Asleep, Not Dead

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, with God’s help, I would like to speak about a subject that concerns every human being who comes into this world. Sadly, although people ought to understand it correctly, they do not. It is the subject of human death and resurrection. No one passes through this world without paying the note—that is, without paying the debt. Even God, who became man, died. He too passed through death.

Christ rose before us, and His tomb, as we have said before, stands empty in Jerusalem and bears witness. It reminds us that those who believe in Him will also rise one day—whether they want to or not.

Yet people are still troubled by this, even believers. The proof lies in their whole manner of behaving when someone dear to them dies. There are many superstitions and many pagan customs surrounding a matter that ought to have been settled for them once and for all. A person must know where he has come, why he has come, and why he exists. Sadly, he does not want to learn this. He passes superficially through this world, yet we need to learn these things. Our Holy Church, in order to guide us rightly...

...and not leave us ignorant about such fundamental matters—for Satan alone always profits from ignorance—takes care to guide us in every way. The most fitting moment for this guidance of believers is when someone has fallen asleep and the funeral takes place. Nearly everyone attends: unbelievers, those who are cold in faith, and even those who come merely as part of a social obligation, because someone they know is grieving over a death. They go and offer those empty words: “May you live to remember him.” The Church takes care...

...to remind people of the truth of the matter. For this reason, she calls upon the Apostle Paul—specifically the First Epistle to the Thessalonians, chapter four, from verse thirteen onward—to tell them how things truly stand. This matter now before you, the funeral of someone dear to you—a member of your family, your husband or wife, your child, your father, your friend, or whoever it may be—this is its true meaning. Pay attention to it, if you wish. The Church teaches the same through the Gospel reading, which again speaks of the truths appropriate to the occasion, truths that lead a person...

...to form a clear conviction within himself about what will happen to the person he is now burying and accompanying to the grave, and what will happen to him tomorrow. I want to believe that none of us—neither those listening to me now nor those who may hear me later—imagines that he will never depart from this world and one day become the central figure in an event called a funeral. He will be at the head of that procession and become a spectacle, while some casual acquaintance comes...

...or one person after another comes to offer condolences, and so forth. We ought to concentrate on the heart of the matter, and specifically on the teaching of the Apostle Paul.

If death were understood in this way, it would not be treated as it is now, and the ugly things that spring from superstition would not occur. Many who remain behind become sorrowful, suffer, and fall gravely ill. Some soon depart from this world because of their grief, and they do not help the departed as they should. Perhaps they drag themselves to the cemetery every day, carrying bouquets and potted plants, thinking that in this way they can help that person. But this is a mistake. They benefit neither themselves nor the departed. A person must understand correctly. What is most grievous to our Christ, and also to us...

...is what we ourselves say, sadly, without thinking: “I have lost my loved one”; “We have lost our Niko”; “We have lost our Katina.” As though the person were some object, a little screw, a spare key, or something of that kind. “We have lost him!” God died so that man would not be lost. Yet we still go on saying that we have lost our loved one, even after twenty whole centuries and after man has reached the moon. And sadly, throughout all our years we hold the candle of the Resurrection in our hands. The candle of the Resurrection in your hand! You hold a candle of the Resurrection and say that the person has been lost. Then what are we doing? What is this thing we claim to believe? Are the things we believe really so absurd and so shallow? The Apostle Paul, then, casts...

...a great deal of light on this serious subject of death. We must know what and how much to believe when facing the death of those dear to us, should we remain behind. And if they remain behind when we depart first, they too must know what to believe concerning us. Many of us have heard this passage. But repetition, as you know, does no harm. As we listen to it, you will see that we have not truly heard it; and as we read it, you will see that we have not truly read it. Yes, we have read and heard it, but we have not absorbed it. We “read” it only in the sense of passing over it, of walking across its surface. But what does it say in its depths? What does it remind us of? What implications does it have...

...what answers does it give, and how does the matter truly stand? For many people, all this has remained foreign. There are, of course, people who genuinely study, who have truly gone deeply into these things, and perhaps they ought to be standing here now and expounding this subject. But I am speaking for those who, for one reason or another, have remained far from these truths.

Writing to the Thessalonians, then, Paul reminds them, among other things, about those who have fallen asleep—how every believer who accompanies someone dear to the grave should think from that moment onward. Listen to what he says: “But we do not want you to be ignorant.” I do not want you, he says, to remain ignorant—to be without knowledge—because, as I have told you, ignorance creates fear. Ignorance opens mistaken and dark pathways. A person must know the truth of the matter, because then he will face it properly.

He will face it as he should. Consider how a doctor will sometimes give us medicine and say, “Take care; do not be frightened, because you will experience these symptoms.” Trusting what the experienced doctor has told us beforehand, we are certain that what appears alarming is not actually dangerous, but is part of the course of the illness, the medicine, and the treatment. I remember something that happened to me during the Occupation. I had trouble with a tooth here, and I went to the hospital. A surgeon examined me. The moment he saw me, he turned pale. He knew what it meant: if the infection rose even slightly toward the brain, I would be finished. So he quickly wrote me a prescription for some sulfa drugs, as they used in wartime. “Run,” he told me, “and get them...”

“...Take them every three hours, and come back here tomorrow.” I did exactly as he said, although I had no understanding of what the condition was or what consequences it might have. I got the medicine and left the hospital. As I was going out, he called after me from the doorway, and someone said, “The doctor wants you.” I went back. He said, “Take care: do not be frightened and stop the medicine, because your urine will become bright red, like blood. Keep following the treatment.” That is what saved me: he had warned me what was going to happen. If I had seen what looked like blood, I would have said, “Look, it is red—it is blood,” and stopped taking the medicine; and by now I would have been beneath the cypress trees. What is my point? The doctor says, “My good man, this and this will happen to you. That is how the treatment works. Do not be afraid.” This is exactly what Paul is doing here.

“Why are you tormenting yourselves?” he says. “Why are you weeping? Why are you beating your breasts? Why are you mourning? Why are you losing sleep? Why are you shutting up your homes? Why do you remove every sweet thing from the house and refuse to serve anything associated with sweetness and joy? What are these things? I do not want you to be ignorant. Why are you behaving like pagans?” What, then, does ignorance do? Look at what ignorance does. Many of us could express this same astonishment about many things—if not about this matter, then about other matters to which we paid no attention in our lives. We thought Christianity was one thing, but when we entered more deeply into it, we said, “Look how ignorant I was! Look how I understood it, and how it really is.” We all have this experience. I am speaking to you from personal experience.

“I want you, brethren, to know...” About what? What subject does he wish to address? “Concerning those who have fallen asleep.” I want to speak to you concerning those who have fallen asleep. Concerning the dead? No—not concerning “the dead,” not concerning “those who have died,” as we say, but concerning whom? Concerning those who have fallen asleep. My God, everything lies in this one word, in this description. The whole meaning and the entire truth about the departed are contained here. We ask, “Where did you bury him?” “In the First Cemetery.” You buried yours in the Second Cemetery; we buried ours in Kokkinia, another in Vyronas—all in a “cemetery of the dead.” They renamed the sleeping places and called them places of the dead. This too is a device of Satan. The Church does not pray for the dead, but for those who have fallen asleep. And these places are called koimeteria: sleeping places.

Koimeteria—sleeping places. For when someone is said to be sleeping, an awakening lies ahead. What is he doing? He is asleep. Give him a kick and he will get up. He is sleeping; he will awaken and arise. But we fail to understand this. I do not condemn us too harshly, because even the Apostles did not understand it. Do you remember where? In the case of Lazarus. What did our Christ say? “Our friend Lazarus has fallen asleep.” Though they were far away, word had reached them about him. They replied, “But if he is asleep, will he not wake up? Are we to go back there now and confront the Jews again? Yesterday they were stoning us and we fled; are we going back?”

They said, “If he is sleeping, he will wake up. There is no need for us to go.” Then the Lord turned to them and said, “He has died.” “Ah yes, he has died; then let us go.” They did not understand why the Lord had said that Lazarus was asleep: because He was now going to awaken him. We do not believe in the Resurrection. Through these picturesque and demonstrative customs of ours, we strike a blow against the Resurrection. We do not believe that the departed will awaken, though each of us offers various excuses. There should not be a single grave—let me put it in that plain language—that does not bear the words, “I look for the resurrection of the dead.” Nothing else. Other philosophies, foolish sayings, and all the other things people inscribe there have no place. The true inscription is this verse: “I look for...”

“...the resurrection of the dead.” I have fallen here, but I await the Resurrection. Let me ask you: when we are buried, why are we laid facing east? All our heads face east. Why? We await the Resurrection. Light comes from the east. He will come one day to raise us. Even through that gesture, that outward act, the Church wants to remind us that we will rise one day. We are waiting: He will come from there. Light comes from the east; from there He will come. At a funeral or memorial service, believers, learned people, and agnostics alike hold a candle in their hands. “I am waiting.” What does this mean?

I light it. Why do I accept it? What is this thing you are holding? You are confessing that the person for whom you hold it will rise one day. You light a candle upon the kollyva. Why do I light it? What are the kollyva? They represent the person who was buried. He was buried like a grain of wheat and decayed. What happens when wheat decays in the earth? It sprouts. If it does not decay, it does not sprout. Christ said concerning Himself: “Unless the grain falls into the earth, it remains alone. But when it falls, it decays, sprouts, and produces even a hundred ears of grain.” As for the person on whose behalf I make this offering, although he has died and his body has decayed there beneath the earth, one day...

One day, I believe, he will spring forth; he will rise again. That little candle you light there upon the kollyva is a confession of the Resurrection. But where does all this lead? We pay no attention to any of it. And yet has God not done everything to help us believe in the Resurrection—the central truth we solemnly confess in the Nicene Creed: “I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come. Amen”? And if the chanter has a fine, resonant voice, he proclaims it beautifully. Why do you not leave, then, if you do not believe in the Resurrection, if you do not believe the confessions of your own Creed? You do not believe your own Creed.

You go outside, onto the steps of the Church, and say, “Hell is here, and Paradise is here.” In other words, what the chanter said on your behalf inside a moment earlier means nothing to you. Do you not think it inconsistent for you to remain inside? You ought to withdraw; you ought to leave. That is not where you belong. After the dismissal of the catechumens comes the petition, “All you faithful, let us pray to the Lord.” From that point onward, you are accountable for everything that is said and everything that takes place. Yet you presume to stand in the Church of Christ during the Liturgy of the Faithful. Have you ever reflected on this? Have you learned what we have said about the Divine Liturgy—how it is divided and what you were taught? We have given twenty-seven whole talks here...

...to interpret the Divine Liturgy: what it is, where you are standing, and what responsibilities you assume when you enter. For, as John Chrysostom says, “You have entered the contest, having declared yourself worthy.” Have you thought this through carefully? Have you considered and reckoned where you are going? What you are entering here is no trifling matter, for the service prays and insists: “For this holy house and for those who dwell in it with faith, let us pray to the Lord.” How, then, can you do so many things that show you believe in the Resurrection—that this person has not been lost, and so forth—and then say there is nothing, that there is no life beyond the grave, that the person died and you lost your loved one? Many even say, “Has anyone ever come back from there to tell us whether anything exists beyond the grave?”

No one has ever come back from there.

If someone did come back from there, would you believe? “Of course I would believe,” you might stubbornly reply. Then God must be cruel for not allowing Lazarus to go to the rich man’s household—for that, as I understand it, was what the rich man requested. “They do not believe, Father Abraham, what is written in the Scriptures. But if someone rises from here and goes to them, then they will repent.” And what answer did he receive? “If they do not hear Moses and the prophets, neither will they be persuaded though one rise from the dead.” If someone is so stubborn and malicious that he refuses to hear what the Scriptures say, then even if a particular dead man were raised, what would he say? What would he say? “He only appeared to be dead; science has explained that.” Go on, try answering that.

