On Death

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Following on from these reflections, I think it would be good to add, after all that has been said, another subject—one that is equally serious and concerns every person who comes into this world. Every person who enters this world will one day leave it, whether he wants to or not, whether he believes it or not. He simply does not know when or how he will leave. The Holy Fathers have said many things about these matters.

Every person should know this.

The point is that one day he will leave this world. And here, in one of my notes, I see that Solomon the Wise says: “There is one entrance into life for all, and the same way out.” There is one way, one door, by which man enters the world, and likewise he will leave the world. What man does not know, I say, is what this will be like and how he will depart from this world. Our Lord has not told us when we shall die or what we shall die from, because then we would die a thousand deaths before our death. Out of His love, this has been hidden from man.

There is one more thing He has not told man: when He Himself will come. Man knows neither when he will go to the Lord nor when the Lord will come to him. These two things are hidden from man; he does not need to know them. A person must always live with the thought that, sooner or later, he will leave this world and stand face-to-face with his Creator. Whether he believes it or not—and I believe it—he will stand before Him. When this will happen, I do not know. It will happen in one of two ways: either He will call us to go to Him, unless we do something foolish ourselves, or He Himself will come—I mean, He will come as the Lord. Paul, who wrote the Epistle to the Thessalonians, says this at one point.

This passage forms part of the Apostle reading at the funeral service. It says, “We who are alive, who remain until the Second Coming of the Lord.” Notice that he says “we,” with an eta in Greek—not “you,” as though he meant, “You who will be alive at some distant time,” and so on. They expected it from one moment to the next. And today especially, when there are countless ways for a person to leave this life more easily, and when, as you know, whole families, circles of friends, and who knows what else are wiped out every day by the means of transportation and communication that we ourselves have invented, man should be more watchful than ever. So, then, the subject is death. Does death exist? That is the question.

Death exists as we understand it. But as things truly are, death does not exist. It depends on how a person thinks about it and what he means by death. By death we usually mean the separation of the soul from the body. That is the death people mourn. Yet in reality, even this death is not death; it is called sleep. It is merely a somewhat longer sleep than those times when we sleep and then wake again. That is why the places we call graveyards are not called graveyards by our Church, but cemeteries—sleeping places. What do you call graveyards here? Père-Lachaise? Père-Lachaise is French. Liverpool?

But when people use the Greek word koimitirio—a sleeping place—both grandmother and mother understand it, don’t they? In any case, in the language of the Church it is called a cemetery, a place of sleep, not a place of the dead.

Well then, madam—and Mr. Martiokis—you have learned Greek well, despite all the mix-ups.

And so our Church prays for those who have fallen asleep, for people who have lain down for a little longer. Why should it seem strange to you whether it is for a thousand, two thousand, or five thousand years? Since the Annunciation, since Christ came into the world, only two days have passed for Him. For us, two thousand years have passed, but in reality they are two days. We shall understand this when we die; we cannot understand it now. However much time passes for man, it is nothing. For man, you know, is eternal. Man is eternal. He does not die. “Though he die, yet shall he live.” There is life beyond the grave. You see, we look at graveyards and say, “I have lost my loved one,” and, “Farewell, my George,” and so forth, or, “May we meet again.” We remain here saying, “Farewell,” while others tell us, “May you live and remember him.” Yes, you are told to live, to remember him, and to remain here.

“Do not leave!” Such things are foolish; they arise from our ignorance. We must acquire a right understanding, both for ourselves and so that we may teach others. For if we fail to understand this matter of our entrance into and departure from this world, one day we shall fail altogether. I want us to know, then, that death exists, and indeed that death is twofold, not single. It is not merely the death we see, over which we weep and put on mourning, turn the pictures upside down, and remove sweets from the house, lest Death be sweetened and return. That is not what death truly is.

That death will be healed. But there is another death: the death of the soul. Just as death involves a separation in the body, there is also a separation in the spirit. The body needs the soul in order to live, and the soul needs God in order to live. We should mourn those who are separated from God, lest the other death overtake them. We should not mourn those who are united with God, for even if they die, they shall live. “He who believes in Me, though he die, yet shall he live,” God says. A person must therefore understand this matter correctly. When did Adam die? Spiritually, he died at the moment of his disobedience. Bodily—

—he died 930 years later. Do you know that there are also living dead? You went to school; have you never heard the parable of the Prodigal Son? What did the father say to the elder son about his younger brother? “This brother of yours was dead and is alive again.” But how was he dead? He was out getting drunk with his girlfriends! Precisely—that is exactly why: he was far from home and far from God. Such a person is a living corpse, a walking graveyard, as we said here one evening. Remember another passage: a man asked permission to go and bury his father, but Christ did not grant him permission. When the man offered this as his excuse, Christ told him, “Let the dead bury their own dead.”

