of convenience, they decided to retain Baptism by sprinkling. They offer the feeble argument that it would not have been possible for three thousand people to be baptized by immersion on the single day of Pentecost, as the Acts of the Apostles relates.

In the second chapter, verse ten.

This is not at all a reasonable argument, because Jerusalem had sources of water, such as the Sheep Pool, called Bethesda in Hebrew, the Pool of Hezekiah, and the Pool of Siloam, where people could easily have been baptized. Nor is there any reason to persuade us otherwise, because the passage in Acts does not say that they were sprinkled, but that they were baptized. All these are dishonest pretexts, for despite every contrived distortion, the word “baptize” always and everywhere means to dip, to plunge beneath the water, to immerse, or to wash—never to sprinkle.

Our Savior commands this manner of Baptism, saying: “Go therefore and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit,” as we read in Matthew 28:19. John also baptized by immersing people in the water. We see this in the Gospel: “John also was baptizing in Aenon near Salim, because there was much water there; and they came and were baptized.” John 3:23. Likewise, in Acts we see that the Ethiopian eunuch, knowing that the Apostles did not sprinkle but baptized, said to Philip as they traveled along the road: “See, here is water.”

“See, here is water. What prevents me from being baptized?” Then both Philip and the eunuch went down into the water, and Philip baptized him. When they came up out of the water, the Spirit of the Lord caught Philip away. Acts 8:36–38. Let us stop here for now and, God willing, continue next time. Once again, rejoice in the Lord. Beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord. Once again we are together

to say a few words concerning the differences, as we might call them, between us and the Protestants and others who oppose the dogmas of our Orthodox Church. In previous talks we spoke about the person of the Theotokos, Holy Tradition, and Baptism. Today let us say a few words about the Saints, who are likewise a stumbling block to our opponents. As you know, after the Theotokos, our Orthodox Church honors and praises those Saints who pleased God and whom our Lord calls His friends and brothers. Our opponents, by contrast, reject them. The word “Saint” means one who is pure, sacred, venerable, pleasing to God, separated from the world, and dedicated to God. In this sense, our Church bestowed the honorary title “Saint” upon the most distinguished sacred men and women of Holy Scripture, including the Patriarchs and their wives. Thus Holy Scripture says that after the Crucifixion of Christ

“the tombs were opened, and many bodies of the Saints who had fallen asleep were raised.” We read this in Matthew 27:52. Elsewhere it says that “the holy women who trusted in God adorned themselves, being submissive to their own husbands, as Sarah was,” and so forth. We find this in 1 Peter 3:5. Elsewhere the Scriptures also call all Christians saints: those in Rome, as we read in Romans 1:7; those in Corinth, in 1 Corinthians 1:2; those throughout Achaia, in 2 Corinthians 1:1; those in Ephesus, in Ephesians 1:1; and those in Philippi, in Philippians 1:1, as well as in many other places.

The Orthodox Church, then, follows the rule of the Apostle Paul, who says that the one who is “holy in body and spirit” is the one who cares for the things of the Lord and for how to please the Lord—1 Corinthians 7:32–34. Although the Scriptures call all Christians saints, the Church ranks among the Saints only those faithful who cared for the things of the Lord and for how they might please Him—that is, those who truly lived holy lives in both body and spirit. Most especially, the word “Saint” was bestowed by the Church as an individual title of honor upon the martyrs of the faith. For according to John, in the Apocalypse 1:5, Christ is the faithful and true witness,

and according to Paul, Christ was the first to bear witness to the good confession before Pontius Pilate—1 Timothy 6:13. It follows that the perfect disciple of Christ is the one who, like Christ, seals with his own blood his confession of faith in Christ. For Christians, martyrdom marks the complete contrast between them and the idolaters. As Origen says, the idolaters would not sacrifice even a piece of their cloak for all their gods, whereas Christians gave even their very lives for their faith. The washing of blood is therefore regarded, as Tertullian says, as a second Baptism, cleansing from every sin. John Chrysostom likewise teaches that it cleanses sins

and purifies the soul in a wondrous and extraordinary way. The invocation and honor of the Saints—those who pleased and glorified God—is not only taught by Holy Scripture but also proclaimed by the Fathers and the Church. The first Christians held the departed faithful in great esteem, believing that they remained inseparable members of the Church. They therefore offered them honor and reverence, not regarding them as gods or giving them the worship due to God, but offering them relative and honorary veneration. The importance the Church placed upon gatherings in honor of the martyrs is attested by the Synod of Gangra, which decreed in its twentieth Canon:

“If anyone, out of a prideful disposition, mocks and despises the gatherings held in honor of the martyrs, the Divine Liturgies celebrated there, or their commemorations, let him be anathema.” Many small churches were also built beside the tombs of the martyrs and were called martyrs’ oratories. After Constantine the Great, the churches of the victorious martyrs were splendid and prominent, impressive in size, richly adorned in every way, and radiant with beauty, as Theodoret tells us. He also testifies to the reverent and God-pleasing manner in which Christians celebrated the commemorations of the martyrs in these churches. He says that we Christians do not imitate the pagans, who deified their heroes.

When we enter the oratories of the martyrs, we offer them neither sacrifices nor libations nor drink offerings. Instead, we honor them as godly men beloved by God. We honor them in churches where their feast days are celebrated with sobriety—not with drunkenness, revelry, and laughter, but with reverence, adorned by the hearing of sacred divine words and by praiseworthy prayer. Therefore, the various heretics—especially the Evangelical opponents who appeared a full fifteen hundred years later with the theories of Luther, Calvin, and others—cannot accuse us. Since, then, our Church believed that the martyrs and all the Saints

Since the Church believed that Christ’s saints sit beside Him, share in His Kingdom, take part in His judgment, and have great boldness before Christ, it was only natural that Christians, in their sacred gatherings, should also offer supplications to the saints being commemorated, asking for their intercession and entreaty before God on behalf of their fellow believers who were still living, despite all the objections of the Evangelicals. John Chrysostom describes the powerful boldness of the saints in these words: “Just as soldiers, displaying the wounds they received from the enemy, speak boldly to the king, so also these martyrs, carrying in their hands the heads that were cut off and presenting them before him,”

“can easily obtain from the King of Heaven whatever they ask.” For this reason, John Chrysostom himself counsels us to take refuge in the intercessions of the saints and ask them to pray for us. Finally, Basil the Great counsels us to honor the saints as those who pleased God and who are indeed able to intercede before Him, because through their zeal, patient endurance, and martyrdom they clearly demonstrated their devotion to God and, consequently, their communion and relationship with Him. Having all this in mind, dear listeners in Christ, the Orthodox Church officially teaches

in the sixth session of the Seventh Ecumenical Council that we must confess that all the saints throughout the ages, from the beginning until now—those before the Law, those under the Law, and those under grace who pleased God—are honorable before Him in both soul and body, and that we should ask for their prayers, since they possess boldness before Him. Therefore, as we have said, our Holy Orthodox Church reveres, honors, and venerates the saints of God because God Himself wills and commands it, saying: “You shall keep My Sabbaths and reverence My saints.” Leviticus 19:30.

Elsewhere He says, “Those who glorify Me, I will glorify.” First Kingdoms 2:30. And David, the king and prophet, says, “God is wondrous in His saints.” Psalm 67:36. And again, “But Your friends, O God, have been greatly honored by me; their dominion has been greatly strengthened.” Psalm 138:17. And elsewhere he says, “Praise God in His saints.” Psalm 150:1. This is exactly what we also do when we chant the various troparia of the saints. We praise their memory, again in accordance with the teaching of Holy Scripture, which says:

“The memory of the righteous is praised.” Proverbs 10:7. In His saints, we praise God, who glorifies those who glorify Him and who was pleased to reveal them as heroes and champions of the faith, making them examples of virtue and Christian perfection. This praise of God through His saints is expressed wonderfully in many troparia of the saints. For example, the troparion of Saint Spyridon, whom we commemorate on December 12, concludes as follows: “Glory to Him who glorified you; glory to Him who crowned you; glory to Him who works healings for all through you.” Likewise, the troparion of Macarius the Great, commemorated on January 19, says: “Glory to Him who gave you strength; glory to Him who crowned you; glory to Him

who works healings for all through you.” These saints date from the fourth century after Christ: Saint Spyridon reposed around the year 350, and Saint Macarius around the year 391. In a more recent troparion, that of Saint Dionysios, Archbishop of Aegina, who lived in Zakynthos and reposed on December 17, 1621,

praise to God is likewise expressed wonderfully in these words: “Glory to Christ who glorified you; glory to Him who made you wondrous; glory to Him who granted you to us as an unceasing intercessor.” For this reason, we must not forget that when we honor the saints,

we honor them because of their relationship with God. First of all, we honor them because they are people of God, chosen and precious vessels who labored in God’s work within the Christian edifice with unfailing zeal. Thus, the honor shown to the saints is reflected back upon God Himself, in accordance with the Savior’s words: “He who receives you receives Me, and he who receives Me receives Him who sent Me.” Matthew 10:40. And again: “Amen, amen, I say to you: he who receives anyone whom I send receives Me; and he who receives Me receives Him who sent Me.” John 13:20. But do not German Protestants, for example, honor and praise the memory of Luther and even Bismarck? Do not American Protestants honor the memory of Franklin, George Washington, Lincoln, and others? How much more fitting is such honor for the saints, who did good not merely in an ordinary way, but with zeal and self-denial. Let them understand, then, that on this question too—the honor shown to the saints—there is complete harmony between the teaching of Holy Scripture and the life of the Orthodox Church. Furthermore, our Orthodox Church steadfastly teaches

that we may receive the intercession of the saints; that is, we may call upon the saints to help and strengthen us through their supplications to the Most High. The Evangelicals, however, fiercely attack this teaching and practice of our Church, regarding it not only as unnecessary and useless, but even as impious, claiming that it contradicts Holy Scripture itself. I recommend that you study this subject carefully. It is one of the issues they use to confuse and lead astray their innocent, simple, and unsuspecting victims. The passages of Holy Scripture that they cite in support of their opinion

are, in order, the following, all taken from the New Testament. First, Matthew 11:28–30, which says: “Come to Me, all you who labor and are heavy laden, and I will give you rest. Take My yoke upon you and learn from Me, for I am meek and humble in heart, and you will find rest for your souls. For My yoke is good, and My burden is light.” They say that here Christ calls everyone directly to Himself, and therefore there is no need for us to come to Him through others. But this passage is not a prohibition against invoking the saints. It is a general invitation from Christ the Savior to all humanity to abandon its sinful state of ignorance of God,

to come to the knowledge of God, and to be saved through faith in Him, Christ the Savior, being freed from the burden and toil of sin. He is not saying that we must not seek the help of the saints, nor does He forbid it here. He is speaking about something else. After this passage, they cite the following words of the Evangelist John:

“Whatever you ask in My name, I will do, that the Father may be glorified in the Son.” John 14:13. “If you abide in Me, and My words abide in you, ask whatever you desire, and it shall be done for you.” John 15:7. And also: “Whatever you ask the Father in My name, He will give you.” John 15:16. And again: “In that day you will ask Me nothing. Amen, amen, I say to you: whatever you ask the Father in My name, He will give you. Until now you have asked nothing in My name. Ask, and you will receive, that your joy may be full. In that day you will ask in My name; and I do not say to you that I shall ask the Father for you.” John 16:23–24, 26. Here again, they say, Christ commands His disciples to ask directly in His name for whatever they desire from God the Father. No one who calls himself a Christian can deny that this is true. The point, however, is that these passages do not forbid us to ask for the prayers of others. On the contrary, as we shall demonstrate, this is also taught and commanded.

We may also call upon others to pray for us, especially the saints and the righteous. More particularly, through the words quoted above, which He spoke shortly before His Passion, Christ wished to comfort and strengthen His disciples, assuring them that after His departure from them they could ask anything directly of the heavenly Father in His name. They also cite this passage: “It is Christ who died, and furthermore is risen, who is even at the right hand of God, who also intercedes for us,” which we read in Romans 8:34. The following two passages from the Epistle to the Hebrews agree with this: “Therefore He is also able to save completely

those who come to God through Him, since He always lives to make intercession for them.” Hebrews 7:25. And: “For Christ did not enter holy places made with hands, which are antitypes—that is, typological images—of the true ones, but into Heaven itself, now to appear in the presence of God on our behalf.” Hebrews 9:24. “There,” they say again, “Christ intercedes for us; and when we have Christ interceding for us, what need have we of anyone else?” With these seductive and seemingly plausible arguments, they deceive the simpler and less educated, leading them into their heresy and false teaching. Certainly, we know that the Lord, having become good and like us, intercedes as man with the Father on our behalf. But just as this truth and fact are testified to and taught by Holy Scripture,

so also, as we shall hear, Holy Scripture testifies to and teaches the truth that others may pray for us, and therefore that God wills and approves this practice. That is the point. But the passage they use against us more than any other—the one they imagine to be the impregnable fortress and stronghold of their teaching—is this: “For there is one God and one Mediator between God and men, the Man Christ Jesus, who gave Himself as a ransom for all.” First Timothy 2:5–6. “There!” they cry triumphantly. “No one can stand between God and man except Christ alone, because He is the one Mediator between God and men.”

Yet this wonderful passage, which they terribly distort and misinterpret, expresses only the divine truth that mankind’s salvation could be accomplished, and was accomplished, through Christ the Savior alone. Thus, as the God-Man, He is the one Mediator between God and men, the sole Reconciler and Peacemaker between them: mankind had turned away from God through sin, and God, in turn, had rejected them because of it. This work could not have been accomplished by any angel or any human being, but only by our Lord Jesus Christ as the God-Man. As God, He is related to God the Father; as man, He is related to us. In this sense, of course, He is and remains the one Mediator between God and men.

This, and this alone, is the sublime meaning of that verse. It does not in any way prevent one person from praying for others or asking others to pray for him. And since, as we have said, God approves and wills this practice, it in no way conflicts with the Lord’s supreme work of mediation. But let us consider what Holy Scripture teaches concerning this matter, for it reveals the will of God and consequently demonstrates the truth of the practice of the Orthodox Church. In the Old Testament, for example, we see that saints and righteous people possess great favor and grace before God. Abraham, for instance, prays to God

for Abimelech, king of Gerar, and God heals him, his wife, and his female servants. Genesis 20:7, 17. Likewise, in Exodus, Pharaoh asks Moses to pray to God that the swarms of flies may depart. Moses does pray, and the swarms depart, as we read in Exodus 8:28–29. Pharaoh also asks for the prayers of Moses and Aaron so that God’s thunder, hail, and fire may cease, as we read in Exodus 9:28–29. The Jewish people commit a great sin before the Lord

by making the golden calf and falling into idolatrous worship. The Lord becomes greatly angered and intends to destroy them, but Moses intervenes and makes atonement before the Lord for the people. We read this in Exodus 32:1–14. Likewise, the people murmur wickedly against the Lord; the Lord becomes angry and sends fire against them. The people cry out to Moses, and he prays to the Lord, and the fire dies down. We read this in Numbers 11:2. We also see the people asking Samuel to pray to the Lord. He prays, and the Lord hears him, as we read in First Kingdoms 7:8–9 and Third Kingdoms 13:4–6.

And in the Book of Job, we see that Job’s three friends, who had sinned against him, were released from their sin through Job’s prayers and for his sake. Job 42:7–8. Especially striking are these words of the Prophet Ezekiel, which we read in chapter 22, verse 30: “And I sought among them for a man who would conduct himself uprightly and stand fully before My face in the time of wrath, so that I would not utterly destroy her; but I found none.” These words clearly demonstrate, beloved, that God Himself desired a righteous and blameless man to stand and pray before Him,

so that He would not utterly wipe out the city of Jerusalem. Who, then, does not see in all these examples the great power and grace the Saints have before God? And who does not see plainly fulfilled the saying of James, the Brother of the Lord: “The effective, fervent prayer of a righteous man avails much”? James 5:16. But when we present all these testimonies to the Evangelicals, do you know what they answer? They say that these are testimonies from the Old Testament, and that in the New Testament Christ wants us to come directly to Him. But let us also hear what the New Testament teaches concerning this matter.

In the Acts of the Apostles, then, we read: “Peter was therefore kept in prison, but constant prayer was offered to God for him by the Church.” Acts 12:5. In this passage we see that the Christians of Jerusalem, although they knew that Peter, as an Apostle, had great boldness before God the Father through Christ the Savior, nevertheless offered fervent prayers to God for him while he was in prison. Did they do this, or did they not? They did. The Apostle Paul writes: “I exhort first of all that supplications, prayers, intercessions, and thanksgivings be made for all men, for kings and all who are in authority.”

First Timothy 2:1–2. And he adds: “For this is good and acceptable in the sight of God our Savior.” Verse 3. Here, then, is the clear teaching of the New Testament: we can and must pray for all people, and this is good and acceptable before God. And these wonderful words of the Apostle Paul come only two verses before that renowned passage, “For there is one God and one Mediator,” and so forth, which, as we heard earlier, they distort and misrepresent. Since the Apostle Paul certainly knows very well what he is saying and does not contradict himself, the conclusion is sure: the Evangelical misinterpretation is false. Moreover, the Apostle Paul calls God as his witness that without ceasing

he remembers the faithful in his prayers, as we read in Romans 1:9–10 and in many other passages. In any case, our time has run out, and we shall stop here. God willing, we shall return to the subject. Once again, rejoice in the Lord.

Αγαπητοί μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Επέτρεψε ο αγαθός Θεός να βρεθούμε και πάλι μαζί, προκειμένου να πούμε εν συνεχεία λίγα λόγια περί της Ιεράς Παραδόσεως και συγκεκριμένως από τη γνώμη των Αγίων Πατέρων, διότι, όπως ξέρετε, η Ιερά Παράδοση απορρίπτεται ως εντάλματα ανθρώπων από τους αντιφρονούντας αναφορικώς με την Ορθόδοξον Πίστη και Εκκλησία. Στις δύο προηγούμενες ομιλίες μας παρουσιάσαμε 16 πατέρες, οι οποίοι ομιλούν περί παραδόσεως.

Είχαμε σταθεί, αν ενθυμείσθε, στον Άγιο Κύριλλο Ιεροσολύμων, όπου ομιλεί περί παραδόσεως και συγκεκριμένως στην πέμπτη κατήχηση αυτού, παράγραφος 8. Ο ίδιος αυτός πατήρ, προφυλάττων τους πιστούς από τις διαστροφές της αληθείας και από τας παγίδας ορισμένων που δεν έχουν συλλάβει το θέμα όπως πρέπει, προσθέτει και λέγει τα εξής: «Βλέπετε οὖν, ἀδελφοί, καὶ κρατεῖτε τὰς παραδόσεις, ἃς νῦν παραλαμβάνετε, καὶ ἀναγράψασθε αὐτὰς εἰς τὸ πλάτος τῆς καρδίας ὑμῶν. Τηρήσατε μετ’ εὐλαβείας, μήποτε ὁ ἐχθρὸς συλήσῃ τινὰς ὑμῶν χαυνωθέντας, ἢ αἱρετικός τις παρατρέψῃ τι τῶν παραδεδομένων ὑμῖν». Ο Άγιος Επιφάνιος επίσης Κύπρου, όστις υπήρξε σφοδρότατος πολέμιος των αιρέσεων, λέγει περί παραδόσεως τα εξής: «Καὶ ὅροι ἐτέθησαν ἡμῖν καὶ θεμέλια καὶ οἰκοδομὴ τῆς πίστεως, Ἀποστόλων παραδόσεις καὶ Γραφαὶ Ἅγιαι καὶ διαδοχαὶ διδασκαλίας, καὶ ἐκ πάντοθεν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἠσφάλισται». Εκτός τούτων, παραθέτομεν και μία ακόμη μαρτυρία του Θείου Πατρός, η οποία έχει ως εξής:

ρήμ δι λέγει και την παράδοση Ου γαρίαντε εν μόνες ευρύν πάντα τες γραφές Γάρ Αγιώτατη Απόστολη, τα μεν εν τη γραφή κατέλειπον, τα δε εν τη παραδούσι Ότι ο Παύλος βεβαιή λέγουν, καθώς παρέδωκα ημίν Α. Κορινθίους 11 -2 Ακόμη ο Μέγας Βασίλειος, μετά των θείων επιφάνειων, εις πλήστα μέρη των πολυπληθών αυτούς συγγραμμάτων, παραγγέλει ρητός την τήρηση της εγγράφου διδασκαλίας της υποτισμητρόσιμων Εκκλησίας Πεφυλαγμένης. Αλλά μη χωρίσεις, λέγει Πατρός και Υιού το Πνεύμα του Άγιον, δυσοπίτωσε η παράδοσης, ο Κύριος ούτως τη δίδαξε.