God, then, has given us many signs concerning this truth: when a person dies, as we say in everyday language, he falls into a deep sleep. Let me ask you: what is the sleep that all of us gladly enjoy, often even at midday? What is sleep? A little death. And what, then, is death? A great sleep. But surely sleep is death. How can you prove that to me? Let me not prove it to you; let John Chrysostom prove it.

What does John Chrysostom say about sleep? “The night brings the sleeping man to remembrance of death, almost as though speaking to him.” When a person lies down to sleep, he says, the night reminds him of death. Learn, O man, and take care to understand what you are: mortal. When you sleep, he says, you are as one dead.

He continues: “Ask a heretic: What is one who sleeps—living or dead?” Ask someone who does not believe, someone who is indifferent; here he calls him a heretic. “And if he says, ‘Living,’ tell him: Why, then, does he not perceive those who speak or those who walk about?” You know how sometimes you lie down, and when you get up they have taken your trousers and left you naked. You neither heard nor saw the thief. He undressed you and entered the house, and who knows what else he did. Popular wisdom says, “You were dead to the world, and they robbed you last night.” Someone might therefore say the sleeper was dead, and that is why he heard nothing. He was dead. Then how is he breathing? You can see him breathing even while you rob him.

You say he is dead. But if he was dead, and you therefore managed to rob him, how was he breathing? For “that which breathes is not dead, while that which perceives nothing is not alive.” You cannot explain even what you see in the sleeper before you, he says, yet you speculate about things beyond you and search for other explanations. You have not even explained what sleep is—that sleep is a Mystery, and that death is a great sleep. There are, of course, two kinds of sleep, since we are speaking about sleep. There are two kinds. One is the sleep that acts as medicine, a gift from God to man; yet, sadly, man has never once said “thank You” to God for sleep.

You lie down for ten minutes and rise a new person. Who took away your weariness, dizziness, pain, and anxiety, so that you rise renewed? Who did this while you were asleep? There is, of course, another sleep as well: the dark sleep of sin. That is something else. To be asleep in sin—we should ask God to preserve us from that sleep and to grant us the other. We often hear doctors say, “Do not wake him.” Someone asks, “Doctor, should we give him something?” Sleep is the best medicine and the best nourishment for a sick person. We have heard this and experienced it ourselves, and yet we do not know what sleep is. In general, then, as it concerns our subject, sleep is a Mystery that man cannot explain. It is also another sign reminding us of the resurrection of man and of man’s continued existence after death.

What happens in sleep, I repeat, is precisely what happens at death. The body sleeps, but the soul continues to exist. Just as the body does not hear while asleep, so it does not hear in death, but the soul exists. God also gives us another beautiful image every day: the death of the sun and the resurrection of the sun. How many times have we died and risen again? How many times has the sun died and risen again? Have you ever considered that the sun’s death every evening presupposes its resurrection the following day? Yet someone who did not know this and had no understanding of it might say there would be no sunrise—and still the sunrise comes. Something similar happens in this matter as well. Listen to what John Chrysostom says about it.

He speaks of the burial of the light in the evening and its resurrection in the morning: “Just as the light disappears when it sets in the evening, yet is not destroyed.” It disappears and departs from us, but it is not destroyed. Rather, it is hidden; and after being hidden, it appears again in the morning. You see it once more as it rises. “So too man, having been committed to the grave as though to a setting, is preserved and kept for the sunrise of the Resurrection.” He too sets into the grave, but is preserved for the sunrise of the Resurrection. There will be a sunrise.

One day all people will rise, whether they believe it or not.

Another image reminding us of man’s burial and resurrection—that he is not lost, but sleeps and will rise from sleep—is winter and spring. Winter is death. A slab seems to be laid over everything: snow, stone, and so forth. How could anything ever emerge from beneath it? And yet it does. Strike a tree now. It neither speaks nor weeps. Strike it in the spring, and it will begin to weep sap. “Why, were you alive all along?” “What did you think—that I was dead?” “But I struck you in winter, and...” “Then I had been commanded to sleep.” Why does this happen? The tree says, “To remind you of my Master: one day winter will cover you as well.”

A cemetery slab, some piece of marble, will cover you from above. But spring will come, and it will open. The farmer casts seed into the ground, even in September in the mountains, before snow ten or twenty metres deep can fall. Then spring comes—and there it is. “Do you see where you were?” “We were down there beneath the earth.” You too will one day go down there, but you will come up again. The trumpets will sound, all the doors will open, and you will come forth whether you want to or not. Yet we have never reflected deeply, I repeat, on any of these images. All these thoughts, and many others like them, lie behind those words: “I do not want you to be ignorant concerning those who have fallen asleep”—those who sleep and will one day awaken.

A great alarm will sound, and they will awaken. For if you regard them as lost and gone, then you will grieve as though all your hopes had vanished, as though you had no purpose at all. You might as well have ended your life earlier and spared yourself the anguish. But that is not how matters stand. “Therefore, brethren,” he says, “I do not want you to be ignorant concerning those who have fallen asleep.” “Why, Paul?” “So that you may not grieve.” If you understand rightly, you will not grieve “as the rest who have no hope.” Sadly, many people do not believe rightly, do not understand rightly, and have no hope that another life exists. So they suffer and are tormented. It is deeply sorrowful to approach an unbeliever when death strikes someone dear to him.

There is nothing you can hold on to and nothing you can say to him. Everything has been sealed shut. He sees no way out except suicide. That is all he sees. His life has no meaning. Thus those who have no hope are the unbelieving and the impious. “I do not want you to grieve as the rest who have no hope.” Here is another word: grieve. Despairing sorrow has no place in the Christian vocabulary. Tribulations, yes. Anguish, yes. But despairing sorrow, no. Such sorrow is satanic. A person who gives himself over to it may even be swallowed up by Satan and driven to suicide. Tribulation, inward pain, and anguish are something different.

The space around you seems to close in; you pass through great difficulty, anguish, and tribulations. Yet he says, “I do not want you to surrender to sorrow.” Tribulation, yes; despairing sorrow, no. Such sorrow should have no place in a Christian’s vocabulary. Someone may say, “Well then, since we always take things to extremes, should we bring out the instruments, play music, and celebrate?” No, not that either. It is one thing to mourn and another to be swallowed up by sorrow. The person consumed by sorrow is like Rachel, whom no one could comfort: “She refused to be comforted.” No one can console her. Paul does not forbid a person to feel sorrow—that is, to mourn and to experience anguish.

“He does not forbid grief altogether,” the Father says, “but casts out its excess and gives comfort through the hope of the Resurrection.” That is what these words mean. He does not demand that you feel no anguish or grief at all. You will grieve. A whole human being has been taken from your daily surroundings. You are deprived of the companionship of someone who lived with you for so many years. Whichever room you enter, you see him before you. You go to the desk, and you see him there. You go to the telephone, and you see him there. Is this easy to overcome? No, it is not easy. This is the truth. Do you know what one Father says? He says that he once saw an ox weeping, shedding tears because it had lost its yoke-mate. An ox—an animal. Listen to how he expresses it in his own words.

“I have even seen an ox shed tears when it was once separated from its yoke-mate.” Yes, the animal wept; how much more will a human being? But it is one thing to grieve, another to feel anguish, and quite another to tear out your hair. It is another thing to wail wildly, another to hire professional mourners, and another to make a great display of beating yourself so that people will understand how much you loved the departed—as though, unless you beat yourself and weep loudly, you did not love him. These are entirely different things. We cross the line into paganism. When you have a tooth pulled, your tongue searches for it for a month or two. A tooth is missing from the family, so to speak—and that is only a tooth. How much more when a whole person departs! Paul is not telling us to bring out the instruments and celebrate. That is not what he means. But neither should we behave as we do now.

Unfortunately, people also say something else, and I want to mention it to you. Some say, “Christ wept; should we not weep too?” Very well, where did Christ weep? They say He wept at the death of Lazarus. But does the Gospel say that He wept, or that He shed tears? I ask you: did He weep, or did He shed tears? He shed tears. He groaned within Himself; He was deeply troubled. “This is how I created man, and now his sister tells Me not to raise him because he has been dead four days and will smell.”

“I created man to live eternally, and now, because he became entangled in sin, this creature of Mine is decaying.” This grieves Him and troubles Him. And as man, He reveals what is human and sheds tears. For ordinarily...

He should not have shed tears, because He knew that He was about to raise Lazarus. That is how we might speak, if He spoke as we do. But He allowed His human nature to express itself. Then He also reveals His divine nature and says to him, “Young man, come here. Lazarus, come forth.” Thus He is both God and man. But our Christ shed tears; He did not wail. And Saint Basil the Great says: “The Lord’s tear is not a law commanding us to lament.” In other words, the fact that the Lord shed tears does not give us permission to tear our hair out. Rather, it is “a most seemly measure and a precise rule, according to which we ought to remain with dignity and decorum within the bounds of human nature.” He was man, and He shed a tear; He could not hold it back.

He did not tear His hair out. He did not declare war on God by refusing to go to Church for three years. He did not turn the icons and pictures to face the wall, drape everything in black, or hang out a black flag, saying to God in heaven by that gesture, “I do not agree with You.” One thing is one thing, and the other is another. “Neither women nor men are permitted to be excessively fond of mourning.” Yet I see many of our brothers wearing a strip of crepe here, a black ribbon. Why? What purpose does it serve? What is its purpose? It is for the world—for what people will say. But Christ, who died so that you would not wear such a thing, counts for nothing. And do you know how serious this is? Pay attention: you will find millstones hanging around your neck over things you have never understood.

The world does not know the faith, and it does not even know our weaknesses; it takes its cue from what it sees in our lives. Those outside no longer listen to what we say. The world has stopped listening. Faith has moved, as it were, from the ear—for “faith comes by hearing”—to the eye. “Unless I see,” a person says, “I will not believe.” So he watches what you will do, how you will conduct yourself in mourning, and what your response will be. From this he judges whether your Christ has power and whether you put His words into practice. Let me tell you an incident I have mentioned in another talk about returning to the faith. It concerns a man who is not with us tonight; at this very moment he is in Vancouver, Canada. He is a barber. His barbershop was on Vilaras Street, near Agiou Konstantinou Street.

His mother... He was a young man who used to be here with us, and he telephoned me and said, “Mr. Panagopoulos, my mother has fallen asleep, and I am burying her this afternoon.” I said to him, “My dear Pantelis”—that was his name—“may God grant her rest. But I am tied up and must leave for Patras. Wherever I am, I will pray. Just be careful, because the world watches how we Christians face bereavement, and from that it understands whether our Christ has power. Be careful not to dress in black.” “I am aware of that,” he told me. “I remember it; I have learned it by heart.” In any case, the funeral took place. On Tuesday, a man came into the shop for a haircut and a shave. He was a friend who, two days earlier...

had buried his brother. This man was an unbeliever, and death had crushed him so deeply that he looked like a walking cemetery. He sat in the chair. Pantelis himself had buried his mother only a few days before, and as he cut the man’s hair and shaved him, Pantelis kept speaking to him at length about death and the Resurrection: that his brother still existed, that one day he would rise again, that he should not be utterly overcome with anguish, and that he should even rejoice, since his brother had been a man of the Church, and so forth. The poor man said nothing at all. But when he stood up, Pantelis handed him his jacket. He put it on, and as Pantelis brushed him off and offered a few final words, the man turned to him and said, “Pantelis, do you believe what...

you have just told me?” “Come on, George,” he replied. “Have I been lying to you all this time? Of course I believe it.” “I ask you again, Pantelis: do you believe what you told me?” Suddenly, something struck Pantelis within. What had this man noticed? “I believe it, my dear George,” he said. “That jacket hanging over there, Pantelis—is it yours or not?” “Yes, it is mine.” “Then what is that black cloth you have put on it, and what does it have to do with what you were telling me?” Pantelis froze. But he had the presence of mind to tell him the truth. “My dear George, everything I told you is entirely true. If I put that cloth there, I did so because I could not stand up to my sister. She pressured me into wearing it, so I did. In my heart, I do not believe in it.”

