Beyond the Grave

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As we were saying, a large number of religious people—or, rather, people who are only somewhat religious—reject life beyond the grave. We often hear them discussing it and saying, “Who has ever gone there and come back? Who can tell us with certainty that there is life beyond the grave?” Of course, since we cannot see what happens beyond the grave, we accompany a person as far as the grave, and there we surrender him.

Our Christ, however, will hold us accountable for this, because, as you know, our Creed says—thank you—“I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come.” Anyone who rejects this article is a heretic. You cannot set your own reasoning against dogmatic truths and reject them. A heretic is anyone who rejects the Creed: that Christ is one, that the Father is one, that Christ was born of a Virgin, that there is life beyond the grave, that there is one Baptism, and that the Holy Spirit is God. If anyone, for one reason or another, questions any of the twelve articles contained in the Creed, that has become heresy. Consequently, the person who

questions life beyond the grave, the resurrection of the dead, eternal life, recompense, and all these things stands on the boundary of heresy. That is why I say that I am not speaking about people who are altogether outside the matter and do not want to hear or discuss any of it. I am speaking about religious people—and such people do exist—who recite with the chanter in the Creed, “I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come. Amen,” but then step outside onto the Church porch and say, “Nicholas, Paradise is right here! Who has ever gone there and returned to tell us there is another life?” With one hand they believe, and with the other they reject. That is why I say that our Christ

has not left us helpless and adrift, with nowhere to take hold, nowhere to draw assurance from, nowhere to stand firm or find shelter, so that we will not be swept away by this opinion and this notion, which is thoroughly heretical—sheer unbelief. He has spoken to us through the parable of the Rich Man and Lazarus. There He unveils the truth for us; He draws back the curtain. You cannot go beyond the grave? “Then I will pull back the curtain so that you may see that there is life beyond the grave.” And this life beyond the grave

is indeed a life of justice, because here, as you know, there is no justice. That is why we are exhorted, “Learn righteousness, you who dwell upon the earth.” There, justice exists, and a person must know this. When he knows that there is life beyond the grave and that justice reigns there, he can make sense of certain contradictions and injustices that occur in this world. A person must begin with this thought: whether he is rich or poor, whether he holds high office or has no position, whether he is educated or uneducated, healthy or afflicted—all these things come to an end.

They will end one day—perhaps tonight, perhaps tomorrow, perhaps another day. They will end. And if there are injustices, the moment will come when they too will be set right. Everything will be put in its proper place, though not in this world. Sadly, this world will never be like the world beyond the grave. Beyond the grave there is justice. A person is therefore comforted when he settles this within himself. He is comforted. At most, a rich man who acts unjustly and possesses money and property may live ten days, two years, or three years longer. That makes no difference. And if I, a poor man, departed sooner and my fate fulfilled the saying, “Where there is poverty, there is misfortune,” as our folk wisdom puts it,

does that make any difference? The point is that this life will one day end for every one of us, and we will find ourselves in a realm where justice dwells. There the whole scene changes. Influence counts for nothing there; bravado counts for nothing; clever maneuvering counts for nothing; deceit counts for nothing. Nothing of that sort has any power. Everything is judged objectively. Notice what God’s representative said to the Rich Man: “You received your good things, while he received his evil things. Now you are in anguish, and he is comforted.” “But I was above, and he was below. How is it that I am now below and he is above?” That is what you brought upon yourself. Below is where you rightly belonged,

because in this world you were free, you did whatever you wished, and you were on top. But now that you have fallen into the hands of God’s justice, you will go to the true place that you deserve. You will go below, because here God’s justice is at work. In this connection, I would also like to say the following. Our Church has given us some beautiful words with a beautiful meaning. In one hymn about our Christ, she says, “He who has authority over both the dead and the living, for He reigns over death.” He holds both the dead and the living in His two hands. He, therefore, who possesses this authority and reigns over death, administers justice.

He does so both in this world and in the world to come. Christ is not one-sided, as people say. Is He only love? No. Christ is also justice. The difference is that on one foot are written mercy, love, forgiveness, and atonement, while on the other is written justice. He is like a rider, with one foot planted in this life and the other beyond the grave. Here there are mercy, forgiveness, and atonement; there, there is justice. Anyone who does not take care to set his life in order here, before the grave,

that is, anyone who does not make use of Christ’s patient forbearance and goodness, will find himself beyond the grave in the hands of God’s justice. Then he will be brought to a standstill. A sensible person therefore takes care to make good use of this life. Sadly, we pay no attention to this. We fail to consider that one day we will depart and that our condition beyond the grave will correspond to the life we lived on this side of it. Pay attention to this and reflect deeply upon it. Whatever each person prepares here is what he will find there. Hell and Paradise are not simply here, as people say.

Hell begins here, and Paradise also begins here. If death’s camera catches me in metanoia, in Holy Confession, in Holy Communion, and at peace with God and with other people, then the continuation of my life will be Paradise, the Kingdom. But if it catches me unrepentant, burdened with sins, without Confession, without Communion, unreconciled, and so forth, then the continuation will be Hell. Hell is not created there. A person begins to live in Hell here, or finds Paradise here, and his life will continue either in Hell or in Paradise. When a believer dies, he consigns to the grave

That is what each person will receive. God is not to blame. The person is to blame, because he failed to make good use of God’s patient forbearance. “The patience of God leads you to metanoia,” Paul says in Romans. “Did you not know?” Did you not understand or pay attention to the fact that God’s patient forbearance “leads you to metanoia”? It helps us repent. God does not catch us in the very act of sin and cut us off before we have time to repent; He bears with us so that we may repent. Could He not have seized Eve’s hand in the very act? Could He not have caught Cain holding the murderous knife and arrested him? Of course He could. Yet He did not seize them. He allowed them to stand exposed in their Fall and under the rebuke of their conscience, and He helped them toward repentance. But they did not repent. That was their own doing; one thing must not be confused with the other. God, however, gives all of us this opportunity. People ask for proof that life exists beyond the grave and that it is a conscious state. The parable of the Rich Man and Lazarus proves that there is life beyond the grave and that there is a state of existence beyond it.

People are aware there; they are either comforted or in anguish. The exchange between the Rich Man and Abraham clearly proves that people remain conscious, and that they suffer or are comforted according to the life they lived here.

So do not be distressed over your financial condition or your standing in the world. If you can improve it without harming your conscience, your soul, or your spiritual life, whether financially or socially, then do so. But whatever you do must not be at the expense of your soul. Many people push their conscience aside in order to achieve certain things in this world.

That is a mistake. It brings no benefit. Paul says, in effect, “Are you a slave? If you can become free, then do so. But if you cannot, remain where you are; that condition does not condemn you to Hell. You can be saved even as a slave.” This is how a person should think. When he thinks this way, he will be comforted. Injustice exists in the world today, as it always has. When someone is treated unjustly and does not understand, he turns around and says, “Where is God? Why does He allow injustice? Why does He permit this? Why does He permit that?” Then the person becomes confused. And on this particular issue, it was not only we who became confused; great men did as well. Moses questioned God: “Why do the unjust rise to prominence?”

Job complained, “Why do the unjust and ungodly prosper?” David did the same, and so did Jeremiah. Many people in the Old Testament complained to God about the injustices taking place. If they complained, how much more likely are we to do so? But when a person sees that things are restored after death, he is comforted. Of course, a Christian must not truly seek the punishment of another person—of his enemy, for example. He must not ask for that. If, for instance, there is a rich man who shows no compassionate mercy toward us in our need, we must not say, “Ah, you will not get away with this!” We must not say it.

We should always keep the prayer of Saint Stephen the Protomartyr: “Lord, do not hold this sin against them.” That man has done me no real harm; he has harmed himself. I, embracing my misery and surrounded by the dogs that came and licked my sores, gained Abraham’s Bosom. Money is not needed to enter Paradise. Lazarus had no money to offer. What he offered was patient endurance, forbearance, love, and sorrow. He owned no estates, though the other man did. What, then, was truly required? Many people believe that if they win the lottery or the football pools, they will

build a Church of Saint Nicholas, commission icons and other things, and thus enter Paradise. They are deluded; Satan is deceiving them.

That is not something that can take you to Paradise. Is Paradise bought in this way? With thoughts such as these, a person is comforted amid the injustice of this world, because he immediately reflects that one day, beyond the grave, he will be vindicated. He is taking his examinations on this side of the grave. This furnace of afflictions and injustices helps him ascend, because it produces patient endurance and makes him humble, among many other things. He comes to understand and says to himself, “Who are you to demand special treatment? Who do you think you are?” Most of us, of course, do not admit this. But if we see the matter properly, we will say, “Not only the things they do to us, not only the things they say to us,

not only what we suffer—we deserve still more; we ought to have suffered more.” That is how a person should speak. When he sees the matter in this way, he always remains on the right path and will never suffer spiritual harm. One evening, during an all-night vigil, Moses the Ethiopian was tested in the following way. The other priests had agreed to criticize him loudly enough for him to hear. “Do we have this man with us tonight? Why did you invite him to join us at the vigil?” They added several other mocking remarks. He heard them but said nothing. He went out through the back door of the sanctuary and left.

They had placed other people nearby to hear how he would react—what he would grumble, what he would say. And what do you think he said? Did he curse them? Did he accuse them? No. He said to himself, “You black dog, Moses”—because he was Black—“you black dog, Moses, what business have you among human beings?” He called the others human beings, but did not consider himself one. “What business have you among human beings? They treated you as they should, you black dog, Moses. Now go back to your cell.” Then they sent someone after him, picked him up bodily, and brought him back inside. They had done all this to see how this man regarded temptations and trials. But to us, of course, such things sound like fairy tales. We say, “Do you know who I am? I have monks under me, this bishop is my patron, and my father was a general”—and all manner of nonsense. None of that has anything to do with the matter.

A person who is deeply humble never speaks against another. That poor Lazarus waited for even a crumb while the rich man feasted upstairs every night with his friends and companions. When the breeze blew toward him and carried down the smell of the meat they were roasting above, what might he have said? “May it stick in your throats!” He could have said that and a thousand other things that come so easily to us. But he said nothing—nothing at all. He died before the Rich Man; that is indeed what happened. He could endure no longer. But notice this: the municipal cart did not come to take him away. The angels, Scripture says, took him and carried him above. The other man, because he lived comfortably and had doctors and every available means, died later; but he was taken below. “He died,” it says, “and was buried.” At once we find consolation in knowing that justice exists.

There is justice, though it is not acting now. God’s justice does not act in its fullness today. We may leave this world having suffered injustice materially, personally, and through the words of others. Do not be troubled; vindication is near. Many receive justice even here—God grants some to receive it here—but not everyone does. Most people close their eyes and depart this life still wronged. Yet their record goes before them, and each person will be assigned the proper place accordingly. This is the justice of God, in which we must believe. In the Church, God’s justice is symbolized by the axe of the Holy Forerunner, lying there at the root of the tree. That is the justice of God. But, as you know, an axe—

if someone is to cut with it, he must first take it in his hand. John said then that the One coming after him would take it and cleanse His threshing floor. But what happened? The Lord did not come then to cleanse the threshing floor. Rather, they tried to do away with the Lord Himself. Two thousand years have passed, and the threshing floor has still not been cleansed. The axe remains there: the justice of God. But a time will come when He will take it in His hand and cleanse both those who have departed this world and those who remain here unprepared, when Christ comes to judge the living and the dead. Many people, however, demand justice for others. Yet if God acts with strict justice toward others now, He must act in the same way toward us. Are we without sin?