There were dead men wearing neckties in his village who could bury his father. “You come and stay close to Me,” He tells him. Have you ever read the Apocalypse, to see what it says to an angel—or to a bishop? “You have a name that you are alive, but you are dead.” Do not be misled by how easily we say, “How are things at home?” “Glory to God, we are well.” In what sense are you well? No one goes to Church.

They live in sin; some lie, some steal, some do not believe, and some blaspheme. So what does “Glory to God, we are well” actually mean? That we are healthy? That we have food to eat? How are we different from mice, which eat without working, while we work in order to eat? You work, and so you say, “Glory to God, we are well”? What is well about you? In proportion to the people living in them, most of our homes ought to have flags flying at half-mast outside.

There are so many living dead inside—people who have no relationship with the Church or with God, who do not believe, do not pray, do not attend Church, do not receive Holy Communion, and do not bear children. There ought to be one flag at half-mast for every person inside—not to mention one coffin for each of them waiting in the hall.

We do not grasp this. We look elsewhere, although this is what truly matters. When asked, “How are you? How are things?” we answer, “I have a second car,” or, “I have a color television,” or, “Why shouldn’t I be well? I have money in the bank.” None of that counts here. The person who may in some measure consider himself secure is the one prepared both for this world and for the next, because this world continues into the other.

People say, “Hell and Paradise are right here.” It is foolish to speak that way. Yet Hell does begin here, and Paradise also begins here. Wherever the revealing flash of death finds each person—whether fallen or standing—that is where he will remain in eternity. This is what should fill a person with awe, whether young or old, because, as you know, death takes people without regard to age. It does not go only to the elderly. It is true that we elderly people are moving toward death, but the young must not forget that death is also moving toward them. If you visit the cemeteries, you will see more lambs than rams. Yet we refuse to reflect seriously upon this reality. Then suddenly we find ourselves face-to-face with it, and many people afterward lose their health; some take their own lives, while others are confined to psychiatric hospitals.

Why? Because they never prepared to die. They prepared only to live. As I said this morning at the end of the talk, man did not come into this world merely to live. Man came in order to die, and he dies in order to live. This life is simply an arena in which man must struggle against the world, himself, and Satan—the three principal enemies he faces—so that, if he becomes fit for that other life, he may remain with God forever. If he refuses to make use of this opportunity, he will find himself deceived on that day. Yet those who have not looked deeply into these things naturally ask: Who made death? The answer is this: man fashioned spiritual death with his own hands, while God permitted bodily death out of love.

Read the texts of our Church, my friends, and you will see that bodily death—the separation of the body from the soul—was permitted so that evil might not become eternal. For Paul says: “It is sown in corruption; it is raised in power. It is sown a natural body; it will come forth a spiritual body.” You give leprosy to the earth, and tomorrow you will receive gold. You give it cancer, and you will receive a sound body. What misery there would be if man never died—the world would reek with disease. Death is deliverance. People fall into God’s furnace and will emerge as new human beings. Have you ever read the explanation for the first Saturday of Souls, observed before the Gospel of the Last Judgment during Great Lent? Read two or three lines of it—the words printed in black.

Read why this first Saturday of Souls was instituted, and among other things you will find it saying that we shall all rise at one age: thirty-three years old. But who believes that he will rise? “I have lost my loved one,” you tell me. What was this person—a key that you misplaced? Was the person you “lost” an object? Can human beings be lost? Have you never read in the Apocalypse, “Death gave up the dead,” and that the earth and the sea gave up the dead who were in them? Have you never read that? Have you never read or paid attention to the prophecy of Ezekiel, which the Church reads when the Epitaphios returns from the procession? Do you not hold the service book in your hand then? Go and look at it. Did God not show Ezekiel how we shall become whole human beings once again?