In any case, as you understand, George had already been wounded, and everything Pantelis had said fell into the void, because in practice Pantelis made it look like empty superstition. As he later told me, at noon he went home and threw the cloth in his sister’s face, there in the kitchen. “What have you done to me, you wretch?” he said. “She kept it,” he told me, “to give to someone else.” You should have torn it up. What I want to tell you is that these things are not right. The world waits to see how we will face death, and from this it draws conclusions about whether our faith is powerful and whether our Christ has power. “Neither women nor men are permitted an excessive love of mourning or an abundance of tears.” But as a human being, I repeat, you will shed tears and feel anguish. Yet you must not give yourself over to mourning.

Now people speak of a prescribed “mourning period.” And how does this mourning pass? They say it gradually becomes lighter. Instead of solid black, one begins to wear checks, white and yellow, and then white. The mourning becomes lighter. Are we serious? What is this? Is there some chemical that dilutes mourning as one dilutes colors? What is this mourning whose duration you have determined, along with the point at which it must be lightened, and so forth? Where are such things taught? Where do they come from? They are the offspring of our unbelief, because we do not believe rightly and do not possess true knowledge. John Chrysostom speaks of “those women who perform lamentations,” the hired mourners and the like: “No one came to sing a lament for my mother anymore,” and so forth. Some even go deliberately to mourn their own dead over someone else’s grave.

They even send greetings to the departed through them. John Chrysostom says, “Whoever hires these women to perform lamentations shall be excluded from the Church for many years as an idolater.” All those who come to wail over a dead person are to be excommunicated from the Church, because beneath all that wailing everything is treated with contempt: the Resurrection of Christ, the consolation given to man, and so forth. Therefore, the Apostle says, “I do not want you to be ignorant, or to grieve as the rest do who have no hope.” On what, then, must we place our hope in this matter? On the Resurrection of Christ.

“For if we believe that Jesus died and rose again, even so God will bring with Him those who have fallen asleep...” Those who have fallen asleep. Of Christ, Paul says that He “died,” because He rose again and the matter is settled. Of us he says that we have “fallen asleep,” because we are yet to rise. There is a reason for this deliberate distinction in Paul’s words. “Even so God will bring with Him those who have fallen asleep through Jesus,” he insists. One day Christ will raise them too. Do we believe that Christ died and rose again? Christians—Orthodox Christians—do not believe it. They celebrate Pascha, the Resurrection of Christ; they receive their holiday bonus, take the day off, eat, drink, and make merry because of the event, yet they reject the event itself. They do not believe in the Resurrection. “Hell is here,” they say, “and Paradise is here. Who has ever gone there?” Lazarus went there. Read the account of Lazarus.

Then you will see that he went there and returned here, lived for another thirty years, and became a bishop in Cyprus. Look into it, and you will learn many things. Who has gone there and who has returned here? Christ died and rose again. I have said this many times, perhaps to the point of weariness. We Orthodox will be condemned by the empty tombs of our Christ and of the Most Holy Theotokos, while all the others will be condemned by the occupied tombs of their religious founders. We will be condemned because we do not believe in the Resurrection, and they will be condemned because they believe in dead men who were not worthy of worship. The empty tombs of our Christ and of the Most Holy Theotokos are our assurance: “He who believes in Me, though he die, yet shall he live.”

Can the Muslim say that to me, when Muhammad lies bound in his burial shroud? Can the Buddhist say it, when the Buddha lies bound in his burial shroud? The Roman Catholic, the Protestant, the Jehovah’s Witness—the founders of their religions remain bound below. Only of Jesus, the Crucified One, the Nazarene, is it said: “He is not here; behold the place where they laid Him.” And not only that: behold the linen cloths lying there; behold the face cloth. You may pay people to say that My body was stolen, and you may try to silence My Resurrection. But if you remain silent, the stones will cry out. That burial cloth itself will speak and say to you, “Come here, you scoundrel! How can you claim that He was stolen?”

“How did I come to be left in His tomb if my Master was stolen? How did I remain in the tomb of God? The Jews placed me there, and you know how they did it. They anointed my Master with myrrh and aloes and wrapped me around Him like swaddling bands.” The myrrh and aloes used in His burial acted like an adhesive. Our Christ was buried according to Jewish customs. They anointed Him with myrrh and aloes—about a hundred pounds, the Gospel says, a great quantity—and wrapped Him in the linen cloth. It became like granite, like stone cement. This is what they later saw. Why would thieves remove it? How could they have removed it? This was not like placing a body ceremonially into a cloth, lowering it into the tomb, and then carrying it away on one’s shoulder while leaving the cloth behind.

Did they peel off what had adhered to His body? Did they bring hot water and soak Him in it, only to leave the cloths there? For what reason? And that face cloth which bound His head—how did it come to be rolled up in a place by itself? Who folded it and placed it there? Why would anyone leave it there? How, then, was He stolen? That is why the Angel said to the Myrrh-bearing Women, “Whom do you seek? Jesus—not just any Jesus—the Crucified One, the Nazarene? He is not here; behold the place where they laid Him.” Look here, he says; then go and proclaim what you have seen. For us, the tomb is empty. Therefore, as Christ says, if you believe that He died and rose again, so too all who believe in Him will one day rise in the Great Resurrection.

“For this we say to you by the word of the Lord.” I am not telling you this on my own authority. Many people do not know that Paul saw our Christ privately. Paul was not present when Christ preached, but he later saw Christ personally and received many things from His own mouth. So Paul says, “What I am telling you, I do not say on my own authority; I tell you by the word of the Lord.” He says something similar elsewhere—I do not know whether you have ever read it in Acts 20:35. He quotes a saying from our Christ: “The Lord said, ‘It is more blessed to give than to receive.’” The Evangelists may search for it, but it is found nowhere in the Gospels. Yet Paul said it, and the Lord truly did say it. When the Lord spoke with him, He told him this as well, and Paul later repeated it.

So Paul says by the word of the Lord that “we who are alive, who remain until the Second Coming of the Lord, will by no means precede those who have fallen asleep.” He includes the word “we.” That is what the Greek says—not “you,” as though Paul knew where they would be then. At every moment he expected the coming of Christ. He did not know when the Second Coming would take place. But “we,” he says, who happen to be alive then, will not precede those who have fallen asleep. The faithful departed will rise before we are changed in the twinkling of an eye. First they will rise, and then we will be changed. The sinners will remain and wait for the Judge to descend. Paul mentions this afterward. All these things have passed unnoticed.

They have passed unnoticed by Orthodox Christians. This is the Apostle—the epistle reading. What does the Apostle say? “We who are alive, who remain until the Second Coming of the Lord, will by no means precede those who have fallen asleep.” I do not know whether you realize that, whether we want it or not and whether we believe it or not, one day we shall stand face-to-face with Christ. There are two ways in which a person may come face-to-face with Him. Either Christ will come and catch us as a trap catches a bird. The bird is preoccupied with the worm, and while it is entangled with the worm, the trap falls and catches it. So it is with us: we are preoccupied with the worms and kernels of grain that belong to this world.

He will set the trap for us. That is how the Flood caught people. Read Peter and you will see. They were marrying, feasting, and going about their lives. Then the Flood came and caught them all in the midst of it. That is how we too will be caught. Either He will come to us, or we will go to Him. We go through death, and we go at an unexpected hour. For, as we have said before, God has appointed the time for each person. But in his pride and carelessness, a man may hasten his own end, go sooner, and knock at God’s door: “I have come.” “Welcome. Go into the noose, because you chose to do your own will.” In one way or another, then, we will stand before Him. If we do not die first and He comes before that, the first graves to open will be those of the faithful. You know, the grave is the most faithful and dependable place.

A place where you can keep something safe. Suppose you have a safe: someone may steal it or tamper with it. You may have put gold sovereigns inside, only to find kernels of corn. They will take what was there and leave something else in its place. But the grave is honest. Whatever you entrust to it, whatever you place there for safekeeping, that is what it will preserve. So we must be very careful. What will we hand over to death? Will we give it a dove or a raven to keep for us? That is the question. And very sadly, without taking care, we hand over a raven. When you hand over a raven, a raven is what the grave will return to you tomorrow. So great care is needed. In any case, Saint Paul says that “with a cry of command, with the voice of an archangel, and with the trumpet of God,” mankind will rise again.

We who are alive and remain will go to meet the Lord in the air. Just as Christ ascended into Heaven in a cloud, so shall we also go in a cloud. First the faithful who have fallen asleep, and then the living, will go to meet Christ.

Το βράδυ, με τη βοήθεια του Θεού, να μιλούσα για ένα θέμα το οποίο αφορά όλους τους ανθρώπους που έρχονται εις τη γη και που, δυστυχώς, ενώ θα έπρεπε να έχουν ορθή γνώμη, δεν έχουν. Είναι το θέμα του θανάτου και της αναστάσεως του ανθρώπου. Δεν υπάρχει άνθρωπος ο οποίος θα περάσει από τον κόσμο αυτόν και δεν θα πληρώσει το γραμμάτιο, δεν θα πληρώσει την οφειλή δηλαδή. Και αυτός ο Θεός που έγινε άνθρωπος, και αυτός απέθανε. Πέρασε.

Απόστολος, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών. Ανέστη προ ημών και ο τάφος Του, όπως έχουμε πει κι άλλοτε, μαρτυρεί κενός εις τα Ιεροσόλυμα και υπενθυμίζει: όσοι θα πιστέψουν εις Αυτόν θα αναστηθούν και αυτοί μίαν ημέρα, είτε το θέλουν.

Ο άνθρωπος ακόμη προβληματίζεται, και αυτός ο πιστός ακόμη. Απόδειξη είναι η όλη συμπεριφορά του κατά τον θάνατον προσφιλούς του προσώπου. Πολλές δεισιδαιμονίες, πολλές ειδωλολατρικές εκδηλώσεις γύρω από έναν ο οποίος έπρεπε να είναι λυμένο οριστικά γι' αυτόν. Ο άνθρωπος θα πρέπει να γνωρίζει πού ήρθε, γιατί ήρθε και υπάρχει. Αυτό, δυστυχώς, δεν το θέλει να το μάθει. Επιπολαίως στον κόσμο αυτόν, και είναι ανάγκη να το μάθουμε. Η Αγία μας Εκκλησία, για να μας οδηγήσει σωστά...

να μη μας αφήσει να έχουμε άγνοια σε βασικά τέτοια θέματα, διότι πάντοτε από την άγνοια ο σατανάς κερδίζει μόνον, φροντίζει πάντοτε να μας καθοδηγεί κατά κάποιον τρόπο. Και πιο επίκαιρη στιγμή γι' αυτή την καθοδήγηση του ανθρώπου, του πιστού, είναι η ώρα κάποιου κεκοιμημένου και η κηδεία, που λέμε, που σχεδόν όλοι, και αυτοί οι άπιστοι και οι ψυχροί και αυτοί οι οποίοι επιστρατεύτηκαν κάτω από μια κοσμική εκδήλωση, να παρακολουθήσουν κάποιον που, ξέρω εγώ, έχει κάποια θλίψη σε έναν θάνατο, να πάνε να του πούνε αυτά τα ψεύτικα, «να ζήσει να τον θυμάται». Φροντίζει...

υπενθυμίζει στους ανθρώπους πώς ακριβώς έχει το θέμα και γι' αυτό επιστρατεύει τον Απόστολο Παύλο και, συγκεκριμένα, από την προς Θεσσαλονικείς πρώτην επιστολή, το τέταρτο κεφάλαιο, στίχος 13 και κατωτέρω, να του πει πώς έχουν τα θέματα. Αυτό το θέμα που αντιμετωπίζεις τώρα, της κηδείας του προσφιλούς σου αυτού προσώπου, του οικογενειακού σου προσώπου, του συζύγου σου, της συζύγου σου, του παιδιού σου, του πατέρα σου, του φίλου σου, ξέρω εγώ, κάποιου, το θέμα έχει έτσι και έτσι. Πρόσεξέ το, εάν θέλεις. Και διά της ευαγγελικής περικοπής πάλι. Και πάλι αναφέρει τα οικεία, αυτά που πρέπει να αναφέρει, τα οποία οδηγούν τον άνθρωπο...