We demand it! We ask God to cut out someone’s tongue, strike out his eyes, do this to him, do that to him. But what if He does the same to you? God’s justice will not operate only against that man; it will operate against you as well. What will happen then? David understood this very well and said, “If You, O Lord, should mark iniquities, O Lord, who could stand?” In other words, if You take pencil and paper and record everything about each person—this sin and that one, the tongue, the eyes, the flesh, one thing after another—who, he asks, could stand before You? We would be finished. That is why we always ask for mercy: “Be merciful, O Lord.” And that is why I told you one evening: do not demand strictness. Do not demand it. If you can fulfill something, then do it. But elsewhere you too will fall short, and there you will need economia, repentance, and the mercy of God. Will you stand by your own righteousness? Never. If you cannot live by such strictness in everything, do not demand it from others. That is why Ecclesiastes—though I do not know whether you have read it—

says with emphasis, “Do not be overly righteous.” Is that a sin? Do not demand exacting perfection from another person. To do so is a sin. Are you yourself going to fulfill everything with such exactness? Do you?

And even if you fulfill this particular thing, do you not fail in something else? Learn to acknowledge the other person’s weakness. He says, “I cannot do it.” Very well; struggle as much as you can. Ask God to help you do all that you can. Let us not be exacting toward others. We demand satisfaction and insist that others fulfill everything to the letter, while we are lenient with ourselves. So I repeat: when you see injustices, do not be scandalized. God has His plan, and do not forget that many of us—

are paying old debts that we owe. We should have paid them long ago and did not, so God now permits us to enter into temptation, permits us to suffer material loss, permits one thing after another. Do you understand? This world, then, has a final curtain. One day it will fall, and we will find ourselves in the other world, whether we want to or not. There, in the other world, justice exists. Everyone will be assigned his proper place. Connections will count for nothing; sentiment will count for nothing; cunning tricks will count for nothing. Nothing will. No false witnesses will be called, either for the defense or for the prosecution. There will be only your angel and your devil.

They will place you where you belong. When Satan comes holding his ledgers—“He did this, he did that, and this other thing secretly, away from his wife, her husband, her spouse, and everyone else”—when he comes with his scrolls and records in hand, what will the Lord say to him? Will He tell him a lie? Will we be able to say, “You are unjust; you are wronging me”? Did we commit those things or not? Are they mine or are they not? How will you approach the judgment? Have you seen the Last Judgment painted in church narthexes? When the moment comes for each person to be weighed, the regiments of demons arrive loaded with white scrolls, ready to place them on the scales and claim the soul. Those scrolls bear our sins. When a person has not confessed them, Satan keeps them in his hand and will come to place them on the scales tomorrow.

He will make the scales sink on his side, seize the soul, and cast it into the mouth of that great beast. We ourselves are responsible. These things must be brought to light, and our holy Church, which possesses the Spirit of God, repeats these accounts every year, as you have seen. Those of us who did not heed them last year or the year before should heed them this year. Those who have done nothing should begin to do something. Those who have done something should do still more, completing what is lacking and acquiring a sound understanding of what takes place both in this world and in the world to come. Christ, then, is the One who came from there to us, went from here back there, and now awaits us—

“having become the Forerunner for us,” as Paul says in the final verse of the sixth chapter of Hebrews. He told us plainly: beyond the grave there is life; it is a conscious state, and each person will receive according to the way he walked in this world. In general, He tells us that there is Paradise, Abraham’s Bosom, repose and rest, but also anguish. “I am in anguish in this flame,” he says—in perfectly plain Greek, “in this flame.” His torment is so severe that he is content merely to ask Lazarus to dip his finger in water. Do you understand how much a finger can carry in such a case? Only what can cling to one finger. Do you understand what this means?

Did he say, “Send him to bring me a bucket of water,” as we would put it, or a pitcher, a jar, or even a glass of water? No. He asked him to dip his finger—to dip means to immerse, as in Baptism—and even if Lazarus set out from there toward him, that finger would dry before he arrived. What water could it bring? What does this teach you? Can you understand how painful his state is? Abraham, however, did not yield. He reminded him that things there are not as they were for him below. There everything is different. Lazarus is comforted, and you are in anguish. The situation is reversed.

In this world, you were the powerful one, and you were the one who enjoyed comfort. Now the whole scene has changed. No one wants you.

And that is not all, Abraham says. There is something else. Even if I could set aside this justice—that you must receive according to what you fashioned in this world with your own hands—and even if I wished to set it aside, I could not. “Between us and you a great chasm has been fixed,” so that even if we wished to cross over to you, we could not; and even if you wished to come over to us, you could not. The door to that place closes. And people ask:

Where do the departed go? Can they see one another there, and what do they do? Why are you so concerned to know? So that you can take your slippers with you? So that you can set your mind at ease? Why does it matter to you whether they see one another or not, whether they do this or that? Read what is written here and see.

What matters is that it is a conscious state. The person knows; the person feels; the person remains a person. Why, then, must the fire be material? Fire does not burn the soul; sin burns the soul. It is the burden of the conscience that weighs down the soul. Since the human being there is spirit, he will suffer spiritually, not materially. Scripture speaks of it in human terms so that we may understand approximately what it is like. Since we are still material human beings, it speaks to us in material language so that we can understand. Elsewhere it speaks of “fire and brimstone.” Is that ordinary fire? Do you need matches to light it? What exactly do these expressions mean, and what is that reality?

Even if someone went there, saw it, and returned here, he still could not describe it. Spiritual realities cannot be expressed in material language. What did Paul say? What does John write? “Eye has not seen, nor ear heard, nor has it entered into the heart of man the things which God has prepared for those who love Him.” That is, a person cannot comprehend with his eyes, his heart, or his ears what God has prepared. Paul says, “I went as far as the third heaven and heard ineffable words which I cannot express in human language.” What can anyone say? Lazarus remained in the tomb for four days. He tasted death—

and bodily dissolution. “He has been dead four days.” He stank; his body had begun to decay. His eyes had closed, and his bodily members were breaking down. Yet he returned, in any event, just as we too will return one day, whether we want to or not. What did Lazarus say? What did he tell us about what exists beyond the grave? Nothing. Matters beyond the grave cannot be put into words. That he encountered darkness is certain. But Lazarus, the friend of God, encountered darkness? Did he go to Hell? Why, did Paradise exist before Christ was crucified? Paradise was not yet open. Everyone went down to Hades. After Christ’s descent into Hades, the separation was made, and we speak of Hell and Paradise. Before that, everyone went to the same realm: Abraham, the Holy Forerunner, all of them went down to Hades.

That is why Christ went down into Hades, “even to the innermost chambers of Hades.” What did you see, Lazarus? What can you tell us, dear soul? Not even a smile. Lazarus lived another thirty-three years, became a bishop, came to Cyprus, and so forth. Yet he never laughed and never said anything about it. And not only that. If you wish, read the Triodion for Lazarus Saturday—the passage in the small print—and it asks:

Did he ever eat anything?

What could possibly have sweetened his mouth? He must have carried the bitterness of Hades back with him. So no one has told us what happens beyond the grave. But it is clear that life exists there. Christ proclaims this life: there is life beyond the grave, and people are separated according to how each one has lived. Therefore, He says, after death no one can simply do whatever he wishes.

He says, “We cannot cross from there to you, and you cannot cross from here to us.” And now a question arises in my mind: if Abraham says that souls cannot go wherever they wish, how is it that they supposedly come to the séance, to the medium, and we speak with our mother and father? That is what I would like to know. Otherwise Abraham must be lying; he must be a false witness. No, the souls do not come. And secondly, who would remain in Hell if he could leave and go wherever he wished? We all see this and understand it, yet we do not grasp it as we should. And look how many souls go to those satanic haunts to speak with their dead and supposedly receive comfort. It is Satan who assumes that role and speaks.

He speaks with the voice of the mother, the brother, the father, the spouse, the child, and so forth. He knows the person’s manner of speech, plays the part, so to speak, and deceives us. Abraham says, “You cannot do such a thing.” Now another issue arises. The Protestants and the Jehovah’s Witnesses tell us—though on the basis of this passage they themselves acknowledge no life at all beyond the grave—when they want to attack us Orthodox: “Since the soul cannot move from the place to which it went after death, why do you hold memorial services and let the priests take your money? Why do you meddle with a condition that is already settled? They have gone where they have gone. Do you not understand that you are being deceived?”

We do not understand this correctly—that one cannot cross from there and another cannot cross from here. Up to a point we believe it, and then our love grows cold. Yet this very matter, as Abraham presents it, creates the need for memorial services in the Church. Abraham says that a person cannot, of his own power, go from there to here or from here to there. Of his own power. The one who wishes to cross from there cannot do so, nor can the other cross from here. Very well, then: what a person cannot do by himself, can it not be done by Him who holds the human soul in His hand? That is the point, and this is where the deception lies.

This passage supports us, yet they turn it against us, and because we do not understand, we simply stare at them in bewilderment. My dear friend, it supports us precisely because the soul cannot leave or improve its condition by itself. We entreat Him who has authority over it, as I said earlier, “He who has authority over both the dead and the living,” to judge that person with mercy, to improve his condition, and to grant him some relief until the Second Coming. That is precisely why this is necessary.

Here I would like you to understand another aspect of the matter. How is help given to a soul beyond the grave? How does that help reach it? Through the Church. Many people give material things in order to help our departed. Indeed, we see this becoming fashionable today. Many write in the newspapers: “Instead of a memorial service, one thousand drachmas, five hundred, or five thousand have been donated to an old people’s home, an orphanage, or somewhere else, in memory of my mother, my child, or my husband.” Instead of a memorial service. This is a satanic device.

It wrongs the soul even beyond the grave, because Satan, in his malice, seeks vengeance upon the soul until the Second Coming. In this way a person harms the departed as well, preventing what could have reached them through the Church and the faithful. For the account of every departed person remains open and may change for better or worse until the Second Coming. At the Second Coming, all further transactions will cease. Whatever is found then is what will be judged.

Until the Second Coming, we can even bring a person out of Hell. Apart from the accounts we read, I know today of two cases on the Holy Mountain in which people were brought out of Hell. What the fathers did, however, we do not know. Yesterday I went to the Foundation, gave two talks, and have now come directly here to give this one. This morning I was in the Church, inside the sanctuary, behind the priest as he celebrated the Proskomedia, and I commemorated my own people, my friends, my enemies—everyone whose name I could mention while he performed the sacred service. Yet I did not see a single prosphoron.

Not one of those who attended church brought even a slip of paper with names. And today the departed of that region were not fed. For the table set upon Orthodox altars is not only for the living; it is also for the departed whose names are commemorated at the Proskomedia. So, when I spoke during the Communion hymn, I had the opportunity to tell them what consequences awaited them if they did not change their ways. Of course, they will understand this only when they die and go there, while their daughters and children here fail to take prosphoron to the Church. They do not bring that little slip of paper so that the priest may commemorate them, saying, “Mary, Constantine, Nicholas, Katina, George, Demetrios,” and so forth, and may remove a particle, saying, “Remember them, O Lord.”

That particle is removed in the morning so that the priest may later place it into the Blood of the Lamb. The departed person thereby receives Communion indirectly. We receive Communion directly; he receives it indirectly. People do not know this, and so they do not do it. They harm themselves because they show no love, and they harm their loved ones through ignorance or indifference. I take this opportunity to tell you that these things which the Orthodox Church possesses are not accidental customs. If you are not Orthodox, you have no Church, no prosphoron from which the priest can remove a particle for you after death. You have nothing; you wait for help from some so-called church of this world. The only Church that can care for the faithful beyond the grave, until the end of the age, is the Orthodox Church.

There the departed are commemorated. We take our prosphoron to the Church with our slip of names and our small offering, or we hold other memorial services and invite people to pray together with us for someone. I spoke to you about this the day before yesterday, if you remember. Today the Divine Liturgy was celebrated downstairs at that Foundation, together with a memorial service for its founders, the Varimbobiotis couple, Panayiotis and Irene. And I told you: wherever you may be, if you cannot send their names here, commemorate them there. I commemorated them where I was; I said, “Panayiotis and Irene.” I presented them there at that altar. And so today those souls partook of the Body and Blood of Christ, because they were remembered upon an Orthodox Holy Table.