Ἀπόστολοι ἐκήρυξαν, Πατέρες διετήρησαν, μάρτυρες ἐβεβαίωσαν· ἀρκέσθητι λέγειν ὡς ἐδιδάχθης, καὶ μὴ με τὰ σοφὰ ταῦτα». Βασιλείου, ομιλία 24, Κατά Σαβελλιανών, Αρείου και των Ανομοίων. Εκ του μνημονευθέντος χωρίου ηλίου φαεινότερον δείκνυται ότι το παρ’ ημίν εκκλησιαστικόν καθεστώς δεν μετεβλήθη ουδέ κατά κεραίαν, αλλά είναι αυτό εκείνο όπερ οι θεοκήρυκες Απόστολοι παρέδωκαν τη Εκκλησία και όπερ εμνημόνευεν εν τοις συγγράμμασιν αυτού ο Θείος Βασίλειος και οι λοιποί αρχαίοι της Εκκλησίας Πατέρες. Πατέρες. «Τῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ», λέγει, «πεφυλαγμένων δογμάτων καὶ κηρυγμάτων, τὰ μὲν

της εγγράφου δασκαλίας έχουμε, τα δε, εκ της των Αποστόλων παραδόσεως, διαδοθέντα ημίν εν μυστηρίω παραδεξάμεθα, άπερ αμφότερα την αυτήν η συνέχη προς την Ευσέβεια. Και τούτης ουδίθ αντερεί ουκουν ως τη γε κατά μικρόν γούν θεσμών εκκλησιαστικών πεπήρατε. Υγκάρ, επιχειρήσαμε τα άγραφα των εθών, ως μη μεγάλην έχοντα την δύναμη, παρετήστε, λάθη ενάν εις αυτά τα κέρια ζημιούνται το Ευαγγέλιο, μάλλον δε εις όνομα ψηλών περιεστώνται στο κήρυγμα. Υιών, Είνα του Πρώτου και Κοινοτάτου Μνηστώ, το Τύπο του Σταυρού, του Συστοόνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, Ιλπικότας κατασημένεσαι.

οδιασμούς Διαγράμματος διδάξας Το προσανατολάς τετράφτε κατά την προσευθή Ποιον εδίδαξεν η μας γράμμα Τα της Εκκλησίας ρήματα επί τη αναδείξη του άρτου της ευχαριστίας και του ποτηρίου της ευλογίας Τις τανογείων εγγράφωσι μην καταλέλειπεν Ου γαρδί τούτης αρκούμεθα όν ο Απόστολος ή το Ευαγγέλιο επεμνήστη Αλλά και προλέγομεν και επιλέγουμεν έτερα, ως μεγάλην έκοντα προς το μητήριο των μυθίδων την Ισύν, εκ της αγράφου διδασκαλίας παραλαμβόντες. Ευλογούμεν δε το ήδωρ του βαπτίσματος και τα έλεων της Χρήσης Θεός. Και προσέτει αυτόν τον βαπτιζόμενον, από ποιον εγγράφων, ου καποτησιωπομένης και μυστικής παραδόσεως,

ο λογός γεγραμμένος εδίδαξες, το λέτε τρεις βαπτίδεσαι των άνθρωπων πόθεν, αλλά δε όσα περί το βάπτισμα από ταύτου του σατανά και της Αγγέλης αυτού εκπίασες τη Γραφή, ουκ εξαδημοτσιεύτου ταύτης και απορείτου ειδασκαλίας, Ειν απολυπρακτομονήτω και απερεργάστος ηγεί, οι πατέρες ημών εφύλαξαν, καλώς εκείνοι δεδιδαγμένοι των μυστερίων τα σεμνά σιωπή διαθώζεστε. Αγαρουδέν εποπτεύειν έξαιστη της αμοιήτης τούτον πως αν ειν οικός τη δασκαλίαν θραβεύειν εγγράμμασι, προχωρών δέεν το αυτό κεφαλαίο Μέγας Βαθύλιο λέγει, Επιλήψη με η ημέρα τα άγραφα της Εκκλησίας Μυστήρια Διηγούμενων Βασιλείου Περι Αγίου Πνεύματος προς Αμφιλόχειον Επίσκοπον Οικονίου Κεφάλαιον 27

Ο μέγας ούτος Πατήρ, αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, γεννηθείς εν έτει 329 μετά Χριστόν, αποδεικνύει διά των μαρτυριών πλείστων αρχαίων της Εκκλησίας Πατέρων ότι αι περί της τελέσεως του μυστηρίου του βαπτίσματος και των λοιπών μυστηρίων ιεραί παραδόσεις της Εκκλησίας είναι από της συστάσεως αυτής τεθεσπισμέναι, ότι και αυτός εβαπτίσθη κατά την περί βαπτίσματος μνημονευθείσαν υπ’ αυτού διάταξιν της Εκκλησίας. Προς απόδειξιν δε τούτου φέρει μάρτυρας και τον επίσκοπον Καισαρείας Ευσέβιον, υπό του οποίου έλαβε το βάπτισμα, και πολλούς άλλους αποστολικούς και τους αμέσως μετ’ αυτούς πατέρας. Παραδείγματι, Κλήμεντα τον Ρωμαίων, Διονύσιον τον Ρώμης επίσκοπον, τον Ειρηναίον, τον Ωριγένη, Γρηγόριον τον Θαυματουργόν και άλλους.

Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, επίσης αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου, τοσούτον σέβεται την Ιερά Παράδοση, ώστε φέρει ταύτην ως σφραγίδα αλάθητον, ως λόγον Θεού, προς επιβεβαίωση των λόγων και των επιχειρημάτων αυτού. «Ἀρκεῖ γὰρ», λέγει, «εἰς ἀπόδειξιν τοῦ ἡμετέρου λόγου τὸ ἔχειν πατρόθεν ἥκουσαν τὴν παράδοσιν, οἷόν τινα κλῆρον δι’ ἀκολουθίας ἐκ τῶν Ἀποστόλων διὰ τῶν ἐφεξῆς ἁγίων παραπεμφθέντα». Ο Άγιος Γρηγόριος επίσης ο Θεολόγος διδάσκει αυτός με τη σειρά του να φυλάττουμε ευχαρίστως τη διδασκαλία ή την παρακαταθήκη των πατέρων, λέγων: «Φυλάσσωμεν τὴν καλὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν πατέρων εἰλήφαμεν». Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος Ειρηνικός.

Ο αυτός Πατήρ, ομιλών κατά Ιουλιανού του Παραβάτου, μνημονεύει της Ιεράς Παραδόσεως ως πηγής της Θείας Διδασκαλίας. «Πῶς ἂν», λέγει, «οὕτω μισόχριστος ὁ τοῦ Χριστοῦ μαθητής, οὕτως οὐδὲ λόγοις τῆς ἀληθείας προσομιλήσας, καὶ τὰ μὲν ὑπ’ αὐτῆς ἀκούσας τῶν φερόντων εἰς σωτηρίαν;» Ακόμη δε, ο θείος Χρυσόστομος παραγγέλλει μη στερώς έρχεσθαι της Ιεράς Παραδόσεως. Ούτως, ομιλών εις την πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του Παύλου, ένθα ο Θείος Απόστολος συνιστά την στοματική παράδοση, λέγει: «Ἀλλὰ καὶ ἀγράφως πολλὰ παρεδίδου τότε», ὃ καὶ ἀλλαχοῦ δηλοῖ. Χρυσοστόμου, Προς Κορινθίους, λόγος 26.

και εν τη λεπτέρα Θεσσαλονικής του παρόντου επειστολήν ο θείος Χρυσόστομος, εν τω τετάρτω αυτού λόγω, λίαν σαφώς αναγνωρίζει το αξιόπιστον της Ιεράς Παραδόσεως και συνιστά το κύρος και τη σπουδαιότητά της ως εξής: «Οὐ πάντα δι’ ἐπιστολῆς παρεδίδοσαν οἱ Ἀπόστολοι, ἀλλὰ πολλὰ καὶ ἀγράφως· ὁμοίως δὲ κἀκεῖνα καὶ ταῦτά ἐστιν ἀξιόπιστα. Ὥστε καὶ τὴν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας ἀξιόπιστον ἡγούμεθα. Παράδοσίς ἐστι, μηδὲν πλέον ζήτει».

Ομιλεί, λέγει, η παράδοσις· μη ζητάς τίποτα περαιτέρω.

Αλλά και ο Σωκράτης ο Σχολαστικός, εν τη Εκκλησιαστική Ιστορία αυτού, βεβαιοί την εκ διαδοχής υπάρχουσαν εν τη Εκκλησία Ιεράν Παράδοσιν. Ούτω, αφηγούμενος τα κατά συγκροτηθείσαν εν Αλεξανδρεία Σύνοδον επί τη ανακηρύξει του ομοουσίου,

Υπηγείται ότι εσχάτως ο Θεσσαλονίκης Επίσκοπος, ερωτηθής παρά του Αυτοκράτερου Σεδωσίου ποια δόγματα φυλάτι, απήντησε τα παραδοθέντα υπό των Αποστόλων. Ού παρήλθε, λέγει, αριανών δόξα κατηληριών έθνη, ουδήσισε στην αρπά σε υπαρεκκίνου, του αρίου δηλαδή, για γεννημένη καινοτομία στα της Δεκκλησίας.