να έχει ξεκαθαρισμένη μια γνώμη μέσα του: τι μέλλει να γίνει με αυτόν που κηδεύει τώρα, που προπέμπει, και τι θα γίνει και σ' αυτόν αύριο. Θέλω να πιστεύω ότι κανείς μας δεν θα πιστεύει, ούτε από αυτούς που με ακούνε τώρα ούτε από αυτούς που πρόκειται να με ακούσουν, ότι αυτοί κάποτε δεν θα φύγουν του κόσμου αυτού και δεν θα αποτελούν το κύριο μέρος μιας εκδηλώσεως που θα λέγεται κηδεία και θα είναι επικεφαλής αυτής και θα γίνουμε θέα, για να έρθει κάποιο πιατοσιτάρι...

ή μια κι άλλη να πούνε τις ευχές τους και ούτω καθεξής. Ο άνθρωπος ήθελε στο κυρίως μέρος να σταθεί και, συγκεκριμένως, στου Αποστόλου Παύλου τη γνώμη.

Το θέμα του θανάτου δεν θα αντιμετωπίζετο κατ' αυτή την έννοια, ο θάνατος, και δεν θα υπήρχαν τώρα άσχημα πράγματα τα οποία απορρέουν από τη δεισιδαιμονία αυτή. Πολλοί θλίβονται, πολλοί υποφέρουν, πολλοί αρρωσταίνουν βαριά, που μένουν πίσω, και πολύ γρήγορα φεύγουν από τον κόσμο αυτόν από τη θλίψη τους και δεν βοηθούν και όπως πρέπει τον κεκοιμημένο. Κουβαλιώνται καθημερινώς ίσως στο κοιμητήριο, μεταφέρουν εκεί πέρα ανθοδέσμες και γλάστρες και λοιπά, νομίζοντας ότι έτσι μπορούν να βοηθήσουν κάποιον άνθρωπο. Αυτό είναι όμως λάθος. Δεν ωφελούν τίποτα ούτε στους εαυτούς τους ούτε στους κεκοιμημένους. Ο άνθρωπος πρέπει να έχει σωστή γνώμη. Το πιο θλιβερό γι' αυτόν τον Χριστό μας, αλλά και για εμάς...

εκείνο που λέμε εμείς, δυστυχώς, χωρίς να προσέξουμε: «Έχασα εγώ τον άνθρωπό μου», «Χάσαμε τον Νίκο μας», «Χάσαμε την Κατίνα μας». Λες και πρόκειτο για κάποιο αντικείμενο, για κάποια βιδούλα, για κάποιο αντικλείδι, για κάποιο... Χάσαμε! Ένας Θεός πέθανε για να μη χαθεί ο άνθρωπος ή να πάθει όπως εις Αυτόν, μήτε κι εμείς εξακολουθούμε, πλήρει 20ώ αιώνι που προσεληνώθημεν, να ομιλούμε ότι χάσαμε τον άνθρωπό μας και κρατάμε, δυστυχώς, επί χρόνια, όσο χρονών είμαστε, κερί της Αναστάσεως στο χέρι. Κερί της Αναστάσεως στο χέρι! Κρατάς κερί της Αναστάσεως και λες ότι εχάθη ο άνθρωπος. Τι δουλειά κάνουμε τότε; Τι είναι αυτό το πράγμα που πιστεύουμε; Τόσο αστεία είναι, τόσο ρηχά είναι αυτά τα πράγματα που πιστεύουμε; Ο Απόστολος λοιπόν Παύλος ρίχνει...

πολύ φως σε αυτό το σοβαρό θέμα του θανάτου, και εμείς θα πρέπει, για να αντιμετωπίζουμε τον θάνατο των προσφιλών μας, αν μείνουμε πίσω, αλλά και αυτοί, αν μείνουν, να ξέρουν πώς και πόσα πρέπει να πιστεύουν για εμάς οι οποίοι φύγαμε γρηγορότερα. Πολλοί, λοιπόν, έχουμε ακούσει αυτό το κομμάτι. Όμως η επανάληψη, όπως ξέρετε, δεν βλάπτει και, όπως θα το ακούσουμε, θα δείτε ότι δεν το έχουμε ακούσει και, όπως θα το διαβάσουμε, θα δείτε ότι δεν το έχουμε διαβάσει. Διότι, ναι μεν το διαβάσαμε, ακούσαμε, αλλά δεν το αφομοιώσαμε. Το διαβάζουμε· το «διαβάζουμε» είναι, όπως λέμε πολλές φορές, από το «διαβαίνω», από το «περιπατώ». Επιφανειακώς. Τι λέει όμως το βάθος, τι υπενθυμίζει, τι διακλαδώσεις έχει...

τι απαντήσεις δίδει και πώς είναι το θέμα, αυτό έχει για πολλούς μείνει ξένο. Είναι βέβαια και άνθρωποι που πραγματικά μελετούν, πραγματικά έχουν εμβαθύνει και ίσως έπρεπε αυτή την ώρα, στη θέση αυτή, να αναπτύξουν το θέμα αυτό. Όμως εγώ μιλώ γι' αυτούς οι οποίοι, για τον α ή β λόγο, έχουν μείνει μακριά αυτών των αληθειών.

Γράφοντας, λοιπόν, ο Παύλος, λέγω, προς Θεσσαλονικείς, μέσα στα άλλα που υπενθυμίζει στους ανθρώπους αυτούς, τους υπενθυμίζει και το θέμα των κεκοιμημένων, το πώς δηλαδή πρέπει ο κάθε πιστός, ο οποίος προπέμπει κάποιο του προσφιλές πρόσωπο στον τάφο, πώς πρέπει από εκεί και πίσω να σκέπτεται. Ακούσετε τι λέει: «Ου θέλομεν δε υμάς αγνοείν». Δεν θέλω, λέει, να αγνοείτε, να μην ξέρετε δηλαδή, διότι, όπως σας είπα, η άγνοια δημιουργεί φόβον. Η άγνοια δημιουργεί δρομάκια λανθασμένα, σκοτεινά. Πρέπει να γνωρίζει ο άνθρωπος πώς έχει το θέμα, διότι θα το αντιμετωπίσει σωστά.

Όπως πρέπει. Δείτε, πολλές φορές ένας γιατρός μάς δίδει ένα φάρμακο και μας λέει: «Προσέξτε, μη φοβηθείτε, θα έχετε αυτές τις εκδηλώσεις», και εμείς, με βάση αυτό που μας προείπε ο γιατρός, ο έμπειρος, είμαστε σίγουροι ότι αυτό που φαίνεται άσχημο δεν είναι άσχημο, αλλά είναι της περιόδου, είναι του φαρμάκου, είναι της υποθέσεως. Θυμούμαι ένα δικό μου στα χρόνια της Κατοχής. Βρίσκεται και ένα δόντι εδώ, έγινε εκεί πέρα, πήγα στο νοσοκομείο, με είδε ένας χειρουργός. Μόλις με είδε, κιτρίνισε αυτός. Ήξερε τι ήθελε να πει αυτό: το παραμικρό να ανέβει στο μυαλό, τέζα. Έσπευσε, λοιπόν, να μου γράψει γρήγορα μια συνταγή, κάτι σουλφαμίδες τότε, στον πόλεμο. «Τρέξε», μου λέει, «να τις πάρεις...»

κάθε τρεις ώρες και αύριο», μου λέει, «να έρθεις πάλι εδώ». Πράγματι, κι εγώ κοντά σ' αυτόν, αλλά εγώ δεν είχα επίγνωση τι είναι αυτό, τι επιπτώσεις έχει. Το πήρα και βγαίνω από το νοσοκομείο. Βγαίνοντας, λοιπόν, μου φωνάζει στην πόρτα ότι με ζητάει, και κάποιος μου λέει: «Σε ζητάει ο ιατρός». Γυρίζω πίσω. Μου λέει: «Πρόσεξε, μη φοβηθείς και διακόψεις, διότι τα ούρα σου», μου λέει, «θα βγαίνουν κατακόκκινα σαν αίμα. Να κάνεις», μου λέει, «τη δουλειά». Και αυτό είναι που με έσωσε: το ότι μου προείπε τι επρόκειτο να μου συμβεί. Εγώ, όταν θα έβλεπα να βγαίνει αίμα, θα έλεγα: «Να, κόκκινα, αίμα», σταματούσα και θα ήμασταν στα κυπαρίσσια τώρα. Τι ήθελα να πω; Ότι αυτός λέει: «Κύριε, αυτό και αυτό θα σου συμβεί. Έτσι έχει η υπόθεση. Μη φοβηθείς». Αυτό κάνει κι αυτός τώρα εδώ.

Σκοτώνεσθε, λέει; Τι κλαίτε; Τι βροντιόσαστε; Τι πενθείτε; Τι χάνετε τον ύπνο σας; Τι κλείνετε τα σπίτια σας; Τι διώχνετε το γλυκό από το σπίτι και δεν σερβίρετε με γλυκαθείο χαράς και ξανά; Τι είναι αυτά τα πράγματα, λέει; Δεν θέλω να αγνοείτε, λέει. Τι γίνεστε, ειδωλολάτραι; Άρα, η άγνοια τι κάνει; Η άγνοια. Και πολλοί από εμάς θα έχουν να πούνε αυτή την απορία για πολλά πράγματα, αν όχι γι' αυτό, για άλλα θέματα τα οποία δεν είχαν προσέξει στη ζωή τους. Νόμιζαν ότι έτσι είναι ο χριστιανισμός, ξέρω γω. Όταν μπήκαν όμως μες στα πράγματα, λένε: «Κοίτα τι άγνοια είχα γι' αυτό και πώς το είχα εγώ αυτό και πώς είναι στην πραγματικότητα». Όλοι μας έχουμε. Εγώ σας ομιλώ από ατομικό πειραματισμό.

«Θέλω», λέει, «να... Αδελφοί». Τι δηλαδή; Για ποιο θέμα θέλω να πω; «Περί των κεκοιμημένων». Θέλω να σας μιλήσω περί των κεκοιμημένων... περί των νεκρών; Όχι περί των νεκρών, όχι περί των πεθαμένων, που λέμε εμείς, όχι περί των πεθαμένων, αλλά τι; Περί των κεκοιμημένων θέλω να σας μιλήσω. Βρε Θεέ μου, το παν έγκειται σε αυτή τη λέξη, σε αυτόν τον χαρακτηρισμό. Εδώ υπάρχει όλη η φιλοσοφία και όλη η υπόθεση του νεκρού. Εμείς, πού εθάψατε; Στο Πρώτο Νεκροταφείο, σοβαρά. Συ στο Δεύτερο, εμείς στην Κοκκινιά, ο άλλος στον Βύρωνα, στο νεκροταφείο. Τα μετονόμασαν τα κοιμητήρια σε νεκροταφεία. Είναι τέχνασμα του σατανά και αυτό. Η Εκκλησία δεν δέεται υπέρ νεκρών, αλλά υπέρ κοιμημένων. Και αυτά λέγονται κοιμητήρια, υπνοδωμάτια.