There the Church triumphant and the Church militant are united. Great is the blessing upon the hands that prepare a prosphoron and take it to the Church. Great is the blessing upon the hands that write down names and take them to the priest, so that he may read them, remove their particles, and commemorate them. The accounts remain open until the end of the age. For some, the balance increases toward the good; for others, further charges are added toward evil and a worse condition. Some people have departed and died after living in this world in such a way that their teachings and writings, which they left behind, continue to destroy souls. For every soul destroyed by them, another stone is hung around their neck, and they sink still deeper. But there are also those who became the cause of people being saved here, who in turn helped others to be saved, and so on.

People may read their writings or remember their exhortations and homilies. All this is credited to them and added to their account. Today we read John Chrysostom, our soul opens, and we return to the right path. We read Isaac the Syrian, Ephraim, Symeon the New Theologian, Gregory, Basil, and the Fathers. Every person who believes and turns back through them is credited to their name, and their account grows. The meaning is profound, but we can understand it. The Church refuses to pray only for a heretic. For everyone else—even those we would call serious offenders who have departed this life—the sacrifice brings benefit. This is not a matter of collecting money. It is not an invention of clergy for their own profit, as some claim.

You write in the newspaper, “Instead of a memorial service”—away with Christ, away with the Church, away with the priest—“I will send a thousand drachmas in memory of my mother.” Can you tell me where your mother lives now? Can you tell me her condition? Do you have her address? Tell me, where does your mother live? Where would you send the money? You gave it to the elderly to deliver, but what will they say? They will say, “May God forgive her.” They will turn to God in order to reach her. Where is your mother? Where did you send it? An elderly person may indeed pray, and God may hear him. But if you yourself do not believe, how will this happen? The money will have been given in vain, and your mother will receive nothing. The One who knows everyone’s address is Christ. Suppose I am at the battlefront. If I leave my post,

they will put me against the wall and shoot me. I cannot leave. On pain of death, I cannot leave. But if my captain is petitioned, if someone writes to him from here, if the general is pressed and told, “Give Panagopoulos five days’ leave; bring him a little farther back,” then an order arrives saying, “Move Panagopoulos to the rear for ten days, so that he can take off his puttees and his boots.” I cannot leave by myself, but that superior officer has brought me farther back and improved my position. Even someone under a heavy sentence receives benefit, provided only that he is not a heretic. What, then, becomes of someone after he has departed this life? I do not know what his condition is. Your husband is in prison. Your child is in prison. You yourselves may be prisoners. One person brings him two blankets, another brings two packets of cigarettes, and another brings him a warm meal.

What does that do for him in prison? It makes his confinement more bearable. It brings him a little comfort in his imprisonment. Instead of sleeping on concrete or having no warm plate of food, he can eat a sweet that someone has brought him. He remains in prison, but he is relieved and comforted. That is what happens: his confinement is made more bearable. Only offerings for a heretic are not accepted. This is not an invention. I want to dwell on this point. What financial interest could there be in memorial services and all the other things done for our departed? If you open the ancient Divine Liturgy of Saint James, you will see it written there. Did that man of the apostolic age have some financial motive?

What profit could there have been, when no material offerings were involved? Yet it contains commemorations for the departed. If you take the Divine Liturgy of Basil the Great, it contains commemorations for the departed. If you take the Divine Liturgy of John Chrysostom, it too contains commemorations for the departed, and prayers for the departed as well. And let me tell you something striking that concerns us directly. Some say, “He was a holy man. Whether you hold a memorial service for him or not, he was a holy man.” First of all, we do not know whether he was holy. We know only the outward appearance. God alone knows whether that person is bound by something. On that day we shall see people whom we regarded as saints, yet who had prepared a special Hell for themselves. We do not know. May he indeed be holy! It costs you nothing to pray for him. But if he is not, what then? And so they say that

these things are unnecessary and were invented by men. My dear man, after Christ our God, who became man through our Most Holy Theotokos (All-Holy), has there ever been a greater human being? Is there any human being holier than our Most Holy Theotokos? There is not. Well, do you know what happens? Do you know that at every Divine Liturgy a particle is removed even for the Most Holy Theotokos? What does the priest mean when he says, “Especially for our Most Holy, pure, most blessed and glorious Lady, the Theotokos and Ever-Virgin Mary”? Do you know what that is? Open the service book and look at what has already taken place. You will see that the priest has before him, upon the diskos, the bread, and beside it the Holy Chalice containing the wine.

The priest says, “Thine own of Thine own,” and so forth, and the choir outside begins to chant, “We praise Thee, we bless Thee,” and the rest. The priest, with his hands crossed, prays there and says to God the Father: “Send down Thy Holy Spirit upon us and upon these Gifts here offered, and make this bread the precious Body of Thy Christ, and that which is in this cup the precious Blood of Thy Christ, changing them by Thy Holy Spirit.” Amen, amen, amen. Why does He make these things so? “That they may be to those who partake for nepsis of soul and spirit, for the remission of sins,”

“and for communion of the Holy Spirit.” According to Basil the Great, those who receive Holy Communion—who partake of these Gifts now changed—receive twenty-three graces. When the priest completes this prayer, he continues: “Again we offer unto Thee this rational and bloodless worship for the prophets, Apostles, ascetics, monks, nuns, and every righteous spirit made perfect in faith.” He says these words quietly. Then he exclaims aloud, “Especially for our Most Holy, pure, most blessed and glorious Lady, the Theotokos and Ever-Virgin Mary.” He has mentioned all the others, and then says, “Especially for...”

This sacrifice, this spiritual sacrifice, is offered even for the Most Holy Theotokos, the Virgin. Good heavens! It is offered for the Most Holy Theotokos, the Virgin? Yes. Then where does that leave me? Where do I stand? What must be done for me? What must be done for my father, my mother, and everyone else? Indeed, it is offered even for the Most Holy Theotokos, the Virgin—the spotless, undefiled, and immaculate one.

Where, then, must we turn?

These texts of the Church themselves urge us and tell us where to turn. Unfortunately, however, we do not grasp these things as fully as we should. The divine John Chrysostom says:

Thank you.

“What then? God has given us ways to be saved; only let us not be negligent.” He says that God has given many ways by which both we and others may be saved; only let us not be negligent—let us not neglect them. Today, tomorrow, and every day, if possible, let our loved ones be commemorated, and let a particle be taken out for them there at the Holy Communion. Elsewhere he also says: “Knowing these things, therefore, let us devise as many means of consolation as we can for those who have departed.” Now that we know these things, he says, let us do whatever we can for those who have departed—instead of tears, instead of lamentations—

instead of monuments. Do you put up a fine marble monument and think that this has brought your mother into Paradise? Or, if you weep every day and bring bouquets, do you think you are helping her soul? No. You may do these things because you acknowledge that something is here within the grave, something that belongs to Christ. Do them, but the soul receives no benefit from them. Therefore, instead of monuments, tears, and lamentations, offer alms, prayers, and offerings, so that both they and we may obtain the good things that have been promised. For it is not only the souls for whom we do these things that are benefited; we too are benefited when, out of love, we help these people. Many say, “In Hades there is neither confession nor metanoia—repentance.” Are you telling me that now? There is no repentance there, is that it? Where, then, is repentance possible?

There is no way there to perform works worthy of repentance. For the sins were not committed by the soul alone, which is now in Hades; the body committed them together with the soul. And now you have laid the body here in the earth. The two must be reunited in order to ask forgiveness and fulfill the canon, the rule of prayer. But because they have been separated and dissolved into the elements from which they were formed, we who are still here now pray that those souls may be helped. So leave aside the tears, he says; leave aside the incense, the fine marble monuments, and the lamentations. Instead, give alms to people who can say, “My God, forgive them”; offer prayers and offerings in the Church, and so forth, so that they may be benefited and we too may receive the promised blessings, because we are acting out of love.

Μια μεγάλη μερίς θρησκευομένων ανθρώπων, λέγαμε, ολίγον τι θρησκευομένους, οι οποίοι απορρίπτουν τη ζωή πέραν του τάφου, και ακούμε πολλές φορές να συζητούν και να λένε: «Ποιος επήγε από εκεί και ποιος μπορεί να μας πει υπεύθυνα ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου;». Εμείς βέβαια, διότι δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε πέραν του τάφου τι γίνεται, φτάνουμε μέχρι του τάφου και εκεί παραδίδουμε.

Χριστός μας, ο οποίος θα μας ζητήσει λόγον γι' αυτό, διότι, ξέρετε, μέσα στο Πιστεύω μας υπάρχει... Σας ευχαριστούμε. «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών και ζωήν του μέλλοντος αιώνος». Ο άνθρωπος που απορρίπτει αυτό το άρθρον είναι αιρετικός. Διότι δεν μπορείς δογματικά θέματα να τα απορρίπτεις, να βάζεις τη λογική σου στη μέση και να τα απορρίπτεις. Αιρετικός είναι κάθε άνθρωπος εκείνος ο οποίος απορρίπτει το Πιστεύω: ότι είναι ένας ο Χριστός, ότι είναι ένας ο Πατέρας, ότι είναι ο Χριστός γεννημένος εκ Παρθένου, ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου, ότι είναι ένα το βάπτισμα, ότι το Πνεύμα το Άγιο είναι Θεός. Αυτά τα 12 άρθρα που έχει το Πιστεύω μέσα, όποιος για τον α ή β λόγο τα αμφισβητεί, είναι αίρεσις πλέον. Κατά συνέπεια, ο άνθρωπος ο οποίος

τη ζωή πέραν του τάφου, την ανάσταση των νεκρών και ζωή αιώνιον και λοιπά, και ανταπόδοση και τα διάφορα, είναι στα όρια της αιρέσεως. Γι' αυτό λέγω ότι δεν ομιλώ για τους ανθρώπους οι οποίοι είναι έξω του θέματος, που δεν θέλουν να ακούσουν, να μιλήσουν τίποτα γι' αυτά. Ομιλώ για τους ανθρώπους που θρησκεύουν, και που υπάρχουν και τέτοιοι, οι οποίοι εκείνο που λένε μέσα με το Πιστεύω διά του ψάλτου, «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών και ζωήν του μέλλοντος αιώνος. Αμήν», όταν βγαίνουν απ' έξω, στο πεζούλι της εκκλησίας: «Εδώ Νικόλας, εδώ και ο Παράδεισος. Ποιος πήγε από εκεί να μας πει ότι υπάρχει άλλη ζωή;». Δηλαδή με το ένα χέρι πιστεύουν και με το άλλο απορρίπτουν. Γι' αυτό λέγω ότι ο Χριστός μας

μας έχει αφήσει αμήχανους, πελαγωμένους δηλαδή, ώστε να μην έχουμε πού να πιαστούμε, πού να αντλήσουμε, πού να στερεωθούμε, πού να απαγκιάσουμε, όπως τα λέμε, να κρατηθούμε, να μην παρασυρθούμε από αυτή τη γνώμη και από αυτή τη θεωρία, που είναι πέρα για πέρα αιρετική. Απιστία. Μας έχει μιλήσει, και μας έχει μιλήσει διά της παραβολής του Πλουσίου και του Λαζάρου. Σε αυτήν μας ξεσκεπάζει, κάνει αποκαλυπτήρια. Δεν μπορείτε να προχωρήσετε πέραν του τάφου; Όμως εγώ να τραβήξω τον μπερντέ να δείτε ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Αυτό δε, ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου,

μάλιστα ζωή δικαιοσύνης, γιατί εδώ δεν υπάρχει δικαιοσύνη, όπως ξέρετε. Γι' αυτό και η προτροπή είναι: «Δικαιοσύνην μάθετε, οι ενοικούντες επί την γην». Εκεί υπάρχει δικαιοσύνη, και αυτό πρέπει να το ξέρει ο άνθρωπος. Και όταν ξέρει ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου και εκεί υπάρχει δικαιοσύνη, θα δικαιολογήσει και ορισμένα ανακόλουθα που γίνονται στον κόσμο τούτο. Θα πρέπει ο άνθρωπος να ξεκινήσει από την εξής σκέψη: είτε πλούσιος είναι είτε φτωχός είναι, είτε αξιωματούχος είναι είτε μη αξιωματούχος, είτε μορφωμένος είτε όχι, είτε υγιής είτε βασανισμένος, όλα αυτά έχουν τέρμα.