«Ἀλλὰ μένουσι φυλάσσοντες ἀσάλευτον τὴν ἄνωθεν μὲν καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐκ τῶν Ἀποστόλων παραδοθεῖσαν πίστιν, ἐν δὲ τῇ Νικαίᾳ συνόδῳ βεβαιωθεῖσαν». Ακόμη ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, εν τη Εκθέσει της Ορθής Ομολογίας, λέγει: «Φυλάξομαι δὲ μᾶλλον τὸ μέγα καὶ πρῶτον τῆς πίστεως ἡμῶν φάρμακον, τὴν καλήν, λέγω, τῆς πίστεως κληρονομίαν, ὁμολογῶν ψυχῇ τε καὶ σώματι μετὰ παρρησίας, ὡς οἱ Πατέρες ἡμᾶς ἐδίδαξαν, οἵτινες τοῖς ἐξ ἀρχῆς αὐτόπταις καὶ ὑπηρέταις γενομένοις τοῦ Λόγου ἠκολούθησαν». Τέλος, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός δεικνύει ότι παν το εν τη Εκκλησία γινόμενον προστέτακται υπό των θεηγόρων Αποστόλων και πνευματοφόρων Πατέρων,

εις δόξαν του Παμβασιλέως Θεού ημών. Δηλαδή, λειτουργίαι και τελεταί και εορταί των Αγίων και ψαλμωδίαι κ.λπ. «Πάντα», λέγει, «οἱ θεηγόροι Ἀπόστολοι καὶ θεῖοι καὶ πνευματοφόροι Πατέρες, ἐν κατοχῇ τοῦ θείου κατὰ τὸ θεμιτὸν γεγονότες καὶ τῆς ἐκστατικῆς ταύτης δυνάμεως πλουσίως μεταλαβόντες, ἐν θεοπνεύστῳ στόματι καὶ θεοφιλῶς ἐθέσπισαν καὶ λειτουργίας καὶ εὐχὰς καὶ ψαλμῳδίας, ἐτησίους τε μνήμας τῶν παραλαβόντων, ἅτινα μέχρι τοῦ νῦν, Θεοῦ τοῦ φιλανθρώπου τῇ χάριτι, ἐπαύξουσι καὶ προστίθενται ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου μέχρι δυσμῶν καὶ ἀπὸ βορρᾶ καὶ νότου, εἰς δόξαν καὶ αἶνον τοῦ Κυρίου καὶ Βασιλέως τῶν βασιλευόντων Θεοῦ». Ομοίως, του λόγου γενομένου εις το «στρέφεσθαι προς Ανατολάς κατά την ώρα της προσευχής», λέγει:

«Ἄγραφος ἡ παράδοσις αὕτη τῶν Ἀποστόλων· πολλὰ γὰρ ἀγράφως ἡμῖν παρέδωκαν». Και εν γένει ο Άγιος Ιωάννης, γνωρίζων τη σοβαρότητα των Αποστολικών Παραδόσεων, ονομάζει τους Αγίους Πατέρες ακριβείς φύλακας αυτών. «Ἀποστολικῶν παραδόσεων ἀκριβεῖς φύλακες γεγόνατε, Ἅγιοι Πατέρες». Ταύτην δε την ομολογία του Ιερού Δαμασκηνού, δηλαδή ότι οι Άγιοι Πατέρες έγιναν ακριβείς φύλακες των Αποστολικών Παραδόσεων, επιβεβαιούσι με μίαν φωνήν άπαντες οι κήρυκες της πίστεως από των Αποστολικών χρόνων μέχρις ημών, ως είδαμε και ως ακούσαμε εις τα εκτεθέντα χωρία των Αποστολικών ανδρών και διαδόχων αυτών. Λυπούμεθα δε μη δυνάμενοι να εξάγωμεν περισσότερον,

υπενθυμίζοντες πλείονα εκ του αφθόνου ταμείου των εκλεκτών του Χριστού ποιμένων και διδασκάλων. Ελπίζομεν όμως ότι αυτά είναι αρκετά διά τους θέλοντας. Διά τους εγωιστάς ίσως και μη θέλοντας, και ολόκληρον την Πατρολογία αν παραθέταμε, δεν θα ήθελαν συγκινηθεί. Τέλος, νομίζομεν πας όστις θέλει να πιστεύει ορθώς, όπως εδίδαξαν ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός και οι Άγιοι Απόστολοι, όστις θέλει δηλαδή να έχει ακεραία και ανόθευτον την Ευαγγελική αλήθεια, να ερμηνεύει τον γραπτό λόγο του Θεού, δηλαδή την Αγία Γραφή, ουχί αλαζονευόμενος, ουχί κατά τας προλήψεις αυτού, αλλά εν απλότητι, έχων πάντοτε υπ’ όψιν την αυθεντία της Εκκλησίας,

Στυγουμένης Αποστολικής Δασκαλίας, Ήτη της Ιεράς Παραδόσεως Διότι κατά των Άγιων Ηρηναίων Ή την παράδοση να γνωρούντες Ού δίνανται την αλήθεια νεκτογραφών ευρύν Έτσι λέει ο Βερνέας Κατερέστεων στο Γ΄2 και ΔΕΛΤΑ63 Και κατά τον Κλίμην Αλεξανδρείας

«Ἑπόμενοι αὐτοῖς λέγομεν τὴν παροιμίαν». Η πραγματικότης όμως έχει κακώς, ως το έλεγε στους προκατόχους αυτών προ 1640 ετών ο Άγιος Κυπριανός: «Ἐὰν πρὸς τὴν πηγὴν τῆς Θείας Παραδόσεως τρέψωσι, παύσει ἡ ἀνθρωπίνη πλάνη». Θα σταματήσει, λέγει, η πλάνη, ως και ο πολλαπλασιασμός της πλάνης, εάν επιστρέψουμε προς την πηγή της Παραδόσεως. Αλλά δυστυχώς, οι Έλληνες αντιφρονούντες, Ευαγγελικοί λεγόμενοι ή άλλοι, αφού απορρίπτετε την παράδοση 24 Αγίων Πατέρων, πώς παραδέχεσθε την του Λουθήρου;

Γνωρίζει καλύτερον ο Λούθηρος, που παρουσιάζεται μετά 1500 έτη, ή αυτοί που ήσαν διάδοχοι των Αποστόλων; Ας προσέξουμε, αδελφοί, ας προσέξουμε την πλάνη αυτή και την απώλεια, όπου ευρίσκεται όπισθεν αυτής. Από εμάς εξαρτάται η σωτηρία. Ο Θεός θέλει πάντας σωθήναι και αναμένει. Το ευχόμεθα με όλη τη δύναμη της ψυχής μας. Στη συνέχεια, καλό θα ήτο να μιλούσαμε κάτι γύρω από τη σημασία και τον ορισμό της λέξεως «μυστήριον», που η Αγία μας Εκκλησία, η Ορθόδοξος, έχει αρκετά. Η λέξη «μυστήριον», που για ορισμένους αποτελεί πρόβλημα, παράγεται εκ του μύω, δηλαδή κλείω το στόμα. Σημαίνει δηλαδή και κλεισμένον τι, επομένως απόκρυφον και καλυμμένον τι.

Α΄ Κορινθίους 13:2. Εδώ λοιπόν βλέπουμε ότι η λέξη «μυστήριον» σημαίνει την κεκρυμμένη και καλυμμένη γνώση για την άπειρον σοφία του Θεού. Διότι ο Θείος Παύλος θέτει υπόθεση, εάν δηλαδή ήθελε γνωρίσει τας αγνώστους αυτάς αληθείας, τα μυστήρια δηλαδή του Θεού, διαμέσου του προφητικού χαρίσματος. Εμείς ακόμη οι Ορθόδοξοι χρησιμοποιούμε τη λέξη ταύτην για να εκφράσουμε την μετάδοση της αοράτου Θείας Χάριτος δι’ ορατών σημείων. Ονομάζομεν δε την δι’ ορατών σημείων μετάδοση της αοράτου Χάριτος μυστήριον, διότι ο τρόπος της συνδέσεως αοράτου Χάριτος και ορατού σημείου είναι μυστηριώδης, ακατάληπτος, μυστήριον πραγματικό.

Ερωτώμενον: υπάρχουν τοιαύτα μυστήρια στην Αγία Γραφή; Υπάρχουν δηλαδή τρόποι όπου η αόρατος Χάρις μεταδίδεται και δι’ ορατών σημείων; Αυτό είναι το θέμα. Οι αντιφρονούντες, οι Ευαγγελικοί ή άλλοι, στην ερώτηση αυτή απαντούν: «Όχι, δεν υπάρχουν». Αυτοί πιστεύουν ότι μόνον διά πίστεως έρχεται η Χάρις. Γι’ αυτό και το βάπτισμα, φερ’ ειπείν, το θεωρούν ως μια τελετή, ως ένα σύμβολο που εικονίζει, που συμβολίζει, αλλά που δεν μεταδίδει τη Χάρη. Και γι’ αυτό το απορρίπτουν. Γι’ αυτό απορρίπτουν και τον νηπιοβαπτισμό δηλαδή, κι όλα τα μυστήρια όπου υπάρχουν εν τη Γραφή και παραδέχεται μάλιστα η Ορθόδοξη Εκκλησία.