Κοιμητήρια, υπνοδωμάτια. Διότι πίσω από το «κοιμούμαι» υπάρχει ξύπνημα. Τι κάνει αυτός; Κοιμάται. Δώσε του μια κλωτσιά, θα σηκωθεί επάνω. Κοιμάται, θα ξυπνήσει, θα σηκωθεί. Αλλά δεν το πιάνουμε εμείς. Αλλά δεν παρεξηγώ, γιατί εδώ δεν το πιάνανε οι Απόστολοι. Οι Απόστολοι δεν το είχαν πιάσει αυτό το θέμα. Το θυμόσαστε πού; Στην περίπτωση του Λαζάρου. Τι είπε ο Χριστός μας; «Ο φίλος μας ο Λάζαρος κεκοίμηται», και εκεί, από μακριά που ήσαν, έφτασε μέχρι όπου ήσαν. «Αλλά», λέει, «εφόσον κοιμάται, δεν θα ξυπνήσει; Ξαναπάμε εμείς κάτω τώρα να τα βρούμε με τους Εβραίους; Χτες μας λιθοβολούσαν και φύγαμε, ξαναπάμε;»

λέει και κοιμείτε κοιμάται θα ξυπνήσει. Δεν πρέπει να βάμε κάτι. Γυρίζει: «Πέθανε», τους λέει. «Ναι, πέθανε· τότε να πάμε». Δεν το ξέρω γιατί είπε ο Κύριος ότι κοιμήθηκε: για να πάει να τον ξυπνήσει τώρα. Εμείς δεν πιστεύουμε στην Ανάσταση. Με τις εκδηλώσεις μας αυτές, τις γραφικές ή τις εκδηλωτικές αυτές, πλήττουμε την Ανάσταση. Δεν πιστεύουμε ότι θα ξυπνήσει, κάτω από διάφορες, ο καθένας, δικαιολογίες. Δεν έπρεπε να υπάρχει κιβούρι, να το πω σε αυτή τη γλώσσα, που να μην ανέφερε επάνω «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών». Τίποτα άλλο. Άλλες φιλοσοφίες, αστεία και κάτι αυτά που λέγονται, δεν έχουν καμιά θέση. Η πραγματική θέση εκεί είναι αυτού του εδαφίου: «Προσδοκώ...»

ανάστασιν νεκρών. Έπεσα εδώ, αλλά περιμένω Ανάσταση. Σας ερωτώ: γιατί, όταν μας θάπτουν, μας βάζουν να βλέπουμε προς την Ανατολή; Τα κεφάλια όλα προς την Ανατολή. Γιατί; Περιμένουμε την Ανάσταση. Εξ Ανατολών το φως. Θα έρθει να μας αναστήσει μίαν ημέρα. Και σε εκείνη ακόμη τη χειρονομία, την εκδήλωση, θέλει να υπενθυμίσει ότι θα αναστηθούμε μίαν μέρα. Περιμένουμε, από εδώ θα έρθει. Εξ Ανατολών το φως. Από εκεί θα έρθει. Σε μια κηδεία, σε ένα μνημόσυνο, κρατούν πιστοί και γνωστικοί και αγνωστικοί ένα κερί στο χέρι. Αναμένω. Τι είναι αυτό;

Το ανάβω. Γιατί το δέχομαι; Τι είναι αυτό που κρατάς; Ομολογείς ότι το πρόσωπο για το οποίο το κρατάς θα αναστηθεί μια ημέρα. Ανάβεις πάνω στα κόλλυβα ένα κερί. Γιατί το ανάβω; Τι είναι τα κόλλυβα; Το πρόσωπο το οποίον ετάφη. Ως κόκκος σίτου ετάφη και εσάπισε. Τι γίνεται όταν σαπίσει το στάρι; Φυτρώνει. Αν δεν σαπίσει, δεν φυτρώνει. Ο Χριστός είπε για τον εαυτόν Του: «Εάν δεν πέσει», λέει, «ο κόκκος στη γη, μένει μόνος. Όταν πέσει, σαπίζει, φυτρώνει και βγάζει και εκατό στάχια». Για το πρόσωπο που προσφέρω, παρότι απέθανε και εσάπισε κάτω εκεί, μια...

μέρα πιστεύω θα φυτρώσει, θα αναστηθεί. Ομολογία στην Ανάσταση το κεράκι αυτό που ανάβεις εκεί πέρα, απάνω στο κόλλυβο. Πού πηγαίνει; Όμως τίποτα για όλα αυτά. Αλλά δεν έχει κάνει τίποτα αυτός ο Θεός να μας διευκολύνει να πιστέψουμε στην Ανάσταση, που είναι το βασικό θέμα το οποίο ομολογούμε εμείς πομπωδώς, μάλιστα, στο Σύμβολο της Πίστεως: «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών και ζωήν του μέλλοντος αιώνος. Αμήν». Και μάλιστα, αν είναι με στόμφο ο ψάλτης, το λέει ωραιότατα. Πώς δεν φεύγεις, εφόσον δεν πιστεύεις στην Ανάσταση, εφόσον δεν πιστεύεις στις ομολογίες του Πιστεύω σου; Το Πιστεύω σου δεν πιστεύεις.

Βγαίνεις απ' έξω, στο πεζούλι της Εκκλησίας, και λες: «Εδώ είναι η κόλαση, εδώ είναι και ο Παράδεισος». Δηλαδή αυτά που είπε γρηγορότερα ο ψάλτης για σένα μέσα δεν ισχύουν. Δεν νομίζεις ότι είσαι ανακόλουθος να μένεις μέσα; Πρέπει να αποσυρθείς, πρέπει να βγεις. Δεν είσαι εσύ εκεί πέρα, γιατί μετά τα κατηχούμενα, έτσι και έτσι, «Όσοι πιστοί, του Κυρίου δεηθώμεν», από εκεί και κάτω είσαι υπεύθυνος για όλα αυτά που θα λεχθούν και για όλα αυτά τα οποία θα λάβουν χώρα από εκεί και κάτω, που μπαίνεις πλέον και στο θράσος να στέκεσαι στην Εκκλησία του Χριστού την ώρα που είναι η ακολουθία των πιστών. Σας έχει απασχολήσει ποτέ; Έχετε μάθει τι είπαμε απ' τη Λειτουργία; Πού χωρίζεται, τι διδαχτήκατε; Είκοσι επτά ολόκληρες ομιλίες έχουμε κάνει εδώ...

να ερμηνεύσουμε τη Θεία Λειτουργία. Τι είναι, πού βρίσκεσαι και πού στέκεσαι, και ποιες οι ευθύνες σου που θα μπεις μέσα. Διότι, όπως λέει ο Θείος Χρυσόστομος, «Εἰς τὸν ἀγῶνα ἦλθες, ἑαυτὸν ἄξιον ὁμολογήσας». Το σκέφτεσαι καλά; Το λογάριασες, το υπολόγισες πού πας; Δεν είναι αστεία εδώ που θα μπεις μέσα, διότι δέεται και επιμένει: «Καὶ τοὺς πίστει οἰκοῦντας ἐν αὐτῇ, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν». Πώς είναι, λοιπόν, δυνατόν, τόσα άλλα που κάνεις, που εκδηλώνουν ότι πιστεύεις σε Ανάσταση, δεν πήγε χαμένος αυτός ο άνθρωπος και λοιπά, πώς τώρα λες ότι δεν υπάρχει τίποτα, δεν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου και πέθανε και έχασα εγώ τον άνθρωπό μου και λοιπά; Και μάλιστα πολλοί λένε: «Ήρθε κανείς από εκεί να μας πει ότι είναι τίποτα από εκεί;»

Δεν ήρθε κανείς από εκεί.

Αν ερχότανε από εκεί, θα πίστευες; «Βέβαια θα πίστευα», ίσως πεις, στο πείσμα σου. Τότε ο Θεός είναι κακός, ο οποίος δεν επέτρεψε στον Λάζαρο να πάει στο σπίτι του Πλουσίου, όπως το θεωρώ, διότι ο Πλούσιος αυτό ζήτησε. «Δεν πιστεύουν», του λέει, «Πάτερ Αβραάμ, αυτά που γράφουν οι Γραφές. Αν κάποιος αναστεί από εδώ και πάει εκεί, τότε», λέει, «θα μετανοήσουν». Και τι του απήντησε; «Εἰ Μωσέως καὶ προφητῶν οὐκ ἀκούσουσιν, οὐδὲ ἐάν τις ἀναστῇ πεισθήσονται». Άμα, λέει, έχει το πείσμα και την κακία να μη θέλει να ακούσει τι λένε οι Γραφές και νεκραναστήσει τον τάδε, τι θα πει; Τι θα πει; «Νεκροφάνεια έχει πάθει, το έχει λύσει η επιστήμη αυτό». Άντε να το απαντήσεις.

Έχει, λοιπόν, ο Θεός πολλά γύρω από το θέμα ότι ο άνθρωπος, όταν πεθάνει, που λέμε στη γλώσσα μας, πέφτει σαν έναν μεγάλο ύπνο. Σας ερωτώ: τι είναι ο ύπνος αυτός που όλοι μας τον χρησιμοποιούμε, ευχαρίστως και πολλές φορές και το μεσημέρι; Τι είναι ο ύπνος; Ένας μικρός θάνατος. Και ο θάνατος τότε τι είναι; Ένας μεγάλος ύπνος. Μα ο ύπνος είναι θάνατος, ασφαλώς. Πώς θα μου το αποδείξεις; Να μη σ' το αποδείξω εγώ, να σου το αποδείξει ο Θείος Χρυσόστομος.

Τι λέγει για τον ύπνο ο Θείος Χρυσόστομος; «Ὅτι νὺξ τὸν ἄνθρωπον καθεύδοντα εἰς ὑπόμνησιν θανάτου φέρει, μονονουχὶ λέγουσα». Όταν ο άνθρωπος, λέει, πέφτει να κοιμηθεί, του υπενθυμίζει τον θάνατο. Μάθε, άνθρωπε, και φρόντισε να μάθεις τι είσαι: θνητός. Εις ύπνον δουλεύεις, είσαι πεθαμένος, λέγει, όταν κοιμάσαι.

Συνεχίζει και λέει: «Ρώτησε», λέγει, «έναν αιρετικόν· τι εστί ο καθεύδων, ζων ή νεκρός;» Έναν που δεν πιστεύει, που αδιαφορεί. Εδώ λέει αιρετικόν. «Και αν μεν είπη, ζων, ειπέ· διατί ουν ουκ αισθάνεται των λαλούντων ή των περιπατούντων;» Ξέρετε, πολλές φορές ξαπλώνεις και σηκώνεσαι και σου έχουν πάρει το παντελόνι και είσαι γυμνός. Ούτε τον άκουσες ούτε τον είδες. Σε έγδυσε, μπήκε μέσα και ζήτημα αν... Πεθαμένος ήσουνα, λέγει η λαϊκή σοφία, και σε έκλεψαν απόψε. Θα πει κανείς ότι είναι νεκρός, κατά συνέπεια, και δεν τον άκουσε. Πεθαμένος ήταν. Τότε πώς αναπνέει; Τον βλέπεις, ανασαίνει. Τον έκλεψες.

Νεκρός, λες. Αλλά αν ήταν νεκρός και δικαιολογημένα τον έκλεψες, πώς αναπνέει; Διότι «το γαρ εμπνέον ουκ έστι νεκρόν, το μη αισθανόμενον ουκ έστι ζων». Σ' αυτόν που βλέπεις, αυτό, λέει, δεν μπορείς να το εξηγήσεις. Αλλά τα υπέρ σε φαντάζεσαι, ψάχνεις να βρεις, λέει, άλλα πράγματα. Εδώ δεν ερμήνευσες τι είναι ο ύπνος, ότι είναι μυστήριον ο ύπνος και ο θάνατος είναι ένας μεγάλος ύπνος. Υπάρχουν βέβαια δύο ύπνοι, μια και τα λέμε και το θέμα είναι περί ύπνου. Υπάρχουν δύο ύπνοι. Είναι ο ύπνος αυτός που είναι φάρμακο, που είναι δώρο από τον Θεό στον άνθρωπο, που δυστυχώς ο άνθρωπος δεν έχει πει μια φορά στον Θεό «ευχαριστώ» για τον ύπνο.