Αυτά θα λήξουν κάποια μέρα, ίσως απόψε, ίσως αύριο, ίσως στην άλλη. Θα λήξουν. Αν επίσης υπάρχουν αδικίες, θα έρθει η στιγμή που θα τακτοποιηθούν οι αδικίες. Τα πάντα θα πάνε στη θέση τους, όχι σε αυτόν τον κόσμο. Ο κόσμος αυτός, δυστυχώς, δεν θα είναι κόσμος τέτοιος που θα είναι σαν εκείνον που είναι πέραν του τάφου. Πέραν του τάφου υπάρχει δικαιοσύνη. Παρηγορείται λοιπόν ο άνθρωπος όταν τα τακτοποιήσει έτσι μέσα του. Παρηγορείται. Το πολύ πολύ ένας πλούσιος που αδικεί, που έχει χρήματα, πράγματα, να ζήσει δέκα μέρες παραπάνω, δύο χρόνια, τρία χρόνια. Δεν έχει κανένα ρόλο αυτό. Αν εγώ έφυγα γρηγορότερα, πτωχός, και πραγματοποιήθηκε το πρόσωπό μου, «όπου πτωχός και η μοίρα του», που λέμε εμείς με τη λαϊκή σοφία,

έχει κανένα ρόλο αυτό; Το θέμα είναι ότι για όλους μας θα σταματήσει κάποτε η ζωή αυτή και θα βρεθούμε σε ένα περιβάλλον όπου δικαιοσύνη θα κατοικεί. Εκεί αλλάζουν τα σκηνικά. Εκεί δεν περνάει το μέσο, δεν περνάει η παλικαριά, δεν περνάει η καπατσοσύνη, δεν περνάει η κομπίνα, δεν περνάει τίποτα. Είναι αντικειμενικά τα πράγματα. Αν προσέξετε τον αντιπρόσωπο του Θεού που μίλησε στον Πλούσιο και του είπε: «Απέλαβες τα αγαθά σου, αυτός τα άσχημά του. Εσύ οδυνάσαι, αυτός παρηγορείται». «Μα εγώ ήμουνα πάνω και αυτός ήταν κάτω. Πώς τώρα εγώ πήγα κάτω και αυτός είναι επάνω;». Έτσι τα κατάφερες. Κανονικά κάτω έπρεπε να είσαι,

διότι ήσουνα ελεύθερος στον κόσμο και έκανες ό,τι ήθελες, βρισκόσουνα επάνω. Τώρα όμως που έπεσες στα χέρια της δικαιοσύνης του Θεού, θα πας στη θέση την πραγματική που σου αξίζει. Θα πας κάτω εσύ. Γιατί εδώ ενεργεί η δικαιοσύνη του Θεού. Και θα ήθελα έτσι, εν προκειμένω, να έλεγα το εξής: Η Εκκλησία μας έχει κάτι ωραία λόγια βάλει, που δίδει και ωραίο νόημα. Λέγει σε μια στροφή για τον Χριστό μας: «Ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων τὴν ἐξουσίαν ἔχων, ὡς θανάτου βασιλεύσας». Κρατάει στα δυο του χέρια και τους νεκρούς και τους ζώντας. Αυτός λοιπόν που έχει την εξουσία, σαν να θανάτου βασιλεύσει, απονέμει δικαιοσύνη.

Στον κόσμο τούτον όμως, στον κόσμο εκείνον. Διότι ο Χριστός δεν είναι μονοκούτσουρος, δηλαδή, όπως λένε οι άνθρωποι. Είναι μόνον αγάπη; Όχι, είναι και δικαιοσύνη ο Χριστός. Με τη μόνη διαφορά, στο ένα του ποδάρι γράφει έλεος, αγάπη, συγχώρεση, ιλασμό. Στο άλλο του ποδάρι γράφει δικαιοσύνη. Και είναι καβαλάρης. Το ένα του πόδι πατάει στη ζωή εδώ και το άλλο πατάει πέραν του τάφου. Από εδώ είναι έλεος, είναι συγχώρεση, είναι ιλασμός. Από εκεί είναι δικαιοσύνη. Κι όποιος άνθρωπος δεν φροντίσει να τακτοποιηθεί από εδώ, πριν από τον τάφο,

να κάνει δηλαδή... χρήση της μακροθυμίας και της χρηστότητας του Χριστού, θα βρεθεί από εκεί από τον τάφο στα χέρια της δικαιοσύνης του Θεού. Και τότε θα αναγκαστεί να καθηλωθεί. Γι' αυτό ο άνθρωπος ο λογικός φροντίζει να κάνει καλή χρήση από εδώ. Και πολύ δυστυχώς δεν το προσέχουμε αυτό. Αυτό δεν υπολογίζουμε, ότι θα φύγουμε μια μέρα και, κατά αναλογία της ζωής που κάμαμε από εδώ από τον τάφο, θα βρεθούμε από εκεί. Προσέξτε το και φιλοσοφήστε το αυτό το πράγμα. Ό,τι θα φτιάξει ο καθένας από εδώ, αυτό θα βρει από εκεί. Δεν είναι εδώ η κόλαση και ο Παράδεισος, που λέγει ο κόσμος.

Εδώ αρχίζει η κόλαση και από εδώ αρχίζει ο Παράδεισος. Εάν ο φωτογραφικός φακός του θανάτου με βρει εν μετανοία, εν εξομολογήσει, εν Θεία Κοινωνία, ειρηνευμένον με τον Θεό και με τους ανθρώπους, η προέκτασή μου θα είναι Παράδεισος, βασιλεία. Εάν με βρει εν αμετανοησία, με αμαρτίες, ανεξομολόγητος, ακοινώνητος, ασυμβίβαστος, ας, ας, ας, τότε η προέκταση θα είναι κόλασις. Δεν γίνεται εκεί η κόλασις. Από εδώ ο άνθρωπος βρίσκεται στην κόλαση και από εδώ βρίσκει τον Παράδεισο, και η προέκτασή του θα είναι ή στην κόλαση ή στον Παράδεισο. Όταν πεθάνει ένας που πιστεύει, παραδίδει στον τάφο.

Καθένας αυτό και θα πάρει. Δεν ευθύνεται ο Θεός, ευθύνεται ο άνθρωπος, ο οποίος δεν έκαμε καλή χρήση της μακροθυμίας του Θεού. Η μακροθυμία του Θεού, «εἰς μετάνοιάν σε ἄγει», λέγει ο Παύλος στους Ρωμαίους. «Οὐκ ἔγνως;». Δεν εγνώρισες, δεν πρόσεξες ότι η μακροθυμία του Θεού «εἰς μετάνοιάν σε ἄγει», μας βοηθάει να μετανοήσουμε, μας πιάνει επ' αυτοφώρω απάνω στην αμαρτία που κάνουμε να μας κόψει το κεφάλι, ώστε να μην προλάβουμε να μετανοήσουμε, αλλά μας ανέχεται να μετανοήσουμε. Δεν μπορούσε να πιάσει το χέρι επ' αυτοφώρω της Εύας; Δεν μπορούσε να πιάσει το φονικό μαχαίρι του Κάιν επ' αυτοφώρω, να τον συλλάβει; Πώς δεν μπορούσε; Και εν τούτοις δεν τους συνέλαβε. Τους άφησε να μείνουν εκτεθειμένοι στην πτώση τους, στον έλεγχό τους, και τους βοήθησε να μετανοήσουν. Όμως αυτοί δεν μετανόησαν. Αυτή η δική τους δουλειά. Έτερον εκάτερον. Εμάς όμως μας δίδει όλο αυτό το δικαίωμα. Άνθρωποι λοιπόν ζητούν αποδείξεις αν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου και αν είναι κατάστασις. Από την παραβολή λοιπόν του Πλουσίου και του Λαζάρου αποδεικνύεται ότι είναι ζωή πέραν του τάφου, είναι κατάστασις πέραν από τον τάφο.

Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται, οι άνθρωποι παρηγορούνται ή οδυνώνται. Η στιχομυθία η οποία έγινε μεταξύ Πλουσίου και Αβραάμ αποδεικνύει σαφώς ότι οι άνθρωποι έχουν συνείδηση, ότι οι άνθρωποι υποφέρουν ή οι άνθρωποι παρηγορούνται, κατά αναλογία της ζωής που έζησαν εδώ.

Μη στενοχωρείσαι λοιπόν σε ποια κατάσταση ευρίσκεσαι οικονομικώς, σε ποια κατάσταση ευρίσκεσαι κοσμικώς. Αν μπορείς να την καλυτερεύσεις, όχι εις βάρος της συνειδήσεώς σου και της ψυχής σου, της ζωής σου, είτε οικονομικώς είτε κοσμικώς, κάμε το. Αλλά να μην είναι εις βάρος της ψυχής σου αυτό το πράγμα που θα κάνεις. Γιατί πολλοί τη συνείδηση τη βάζουν στην άκρη για να επιτύχουν ορισμένα πράγματα στον κόσμο αυτόν.

Αυτό είναι λάθος. Δεν είναι ωφέλεια. Όμως μπορείς, όπως λέει ο Παύλος, είσαι δούλος. Αν μπορείς να φύγεις από δούλος, φύγε. Εάν δεν μπορείς όμως, μείνε εκεί· δεν σε κολάζει αυτό το πράγμα. Και δούλος μπορεί να σωθείς. Έτσι λοιπόν θα πρέπει κάπως να σκέπτεται ο άνθρωπος. Και όταν σκέπτεται έτσι, θα παρηγορείται. Διότι σήμερα και πάντοτε υπήρχε αδικία στον κόσμο και, όταν ο άλλος αδικείται, δεν γνωρίζει και γυρίζει και λέει: «Πού είναι ο Θεός; Γιατί αδικεί; Γιατί επιτρέπει αυτό; Γιατί επιτρέπει το άλλο;». Και εκεί τα μπλέκει ο άνθρωπος. Και σε αυτό το θέμα συγκεκριμένως τα μπλέξαν, όχι εμείς, τα μπλέξαν μεγάλοι άνθρωποι. Ο Μωσής τον κατηγόρησε: «Γιατί οι άδικοι ανεβαίνουν;».

Ο Ιώβ παρεπονέθη: «Γιατί οι άδικοι, οι ασεβείς προκόπτουν;». Ο Δαβίδ το ίδιο, ο Ιερεμίας το ίδιο. Πολλοί άνθρωποι της Παλαιάς Διαθήκης παρεπονέθησαν στον Θεό για τις αδικίες που γινόντουσαν. Γι' αυτό, αν εκείνοι παρεπονέθησαν, πόσο μάλλον εμείς. Αλλά όταν ο άνθρωπος δει ότι τα πράγματα αποκαθίστανται μετά τον θάνατον, παρηγορείται. Δεν ζητάει βέβαια ο χριστιανός πραγματικά, δεν πρέπει να ζητάει την τιμωρία του ανθρώπου, του εχθρού του παραδείγματος χάριν. Δεν πρέπει να τη ζητάει. Αν, παραδείγματι, έχουμε εμείς έναν πλούσιον ο οποίος δεν δείχνει σπλάχνα οικτιρμών στις ανάγκες μας, δεν πρέπει να λέμε: «Αχ, δεν θα μου πας από πάνω». Δεν πρέπει να το λέμε.