God showed Ezekiel the bones of the whole world scattered across a great plain. Did He not tell him to prophesy so that they might come to life? He prophesied, and at his word the whole plain began to move, and each bone came together in its proper place. Then he saw sinews appear, then flesh, then skin, until the people lay there as the first man had lain before God breathed life into him. Then the spirit entered them, and they all stood up. What does this mean? Is it not speaking about the Resurrection? But who will believe, and who will pay attention? The steamroller of habit has buried all these truths beneath it. My beloved, there are two deaths: bodily death and spiritual death. Bodily death will be healed. Whether they wish it or not, both believers and unbelievers will rise again. The difference is this:

What will enter the body that rises again? What will enter it is whatever we laid in the grave—or whatever state we are in at the Second Coming, when, as Paul says, human bodies will be changed in the twinkling of an eye. Some will remain below, heavy with sin, while others will fly upward to meet the Lord in the air. If a person has even a little yearning and, with God’s help and through his own struggle, departs this life in metanoia—repentant, baptized, confessed, and spiritually prepared—then, in laying his body in the grave, he is doing nothing more than entrusting a dove to safekeeping. On the day of the general Resurrection, that soul will enter its own body again. What he laid down, he will receive back. But if...

An unbeliever, a blasphemer, an immoral person—someone who spent his life far from the Church, far from God, and far from the Mysteries—also deposits a raven in the treasury of Hades. And tomorrow it is a raven that will enter his body. Both groups will rise, but some will be with God and others with Satan. But did God make Hell for man?

He made the Kingdom. “Come, inherit the Kingdom prepared for you from the foundation of the world.” But is there no Hell? There is Hell, but it was prepared for the devil. “Depart into the eternal fire.” Was it prepared for us? No: “Prepared for the devil and his angels.” Yet you wanted the devil as your adviser. You lived your life with him. You did not receive Me; instead, you blasphemed Me and the Cross. Consequently, you remained with him, and you will go where he goes. Why, then, do we accuse God of having made Hell for man? Hell is for Satan, while Paradise—the Kingdom of Heaven—is for man. But man does not do deeds worthy of the Kingdom. If I spend my life working on the devil’s building site, am I then going to collect my wages from Christ’s building site? How could that be?

Will a man say, “I worked for the devil, but now God will tell me to come inside”? It is very foolish to think this way. There are, then, two deaths: the death of the soul and the death of the body. We say, “He died.” Death means separation from life—separation from life. You see that all the lights in this room are alive, except for three. Those three are not alive. Why not? Because they do not share in the light. Now, this light is not God, nor is it life itself; it is only an illustration. Man is not life in himself; he participates in life. And life is Christ. If you do not have Christ, you do not have life. “He who has the Son has life; he who does not have the Son does not have life.” Christ is life. “I am the life.” This is why His side is called life-giving, and why His tomb is called life-giving.

This is also why the Cross is called life-giving, and why the Holy Chalice offered to man contains the Bread of Life. A person who has no living, organic bond with Christ—above all through Holy Communion—is, I repeat, a living corpse. Separation from life is death, and God is life. Since we do not want God, we remain living corpses, like these lights you see here. What is needed? They must make contact. We turn the switch, the connection is made, and immediately they come alive; immediately they rise, like the other lights you see shining at this moment. So it is with man. As long as he does not want Christ, who is life, he is a living corpse. He possesses natural life: he eats, drinks, thinks, feels, shouts, understands, and experiences pleasure.

But he does not possess spiritual life. Animals, reptiles, birds, fish, and the rest possess this natural life. What he lacks is spiritual life. Adam sinned, was cut off from life, and at that very moment died spiritually. He was severed from life, and separation from life is death. Bodily, I repeat, he died 930 years later.

There are, then, two deaths. We are especially inclined to mourn the second—the separation of the soul from the body—although this death is nothing. It is merely a brief episode. And what kind of brief episode is it? It is like what happens to chicks. You know how a hen has fifteen or twenty eggs beneath her wings. As she broods over them, birds are being formed inside. Is that not so? Now consider how the hen might think—and how we often think as well.

Imagine the hen speaking to the chicks: “Well, what do you say? Would you like to come out of there, where you are all curled up?” They do not want to come out. But the hen does not listen to them. Tap—she strikes the shell, and the chick comes out. “Look outside! Look at the sun! Look at the food!” And the chick says, “To think that I was sitting curled up in there!” So it is with man inside his body. However handsome he may be, however strong, however much people applaud him, however capable he may be, he is nothing more than a little bird that breaks through its shell, leaves the body below, and flies away to the place of rest prepared for it. It is nothing. Mark well what I am telling you. I have experienced what I am describing to you now. When you leave your body, you will recoil from it. If your angel told you to turn back and enter it again, you would not...