Η Ορθόδοξη όμως Εκκλησία, οδηγουμένη υπό της Ιεράς Παραδόσεως, παραδέχεται επτά μυστήρια, περί ων υπάρχουσι ρηταί παραγγελίαι εν τη Καινή Διαθήκη. Είναι δε τα εξής: το βάπτισμα, το χρίσμα, η μετάνοια, η ευχαριστία, η ιεροσύνη, ο γάμος και το ευχέλαιον. Εκ των οποίων τα τέσσερα πρώτα είναι υποχρεωτικά εις πάντα: βάπτισμα, χρίσμα, μετάνοια-εξομολόγηση και Θεία Ευχαριστία. Διότι διά μεν του βαπτίσματος δικαιούται ο άνθρωπος όπως τύχει της σωτηρίας, διά δε του χρίσματος, της μετανοίας και της ευχαριστίας αγιάζεται. Τα δε τρία τελευταία, δηλαδή η ιεροσύνη, ο γάμος και το ευχέλαιον,

μη υποχρεωτικά εις πάντας, ως αναφερόμενα εις τας ιδίας ανάγκας του ατόμου, οίον το ευχέλαιον εις τους πάσχοντας, ο γάμος εις τας ανάγκας της κοινωνίας και η ιεροσύνη εις τας ανάγκας της Εκκλησίας. Όλως δε, κατά την διδασκαλία της Εκκλησίας, εν παντί μυστηρίω διακρίνονται δύο τινά, ήτοι ύλη και είδος. Και ύλη μεν λέγονται τα αισθητά στοιχεία, δι’ ων επιτελείται το μυστήριο, και ο τρόπος της επιτελέσεως αυτού. Είδος δε, η ευχή και η επίκληση του τελούντος το μυστήριον. Εν τω μυστηρίω, φερ’ ειπείν, του χρίσματος, ύλη μεν είναι το ηγιασμένο έλαιον, ως σφραγιστήρ, και ο τρόπος του χρίσματος. Είδος δε, η επίκληση του τελούντος διά των λέξεων: «Σφραγὶς δωρεᾶς Πνεύματος Ἁγίου».

Εις οιονδήποτε μυστήριον ανάγκη να συνδράμωσιν αμφότερα ταύτα. Επομένως, η έλλειψη είτε του ενός είτε του ετέρου αναιρεί το μυστήριο. Οι παρ’ ημίν όμως λεγόμενοι Ευαγγελικοί ή Διαμαρτυρόμενοι απορρίπτουν τα πέντε μυστήρια, δηλαδή το χρίσμα, μετάνοια-εξομολόγηση, ιεροσύνη, γάμο, ευχέλαιο. Παραδέχονται βέβαια βάπτισμα και ευχαριστία, αλλά και αυτά ημιτελώς. Γι’ αυτό αναγκαζόμεθα να μιλήσουμε όσον εκ της Γραφής, όσον και εκ της Ιεράς Παραδόσεως, να διαφωτίσουμε τουλάχιστον, για τη δική μας υπόθεση, τους συγγενείς μας, αυτούς οι οποίοι δεν γνωρίζουν, ώστε να γνωρίσουν και να μην είναι

θύματα των. Πρώτον, να μιλήσουμε περί του βαπτίσματος. Βάπτισμα, κατά την ορθόδοξον έννοια, λέγεται «Η υπό του λειτουργού γενομένη ιερά εκείνη τελετή, δι’ ύδατος λουομένου του ανθρώπου, εν τη επικλήσει του ονόματος της Αγίας Τριάδος εις εκάστην κατάδυσιν, απαλλάσσεται ο βαπτισθείς του προπατορικού και παντός προαιρετικού αμαρτήματος και γίνεται πλέον δεκτικός αγιασμού». Αντίον όμως του δεδομένου υπό της Ορθοδόξου Εκκλησίας, συμφώνως προς τας μαρτυρίας της Αγίας Γραφής και τους ορισμούς, οι πολέμιοι ημών,

τον τρόπο της επιτελέσεως προσβάλλουσι, μη βυθίζοντες τους βαπτιζομένους εν τω ύδατι, αλλά ραντίζοντες αυτούς, και την παρεχομένην δια του μυστηρίου χάριν απορρίπτουσι. Λέγουν ότι δεν είναι αναγέννησις το μυστήριο του βαπτίσματος, αλλά απλώς σημαίνει αναγέννησιν.

Οι Ευαγγελικοί έχουν γνώμονα και κανόνα της θρησκευτικής αυτών πορείας όχι την Αγία Γραφή, αλλά την επιτραπείσαν εις εαυτούς φαντασίαν. Ούτω βλέπουμε ότι, ενώ ανεκήρυξαν φαντασιώδη τα φρονήματα της παπικής λεγομένης Εκκλησίας, της οποίας προέρχονται, λαβόντες το αντίθετον άκρον, εκράτησαν ίσως ως καλόν, δια την ευκολία, να κρατήσουν το δια ραντισμού βαπτίζειν, προβάλλοντες ανίσχυρον λόγον, ότι δεν ήτο δυνατόν εις μίαν μόνον ημέραν της Πεντηκοστής να βαπτισθούν δια καταδύσεως τρεις χιλιάδες άνθρωποι, καθώς διηγούνται αι Πράξεις.

Στο δεύτερο επιφάνειο, στιγμός 10.

Τούτο δεν είναι ουδαμώς λογικόν επιχείρημα, διότι εις Ιεροσόλυμα υπήρχον πηγαί υδάτων, οίον η προβατική κολυμβήθρα, η εβραϊστί λεγομένη Βηθεσδά, η της Εζεκίας και η κολυμβήθρα του Σιλωάμ, εν αις ευκόλως εβαπτίζοντο. Ουδείς δε λόγος υπάρχει πείθων ημάς περί του εναντίου, διότι εν τω ειρημένω χωρίω των Πράξεων δεν αναφέρεται ότι εραντίσθησαν, αλλά ότι εβαπτίσθησαν. Ταύτα πάντα είναι πονηρές προφάσεις, διότι αυτή η λέξη «βαπτίζω», με όλας τας επιτεχνημένας διαστροφάς, σημαίνει πάντοτε και πανταχού: βάπτω τη εντοήτατη, καταβείω, βυθίζω, ουλάκωτε βεραντίζω.

δε τρόπον τούτο του βαπτίσματος παραγγέλει αστόσο σωτήρ λεβόν, πορευθέντες μαθητεύσετε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις τ' όνομα του Πατρώφου και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όπως διαβάζουμε στο Μαξέο 1819. Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγελισμός, Εξού και ανέβει. Και ο Ιωάννης εντός των ιδάτων διακαταδύσει ό ,τι βάπιζε. Το βλέπουμε στο Ευαγγέλιο. Είδε Ιωάννης βαπτίζον ενώ, εγκείς του Σαλήμ ό ύδατα πολλά ην εκεί, και παρεγίνοντο και εβαπτίζοντο». Ιωάννης 3:23. Ωσαύτως και εν ταις Πράξεσι βλέπουμε ότι ο Ευνούχος, γνωρίζων ότι οι Απόστολοι δεν εράντιζαν αλλά εβάπτιζον, λέγει στον Φίλιππον, καθ’ ον χρόνον απήλαυνον κατά την οδόν: «Ιδού ύδωρ».

«Ιδού ύδωρ· τι κωλύει με βαπτισθήναι;» Και κατέβησαν αμφότεροι στο ύδωρ, ο τε Φίλιππος και ο Ευνούχος, και εβάπτισεν αυτόν. Ότε δε ανέβησαν εκ του ύδατος, Πνεύμα Κυρίου ήρπασε τον Φίλιππον. Πράξεις 8:36-38. Να μείνουμε όμως μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, να συνεχίσουμε το επόμενο. Και πάλιν χαίρετε εν Κυρίω. Αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Και πάλι βρισκόμεθα μαζί σας,

να πούμε λίγα λόγια που έχουν σχέση με τις διαφορές μας, όπως θα λέγαμε, μεταξύ των Προτεσταντών και άλλων, οι οποίοι αντιμάχονται στα δόγματα της Ορθοδόξου ημών Εκκλησίας. Μιλήσαμε σε άλλες μας ομιλίες περί του προσώπου της Θεοτόκου, περί της Ιεράς Παραδόσεως, περί του βαπτίσματος, και σήμερα να λέγαμε λίγα λόγια που έχουν σχέση με τους Αγίους, που και αυτοί είναι πρόσκομμα εις τους υπεναντίους. Η ημετέρα Ορθόδοξος Εκκλησία, όπως ξέρετε, τιμά και εγκωμιάζει μετά την Θεοτόκον και τους Αγίους εκείνους, οίτινες ευαρέστησαν τον Θεό και τους οποίους ο Κύριος ημών καλεί φίλους και αδελφούς, εν αντιθέσει με τους υπεναντίους, οι οποίοι απορρίπτουν αυτούς. Η λέξις «Άγιος» ερμηνεύεται αγνός, ιερός, σεβάσμιος, ευάρεστος εις τον Θεόν, αποχωρισθείς εκ του κόσμου και αφιερωθείς εις τον Θεό. Υπό την έννοια δε ταύτην η Εκκλησία μας απέδωσε την προσωνυμίαν «Άγιος», τιμητικώς, εις τους επισημοτέρους ιερούς άνδρας και γυναίκας των Αγίων Γραφών, τους Πατριάρχας και τας γυναίκας αυτών. Ούτω η Αγία Γραφή λέει ότι μετά την Σταύρωση του Χριστού

«τα μνημεία ανεώχθησαν και πολλά σώματα των κεκοιμημένων Αγίων ηγέρθη». Που διαβάζουμε στο Ματθαίο 27:52. Και αλλαχού λέγει ότι «αι Άγιαι γυναίκες, αι ελπίζουσαι επί τον Θεόν, εκόσμουν εαυτάς, υποτασσόμεναι τοις ιδίοις ανδράσιν, ως Σάρα» κ.λπ. Στην Α΄ Πέτρου το βρίσκουμε αυτό, 3:5. Επίσης και αλλαχού η Γραφή ονομάζει Αγίους πάντας τους Χριστιανούς, τους όντας εν τη Ρώμη, όπως διαβάζουμε στους Ρωμαίους 1:7, εν Κορίνθω, Α΄ Κορινθίους 1:2, και εν όλη τη Αχαΐα, Β΄ Κορινθίους 1:1, εν Εφέσω, Εφεσίους 1:1, και εν Φιλίπποις, Φιλιππησίους 1:1, και σε άλλα πολλά μέρη.