Πάντοτε να είναι εκείνο του Πρωτομάρτυρος Στεφάνου: «Κύριε, μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Δεν μου έκαμε κανένα κακό ο άνθρωπος αυτός. Κακό του εαυτού του έκαμε. Εγώ, αγκαλιά με τη δυστυχία μου, αγκαλιά με τους σκύλους που έρχονταν και μου έγλειφαν τις πληγές μου, κέρδισα τους κόλπους του Αβραάμ. Διότι για να πας στον Παράδεισο δεν χρειάζονται λεφτά. Δεν διέθεσε λεφτά, υπομονή διέθεσε, ανεξικακία διέθεσε, αγάπη διέθεσε, λύπη διέθεσε. Δεν διέθεσε κτήματα· να τα είχε κι ο άλλος, δεν τα είχε. Ποιο θελήθηκε; Γιατί πολλοί πιστεύουν ότι αν κερδίσουν το λαχείο, αν κερδίσουν το ΠΡΟ-ΠΟ, θα

θα φτιάξουν τον Άγιο Νικόλα, θα φτιάξουν εικόνες, θα φτιάξουν, και θα πάνε στον Παράδεισο. Πλανώνται οι άνθρωποι, τους γελάει ο σατανάς.

Δεν είναι ένας λόγος που μπορεί να σε πάει στον Παράδεισο αυτό. Έτσι αγοράζεται ο Παράδεισος; Με αυτές τις σκέψεις λοιπόν ο άνθρωπος παρηγορείται στον κόσμο τούτο, της αδικίας που βρίσκεται. Διότι αμέσως σκέπτεται ότι πέραν του τάφου θα δικαιωθεί μια μέρα. Εξετάσεις δίδει από εδώ από τον τάφο. Το καμίνι αυτό των θλίψεων και των αδικιών τον βοηθάει να ανεβεί, διότι κατεργάζεται την υπομονή, γίνεται ταπεινός, πολλά πράγματα. Και καταλαβαίνει και λέει στον εαυτό του: «Τι είσαι εσύ που θέλεις περιποιήσεις; Ποιος είσαι εσύ;». Βέβαια εμείς δεν το παραδεχόμαστε οι περισσότεροι, όμως εάν το βάλουμε σωστά, θα πούμε: «Όχι αυτά που μας κάνουν, όχι αυτά που μας λένε,

αυτά που υποφέρουμε· και άλλα αξίζουμε, έπρεπε να πάθουμε». Έτσι πρέπει να λέει ο άνθρωπος. Και όταν το βάλει εκεί το θέμα, πάντοτε είναι μέσα. Δεν πρόκειται να ζημιωθεί ποτέ. Ο Μωυσής ο Αιθίοψ, ένα βράδυ σε μια αγρυπνία, εδοκιμάσθη ως εξής: είχαν συνεννοηθεί οι άλλοι ιερείς να τον κατηγορήσουν και φωναχτά, που να φτάσει στα αυτιά του. «Αυτόν έχουμε μαζί απόψε; Τι τον θέλετε αυτόν που τον καλέσατε να είναι συντροφιά μας στην αγρυπνία;», και κάτι άλλα λόγια πειρακτικά. Τα άκουσε αυτός, δεν τους είπε τίποτα, βγήκε από την πίσω πόρτα του Ιερού και έφυγε.

Είχανε βάλει άλλους ανθρώπους να ακούσουνε την αντίδρασή του. Τι θα μουρμούριζε, τι θα έλεγε. Και τι λέτε ότι είπε; Τους έβρισε; Τους κατηγόρησε; Όχι. Έλεγε στον εαυτό του: «Βρε σκυλάραπα Μωυσή», γιατί ήταν μαύρος, «βρε σκυλάραπα Μωυσή, τι θέλεις εσύ με τους ανθρώπους;». Τους άλλους έλεγε ανθρώπους, τον εαυτό του δεν έλεγε άνθρωπο. «Τι θέλεις εσύ με τους ανθρώπους; Καλά σου κάμανε, σκυλάραπα Μωυσή. Πήγαινε λοιπόν στο κελί σου τώρα». Και έστειλε ένα ριάλι, το σήκωσαν σηκωτό στο χέρι και τον έφεραν ξανά μέσα, ότι του το έκαναν για να δούνε πώς σκέπτεται αυτός ο άνθρωπος τους πειρασμούς. Πώς σκέπτεται. Αυτά βέβαια για εμάς είναι παραμύθια. «Πού είμαι εμείς; Και ξέρεις ποιος είμαι εγώ; Και ξέρεις, εγώ έχω καλογέρια και εγώ έχω δεσπότη αυτόν και ο πατέρας μου ήταν στρατηγός», και πράσινα άλογα. Δεν κάνουν σχέση αυτά.

Άνθρωπος που είναι ταπεινωμένος σε βάθος ποτέ δεν εκφράζεται εναντίον του άλλου. Θα μπορούσε ο καημένος αυτός, που περίμενε κανένα ψίχουλο, όταν ο άλλος γλεντούσε επάνω με τις φιλενάδες και με τους φίλους κάθε βράδυ, και αν φυσούσε το αεράκι προς τα εδώ και ερχόταν εκεί η κνίσα κάτω, που ψήνανε οι άλλοι επάνω, τι θα μπορούσε να πει; «Στον λαιμό να σας κάτσει», και χίλια δυο άλλα πράγματα που μπορούμε, είμαστε εύκολοι και φτιάνουμε εμείς, θα μπορούσε να πει. Τίποτα δεν είπε, τίποτα. Πέθανε γρηγορότερα από τον Πλούσιον. Είναι πραγματικά ότι πέθανε γρηγορότερα. Δεν μπόρεσε να αντέξει άλλο. Να είδατε τίποτα όμως: δεν τον πήρε το καροτσάκι του Δήμου· οι άγγελοι, λέει, τον πήρανε και τον μετέφεραν επάνω. Ο άλλος, διότι περνούσε καλά, είχε και γιατρούς, είχε και μέσα, πέθανε αργότερα, αλλά τον πήγαν προς τα κάτω. «Απέθανε», λέει, «και ετάφη». Αμέσως ικανοποιείται ο άνθρωπος ότι υπάρχει δικαιοσύνη.

Υπάρχει η δικαιοσύνη, η οποία δεν ενεργεί σήμερα. Η δικαιοσύνη του Θεού δεν ενεργεί σήμερα. Μπορεί να φύγουμε αδικημένοι και από υλικά και από προσωπικά και από λεκτικά από τον κόσμο τούτον. Μη στενοχωριέσαι, η δικαίωση θα έρθει κοντά. Πολλοί παίρνουν και εδώ το δίκαιο· τους επιτρέπει ο Θεός να πάρουν εδώ, όχι όμως όλοι. Οι περισσότεροι φεύγουν, κλείνει τα μάτια και φεύγει αδικημένος από εδώ. Αλλά μπροστά θα πάει ο φάκελος και θα ταξινομήσει τον άνθρωπο κατά αναλογία, αν πρέπει. Είναι η δικαιοσύνη του Θεού, την οποία πρέπει να πιστεύουμε. Η δικαιοσύνη του Θεού στην Εκκλησία μας συμβολίζεται με την αξίνη του Τιμίου Προδρόμου, που υπάρχει κάτω εκεί στη ρίζα του δέντρου. Αυτή είναι η δικαιοσύνη του Θεού. Αλλά, ξέρετε, ένα τσεκούρι,

για να κόψει κάποιος, πρέπει να το πάρει στο χέρι του. Ο Ιωάννης τότε είχε πει ότι έρχεται πίσω εκείνος που θα πάρει, λέει, και θα καθαρίσει τα αλώνια. Τι είπατε; Δεν ήρθε ο Κύριος τότε για να καθαρίσει τα αλώνια. Τον καθαρίσανε μάλλον τον Κύριο και λοιπά. Και έπειτα από δυο χιλιάδες χρόνια φτάσαμε, ακόμη δεν καθαρίστηκε το αλώνι. Και μένει το τσεκούρι εκεί, η δικαιοσύνη του Θεού. Θα έρθει όμως κάποτε, θα την πάρει στο χέρι και θα καθαρίσει και εκείνους που έχουν φύγει του κόσμου τούτου και εκείνους που θα υπάρχουν εδώ ατακτοποίητοι, όταν ο Χριστός θα έρθει κρίναι ζώντας και νεκρούς. Πολλοί ζητάνε δικαιοσύνη για τους άλλους όμως. Γιατί, αν ο Θεός ενεργεί ως δικαιοσύνη τώρα για τους άλλους, πρέπει να ενεργήσει και για μας. Είμαστε αναμάρτητοι εμείς;

Ζητούμε! Ζητούμε να του κόψει τη γλώσσα, να του βγάλει τα μάτια, τούτο, τ' άλλο. Αν το κάνει και σε εσένα; Η δικαιοσύνη του Θεού δεν θα λειτουργεί μόνο γι' αυτόν, θα λειτουργεί και για σένα. Τι θα γίνει τότε; Ο Δαβίδ, που το είχε πιάσει καλά αυτό το θέμα, έλεγε το εξής: «Εάν ανομίας παρατηρήσεις, Κύριε, Κύριε, τις υποστήσεται;» Αν πάρεις δηλαδή μολύβι και χαρτί, του καθενός να ξεφυλάς τούτο, τ' άλλο, εκείνο, τ' άλλο, η γλώσσα, τα μάτια, η σάρκα, τούτο, ποιος θα σταθεί, λέει, μπροστά Σου; Φάγαμε. Γι' αυτό ζητάμε πάντοτε να γίνεται έλεος: «Γενού, Κύριε». Και γι' αυτό σας έλεγα ένα βράδυ, μη ζητάτε κατ' ακρίβειαν. Μη ζητάτε. Μπορείς να το κάνεις; Κάμε το. Αλλά θα πέσεις σε κάποιον άλλο και θα είσαι στην οικονομία, θα είσαι στη μετάνοια, θα είσαι στο έλεος του Θεού. Με τη δικαιοσύνη σου; Ποτέ. Δεν το κάνεις αυτό το πράγμα, μην το ζητάς. Γι' αυτό και ο Εκκλησιαστής, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει,

δι' εξάρσεώς του, ξέρετε τι λέγει; «Μη γίνεσθε πολύ δίκαιοι». Αμαρτία αυτό; Εσύ μη ζητάς ακρίβεια από τον άλλον. Είναι αμαρτία. Έτσι θα το κάνεις εσύ; Το κάνεις;

Και αν το κάνεις εσύ αυτό, δεν κάνεις κάποιο άλλο; Να παραδέχεσαι την αδυναμία του άλλου. Δεν μπορώ να το κάνω. Τέλος πάντων, αγωνίσου όσο μπορείς. Παρακάλεσε τον Θεό να σε βοηθήσει να κάνεις όσο μπορείς. Μη είμεθα ακριβείς προς τους άλλους. Ζητάμε ικανοποίηση, να τα κάνουν κατ' ακρίβειαν οι άλλοι, όσον εις εαυτούς μας είμαστε ελαστικοί. Γι' αυτό, επαναλαμβάνω, να ξέρετε: βλέπετε αδικίες, μην σκανδαλίζεστε. Έχει το πρόγραμμά Του ο Θεός και μην ξεχνάτε ότι πολλοί μας

πληρώνουμε βερεσέδια τα οποία οφείλουμε. Έπρεπε να έχουμε πληρώσει άλλοτε και δεν τα έχουμε πληρώσει, και επιτρέπει τώρα να μπούμε σε πειρασμό, επιτρέπει να πάθουμε ζημιά υλική, επιτρέπει, επιτρέπει, επιτρέπει. Καταλαβαίνετε; Έχει λοιπόν αυλαία ο κόσμος τούτος. Θα πέσει μια μέρα και θα βρεθούμε στον άλλον κόσμο, είτε το θέλουμε είτε όχι. Εκεί, στον άλλο κόσμο, υπάρχει δικαιοσύνη. Ο καθένας θα τακτοποιηθεί. Δεν περνάνε τα μέσα, δεν περνάνε τα συναισθήματα, δεν περνάνε οι κουτοπονηριές, δεν περνάει τίποτα. Δεν πρόκειται να ζητήσουν ψευδομάρτυρες, ή της υπερασπίσεως ή της κατηγορίας. Τίποτε. Είναι ο άγγελός σου και ο διάβολός σου.