Είναι ο ύπνος που πέφτεις δέκα λεπτά και σηκώνεσαι. Σηκώνεσαι καινούριος άνθρωπος. Ποιος τράβηξε την κούραση, τη ζαλάδα, τον πόνο, τη στενοχώρια και σηκώνεσαι καινούριος άνθρωπος; Ποιος το έκανε κατά την ώρα να εσύ κοιμόσουνα; Υπάρχει βέβαια και άλλος ύπνος, ο ζοφερός ύπνος αμαρτίας. Άλλο. Κοιμισμένος από την αμαρτία· εκείνο να παρακαλούμε τον Θεό να μας φυλάει, τον άλλον να μας τον δίδει. Και πολλές φορές ακούμε τους γιατρούς να λένε: «Μην τον ξυπνήσουμε», λέει. «Γιατρέ, να δώσουμε κάτι;» Καλύτερο φάρμακο και καλύτερο φαΐ ο ύπνος στον άρρωστο. Το έχουμε ακούσει και το έχουμε και υποστεί και εντούτοις δεν ξέρουμε τι είναι ο ύπνος. Όμως, σε γενικές γραμμές, απάνω στο θέμα μας, ο ύπνος είναι ένα μυστήριο ανερμήνευτο για τον άνθρωπο. Ένα άλλο επίσης που υπενθυμίζει την Ανάσταση του ανθρώπου και την ύπαρξη του ανθρώπου μετά τον θάνατον.

Ό,τι ακριβώς γίνεται, επαναλαμβάνω, στον ύπνο, αυτό τούτο γίνεται ακριβώς κατά τον θάνατον. Το μεν σώμα καθεύδει, η δε ψυχή υπάρχει. Και όπως το σώμα δεν ακούει, και εκεί δεν ακούει, αλλά η ψυχή υπάρχει. Και έχει ένα ωραίο άλλο, που κάθε ημέρα μάς το δείχνει με τον θάνατον του Ηλίου και με την Ανάσταση του Ηλίου. Πόσες φορές εμείς δεν έχουμε πεθάνει και έχουμε αναστηθεί και πόσες φορές δεν έχει πεθάνει ο Ήλιος και έχει αναστηθεί; Σκέφτεσαι ποτέ ότι ο θάνατος του Ηλίου αυτός κάθε βράδυ προϋποθέτει Ανάσταση την άλλη μέρα και εντούτοις, αν κάποιος δεν ήξερε, δεν είχε ιδέα, θα έλεγε ότι δεν υπάρχει Ανατολή, και εντούτοις υπάρχει Ανατολή. Έτσι κάπως είναι και στο θέμα αυτό. Ακούστε τι λέγει ο Θείος Χρυσόστομος γι' αυτό το θέμα.

Ταφής του φωτός το βράδυ και της Αναστάσεως το πρωί. Λέγει: «Ώσπερ γαρ το φως της εσπέρας δύνον αφανίζεται, ουκ απόλλυται». Αφανίζεται, φεύγει από μας, αλλά ουκ απόλλυται. Αλλά κρύπτεται, κρύπτεται, και κρυβόμενον πάλι φαίνεται το πρωί, το βλέπεις ξανά και βγαίνει επάνω. «Ούτω και ο άνθρωπος, ως εις δύσιν τινά τω τάφω παραπεμφθείς». Δύει και αυτός στον τάφο. «Πάλιν τη ανατολή της Αναστάσεως τετήρηται και φυλάττεται», λέγει. Την ανατολή της Αναστάσεως. Υπάρχει ανατολή.

Θα σηκωθούν μια μέρα οι άνθρωποι, είτε το πιστεύουν είτε όχι.

Άλλο επιχείρημα επάνω στην υπενθύμιση αυτή της ταφής και της αναστάσεως του ανθρώπου, ότι δεν χάνεται αλλά κοιμάται και θα σηκωθεί ως εξ ύπνου, είναι το θέμα του χειμώνος και της ανοίξεως. Θάνατος είναι ο χειμώνας. Μπαίνει μάρμαρο από πάνω, χιόνια, πλάκα κ.λπ. Πού να βγει από κάτω τίποτα εκεί; Και εντούτοις... Χτυπάς ένα δέντρο τώρα. Δεν ομιλεί, δεν δακρύζει. Χτύπησέ το την Άνοιξη, θα αρχίσει να κλαίει. «Βρε, ζωντανό ήσουνα;» «Τι ήμουν, πεθαμένο;» «Μα εγώ σε χτύπησα τον χειμώνα και...» «Τότε είχα εντολή να κοιμάμαι». Γιατί έγινε τέτοιο; Να υπενθυμίζω σε σένα τον αφέντη μου, ότι εσένα κάποτε θα σε σκεπάσει χειμώνας.

Πλάκα του νεκροταφείου, κάποιο μάρμαρο θα σε σκεπάσει από πάνω. Όμως θα έρθει άνοιξη, θα ανοίξει. Ρίχνεις, ρίχνει μάλλον, σπέρματα ο γεωργός και τον Σεπτέμβριο ακόμη στα ορεινά, για να προλάβουν χιόνια πέντε, δέκα, είκοσι μέτρα. Άνοιξη, οπ, εδώ είμαστε. Βλέπετε πού είσαστε; Κάτω εκεί είμαστε. Και συ θα πας κάποτε κάτω εκεί, αλλά θα βγεις επάνω. Θα χτυπήσουν οι σάλπιγγες και θα ανοίξουν οι πόρτες όλες. Και θα βγεις, είτε το θέλεις είτε όχι. Ούτε ποτέ φιλοσοφήσαμε, επαναλαμβάνω, επάνω σε όλες αυτές τις σκέψεις. Και αυτές όλες οι σκέψεις και άλλες πολλές που μπορεί να είναι, είναι πίσω από τη λέξη αυτή: «Δεν θέλω να αγνοείτε για τους κεκοιμημένους», για αυτούς που κοιμώνται, ότι κάποια μέρα θα ξυπνήσουν.

Θα χτυπήσει ένα ξυπνητήρι μεγάλο που θα... Θα ξυπνήσουνε. Διότι, αν τους έχετε ως απολεσμένους και λοιπά, τότε θα είσαστε λυπημένοι ότι εχάθηκαν οι ελπίδες σας, δεν είχατε κανένα προορισμό και άσχημα κάματε που δεν πετάξατε τα μυαλά σας γρηγορότερα να ησυχάσετε. Αλλά δεν είναι έτσι το θέμα. «Δεν θέλω λοιπόν», λέγει, «αδελφοί, να αγνοείτε για τους κεκοιμημένους». «Γιατί, Παύλε;» «Ίνα μη λυπήσθε», για να μη λυπόσαστε. Γιατί, αν ξέρετε σωστά, δεν θα λυπόσαστε, «καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα». Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι, δυστυχώς, οι οποίοι δεν πιστεύουν ορθά, δεν ξέρουν σωστά και δεν έχουν ελπίδα ότι υπάρχει άλλη ζωή και υποφέρουν, βασανίζονται. Είναι πολύ θλιβερό να πλησιάσεις άνθρωπον άπιστο όταν τον πλήξει ο θάνατος σε κάποιο πρόσωπο προσφιλές.

Δεν έχεις πουθενά να πιαστείς, δεν έχεις να του μιλήσεις για τίποτα. Έκλεισαν ερμητικά τα πάντα. Δεν βλέπει τίποτα άλλο, ει μη μόνον την αυτοκτονία. Αυτό δεν βλέπει. Δεν έχει περιεχόμενο. Γι' αυτό οι μη έχοντες ελπίδα είναι οι άπιστοι, οι ασεβείς. «Δεν θέλω», λέει, «να λυπήσθε καθώς οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα». Άλλη λέξη: να λυπήσθε. Λύπη στο χριστιανικό λεξιλόγιο δεν υπάρχει. Θλίψεις, ναι. Στενοχώρια, ναι. Λύπη όμως όχι. Σατανικό το θέμα της λύπης. Για τον άνθρωπο ο οποίος θα λυπηθεί, ίσως φτάσει να καταποθεί από τον σατανά και να αυτοκτονήσει. Άλλο θλίψη, σφίξιμο, στενοχώρια.

Ο χώρος στενεύει, δύσκολα τα περνάμε, στενοχωρία, θλίψεις. «Δεν θέλω», λέει, «να λυπείσαι». Θλίψη, λύπη όχι. Δεν πρέπει να υπάρχει στο λεξιλόγιο του Χριστιανού λύπη. Θα πει κανείς: «Όπως δυστυχώς παίρνουμε εμείς να πούμε τα δικά μας, τότε θα πάρουμε τα όργανα να παίξουμε, να γλεντήσουμε;» Όχι, ούτε αυτό. Άλλο να θλιβείς και άλλο να λυπηθείς και να καταποθείς. Ο άνθρωπος που λυπείται είναι σαν τη Ραχήλ, που δεν μπόρεσε να την παρηγορήσει κανείς, «ουκ ήθελε παρακληθήναι», δεν μπορεί να την παρηγορήσει κανείς. Δεν αποκλείει το να λυπηθεί ο άνθρωπος, δηλαδή να θλιβεί ο άνθρωπος, να στενοχωρηθεί ο άνθρωπος.

«Πάντη», λέγει, «ου παντελώς κωλύει την θλίψιν, αλλά την αμετρίαν εκβάλλει και τη της Αναστάσεως ελπίδι ψυχαγωγεί». Με αυτά τα λόγια. Δεν θέλει να μη στενοχωρηθείς καθόλου και να μη θλιβείς. Θα θλιβείς. Άνθρωπος ολόκληρος βγήκε μέσα από το περιβάλλον. Στερείσαι τη συντροφιά ενός προσώπου που έζησε τόσα χρόνια μαζί. Σε όποιο δωμάτιο να πας, τον βλέπεις μπροστά. Στο γραφείο να πας, τον βλέπεις μπροστά. Στο τηλέφωνο να πας, τον βλέπεις μπροστά. Είναι εύκολο αυτό το πράγμα να το ξεπεράσεις; Δεν είναι εύκολο να το ξεπεράσεις. Είναι αλήθεια αυτό το πράγμα. Ξέρετε τι λέγει ένας πατήρ; Ότι είδε, λέει, βόδι να κλαίει, να δακρύζει, που έχασε, λέει, την ομόζυγό του. Βόδι, ζώο. Ακούστε πώς το λέει με το δικό του.

«Εγώ και βουν δακρύσαντα, διαζευχθέντα ποτέ του ομοζύγου». Το ζώο, ναι, δάκρυσε· πολλώ μάλλον ο άνθρωπος. Άλλο να θλιβώ, άλλο να στενοχωρηθώ κι άλλο να μαλλιοτραβιέμαι, ε! Κι άλλο να κάνω μανιάτικο κλάμα, κι άλλο να καλώ μοιρολογίστρες, κι άλλο να περιμένει ο άλλος να ακούσει πόσο θα βροντοχτυπώ για να καταλάβει πόσο αγαπούσα τον μακαρίτη, γιατί αν δεν βροντοχτυπώ και δεν κλάψω, δεν αγαπούσα τον μακαρίτη. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Ξεπερνάμε σε ειδωλολατρία. Εδώ βγάζεις ένα δόντι και η γλώσσα σου έναν μήνα, δυο, ψάχνει να το βρει. Λείπει μέσα από την οικογένεια εκεί ένα δόντι που βγάζεις. Όχι αν φύγει ολόκληρος άνθρωπος! Δεν θα πάρει λοιπόν τα όργανα, δεν λέει αυτό. Αλλά όχι αυτό που κάνουμε εμείς.