Η Ορθόδοξος λοιπόν Εκκλησία, ακολουθούσα τον κανόνα του Αποστόλου Παύλου, όστις λέγει «Άγιος σώματι και πνεύματι είναι εκείνος όστις μεριμνά τα του Κυρίου και πώς θα αρέσει τω Κυρίω», Α΄ Κορινθίους 7:32-34, και αφού η Γραφή ονομάζει Αγίους πάντας τους Χριστιανούς, κατατάσσει εις την τάξιν των Αγίων εκείνους μόνον των πιστών, οι οποίοι μεριμνούν τα του Κυρίου και πώς αρέσουν τω Κυρίω, ήτοι διήλθον τον βίον όντως Άγιοι και σώματι και πνεύματι. Κατεξοχήν δε, ως ατομική τιμητική προσωνυμία, η λέξις «Άγιος» απεδόθη υπό της Εκκλησίας εις τους μάρτυρας της πίστεως, διότι, αφού κατά τον Ιωάννην, Αποκάλυψις 1:5, πιστός και αληθινός μάρτυς είναι ο Χριστός,

κατά τον Παύλο πρώτος ο Χριστός εμαρτύρησεν επί Ποντίου Πιλάτου την καλήν ομολογίαν, Α΄ Τιμόθεον 6:13, έπεται ότι τέλειος μαθητής του Χριστού είναι εκείνος ο οποίος, καθώς ο Χριστός, δια του αίματος αυτού επισφραγίζει την ομολογίαν της προς τον Χριστόν πίστεως. Το μαρτύριον εις τους Χριστιανούς αποτελεί τελείαν αντίθεσιν μεταξύ αυτών και των ειδωλολατρών, οι οποίοι, ως λέγει ο Ωριγένης, ουδέ τεμάχιον του μανδύου αυτών εθυσίαζαν υπέρ πάντων των θεών αυτών, ενώ οι Χριστιανοί για την πίστην αυτών παρείχον και αυτήν την ζωήν και θεωρείται το λουτρόν αίματος, ως λέγει ο Τερτυλλιανός, δεύτερον βάπτισμα, από πάσης αμαρτίας καθαίρον, ως διδάσκει και ο Χρυσόστομος,

αμαρτήματα και καθαρίζον κατά θαυμάσιον και παράδοξον τρόπον την ψυχήν. Η επίκλησις δε και η τιμή των Αγίων, των ευαρεστησάντων τω Θεώ και δοξασάντων αυτόν, όχι μόνο διδάσκεται παρά των Αγίων Γραφών, αλλά και κηρύττεται και υπό των Πατέρων και της Εκκλησίας. Οι πρώτοι Χριστιανοί περί πολλού εποιούντο τους τεθνεώτας πιστούς, πιστεύοντες ότι ούτοι διαμένουσιν αχώριστα μέλη της Εκκλησίας. Δια τούτο απένειμον εις αυτούς τιμήν και σεβασμόν, ουχί θεωρούντες αυτούς θεούς, ούτε προς εκείνους απονέμοντες λατρείαν, αλλά σχετικήν και τιμητικήν. Πόσην δε σπουδαιότητα απέδιδεν η Εκκλησία εις τας συνάξεις των μαρτύρων, μαρτυρεί η εν Γάγγρα Σύνοδος, η οποία δια του 20ού κανόνος αυτής εθέσπισεν ότι

«ει τις δι’ υπερήφανον διάθεσιν χλευάζων και βδελυσσόμενος τας συνάξεις των μαρτύρων ή τας εν αυταίς γινομένας λειτουργίας και τας μνήμας αυτών, ανάθεμα έστω». Παρά τους τάφους δε των μαρτύρων ανεγείροντο πολλά και οι ναΐσκοι, καλούμενοι προσευκτήρια μαρτύρων. Μετά δε τον Μέγαν Κωνσταντίνον οι ναοί των καλλινίκων μαρτύρων ήσαν λαμπροί και περίβλεπτοι και μεγέθει διαπρεπείς και παντοδαπώς πεποικιλμένοι και κάλλους αφιέντες μαρμαρυγάς, ως λέγει ο Θεοδώρητος, όστις μαρτυρεί και πόσον σεμνώς και θεαρέστως εόρταζαν οι Χριστιανοί εις τους ναούς τούτους τας μνήμας των μαρτύρων. Λέγει ότι δεν μιμούμεθα τους θεοποιήσαντας τους ήρωας αυτών εθνικούς, εμείς οι Χριστιανοί.

Προσερχόμενοι εις τα προσευκτήρια των μαρτύρων, και δια τούτο ουδέ θυσίας, ουδέ μην χοάς και σπονδάς εις τους μάρτυρας απονέμομεν, αλλ’ ως θείους και θεοφιλείς γεραίρομεν άνδρας. Και γεραίρομεν αυτούς εις τους ναούς, εις τους οποίους σώφρονες εορτάζονται πανηγύρεις, ου μέθαις έχουσαι και κώμους και γέλωτας, αλλά σεμνάς, θείων ιερών λογίων ακροάσει και προσευχή αξιοπαίνει κοσμουμένας. Γι’ αυτό δεν δύνανται να μας κατηγορήσουν οι διάφοροι αιρετικοί και κατεξοχήν οι υπεναντίοι Ευαγγελικοί, οι οποίοι παρουσιάσθησαν έπειτα από 1.500 ολόκληρα χρόνια με τας θεωρίας του Λουθήρου, του Καλβίνου και των άλλων. Εφόσον λοιπόν η Εκκλησία μας επίστευε ότι οι μάρτυρες και πάντες οι Άγιοι

του Χριστού πάρεδροι και της Βασιλείας αυτού κοινωνοί και μέτοχοι της Κρίσεως αυτού έχουσι πολλήν παρρησίαν παρά τω Χριστώ, φυσικόν είναι ότι οι Χριστιανοί και εις τας ιεράς συνάξεις έκαμναν και δεήσεις προς τους εορταζομένους Αγίους, επικαλούμενοι την παρά τω Θεώ πρεσβείαν και ικεσίαν αυτών υπέρ των ζώντων ομοπίστων, παρ’ όλας τας αντιθέσεις των Ευαγγελικών. Την παρρησίαν δε των Αγίων ισχυράν ο Θείος Χρυσόστομος περιγράφει ως εξής: «Καθάπερ οι στρατιώται, τραύματα επιδείξαντες, άπερ εκ των πολεμίων έλαβον, μετά παρρησίας τω βασιλεί διαλέγονται, ούτω και ούτοι, τας κεφαλάς ας απετμήθησαν επί των χειρών βαστάζοντες και εις το μέσον παράγοντες,

ευκόλως άπαντα όσα αν θέλωσι παρά του Βασιλέως των Ουρανών αιτείσθαι δύνανται». Δια τούτο συμβουλεύει ο ίδιος να καταφεύγουμε εις των Αγίων τας πρεσβείας και να παρακαλούμε ώστε οι περί ημών να εύχωνται. Τέλος, ο Μέγας Βασίλειος συμβουλεύει να τιμώμεν τους Αγίους ως ευαρεστήσαντας τω Θεώ και δυναμένους μάλιστα να μεσιτεύσωσι παρά τω Θεώ, καθότι δια του ζήλου, της υπομονής και του μαρτυρίου απέδειξαν τρανώς την προς τον Θεόν αφοσίωσίν των και την μετ’ αυτού, ένεκα τούτου, κοινωνίαν και σχέσιν. Πάντα δε ταύτα, έχουσα υπ’ όψιν η Ορθόδοξος Εκκλησία, συνιστά, αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, επισήμως

δια της έκτης πράξεως της Εβδόμης Οικουμενικής Συνόδου, ότι οφείλομεν ομολογείν πάντας τους Αγίους, τους απ’ αιώνος μέχρι του νυν, τους προ του νόμου και τους εν τω νόμω και εν τη χάριτι τω Θεώ ευαρεστήσαντας, τιμίους είναι ενώπιον αυτού ψυχή και σώματι, και τας τούτων δεήσεις αιτείσθαι ως παρρησίαν εχόντων. Η Αγία λοιπόν ημών Ορθόδοξος Εκκλησία σέβεται, τιμά και γεραίρει, όπως τα λέγαμε, τους του Θεού Αγίους, διότι το θέλει και το διατάσσει αυτός ο Θεός, λέγων: «Τα Σάββατά μου φυλάξεσθε και από των Αγίων μου φοβηθήσεσθε». Λευιτικό 19:30.

αλλακούλεγε τους δοξάζοντάς με, δοξάσω. ΑΒΑΣΤΙΛΕΩΝ ΒΙΤΑ 30 Ο Δε Προφητάναξ Λαβίδ λέγει Θαυμαστός ο Θεός εν τη σωσή εις αυτού Στον ψαλμό ΞΙΖΙΤΑ 6 Και πάλιν Εμεί δε λίαν ετιμήθησαν οι φίλοι σου ο Θεός Λίαν εκρατεώθησαν εαρχή αυτών Στον ψαλμόν ρο λάμτα η τα δεκαεστά και πάλι να λου λέγει εν είτε των Θεών εν της Αγίης αυτού. Ψαλμός ρο νι ένα. Τούτο ακριβώς πράττομε και εμείς ψάλλοντος διάφορα τροπάρια των Αγίων. Εγκομοιάζουμε με τη μνήμη αυτών. Συμφώνος πάλι προς την δασκαλία της Αγίας Γραφής τη λέγουσα

δικαίων μετεγκομείων Παριμίες 17 Εν ούμε δε το Θεό εν τοις Αγίοις αυτού, τον δοξάζοντα τους δοξάζοντας αυτόν και ευδοκήσαντα να αναδείξει τούτους ήρωας και αθλητάς της πίστεως, γενομένους πρότυπα αρετής και χριστιανικής τελειότητος. Η έννοια δε αυτή του προς τον Θεόν αίνου δια των Αγίων αυτού εκφράζεται θαυμασίως και σε πολλά τροπάρια των Αγίων. Παραδείγματος χάριν, του Αγίου Σπυρίδωνος, που εορτάζουμε τη 12η Δεκεμβρίου, το οποίο περί τα τέλη έχει ως εξής: «Δόξα τω σε δοξάσαντι, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι δια σου πάσιν ιάματα». Επίσης εις το του Οσίου Μακαρίου του Αιγυπτίου, 19 Ιανουαρίου, έχον ως εξής: «Δόξα τω σε δεδοκότι ισχύν, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω

ενεργούντι δια σου πάσιν ιάματα». Χρονολογούνται δε οι Άγιοι ούτοι από της τετάρτης μετά Χριστόν εκατονταετηρίδος, του μεν Αγίου Σπυρίδωνος αποβιώσαντος περί το 350, του δε Οσίου Μακαρίου περί το 391. Εις νεώτερον δε τροπάριον, το του Αγίου Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αιγίνης, του εν Ζακύνθω, αποβιώσαντος τη 17η Δεκεμβρίου, εν έτει 1621,

θαυμασίως επίσης εκφράζεται ο προς τον Θεόν αίνος δια των εξής: «Δόξα τω σε δοξάσαντι Χριστώ, δόξα τω σε θαυμαστώσαντι, δόξα τω δωρησαμένω ημίν πρέσβυν ακοίμητον». Και για τούτο δεν πρέπει να λησμονούμε ότι, τιμώντες τους Αγίους,

τιμώμεν δια την προς τον Θεόν σχέσιν αυτών, πρώτον μεν δι’ αυτό τούτο, ότι είναι άνθρωποι του Θεού, σκεύη εκλεκτά και τίμια, εργασθέντα εν τω χριστιανικώ οικοδομήματι το έργον του Θεού μετά ζήλου αδιαπτώτου, ώστε η προς τους Αγίους αυτή τιμή αντανακλά προς αυτόν τον Θεό, συμφώνως με τον λόγον του Σωτήρος ειπόντος: «Ο δεχόμενος υμάς εμέ δέχεται, και ο εμέ δεχόμενος δέχεται τον αποστείλαντά με». Ματθαίος 10:40. Και πάλιν: «Αμήν, αμήν λέγω υμίν· ο λαμβάνων εάν τινα πέμψω εμέ λαμβάνει· ο δε εμέ λαμβάνων λαμβάνει τον πέμψαντά με». Ιωάννης 13:20. Αλλά μήπως και οι διαμαρτυρόμενοι, φερ’ ειπείν, Γερμανοί, δεν τιμούν μετ’ εγκωμίων τη μνήμη του Λουθήρου και αυτού του Βίσμαρκ; Μήπως οι Αμερικανοί διαμαρτυρόμενοι δεν τιμούν τη μνήμη του Φραγκλίνου, του Γεωργίου Ουάσιγκτον, του Λίνκολν και άλλων; Πολύ δε περισσότερο ταύτα αρμόζουν εις τους Αγίους, οι οποίοι έπραττον το αγαθόν, όχι απλώς αλλά με ζήλον και αυταπάρνηση. Ας προσέξουν λοιπόν ότι και εν τω ζητήματι τούτω, δηλαδή της προς τους Αγίους τιμής, υπάρχει πλήρης αρμονία μεταξύ της διδασκαλίας της Αγίας Γραφής και της πράξεως της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ακόμη, η ημετέρα Ορθόδοξος Εκκλησία διδάσκει σταθερώς

ότι δυνάμεθα να έχουμε την πρεσβείαν των Αγίων, δηλαδή να επικαλεσθώμεν τους Αγίους όπως βοηθήσουν ημάς και ενισχύσωσι δια των προς τον Ύψιστον δεήσεων αυτών. Όμως οι Ευαγγελικοί επιτίθενται σφοδρότατα εναντίον της διδασκαλίας και της πράξεως ταύτης της ημετέρας Εκκλησίας, θεωρούντες αυτήν όχι μόνον περιττήν και ανωφελή, αλλά και τούτο αυτό ασεβή, ως εναντιουμένην δήθεν εις αυτήν την Αγία Γραφή. Συνιστώμεν την μετά προσοχής μελέτην του κεφαλαίου τούτου. Είναι εν εκ των θεμάτων εκείνων δια των οποίων ζαλίζουσι και παρασύρουσι τα αθώα, αφελή και αμέριμνα θύματά των. Τα ρητά της Αγίας Γραφής, τα οποία προβάλλουσι προς υποστήριξιν της γνώμης των,

Κατά σειρά τα εξής. Της Καινής Διαθήκης παρμένα αυτά. Από το Ματθαίο ΙΑ΄ 28-30, που λέγει: «Δεῦτε πρός με πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Ἄρατε τὸν ζυγόν μου ἐφ’ ὑμᾶς, καὶ μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· ὁ γὰρ ζυγός μου χρηστὸς καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν». Εδώ λέγουσι ότι ο Χριστός καλεί πάντας απευθείας προς Αυτόν και δεν είναι ανάγκη διαμέσου άλλων να έρθουμε προς Αυτόν. Εις το ρητό τούτο δεν πρόκειται περί απαγορεύσεως των Αγίων, αλλά περί γενικής από του Σωτήρος Χριστού προσκλήσεως της ανθρωπότητος, όπως εγκαταλείψει την προς την άγνοια του Θεού αμαρτωλόν κατάστασιν,

έρθει εις θεογνωσίαν και σωθεί δια της προς Αυτόν, τον Σωτήρα Χριστόν, πίστεως, απαλλασσομένη του βάρους και του μόχθου της αμαρτίας. Δεν ομιλεί να μην χρησιμοποιούμε τους Αγίους, δεν απαγορεύει αυτό το πράγμα εδώ· άλλο θέμα ομιλεί. Μετά από το ρητό αυτό αναφέρουσι τα εξής του Ευαγγελιστού Ιωάννου:

ότι αν ετήσετε εν τ' ονοματί μου τούτο ποιήσω, είναι αδόξαστη ο πατήρ εν τ' οιώ, Ιωάννης Ιωταδεύτερ 13. Κι αν μείνετε εν εμεί και τα ρήματά μου εν εμείν, μείνει, ο εάν θέλετε ετήσαστε και γεννήσετε εμείν, Ιωάννης Ιωταέψελον 7. Κι τούτο. Είναι ότι αν ετήσετε τον πατέρα εν τ' ονοματί μου δόημεν, Ιωάννης Ιωταέψελον 10. Και πάλι εμεί. και εκείνη την ημέρα ουκ ερωτήσατε ουδέν, αμήν αμήν λέγω ημίν, ότε ως ανετίσετε τον Πατέρα, εν τ' όνοματι μου δώση ημίν, έως άρτη ούκ ειτίσαστε ουδέν εν τ' όνοματι μου, ετήτε και λείψαστε, ήνα η χαρά ημών υπευθυρομένη, εν εκίνη τη ημέρα, εν τ' όνοματι μου ετίσαστε και ούλεγο ημίν, ότι εγώ ερωτήσω τον Πατέρα περί ημών. Ιωάννης 16 -23 -24 -27 Η δούλευση, πάλιν ο τοχριστός, παραγγέλι σου μαθητάς του, να ζητήσουσε απευθείας εν τω ονόματι του, ό ,τι αν θέλωσει παρά του Θεού Πατρός. Αλλά ότι μεν τούτο είναι αληθές, ο δις λεγόμενος χριστιανός δίνεται να αρνηθεί, αλλά το ζήτημα είναι ότι με αυτά τα ρητά δεν απαγορεύεται, Τουναντίον δε διάδορη τόνος θα αναφέρομαι και υπαγορεύεται.

να επικαλεστώμεν και τας υπέρ ημών προσευχάς των άλλων, και δη των Αγίων και των Δικαίων. Ιδιαιτέρως δε, ότι διά των ανωτέρω λόγων, τους οποίους είπε ολίγον προ του πάθους του, ηθέλησε να παρηγορήσει και να ενισχύσει τους μαθητάς αυτού, ότι μετά τον χωρισμόν του απ’ αυτών, ηδύναντο να ζητήσωσι οτιδήποτε απευθείας παρά του ουρανίου Πατρός εν τω ονόματί του. Προβάλλουσι δε και το εξής ρητόν: «Χριστὸς ὁ ἀποθανών, μᾶλλον δὲ καὶ ἐγερθείς, ὃς καί ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ, ὃς καὶ ἐντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν», που διαβάζουμε στους Ρωμαίους Η΄ 34. Και προς το ρητόν τούτο είναι σύμφωνα και τα εξής δύο της προς Εβραίους επιστολής: «Ὅθεν καὶ σῴζειν εἰς τὸ παντελὲς

τοὺς προσερχομένους δι’ αὐτοῦ τῷ Θεῷ, πάντοτε ζῶν εἰς τὸ ἐντυγχάνειν ὑπὲρ αὐτῶν», Εβραίους Ζ΄ 25. Και «Οὐ γὰρ εἰς χειροποίητα ἅγια εἰσῆλθεν ὁ Χριστός, ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλ’ εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανόν, νῦν ἐμφανισθῆναι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν», Εβραίους Θ΄ 24. Ιδού, λέγουσι πάλιν, ότι ο Χριστός παρακαλεί υπέρ ημών, και όταν έχουμε τον Χριστόν παρακαλούντα διά μας, τι ανάγκη έχουμε τους άλλους; Διά των δελεαστικών και δήθεν αληθοφανών τούτων λόγων παραπλανώσι τους απλουστέρους και αμαθεστέρους, τους οποίους τοιουτοτρόπως παρασύρουσι στην αίρεση και την ψευδοδιδασκαλίαν των. Βεβαίως, εμείς γνωρίζουμε ότι ο Κύριος, σαν καλός και όμοιος ημίν γενόμενος, παρακαλεί ως άνθρωπος υπέρ ημών τον Πατέρα. Αλλά, όπως η αλήθεια και το γεγονός τούτο μαρτυρείται και διδάσκεται υπό της Γραφής,

καθ’ όμοιον τρόπον, όπως εν συνεχεία θα ακούσουμε, μαρτυρείται επίσης και διδάσκεται υπό της Αγίας Γραφής η αλήθεια και το γεγονός ότι και άλλοι δύνανται να προσεύχονται υπέρ ημών και ότι, επομένως, ο Θεός θέλει και εγκρίνει την πράξιν ταύτην. Αυτό είναι το θέμα. Αλλά το χωρίον εκείνο το οποίον υπέρ παν άλλο μεταχειρίζονται εναντίον ημών και το οποίο νομίζουν ότι είναι απόρθητον φρούριον και προπύργιον της διδασκαλίας των είναι το εξής: «Εἷς γὰρ Θεός, εἷς καὶ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος Χριστὸς Ἰησοῦς, ὁ δοὺς ἑαυτὸν ἀντίλυτρον ὑπὲρ πάντων», Α΄ Τιμόθεος Β΄ 5. Ιδού, λέγουσι, ανακράζοντες εν αλαλαγμώ μάλιστα, ιδού, μεταξύ Θεού και ανθρώπων ουδείς χωρεί, ειμή μόνον ο Χριστός, διότι είναι ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων.