Θα σε βάλουν στη θέση εκεί που πρέπει. Όταν ο σατανάς έρθει με τα κατάστιχά του στο χέρι, «έκαμε κείνο, έκαμε κείνο, κείνο, κρυφά εκεί, μακριά από τη γυναίκα, από τον άντρα, από τον σύζυγο, από τον αυτόν» και λοιπά, και έρθει με τα ρολά στο χέρι, με τα κατάστιχά του, τι θα του πει ο Κύριος; Θα του πει ψέματα; Θα του πει ότι «είσαι άδικος, με αδικείς»; Τα είχαμε ή δεν τα είχαμε αυτά; Είναι δικός μου ή δεν είναι δικός μου; Πώς θα έρθεις; Έχετε ιδεί την Κρίση, την οποία ζωγραφίζουν στους νάρθηκες, όταν έρχεται η στιγμή να ζυγιστεί ο καθένας, πώς έρχονται τα συντάγματα, οι σατανάδες, φορτωμένοι κάτι ρολούς λευκούς, να βάλουν απάνω στη ζυγαριά για να πάρουν; Είναι οι αμαρτίες μας εκείνες και, όταν ο άνθρωπος δεν τις έχει εξομολογηθεί, ο σατανάς τις κρατάει στο χέρι και θα έρθει να τις βάλει στη ζυγαριά αύριο.

Θα του βαρύνει η ζυγαριά προς τα εδώ και θα το βουτήξει, θα το ρίξει στο ψάρι εκείνο το μεγάλο μέσα. Εμείς ευθυνόμεθα. Είναι πράγματα αυτά που είναι απαραίτητα να έρχονται στην επιφάνεια και η Αγία μας Εκκλησία, όπως είδατε, η έχουσα Πνεύμα Θεού, κατ' έτος τα επαναλαμβάνει αυτά τα περιστατικά. Όσοι δεν τα προσέξαμε πέρυσι ή πρόπερσι, να τα προσέξουμε φέτος. Όσοι δεν κάμαμε τίποτα, κάτι να κάνουμε. Και όσοι κάμαμε κάτι, να κάνουμε ακόμη πιο πολύ, να συμπληρώσουμε και να έχουμε μια ορθή γνώμη γύρω από αυτά που γίνονται στον κόσμο αυτόν και με εκείνα. Αυτός λοιπόν που ήρθε από εκεί εδώ, ο Χριστός, και από εδώ επήγε εκεί και μας περιμένει,

«ὑπὲρ ἡμῶν πρόδρομος γενόμενος», όπως λέγει ο Παύλος στους Εβραίους, στο έκτο κεφάλαιο, στο τελευταίο του εδάφιο. Αυτός μας μίλησε ότι, κύριοι, πέραν του τάφου υπάρχει ζωή, είναι κατάσταση, και ο καθένας θα απολαύσει κατ' αναλογίαν που επορεύθη στον κόσμο τούτο. Αυτό μας αναφέρει γενικά: ότι είναι Παράδεισος, κόλποι Αβραάμ, ανάπαυση, ξεκούραση, και ότι είναι και οδύνη. «Ἐν τῇ φλογὶ ταύτῃ», λέγει, «ἐν τῇ φλογὶ ταύτῃ», ελληνικότατα, «ἐν τῇ φλογὶ ταύτῃ», οδυνώμαι. Και τόσο σοβαρό, όπου συμφωνεί με απλώς να βάψει το δάχτυλό του. Καταλαβαίνετε τι μπορεί να μεταφέρει εν προκειμένω; Μπορεί να μεταφέρει ένα δάχτυλο. Καταλαβαίνετε τι γίνεται;

Είπε: «Στείλ' τον να μου φέρει έναν κουβά νερό», που λέμε στη γλώσσα μας, να μου φέρει ένα κανάτι νερό, μια γυάλα νερό, ένα ποτήρι νερό; Να βάψει —το βάπτω θα πει βουτώ, βαπτίζω, βουτώ μέσα— να βάψει το δάχτυλό του, και αν ξεκινήσει από εκεί να έρθει εδώ, θα στεγνώσει αυτό το δάχτυλο. Τι θα φέρει; Τι διδάσκεστε με αυτό; Μπορείτε να καταλάβετε πόσο οδυνηρό είναι από εκεί. Ο Αβραάμ όμως δεν ενέδωσε. Του υπενθύμισε, του λέγει, ότι εδώ τα πράγματα δεν έχουν όπως εσύ κάτω. Εδώ είναι διαφορετικά. Αυτός παρηγορείται, εσύ οδυνάσαι. Γίνεται το αντίστροφο.

Στον κόσμο ο δυνατός ήσουν εσύ και παρηγορημένος εσύ. Τώρα αλλάξανε τα σκηνικά. Δεν σε θέλει κανείς.

Δεν είναι, λέει, μόνο αυτό. Είναι και ένα άλλο. Αν μπορώ να παρακάμψω τη δικαιοσύνη αυτή, ότι πρέπει να απολαύσεις κατ' αναλογίαν που έφτιαξες στον κόσμο, αυτό που έφτιαξες με τα χεράκια σου, και να ήθελα να το παρακάμψω αυτό, δεν το μπορώ. Μεταξύ ημών, με ήτα, και υμών, με ύψιλον, «χάσμα μέγα ἐστήρικται», ώστε και να θέλουμε εμείς να έρθουμε προς τα εκεί, δεν το μπορούμε, και να θέλετε εσείς να έρθετε προς τα εδώ, δεν δύνασθε. Κλείνει η πόρτα του τόπου. Ρωτάνε οι άνθρωποι:

Πού πάνε οι άνθρωποι και βλέπονται από εκεί και τι κάνουν οι άνθρωποι από εκεί; Τι ενδιαφέρεσαι να ξέρεις; Για να πάρεις παντόφλες κοντά; Τι ενδιαφέρεσαι να πάρεις την ησυχία σου; Τι είναι αυτό που σε ενδιαφέρει, αν βλέπονται ή αν δεν βλέπονται, αν κάνει ή δεν κάνει; Διάβασε εδώ πέρα να δεις.

Εκείνο που είναι, είναι ότι είναι κατάσταση. Ο άνθρωπος γνωρίζει, ο άνθρωπος αισθάνεται, ο άνθρωπος, ο άνθρωπος, ο άνθρωπος. Άρα, γιατί να είναι υλική φωτιά; Η φωτιά δεν καίει την ψυχή, η αμαρτία καίει την ψυχή. Η επιβάρυνση της συνειδήσεως είναι εκείνη που βαρύνει την ψυχή. Εφόσον είναι πνεύμα ο άνθρωπος από εκεί, πνευματικώς θα οδυνάται, όχι υλικώς. Το λέγει όμως ανθρωποπαθώς, να καταλάβουμε εμείς περίπου πώς είναι. Εφόσον είμαστε υλικοί ακόμη άνθρωποι, θα μας μιλήσουν με υλική γλώσσα για να καταλάβουμε. «Πῦρ καὶ θεῖον», λέει για αλλού. Έχει φωτιά από τις συνηθισμένες; Χρειάζονται σπίρτα να βάλεις εκεί; Τι δηλαδή, πώς εκφραζόμαστε και τι είναι αυτό;

Να πάει κανείς εκεί να τη δει και να έρθει από εδώ, και πάλι δεν θα μπορεί να τα πει. Γιατί τα πνευματικά θέματα δεν λέγονται με υλική γλώσσα. Τι είπε ο Παύλος; Τι γράφει ο Ιωάννης; Λέγει: «ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη». Δηλαδή δεν μπορεί ο άνθρωπος να προσδιορίσει ούτε με μάτι ούτε με την καρδιά ούτε με τ' αυτί του «ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν», αυτά που έχει ετοιμάσει ο Θεός. Πήγα, λέει ο Παύλος, μέχρι τρίτου ουρανού και άκουσα, λέει, άρρητα ρήματα που δεν μπορώ να τα διατυπώσω στη γλώσσα. Τι να πεις; Έμεινε ο Λάζαρος τέσσερις ημέρες στον τάφο, θανάτου, εγεύθη του θανάτου.

Η διάλυση. «Τεταρταῖος ἐστι». Βρωμάει, άρχισε να διαλύεται. Κλείστηκαν τα μάτια του. Σπάνε τα αφάτου. Ήρθε πίσω, εν πάση περιπτώσει, όπως θα έρθουμε κι εμείς μια μέρα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Τι είπε ο Λάζαρος; Τι μας είπε ότι υπάρχει πέραν του τάφου; Τίποτα. Δεν διατυπώνονται τα θέματα πέρα από τον τάφο. Ότι τα βρήκε μαύρα, τα βρήκε μαύρα. Μα ο Λάζαρος, ο φίλος του Θεού, τα βρήκε μαύρα; Πήγε στην κόλαση; Γιατί, υπήρχε Παράδεισος πριν σταυρωθεί ο Χριστός; Δεν υπήρχε Παράδεισος. Όλοι στην κόλαση πηγαίνανε, στον Άδη πηγαίνανε. Μετά την κάθοδον του Χριστού στον Άδη χωρίσανε και έχουμε κόλαση και Παράδεισο. Γρηγορότερα πηγαίναν όλοι στο ίδιο μέρος. Και ο Αβραάμ και ο Τίμιος Πρόδρομος, όλοι στον Άδη πηγαίναν.

Γι' αυτό και ο Χριστός μας πήγε στον Άδη, «μέχρις Ἅδου ταμείων». Τι είπες, Λάζαρε; Τι έχεις να μας πεις, ψυχούλα; Ούτε γέλιο. Τριάντα τρία χρόνια έζησε ακόμα ο Λάζαρος, έγινε επίσκοπος, ήρθε στην Κύπρο κ.λπ. Ποτέ ούτε γέλασε ούτε είπε τίποτα. Και όχι μόνο αυτό. Διαβάστε, αν θέλετε, το Τριώδιο, την ημέρα του Λαζάρου, εκεί τα ψιλά γραμματάκια, και λέγει:

Έφαγε τίποτα ποτέ;

Που να τον γλυκάνει; Θα έφερε την πικρία του Άδου μαζί του. Κανένας λοιπόν δεν μας είπε το τι γίνεται πέρα. Ότι υπάρχει ζωή, φαίνεται. Την κηρύττει ο Χριστός αυτή τη ζωή, ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου και τα πράγματα χωρίζονται, και χωρίζονται κατ' αναλογίαν που ο άνθρωπος θα κάνει. Δεν μπορεί λοιπόν, λέγει, ο καθένας να κάνει ό,τι θέλει μετά τον θάνατο.

Εμείς, λέει, να έρθουμε από εκεί δεν μπορούμε και εσείς να έρθετε από εδώ δεν μπορείτε. Και τίθεται το ερώτημα τώρα και σκέφτομαι εγώ: εφόσον ο Αβραάμ λέγει ότι οι ψυχές δεν μπορούν να πάνε όπου θέλουν, πώς έρχονται στην κυψέλη, στο μέντιουμ, και μιλάμε εμείς με τη μάνα μας και με τον πατέρα μας; Αυτό ήθελα να ξέρω. Άρα θα λέει ψέματα, ψευδομάρτυρας είναι ο Αβραάμ. Δεν έρχονται οι ψυχές. Και δεύτερον, ποια θα καθόταν στην κόλαση αν μπορούσε να φύγει, να πάει όπου θέλει; Τα βλέπουμε όλοι. Το καταλαβαίνουμε αυτό, βλέπουμε αυτό, αλλά δεν το πιάνουμε όπως πρέπει. Και βλέπετε πόσες ψυχές πάνε σε αυτά τα σατανικά στέκια να μιλήσουν με τους πεθαμένους τους και να έρθουν να παρηγορηθούν και τα αυτά. Ο σατανάς υποδύεται τον ρόλο αυτόν και μιλάει.