Δυστυχώς μιλάνε και για ένα άλλο πράγμα, το οποίο θέλω να σας το πω. Λένε ορισμένοι: «Ο Χριστός, λέει, έκλαψε· εμείς δεν θα κλάψουμε;» Καλά, πού έκλαψε ο Χριστός; Έκλαψε, λέει, στον θάνατο του Λαζάρου. Έκλαψε, λέει, το Ευαγγέλιο ή εδάκρυσε; Σε ρωτώ, έκλαψε ή δάκρυσε; Δάκρυσε. Τον εβρυμήσατο, στενοχωρήθηκε. «Πώς τον έφτιαξα εγώ τον άνθρωπο και τώρα να μου λέει η αδερφή του να μην τον αναστήσω, γιατί είναι τεταρταίος και θα βρομάει;»

Τον άνθρωπο τον έφτιαξα να ζει στην αιωνιότητα και, διότι έμπλεξε στην αμαρτία, το πλάσμα μου αυτό να διαλύεται. Ε, του κακοφαίνεται, στενοχωριέται. Και σαν άνθρωπος δείχνει το ανθρώπινο και δακρύζει. Γιατί κανονικά...

Δεν έπρεπε να δακρύσει, γιατί αυτός ξέρει ότι θα τον αναστήσει. Ας μιλάμε εμείς. Αν μιλούσε έτσι όπως μιλάμε εμείς. Όμως άφησε την ανθρώπινή του φύση και εξεδηλώθη. Και στη συνέχεια βγάζει και τη θεϊκή του φύση και του λέει: «Μικρέ, έλα εκεί. Λάζαρε, δεύρο έξω». Και έτσι είναι Θεός και άνθρωπος. Αλλά ο Χριστός μας δάκρυσε, δεν έκλαψε. Και λέγει ο Μέγας Βασίλειος το εξής: «Και το δάκρυον του Κυρίου ουκ έστι νομοθεσία προς το θρηνείν», μας δίνει ευκαιρία, λέει, να μαλλιοτραβηχτούμε, διότι εδάκρυσε, λέει, ο Κύριος, «αλλά μέτρον ευσχημονέστατον εκτεθέν και κανών ακριβής, καθ' ον προσήκει σεμνώς και ευσχημόνως της φύσεως όροις εμμένειν». Άνθρωπος είναι και δάκρυσε, δεν μπόρεσε να το κρατήσει.

Δεν μαλλιοτραβήχτηκε, δεν εκήρυξε τον πόλεμο του Θεού τρία χρόνια να μην πηγαίνει στην Εκκλησία, δεν εγύρισε τα κάδρα ανάποδα, δεν εκαταμαύρισε τα πάντα, δεν έβαλε μαύρη σημαία να πει στον Θεό απάνω στον ουρανό «Δεν συμφωνώ μαζί σου», με τη χειρονομία σου. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. «Ούτε αν γυναιξίν ούτε ανδράσιν επιτρέπεται το φιλοπενθές». Βέβαια, πολλούς αδελφούς με ένα κρεπ εδώ πέρα, μαύρη ταινία. Γιατί; Ποιος σκοπός; Ποιος ο σκοπός; Για τον κόσμο, τι θα πει ο κόσμος. Όσο ο Χριστός που πέθανε για να μην το βάλεις αυτό, δεν ξέρει τίποτα. Και ξέρετε τι κακό είναι αυτό; Αυτό, προσέξτε το, θα βρείτε κρεμασμένα μυλόπετρα στον λαιμό σας, που δεν τα έχετε πιάσει ποτέ σας.

ο κόσμος Ο οποίος δεν γνωρίζει και δεν γνωρίζει και τις αδυναμίες τις δικές μας ακόμη, πιάνεται από εκείνα που βλέπει απ' τη ζωή μας. Και ο κόσμος ο έξω δεν ακούει τι λέμε. Έπαψε να ακούει ο κόσμος. Μετεφέρθη από το ους, που είναι «εξ ακοής η πίστις», εις τον οφθαλμόν. «Εγώ, αν δεν ιδώ», λέει, «δεν πιστεύω». Και ο άλλος κοιτάζει τι θα κάνεις, πώς εσύ θα πολιτευτείς το πένθος σου, πώς, τι θα γίνει, και από εκεί πιάνεται αν ο Χριστός σου έχει δύναμη και εκείνα που λέγει τα εφαρμόζεις εσύ στην πράξη. Και ας σας πω ένα περιστατικό που το έχω πει σε μια άλλη επιστροφή. Είναι ένας ο οποίος δεν είναι μαζί μας απόψε. Είναι αυτή την ώρα στο Βανκούβερ του Καναδά. Αυτός είναι κουρεύς. Το κουρείο του το είχε στην Αγίου Κωνσταντίνου, Βηλαρά, οδός Βηλαρά.

Η μητέρα του... Ήταν ένα παιδί που ήταν μαζί μας εδώ και μου τηλεφωνεί και μου λέει: «Κύριε Παναγόπουλε, κοιμήθηκε η μητέρα μου και την κηδεύω το απόγευμα». Του λέγω: «Παντελή μου», έτσι ήταν το όνομά του, «εύχομαι ο Θεός να την αναπαύσει. Εγώ όμως είμαι κλεισμένος, πάω για την Πάτρα. Όπου βρεθώ θα προσευχηθώ. Πρόσεξε μόνο, γιατί ο κόσμος βλέπει πώς εμείς οι χριστιανοί αντιμετωπίζουμε τα πένθη και από εκεί καταλαβαίνει αν ο Χριστός μας έχει δύναμη. Πρόσεξε από τίποτα μαυροφορέματα». «Έχω», μου λέει, «υπόψη μου αυτό το πράγμα. Το θυμάμαι, το έχω», μου λέει, «απομνημονεύσει». Εν πάση περιπτώσει, έγινε η κηδεία. Την Τρίτη, στο μαγαζί, είχε πάει ένας να κουρευτεί και να ξυριστεί. Ήταν φίλος που προ δύο ημερών...

Κήδεψε έναν αδελφό του. Αυτός ήταν άπιστος. Όμως ο θάνατος τον είχε συντρίψει τόσο πολύ, που ήταν ένα κινητό νεκροταφείο. Κάθισε τώρα στην καρέκλα και ο Παντελής είχε τη δικιά του μητέρα θάψει προ λίγων ημερών και άρχισε ο Παντελής, εκεί που τον εκούρευε και εκεί που τον εξύριζε, να τον παίζει μονότερμα και να του μιλάει θέματα για τον θάνατο και για την Ανάσταση και ότι ο αδελφός του θα αναστηθεί μια ημέρα και υπάρχει, δεν πρέπει καθ' ολοκληρίαν να στενοχωρείται και μάλιστα να χαίρεται, διότι, όπως λέει, ήταν και άνθρωπος της Εκκλησίας κ.λπ. Αυτός δεν ομιλούσε ο καημένος καθόλου. Όταν σηκώθηκε όμως επάνω και του έδωσε το σακάκι, το φόρεσε και πήρε τη βούρτσα να τον ξεσκονάει και του έλεγε ακόμη τα τελευταία, γυρίζει αυτός και του λέει το εξής: «Παντελή, τα πιστεύεις αυτά που...

Μου είπες;» «Ρε Γιώργο», του λέει, «τόση ώρα σου έλεγα ψέματα; Δεν τα πιστεύω;» «Σου επαναλαμβάνω, Παντελή, τα πιστεύεις αυτά που μου είπες;» Α, κρακ, κάτι έγινε μέσα του. Τι έκανε μέσα σ' αυτόν τον άνθρωπο; «Τα πιστεύω», του λέει, «Γιώργο μου». «Αυτό το σακάκι εκεί πέρα που κρέμεται, Παντελή, είναι δικό σου ή δεν είναι;» «Ναι, δικό μου». «Αυτό το μαύρο πανί που έχεις βάλει εκεί επάνω τι είναι και τι σχέση έχει με εκείνα που μου έλεγες;» Κόκαλο ο Παντελής. Είχε όμως την ευστροφία να του πει την αλήθεια. «Γιώργο μου, αυτά που σου είπα είναι κατά πάντα σωστά. Αυτό, αν το έβαλα, το έβαλα γιατί δεν μπορούσα να αντιμετωπίσω την αδερφή μου. Αυτή με έσπρωξε να το βάλω αυτό το πράγμα και το έβαλα. Εγώ μέσα μου δεν το πιστεύω».

Εν πάση περιπτώσει, όπως καταλαβαίνετε, ο τραυματισμός του Γιώργου έγινε και ό,τι είπε ο Παντελής πέσανε στο κενό, διότι στην πράξη έδειχνε ότι αυτά είναι για τον κλήδονα. Και πήγε, όπως μου έλεγε, το μεσημέρι και το πέταξε στο πρόσωπο της αδερφής του, μέσα στην κουζίνα. «Τι μου έκανες», λέει, «κακούργα;» «Το φύλαξε», λέει, «να το δώσει σε κάναν άλλο». Έπρεπε να το σκίσεις. Θέλω να σας πω ότι δεν είναι σωστά. Ο κόσμος περιμένει πώς εμείς θα αντιμετωπίσουμε το θέμα και από εκεί βγάζει συμπεράσματα, αν είναι δυνατή η πίστη μας, αν είναι δυνατός ο Χριστός μας. «Ούτε γυναιξίν ούτε ανδράσιν επιτρέπεται το φιλοπενθές και το πολύ δάκρυ». Αλλά σαν άνθρωπος, επαναλαμβάνω, θα δακρύσεις, θα στενοχωρηθείς. Αλλά όμως δεν θα πενθείς.

Λέει «πένθος» τώρα. Και πώς περνάει αυτό το πένθος; Αραιώνει το πένθος. Δεν έχει μαύρα, έχει καρό ασπροκίτρινο, άσπρα. Αραιώνει το πένθος. Σοβαρά; Τι είναι; Έχει από αυτό το φάρμακο που ρίχνουν και αραιώνουν τα χρώματα; Τι είναι το πένθος, που εσύ το κανόνισες πόσο θα είναι το πένθος και πού πρέπει να αραιώσει το πένθος κ.λπ.; Πού, ποιος τα λέει αυτά τα πράγματα; Πού βγαίνουνε; Είναι απότοκα της απιστίας μας, διότι εμείς δεν πιστεύουμε σωστά, διότι δεν γνωρίζουμε σωστά. «Ήτις», λέγει ο Θείος Χρυσόστομος, «τας θρηνούσας ταύτας», με μοιρολογίστρες κ.λπ. «Δεν ήρθε πια κανείς να την τραγουδήσει τη μάνα μου» κ.λπ. Και ορισμένοι πηγαίνουν επί σκοπού για να κλάψουν τους δικούς τους απάνω στον άλλον.

Να στείλουνε και χαιρετίσματα. «Ήτις», λέγει, «τας θρηνούσας ταύτας μισθώσατο», όποιος, λέει, πληρώσει για να έρθουν αυτές, «πολλών αυτών χρόνων της Εκκλησίας απορριφθήτω ως ειδωλολάτρης». Θα αφοριστούν, θα τους αφορίσω από την Εκκλησία όλους αυτούς οι οποίοι έρχονται για να κλάψουν επάνω σ' έναν νεκρό, που κάτω από εκεί εξουθενείται το παν: η Ανάσταση του Χριστού, η παρηγορία του ανθρώπου και ούτω καθεξής. Λοιπόν, «δεν θέλω», λέει, «να αγνοείτε και να μη λυπήσθε καθώς οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα». Πού πρέπει να ποντάρουμε γι' αυτή την περίπτωση; Στην Ανάσταση του Χριστού.

«Ει γαρ πιστεύομεν ότι Ιησούς απέθανε και ανέστη, ούτω και ο Θεός τους κοιμηθέντας...» Τους κοιμηθέντας. Για τον Χριστό λέει «απέθανε», γιατί ανέστη Αυτός και έκλεισε η υπόθεση. Για μας λέει «κοιμηθέντας», διότι εμείς μέλλει να αναστηθούμε. Υπάρχει λόγος, αυτό το λογοπαίγνιο που έχει ο Παύλος. «Ούτω και ο Θεός τους κοιμηθέντας», επιμένει, «δια του Ιησού άξει συν αυτώ». Αυτό θα τους βγάλει επάνω και αυτούς κάποια μέρα. Πιστεύουμε εμείς ότι ο Χριστός απέθανε και ανέστη; Χριστιανοί, Ορθόδοξοι, δεν το πιστεύουν. Εορτάζουν το Πάσχα, την Ανάσταση του Χριστού, παίρνουν τον δέκατο τρίτο μισθό, κάνουν την αργία, τρώνε, πίνουν, γλεντάνε εις βάρος του γεγονότος, αλλά το απορρίπτουνε το γεγονός. Την Ανάσταση δεν την πιστεύουν. «Εδώ είναι η κόλαση», λέει, «εδώ και ο Παράδεισος. Ποιος πήγε από εκεί;» Ο Λάζαρος πήγε από εκεί. Θα μας διαβάσει την ιστορία του Λαζάρου.