Το θαυμάσιον όμως τούτο ρητόν, το οποίο φοβερά διαστρέφουσι και παρερμηνεύουσι, εκφράζει μόνον την θείαν αλήθειαν ότι η σωτηρία του ανθρώπου ηδύνατο να γίνει και έγινε μόνον διά του Σωτήρος Χριστού. Ούτως, ως Θεάνθρωπος, είναι ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο μόνος συμφιλιωτής και ειρηνοποιός Θεού και ανθρώπων, των μεν ανθρώπων αποστάντων του Θεού διά της αμαρτίας, του δε Θεού πάλιν αποστραφέντος αυτούς δι’ αυτήν. Και το έργον τούτο ήτο αδύνατον να επιτελέσει ούτε άγγελος ούτε άνθρωπος οποιοσδήποτε, αλλά μόνον ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός ως Θεάνθρωπος. Ως Θεός μεν έχει σχέσιν προς τον Θεόν Πατέρα, ως άνθρωπος δε προς εμάς. Και υπό αυτήν την έννοιαν, βεβαίως, είναι και παραμένει ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων.

Αυτή και μόνη η υπέροχος έννοια είναι η σημασία τούτου του στίχου. Και η έννοια αυτή ουδόλως παρακωλύει το να εύχεται τις υπέρ άλλων ή να προσκαλεί τας ευχάς άλλων υπέρ αυτού. Και επειδή, ως είπομεν, την πράξιν ταύτην εγκρίνει και θέλει ο Θεός, διά τούτο ουδαμώς προσκρούει αυτή στο μέγιστον έργον της μεσιτείας του Κυρίου. Αλλά ας παρακολουθήσουμε τι περί του ζητήματος τούτου η διδασκαλία της Αγίας Γραφής, η οποία και το θέλημα του Θεού αποκαλύπτει και, κατά συνέπειαν, και την αλήθειαν της πράξεως της Ορθοδόξου Εκκλησίας αποδεικνύει. Εν τη Παλαιά Διαθήκη, φερ’ ειπείν, βλέπομε ότι Άγιοι και Δίκαιοι έχουν μεγάλη ισχύ και χάρη παρά τω Θεώ. Προσεύχεται, παραδείγματι, ο Αβραάμ προς τον Θεό

υπέρ του Αβιμέλεχ, βασιλέως Γεράρων, και ο Θεός θεραπεύει αυτόν και την γυναίκα αυτού και τας δούλας αυτού. Γένεσις Κ΄ 7 και 17. Επίσης, εν τη Εξόδω, ο Φαραώ παρακαλεί τον Μωσή να προσευχηθεί στον Θεό ίνα παρέλθει η κυνόμυια, και πράγματι προσεύχεται ο Μωσής και παρέρχεται η κυνόμυια, που διαβάζουμε στην Έξοδο Η΄ 28-29. Επίσης εξαιτείται τας προσευχάς του Μωσέως και του Ααρών δι’ ανάπαυσιν φωνής Θεού, της χάλαζας και του πυρός, που διαβάζουμε στην Έξοδο Θ΄ 28-29. Αμαρτάνει ο Ιουδαϊκός λαός αμαρτίαν μεγάλην ενώπιον του Κυρίου

διά της κατασκευής του χρυσού μόσχου και της μεταπτώσεως αυτού στην λατρεία, οργίζεται ο Κύριος σφόδρα και θέλει να εκτρίψει αυτόν, επεμβαίνει ο Μωσής και εξιλεώνει τον Κύριον υπέρ του λαού. Στην Έξοδο το διαβάζουμε αυτό, ΛΒ΄ 1-14. Επίσης, γογγύζει ο λαός πονηρά εναντίον του Κυρίου, οργίζεται ο Κύριος και στέλνει πυρ κατ’ αυτού, και ο λαός κράζει προς τον Μωσήν και ούτος εύχεται προς τον Κύριον και κοπάζει το πυρ. Διαβάζουμε στους Αριθμούς ΙΑ΄ 2. Βλέπουμε επίσης να παρακαλεί ο λαός τον Σαμουήλ να εύχεται προς τον Κύριον, και εύχεται και εισακούει αυτού ο Κύριος, που διαβάζουμε στην Α΄ Βασιλέων Ζ΄ 8-9 και στη Γ΄ Βασιλέων ΙΓ΄ 4-6.

Και εν τω βιβλίω του Ιώβ βλέπουμε ότι οι προς αυτόν αμαρτήσαντες τρεις φίλοι του ελύθησαν της αμαρτίας διά των ευχών του Ιώβ και χάριν αυτού. Ιώβ ΜΒ΄ 7-8. Χαρακτηριστικότατο δε είναι και το εξής ρητόν του προφήτου Ιεζεκιήλ, που διαβάζουμε στο ΚΒ΄ κεφάλαιο, στίχο 30: «Καὶ ἐζήτουν ἐξ αὐτῶν ἄνδρα ἀναστρεφόμενον ὀρθῶς καὶ ἑστῶτα πρὸ προσώπου μου ὁλοσχερῶς ἐν τῷ καιρῷ τῆς ὀργῆς, τοῦ μὴ εἰς τέλος ἐξαλεῖψαι αὐτήν, καὶ οὐχ εὗρον». Διά των λόγων τούτων αποδεικνύεται προφανώς, αγαπητοί, ότι αυτός ο Θεός ήθελε να ίσταται και να προσεύχεται ενώπιόν Του ανήρ δίκαιος και άδολος,

να μην εξαλείψει εντελώς την πόλη Ιερουσαλήμ. Ποιος δεν βλέπει, λοιπόν, δι’ όλων τούτων των ανωτέρω τη μεγάλη δύναμη και χάρη των Αγίων παρά τω Θεώ, και ποιος δεν βλέπει οφθαλμοφανώς εκτελούμενον το λεγόμενον υπό του Αδελφοθέου Ιακώβου, ότι «Πολὺ ἰσχύει δέησις δικαίου ἐνεργουμένη»; Ιάκωβος Ε΄ 16. Όταν όμως παρουσιάσουμε όλες αυτές τις μαρτυρίες στους Ευαγγελικούς, γνωρίζετε τι απαντούν; Ότι αυτά είναι μαρτυρίες της Παλαιάς Διαθήκης και ότι στην Καινή Διαθήκη ο Χριστός θέλει να ερχώμεθα απευθείας προς Αυτόν. Αλλά ας ακούσουμε και τη διδασκαλία της Καινής Διαθήκης περί του ζητήματος αυτού.

πράξης, ο Λοιπίνιν των Αποστόλων, αναγινώστομε. «Ὁ μὲν οὖν Πέτρος ἐτηρεῖτο ἐν τῇ φυλακῇ· προσευχὴ δὲ ἦν ἐκτενὴς γινομένη ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὲρ αὐτοῦ». Πράξεις ΙΒ΄ 5. Εν τω χωρίω τούτω βλέπομε ότι οι χριστιανοί των Ιεροσολύμων, αν και εγνώριζαν ότι ο Πέτρος ως Απόστολος είχε μέγα θάρρος διά του Σωτήρος Χριστού προς τον Θεό Πατέρα, εν τούτοις έκαμαν δι’ αυτόν, ευρισκόμενον εν τη φυλακή, εκτενείς προσευχάς προς τον Θεό. Ή δεν το έκαμαν; Το έκαμαν. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Παρακαλῶ πρῶτον πάντων ποιεῖσθαι δεήσεις, προσευχάς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας ὑπὲρ πάντων ἀνθρώπων, ὑπὲρ βασιλέων καὶ πάντων τῶν ἐν ὑπεροχῇ ὄντων».

Α΄ Τιμόθεος Β΄ 1-2. Και προσθέτει: «Τοῦτο γὰρ καλὸν καὶ ἀπόδεκτον ἐνώπιον τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ». Στίχος 3. Ιδού σαφής η διδασκαλία της Καινής Διαθήκης, ότι δυνάμεθα και πρέπει να προσευχόμεθα υπέρ πάντων ανθρώπων και ότι τούτο είναι καλόν και αποδεκτόν ενώπιον του Θεού. Και οι θαυμάσιοι τούτοι λόγοι του Αποστόλου Παύλου είναι κατά δύο μόνον στίχους προ του περιφήμου εκείνου στίχου «Εἷς γὰρ Θεός, εἷς καὶ μεσίτης» και λοιπά, τον οποίο ακούσαμε ανωτέρω πώς παραμορφώνουν και διαστρεβλώνουν. Και επειδή, βεβαίως, ο Απόστολος Παύλος γνωρίζει πολύ καλά τι λέγει και δεν φάσκει και αντιφάσκει προς εαυτόν, εξάγεται ασφαλώς το συμπέρασμα ότι η ευαγγελική παρερμηνεία είναι ψευδής. Άλλωστε, ο Απόστολος Παύλος επικαλείται μάρτυρα τον Θεόν ότι αδιαλείπτως

ενθυμείται τους πιστούς εις τας προσευχάς του, όπως διαβάζουμε στους Ρωμαίους Α΄ 9-10 και σε άλλα πολλά εδάφια. Πάντως, η ώρα δεν μας παίρνει και θα σταματήσουμε εδώ. Θεού θέλοντος, θα επανέλθουμε. Και πάλι χαίρετε εν Κυρίω.