Γλώσσα της μητέρας, του αδελφού, του πατέρα, του συζύγου, του παιδιού κ.λπ. Ξέρει τη γλώσσα του, υποδύεται τον ρόλο, να πούμε, και μας ξεγελάει. Ο Αβραάμ λέει: «Δεν μπορείτε να το κάνετε αυτό το πράγμα». Εδώ τώρα ανοίγει ένα άλλο θέμα. Μας λέγουν οι Προτεστάντες, μας λέγουν οι Ιεχωβίτες. Με βάση αυτήν, αυτοί δεν παραδέχονται ζωή καθόλου πέρα από τον τάφο. Αλλά με βάση αυτό, όταν θέλουν να βάλουν εμάς, τους Ορθοδόξους, μας λένε: «Εφόσον δεν μπορεί η ψυχή να μεταφερθεί από τη θέση που επήγε μετά τον θάνατο, τότε τι κάνετε μνημόσυνα και σας τρώνε οι παπάδες τα λεφτά; Τι δουλειά έχετε, καταπιανόσαστε αυτοί τώρα σε μια κατάσταση; Εκεί που πήγανε, πήγανε. Δεν το καταλαβαίνετε ότι σας γελούν;»

Εμείς δεν έχουμε βάσει αυτό, ώστε δεν μπορεί ο ένας να πάει από εκεί και ο άλλος από εδώ. Μέχρι σε ένα σημείο το πιστεύουμε και ψυχραίνεται η αγάπη μας πλέον. Αυτό το θέμα, όπως θα τοποθετεί ο Αβραάμ, δημιουργεί την ανάγκη του μνημοσύνου εν τη Εκκλησία. Ο Αβραάμ λέγει ότι δεν μπορεί αφ' εαυτού του, από μόνος του, ο Α να πάει από εκεί και ο Β να έρθει από εδώ. Από μόνος του. Ο θέλων, λέει, να έρθει δεν μπορεί από εκεί και ο άλλος να έρθει από εδώ. Καλά, μήπως λοιπόν αυτό που δεν μπορεί μόνος του ο άνθρωπος, το μπορεί Εκείνος που κρατάει την ψυχή του ανθρώπου στο χέρι Του; Αυτό είναι το θέμα και εδώ είναι η απάτη.

Υπέρ μας αυτό, αυτοί μας το φέρνουν κατά, και εμείς δεν ξέρουμε και τους κοιτάμε σαν χαζοπούλια. Αυτό είναι υπέρ μας ακριβώς, αγαπητέ μου, διότι μόνη της η ψυχή δεν μπορεί να φύγει, να καλυτερεύσει τη θέση της. Παρακαλούμε Εκείνον που την εξουσιάζει, όπως σας είπα γρηγορότερα, «ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων τὴν ἐξουσίαν ἔχων», να τον κρίνει επιεικώς, να του καλυτερέψει τη θέση, να του δημιουργήσει ελαφράν μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας. Γι' αυτό επιβάλλεται.

Εδώ θα ήθελα να ξέρετε και μια άλλη όψη του πράγματος. Πώς γίνεται η βοήθεια της ψυχής που είναι πέραν από τον τάφο; Πώς δίνεται η βοήθεια; Διαμέσου της Εκκλησίας. Πολλοί θυσιάζουν υλικά πράγματα να βοηθήσουν τους κεκοιμημένους μας. Βλέπουμε μάλιστα σήμερα να γίνεται της μόδας αυτό το πράγμα. Πολλοί στις εφημερίδες γράφουνε: «Αντί μνημοσύνου, δραχμάς χιλίας, πεντακοσίας, πέντε χιλιάδες, αντί μνημοσύνου στο γηροκομείο, στο ορφανοτροφείο, δεν ξέρω πού, για τη μητέρα μου, για το παιδί μου, για τον άντρα μου». Αντί μνημοσύνου. Είναι ένα τέχνασμα σατανικό αυτό.

Αδικεί την ψυχή και πέραν του τάφου, διότι ο σατανάς, στις διαθέσεις του, ζητάει την εκδίκηση της ψυχής μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία. Ζημιώνει ο άνθρωπος και πεθαμένους. Να μη φτάνουνε αυτά που μπορούσαν να φτάσουν διαμέσου της Εκκλησίας, με τους πιστούς εκεί. Διότι όλων των κεκοιμημένων ο φάκελος είναι ανοιχτός και δέχεται αυξομειώσεις μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία. Στη Δευτέρα Παρουσία θα σταματήσουν οι δοσοληψίες. Ό,τι βρεθεί, εκείνο και θα κριθεί.

Μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας μπορούμε να βγάλουμε και άνθρωπο από την κόλαση. Εκτός αυτών που διαβάζουμε στα χαρτιά, και σήμερα γνωρίζω δύο περιστατικά στο Άγιον Όρος που βγάλανε ανθρώπους από την κόλαση. Τώρα, τι έκαναν οι πατέρες, εμείς αυτό δεν το ξέρουμε. Εγώ σήμερα, από χθες είχα πάει στο Ίδρυμα, έκανα δύο ομιλίες και ήρθα τώρα κατευθείαν εδώ να κάνω την ομιλία αυτή. Το πρωί ήμουνα στην εκκλησία και ήμουνα μέσα στο Ιερό, πίσω από τον ιερέα που έκανε την προσκομιδή, και μνημόνευσα κι εγώ τους δικούς μου, τους φίλους μου, τους εχθρούς μου, τους πάντας, όσους μπορούσα να πω, στην ώρα που έκανε την Ιερουργία. Δεν είδα ένα πρόσφορο.

Δεν έφερε κανείς από τους εκκλησιασμένους ούτε ένα χαρτί. Και σήμερα δεν έφαγαν οι κεκοιμημένοι της περιοχής εκείνης. Διότι η τράπεζα που παρατίθεται στα Ορθόδοξα θυσιαστήρια δεν είναι μόνο για τους ζώντας, είναι και για τους κεκοιμημένους, αυτοί που θα μνημονευθούν στην προσκομιδή. Και μου δόθηκε ευκαιρία, όταν μίλησα στο κοινωνικό, να τους πω τα επίχειρα και τι τους περιμένει εάν δεν αλλάξουνε γνώμη. Αυτό βέβαια θα το καταλάβουν μόνο όταν πεθάνουν και πάνε από εκεί, και οι θυγατέρες τους από εδώ και τα παιδιά τους από εδώ δεν τους πηγαίνουν πρόσφορο στην εκκλησία. Δεν πηγαίνει το χαρτάκι αυτό να μνημονεύσει ο ιερεύς, να πει «Μαριγώς, Κωνσταντίνου, Νικολάου, Κατίνας, Γεωργίου, Δημητρίου» κ.λπ. «Μνήσθητι, Κύριε», να βγει!

Εκεί το πρωί, για να πέσει μέσα στο αίμα του Αμνού από τον ιερέα. Να κοινωνήσει και αυτός εμμέσως. Εμείς κοινωνούμε αμέσως, αυτός θα κοινωνήσει εμμέσως. Αυτό δεν το ξέρουν οι άνθρωποι και δεν το κάνουν. Και ζημιώνουν εαυτούς, διότι δεν δείχνουν αγάπη, και ζημιώνουν τους φίλους τους, διότι από εδώ έχουν άγνοια ή αδιαφορία. Δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω: αυτά δεν είναι τυχαία γεγονότα τα οποία έχει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Δεν θα είσαι καθολικός, πάθα δοσηλή σαμπέλη. Δεν έχει εκκλησία, από το φούρνο λιώστε από το χαπάκι, εσύ ο πεθαμένος πάθος. Δεν έχεις τίποτα, περιμένεις βοήθεια από καμιά λεγομένη εκκλησία του κόσμου. Αυτή που μπορεί να παρακολουθεί τους πιστούς και πέραν του τάφου, μέχρι της συντελείας των αιώνων, είναι μόνο η Ορθόδοξος Εκκλησία.

Που μνημονεύονται, που πηγαίνουμε το πρόσφορό μας με το χαρτάκι μας και με τη δραχμή μας, ή άλλα μνημόσυνα που κάνουμε και καλούμε ανθρώπους να συμπροσευχηθούν μαζί μας για κάποιον άνθρωπο. Σας είπα προχθές γι' αυτό, αν ενθυμείστε. Σήμερα στο Ίδρυμα αυτό έγινε κάτω λειτουργία και έγινε μνημόσυνο των ιδρυτών, του ζεύγους Βαρυμπομπιώτη, του Παναγιώτου και της Ειρήνης, και σας είπα: όπου βρεθείτε, αν δεν μπορείτε να στείλετε εδώ, μνημονεύστε τους. Εγώ μνημόνευσα εκεί που ήμουνα, είπα Παναγιώτου και Ειρήνης. Τους παρουσίασα εκεί στο θυσιαστήριο εκείνο. Ε, οι ψυχές αυτές σήμερα φάγανε σώμα και αίμα Χριστού, διότι επάνω στην Αγία Τράπεζα την Ορθόδοξη.

Και η θριαμβεύουσα Εκκλησία και η στρατευομένη Εκκλησία. Μεγάλη ευλογία στα χέρια αυτά που φτιάχνουν ένα πρόσφορο και πηγαίνουν στην εκκλησία. Μεγάλη ευλογία στα χέρια αυτά που θα γράψουν ονόματα και θα τα πάνε στον ιερέα, να διαβάσει και να βγάλει και να μνημονεύσει. Είναι ανοιχτοί οι λογαριασμοί μέχρι της συντελείας των αιώνων. Ορισμένων αυξάνουν επί το καλό και ορισμένων χρεώνονται επί το κακό, επί τα χείρω. Είναι άνθρωποι που με τη ζωή τους εδώ έφυγαν και απέθαναν. Με τις θεωρίες τους άφησαν πίσω συγγράμματα και λοιπά, που καταστρέφονται ψυχές. Όσες ψυχές καταστρέφονται, κρεμώνται λιθάρια στον λαιμό τους και πηγαίνουν παραμέσα. Κι όσοι έγιναν αιτία από εδώ άνθρωποι να σωθούνε, και εκείνοι να σώσουν άλλους, και ούτω καθεξής.

Να διαβάσουν και οι γραμματά τους ή να ενθυμούνται τις προτροπές τους και τις ομιλίες τους. Οι άνθρωποι αυτοί θα έχουν στο ενεργητικό τους και θα προσθέσουν. Διαβάζουμε Χρυσόστομο σήμερα και ανοίγει η ψυχή μας και γυρίζουμε στο ίδιο. Διαβάζουμε Ισαάκ Σύρο, διαβάζουμε Εφραίμ, διαβάζουμε Συμεών Νέο Θεολόγο, διαβάζουμε Γρηγόριο, Βασίλειο, τους Πατέρες. Όσοι πιστεύουν και γυρίζουν, γράφεται στο όνομά τους και μεγαλώνει ο λογαριασμός. Βυθικώς το ρησμένο ιδέα είναι, το καταλαβαίνουμε. Μόνο για τον αιρετικόν δεν δέχεται η Εκκλησία να προσευχηθεί. Για όλους τους άλλους και τους βαρυποινίτες, που λέμε, ακόμη, που έφυγαν από εδώ, και αυτούς τους ωφελεί η θυσία. Δεν είναι θέμα αργυρολογήματος. Δεν είναι εφεύρεση κληρικών για συμφέροντα, που λένε ορισμένοι.