Να δεις ότι πήγε από εκεί και ήρθε από εδώ και να ξαναζήσει τριάντα χρόνια και έγινε και επίσκοπος στην Κύπρο. Να δεις, να μάθεις πολλά πράγματα. Ποιος πήγε από εκεί και ποιος ήρθε από εδώ; Ο Χριστός απέθανε και ανέστη. Το έχω πει πολλές φορές, ίσως θεωρηθεί κορεσμός. Εμείς οι Ορθόδοξοι θα κατακριθούμε από τον κενό τάφο του Χριστού μας και της Παναγίας μας, και όλοι οι άλλοι θα κατακριθούνε από τους γεμάτους τάφους των αρχηγών των. Εμείς θα κατακριθούμε γιατί δεν πιστεύουμε στην Ανάσταση, και αυτοί θα κατακριθούνε γιατί πιστεύουν σε πεθαμένους ανθρώπους, οι οποίοι δεν ελατρεύθησαν. Τα κενά μνημεία του Χριστού μας και της Παναγίας μας για μας είναι εγγύηση: «ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, κἂν ἀποθάνῃ, ζήσεται».

Θα μου το πει ο Μουσουλμάνος, που ο Μωάμεθ είναι καθηλωμένος στο σαβανωτό; Πώς θα μου το πει ο άλλος πιο κάτω, ο Βούδας, ο Βουδιστής, που είναι καθηλωμένος ο Βούδας στο σαβανωτό; Ο Παπικός, ο Προτεστάντης, ο Ιεχωβάς, οι αρχηγοί των θρησκειών των καθηλωμένοι κάτω. Μόνο Ιησούς, ο Εσταυρωμένος, ο Ναζαρηνός, «οὐκ ἔστιν ὧδε· ἴδε ὁ τόπος ὅπου ἔθηκαν αὐτόν». Και όχι μόνο αυτό, αλλά ιδού και τα οθόνια κείμενα, ιδού και το σουδάριον. Εσείς θα πληρώσετε να πούνε ότι με έκλεψαν, αλλά θα αποσιωπήσετε την Ανάστασή μου. Αλλά αν σιωπήσετε, οι λίθοι κεκράξονται. Θα μιλάει το σεντόνι αυτό και θα έρθει και θα σου πει: «Έλα εδώ, κατεργάρη, πώς κατηγορείς ότι εκλάπη;»

Εγώ πώς ευρέθηκα στον τάφο του, εφόσον το αφεντικό μου εκλάπη; Πώς ευρέθηκα εγώ στον τάφο του Θεού; Με έβαλαν οι Εβραίοι και ξέρεις πώς με έβαλαν. Εφόσον τον αφέντη μου τον άλειψαν με σμύρνα και αλόη και μένα με έβαλαν σαν φασκιά. Σμύρνα και αλόη, εξ ων ετάφη, είναι κολλητική ουσία. Και γιατί ο Χριστός μας ετάφη κατά τα Ιουδαϊκά έθιμα και όταν τον άλειψαν με τη σμύρνα και αλόη, ως λίτρα εκατό λέει, μπόλικο πράγμα, και τον εφάσκιωσαν με το σεντόνι, αυτό έγινε γρανίτης, μαρμαρόκολλα. Αυτό το βλέπαν έπειτα. Και γιατί να το βγάλουν αυτό; Πώς το βγάλαν; Πώς το βγάζουν; Παρουσιακά το βάζει μεγάλο, το ρίξουμε μέσα, το βγάλουμε στον ώμο και αφήνουμε, δεν είναι.

Το ξεκόλλησαν, που αυτό ήταν κολλημένο επάνω; Πήρανε ζεστά νερά και το βάλαν μέσα για να τα αφήσουν εκεί; Ποιον λόγο; Και το σουδάριον αυτό, το οποίο δένει το κεφάλι, πώς είναι τετυλιγμένον εἰς ἕνα τόπον; Ποιος το δίπλωσε και το έβαλε εκεί; Και γιατί να το βάλουν εκεί πέρα; Πώς τον εκλάπη; Γι' αυτό ο Άγγελος είπε στις Μυροφόρες: «Τί ζητεῖτε Ἰησοῦν, όχι κάποιον Ιησούν, τὸν Ἐσταυρωμένον, τὸν Ναζαρηνόν; Οὐκ ἔστιν ὧδε· ἴδε ὁ τόπος ὅπου ἔθηκαν αὐτόν». Κοιτάξτε εδώ, φύγετε λέει και κηρύξετε αυτά που είδατε. Τάφος κενός για μας. Όπως λοιπόν ο Χριστός λέει, κύριε, αν πιστεύετε ότι απέθανε και ανέστη, έτσι και όσοι πιστεύουν εις Αυτόν θα αναστηθούν μίαν ημέρα, τη Μεγάλη Ανάσταση.

«Τοῦτο γὰρ ὑμῖν λέγομεν ἐν λόγῳ Κυρίου», δεν σας το λέγω αφ' εαυτού μου. Πολλοί δεν γνωρίζουν ότι ο Παύλος είδε ιδιαιτέρως τον Χριστό μας. Ο Παύλος δεν ήταν όταν εκηρύττετο ο Χριστός, αλλά είδε ιδιαιτέρως τον Χριστό και έχει πολλά από το ίδιο του το στόμα. Και τούτο λέει που σας το λέγω, δεν το λέγω αφ' εαυτού μου, αλλά σας το λέγω, λέγει, «ἐν λόγῳ Κυρίου». Όπως κι άλλο έχει πει, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ στις Πράξεις των Αποστόλων, στο 35. Έχει πει κάτι που το φέρνει απ' τον Χριστό μας. Λέει, έχει πει ο Κύριος: «Μακάριόν ἐστι μᾶλλον διδόναι ἢ λαμβάνειν». Ψάχνουν να το βρουν οι Ευαγγελιστές και δεν υπάρχει πουθενά. Το είπε ο Παύλος όμως και το έχει πει ο Κύριος, και που τα λέγανε του είπε και αυτό, το οποίο το εξεστόμισε εκ των υστέρων ο Παύλος.

Λοιπόν λέγει, με λόγο Κυρίου, ότι «ἡμεῖς οἱ ζῶντες, οἱ περιλειπόμενοι εἰς τὴν παρουσίαν τοῦ Κυρίου, οὐ μὴ φθάσωμεν τοὺς κοιμηθέντας». Το «εμείς» το έχει μέσα. Ελληνικά, όχι εσείς, ξέρω εγώ πού θα είστε τότε. Ανά πάσαν στιγμήν περίμενε την έλευση του Χριστού. Δεν ήξερε πώς θα γίνει η Δευτέρα Παρουσία. Εμείς λέω όμως που θα βρεθούμε τότε, δεν θα προλάβουμε τους κοιμηθέντες. Οι πιστοί κοιμηθέντες θα αναστηθούν γρηγορότερα από ό,τι εμείς θα αλλάξουμε εν ριπή οφθαλμού. Πρώτα θα αναστηθούν αυτοί και έπειτα στη συνέχεια εμείς. Οι αμαρτωλοί θα μείνουν και θα περιμένουν να κατέβει ο δικαστής. Το αναφέρει στη συνέχεια. Όλα αυτά έχουν περάσει απαρατήρητα.

Τους Ορθοδόξους Χριστιανούς. Τον Απόστολο, λέει. Τι λέει ο Απόστολος; «Ἡμεῖς οὖν οἱ ζῶντες, οἱ περιλειπόμενοι», λέει, «εἰς τὴν παρουσίαν τοῦ Κυρίου, οὐ μὴ φθάσωμεν τοὺς κοιμηθέντας». Δεν ξέρω αν ξέρετε ότι, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι, κάποτε θα βρεθούμε αντιμέτωποι με τον Χριστό. Είναι δύο οι τρόποι που μπορεί ο άνθρωπος με έναν εκ των δύο να βρεθεί ενώπιος ενωπίω. Ή θα έρθει ο Χριστός και θα μας πιάσει όπως μας πιάνει η παγίδα το πουλί. Το πουλί καταπιάνεται με το σκουλήκι και την ώρα που έχει μπλέξει με το σκουλήκι πέφτει η παγίδα και το πιάνει. Έτσι και εμείς, με τα σκουλήκια που έχουμε εδώ του κόσμου, καλαμποκόσπυρα, ενδιαφερόμεθα.

Θα μας φτιάξει παγίδα. Έπιασε στον κατακλυσμό. Διαβάστε τον Πέτρο να δείτε. Παντρεύονταν, λέει, γλεντούσαν, επορεύοντο. Έγινε ο κατακλυσμός και έπιασε όλους μέσα. Έτσι θα μας πιάσει και εμάς. Ή θα έρθει αυτός ή θα πάμε εμείς. Εμείς πάμε διά του θανάτου και πάμε σε έναν ανύποπτο χρόνο. Γιατί, όπως έχουμε πει άλλοτε, ο Θεός έχει πει και έχει κανονίσει για τον καθέναν πότε. Αλλά αυτός, στον εγωισμό του και διά απροσεξίας του, σπεύδει γρηγορότερα και πηγαίνει και του χτυπάει την πόρτα: «Ήρθα». «Καλώς όρισες, πηγαίνετε μέσα στον βρόχο, γιατί κάναμε το δικό μας». Κατά κάποιον τρόπο λοιπόν θα βρεθούμε αντιμέτωποι. Εάν δεν βρεθούμε και προλάβει να έρθει αυτός, οι τάφοι που θα ανοίξουν οι πρώτοι είναι των πιστών. Ξέρετε, ο τάφος είναι το πιστότερο εντάξει μέρος.

Μέρος να φυλάξεις κάτι. Αν παραδεχτούμε ότι έχεις ένα χρηματοκιβώτιο, μπορεί να στο κλέψουν, να στο αλλοιώσουν. Και εσύ είχες μέσα χρυσές λίρες και να βρεις καλαμποκόσπυρα. Θα πάρουν αυτά και θα σου έχουν άλλα μέσα. Αλλά ο τάφος είναι ειλικρινής. Ό,τι του δώσεις, ό,τι του βάλεις να φυλάξει, αυτό θα φυλάξει. Γι' αυτό χρειάζεται πολλή προσοχή. Τι θα παραδώσουμε στον θάνατο; Θα παραδώσουμε περιστερά ή κόρακα να μας φυλάξει; Αυτό είναι το θέμα. Και πολύ δυστυχώς, χωρίς να προσέχουμε, παραδίδουμε κόρακα. Και όταν παραδώσεις κόρακα, κόρακα θα σου δώσει αύριο. Και χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Εν πάση περιπτώσει, «ἐν κελεύσματι», λέει, «καὶ φωνῇ Ἀρχαγγέλου καὶ ἐν σάλπιγγι Θεοῦ», θα αναστηθούν οι άνθρωποι.

Εμείς οι ζώντες, οι περιλειπόμενοι, θα πάμε στη συνάντηση του Κυρίου εις αέρα. Όπως ο Χριστός ανελήφθη εις τους Ουρανούς διά νεφέλης, έτσι και εμείς με νεφέλη. Και οι κοιμημένοι πρώτα, οι πιστοί, και έπειτα οι ζώντες θα πάμε στη συνάντηση του Χριστού.