Γράφεις στην εφημερίδα «αντί μνημοσύνου», έξω Χριστέ, έξω Εκκλησία, έξω παπά, εγώ θα στείλω στη μάνα μου ένα χιλιάρικο. Μπορείς να μου πεις πού μένει η μάνα σου; Μπορείς να μου πεις τη σύστασή της; Έχεις την αντρέσα της; Για πες μου πού μένει η μάνα σου. Πού θα το 'στειλες; Το 'δωσες στους γέρους να το πάνε, και οι γέροι τι θα πούνε; «Θεός χωρέσ' τηνε» θα πούνε. Στον Θεό θα αποτανθούνε για να τη βρεις. Πού είναι η μάνα σου; Πού την έστειλες; Και ο γέρος πραγματικά θα προσευχηθεί και θα τον ακούσει ο Θεός. Εφόσον εσύ δεν πιστεύεις, πώς θα γίνει αυτό; Και το πεντακοστάρικο θα πάει χαμένο και η μάνα σου δεν θα λάβει τίποτα. Αυτός που ξέρει την αντρέσα του καθενός είναι ο Χριστός. Είμαι εγώ στο μέτωπο. Εάν φύγω εγώ από το μέτωπο,

με στήσουνε στη μάντρα, θα με τουφεκίσουνε. Δεν μπορώ να φύγω. Επί ποινή θανάτου δεν μπορώ να φύγω. Όταν παρακληθεί ο λοχαγός μου, του γράψει κάποιος από εδώ, όταν ο στρατηγός πιεστεί, «Παναγόπουλε, δώσ' του πέντε ημέρες άδεια, δώσ' του, φέρ' τον λίγο πιο πίσω», έρχεται ένα χαρτάκι και λέει: «Ο Παναγόπουλος δέκα μέρες πιο πίσω, να βγάλει τις γκέτες, να βγάλει τις αρβύλες». Μόνος μου δεν μπορώ να φύγω. Αυτός ο μεγάλος με έφερε όμως πιο πίσω. Μου καλυτέρεψε τη θέση. Και αυτός ακόμη που είναι βαρυποινίτης, και αυτός ωφελείται. Αιρετικός να μην είναι μόνον. Ε, τι θα γίνει αυτός, εφόσον έφυγε από δω, ξέρω γω τι; Είναι φυλακή ο άντρας σου. Είναι φυλακή το παιδί σου. Είστε φυλακιστοί κλπ. Και ένας του φέρνει δυο κουβέρτες, ένας του φέρνει δύο πακέτα τσιγάρα, ο άλλος του φέρνει ένα ζεστό φαγητό.

Στη φυλακή, τι σου κάνει τώρα; Σου κάνει τι; Ανετοτέραν την ειρκτήν. Σου κάνει λίγο παρηγορημένη τη φυλακή σου. Από το να κοιμάσαι στο τσιμέντο, από το να μην μπορείς να φας ένα πιατάκι ζεστό φαγητό, από το να μπορείς να φας ένα γλυκό, το φέρνει άλλος. Είσαι φυλακή, αλλά σε ανακουφίζει, σε παρηγορεί. Αυτό γίνεται. Του κάνει ανετοτέραν την ειρκτήν. Μόνο του αιρετικού δεν τα δέχεται. Δεν είναι επινόηση. Θέλω να σταθώ στο σημείο αυτό. Τα μνημόσυνα και όλα αυτά τα πράγματα που γίνονται για τους πεθαμένους μας, τι συμφέρον; Αν ανοίξετε την πρώτη λειτουργία του Ιακώβου, σου λέει, είχε κανένα λόγο αποστολικός άνθρωπος;

Συμφέροντα, χωρίς υλικά πράγματα, γράφει για μερίδες των κεκοιμημένων μέσα. Αν πάρετε του Μεγάλου Βασιλείου τη λειτουργία, γράφει για μερίδες των κεκοιμημένων μέσα. Εάν πάρετε του Χρυσοστόμου τώρα, γράφει για μερίδες των κεκοιμημένων μέσα. Και οι ευχές, περί κεκοιμημένων μέσα. Και να σας πω και ένα τρομερό, το οποίο μας ενδιαφέρει. Λένε ορισμένοι ότι ήταν άγιος άνθρωπος αυτός, είτε του κάνεις μνημόσυνο είτε δεν του κάνεις, ήταν άγιος άνθρωπος αυτός. Πρώτα απ' όλα εμείς δεν ξέρουμε αν ήταν άγιος. Εμείς ξέρουμε την επιφάνεια. Αν είναι δεσμευμένος κάπου αυτός, μόνο ο Θεός το ξέρει. Και εκείνη τη μέρα θα δούμε ανθρώπους που τους είχαμε αγίους, ότι είχε κάνει ειδική κόλαση να σου βάλει μέσα. Εμείς δεν ξέρουμε. Μακάρι να είναι άγιος. Εσένα δεν σου παίρνει τίποτα. Αλλά αν δεν είναι, τι γίνεται στην περίπτωση αυτή; Το λοιπόν λένε ότι

δεν χρειάζονται αυτά τα πράγματα. Είναι, τα έχουν φτιάξει άνθρωποι. Βρε άνθρωπε, υπήρξε μετά τον Χριστό μας, τον άνθρωπο που έγινε από την Παναγία μας, άλλος; Υπάρχει μεγαλύτερος άνθρωπος; Αγιότερος άνθρωπος υπάρχει από την Παναγία μας; Δεν υπάρχει. Ε, ξέρεις τι γίνεται; Ξέρεις ότι σε κάθε λειτουργία βγαίνει και μερίδα της Παναγίας; Τι είναι εκείνο που λέει σε μια στιγμή «Εξαιρέτως της Παναγίας Παρθένου»; Τι είναι εκείνο, ξέρεις; Για άνοιξε τη φυλλάδα να ιδείς τι γίνεται γρηγορότερα. Θα ιδείς ότι έχει μπροστά του ο παπάς, απάνω στο δισκάριο, τον άρτον, και έχει δίπλα του το Άγιο Ποτήριο του οίνου.

«Τα σα εκ των σων» και λοιπά, και αρχίζει ο χορός έξω και ψάλλει το «Σε υμνούμεν, σε ευλογούμεν» και λοιπά. Ο ιερέας με σταυρωμένα τα χέρια δέεται εκεί επάνω και λέγει στον Θεό Πατέρα: «Κατάπεμψον το Πνεύμα Σου το Άγιον εφ' ημάς και επί τα προκείμενα δώρα ταύτα και ποίησον, και ποίησον τον μεν άρτον τούτον τίμιον σώμα του Χριστού Σου, το δε εν τω ποτηρίω τούτο τίμιον αίμα του Χριστού Σου, μεταβαλών τω Πνεύματί Σου τω Αγίω». Αμήν, αμήν, αμήν. Γιατί να τα κάνει αυτά; Ώστε γενέσθαι τοις μεταλαμβάνουσιν εις νήψιν ψυχής και πνεύματος, εις άφεσιν αμαρτιών.

Πνεύματος Αγίου κοινωνίαν. Ο άνθρωπος που κοινωνεί, αυτοί που θα κοινωνήσουν, αυτά τα μετουσιωμένα τώρα, λαμβάνουν κατά τον Μέγα Βασίλειο 23 χάριτες. Όταν τελειώσει αυτή την ευχή, συνεχίζει και λέει: «Έτι προσφέρομέν σοι την λογικήν ταύτην και αναίμακτον λατρείαν υπέρ προφητών, Αποστόλων, εγκρατευτών, μοναχών, μοναζουσών και παντός πνεύματος εν πίστει τετελειωμένου». Τα λέει κρυφά μέσα του. Εκεί λοιπόν εκφωνεί τώρα, λέει: «Εξαιρέτως δε της Παναγίας Παρθένου». Του είπε αυτούς, εξαιρέτως δε

αυτή η θυσία, η λογική ταύτη θυσία, προσφέρεται και για την Παναγία Παρθένο. Αμάν! Για την Παναγία Παρθένο προσφέρεται; Ναι. Ε, τότε πού να πάω εγώ; Πού να βρεθώ εγώ; Για μένα τι πρέπει να γίνεται; Για τον πατέρα μου, για τη μάνα μου, για τους άλλους τι πρέπει να γίνεται; Α, για την Παναγία Παρθένο προσφέρεται ακόμα, την άσπιλο, την αμόλυντο, την άχραντο.

Πού πρέπει να πάμε;

Αυτά τα κείμενα, τα ίδια της Εκκλησίας, μας προτρέπουν και μας λένε πού. Αλλά δυστυχώς δεν τα πιάνουμε αυτά τα πράγματα όσο πρέπει. Ο θείος Χρυσόστομος λέγει:

Ευχαριστώ.

«Τι μην; Ο Θεός του σώζεσθαι δέδωκεν οδούς, μόνον μη αμελώμεν». Δέδωκε, λέει, πολλούς τρόπους που μπορούμε να σωθούμε και εμείς κι άλλοι, μόνον μη αμελώμεν, μην αμελώμεν. Και σήμερα και αύριο και κάθε ημέρα, ει δυνατόν, οι άνθρωποί μας να μνημονεύονται, να βγάζουν μερίδα μέσα εκεί στη Θεία Κοινωνία. Και σε ένα άλλο μέρος λέγει το εξής: «Ταύτα οὖν εἰδότες, επινοώμεν όσας δυνάμεθα παραμυθίας τοις απελθούσι». Γνωρίζοντας πλέον αυτά τα πράγματα, ό,τι μπορούμε να κάνουμε, λέει, για αυτούς που απήλθον. Αντί δακρύων, αντί θρήνων.

Αντί μνημείων. Φτιάξεις καλό μάρμαρο και έχεις τη γνώμη ότι πήγε η μάνα στον Παράδεισο; Ή αν κλαις κάθε μέρα, ανθοδέσμες, έχεις τη γνώμη ότι βοηθάς ψυχικά; Όχι. Κάντε αυτά τα πράγματα, γιατί παραδέχεστε ότι εδώ μέσα κάτι είναι, μια περιουσία του Χριστού. Κάντε τα, αλλά η ψυχή δεν ωφελείται τίποτα. Αντί λοιπόν μνημείων, αντί δακρύων, αντί θρήνων, τας ελεημοσύνας, τας ευχάς, τας προσφοράς, ίνα κακείνοι και ημείς τύχωμεν των επηγγελμένων αγαθών. Διότι δεν ωφελούνται μόνο οι ψυχές εκείνες για τις οποίες το κάνουμε αυτό, ωφελούμεθα και εμείς που από αγάπη τους ανθρώπους αυτούς βοηθάμε. Λένε πολλοί: «Εν τω Άδη», λέει, «ούτε εξομολόγηση ούτε μετάνοια». Λες εμένα τώρα; Δεν υπάρχει μετάνοια, έτσι; Πού υπάρχει μετάνοια;

Δεν υπάρχει τρόπος να κάνεις έργα άξια της μετανοίας. Διότι τις αμαρτίες δεν τις έκανε η ψυχή μόνη που είναι στον Άδη. Τις έκανε και το σώμα μαζί. Και το σώμα τώρα το έχεις καταθέσει εδώ. Πρέπει να ενωθούν και τα δύο αυτά, να ζητήσουν τη συγγνώμη και να κάνουν και τον κανόνα. Διότι όμως αυτά έχουν διαλυθεί, τα εξ ων συνετέθησαν, γι' αυτό και ακριβώς τώρα, τώρα παρακαλούμε εμείς που είμαστε από εδώ να βοηθηθούν οι ψυχές εκείνες. Άστε λοιπόν, λέει, τα δάκρυα, άστε τα λιβάνια, καλά μάρμαρα και τους θρήνους, και κοιτάξτε, κάμε ελεημοσύνη στους ανθρώπους που μπορούν να πούνε «Θεέ μου, συγχώρεσέ τους», ευχάς, προσφοράς στην Εκκλησία και λοιπά, ώστε και εκείνοι να ωφεληθούν και εμείς να απολαύσουμε, γιατί ενεργούμε από αγάπη.