Would you go back in? Would you return to a carcass? Would you go inside that thing? That is what the body is. The thing you cared for, cherished, and kept in order is a carcass and nothing more. It is a prison. Even if a woman has left ten children behind, clinging to her deathbed in a scene filled with emotion, she still longs to depart from that carcass, from the body lying there. You see, this illuminating teaching is no longer heard. We do not read about these matters; consequently, we pay no attention to them and know nothing about them. And you see what happens when a soul departs from this world. Often we do not even consider whether the person departed in a good spiritual state. For if someone departed well, it is a joyful event: that soul has been placed in safekeeping and is no longer in danger.

We do not know what will happen. Today we may be standing, but what about tomorrow? Have you not heard what Paul says? “Let him who thinks he stands take heed lest he fall.” We think we are walking rightly now and that all is well. But will it still be so tomorrow? Who knows what temptation may come, what illness may visit us, or how Satan may deceive us? If I am now attaining the purpose for which I live here—the victory I hope to gain there—why should I not depart now? What do I need: to breathe a little more oxygen, eat a few more onions or beans, or consume a few more of God’s calves? Will the world come to an end if I do not eat them? I do not imagine that I am indispensable or have something no one else can offer here. By God’s grace, He can make use of all things. It is to my benefit to depart at the most fitting moment, and Christ knows when I can bear the greatest fruit.

He knows when to place me in safekeeping. Yet we weep, torment ourselves, and cry out over a relic. I want you to understand that when we stand before a coffin, the whole person is not there. If you were to see me lying in a coffin now—assuming you had time to come and were not too busy—you would not properly say, “That is Panagopoulos.” You would say, “That is the relic, the bodily remains, of Panagopoulos.” If you saw my soul, you would say, “That is the spirit of Panagopoulos,” or “the soul of Panagopoulos.” Then where is Panagopoulos himself? When the two are reunited, there will be Panagopoulos. For now, we have his bodily remains. What does “remains” mean? It means what has been left behind. The soul is one thing, the body another, and the two united are something else. One is the spirit of Panagopoulos, another is the bodily remains of Panagopoulos, and the two together are Panagopoulos. We must learn this.

We learn so many other things; let us also learn about death. Let us make this truth our own and keep it in our nous, our spiritual intellect, day and night. Yet this is the one subject we want nothing to do with. We turn our faces away and knock on wood whenever we hear about death. Wood is supposedly a poor conductor, you see, so that death will not hear us. If we knock on wood, perhaps death will go elsewhere; because wood is a poor conductor, even if death hears, it will not reach us! We have filled our lives with every kind of superstition. I repeat: there are two deaths. That is why we must rise from the dead beginning here and now. When a human being is baptized, what is his condition beforehand? He is born dead. Even if someone says that he was born alive, spiritually he is born dead.

He is bodily alive but spiritually dead. This is why you hear the words spoken at the baptismal font. The font is not merely about becoming godparents, social distinctions, or personal advantage, as some people imagine. It is a burial. Someone who enters the world dead and cut off from God is buried there and rises again. From that moment, the black coal of that soul glows red. The newly baptized person is immediately joined to the Holy Chalice and to the Holy Altar. The infant is taken into the sanctuary, before the tabernacle, and immediately receives the Body and Blood. The child has come alive, if we truly believe. Life has entered him, and from then on care must be taken that Satan does not extinguish the flame lit on the day of Baptism. This is the purpose of Holy Communion afterward, and the purpose of Confession after Baptism: they preserve the life that was given freely in Baptism.

The devil understands this better than any of us. That is precisely why he attacks us Orthodox Christians so fiercely. The things seen among the Orthodox are not seen in any other religious body or teaching in the world. Do you see such things among Muslims? Among Roman Catholics? Protestants? In Judaism? Only in Orthodoxy. Satan knows that Orthodox Christians have escaped from him, that from infancy they have been grafted into Christ. That is why he fears them and wages war against them. When John Chrysostom confronted Satan, he asked him what he feared among Christians. “I fear the water,” Satan said. “I fear the blood and a piece of wood.” The water is Baptism, the blood is Holy Communion, and the wood is the Precious Cross, which belong only to...

Only the Orthodox Christian, and to no one else. Continuing these reflections on death, I would like to add a few more things. A person must know that beyond the grave there is not death, but life. He passes into another state; he remains conscious and continues to think, but he cannot act by himself. He repents of whatever evil he committed, but he cannot undo it or set it right. Why? Because he has laid aside his body. He is no longer a complete human being, but the spirit of a human being. Whatever he sinned through the body must also be set right through the body. As for our Christ—since we cannot see beyond the grave, and many of us do not even make it as far as the graveside...

It is one thing to speak philosophically about death. The doctors may have told us not to become upset, so we send a wreath and do not even attend the funeral. Yet from childhood we know that we can see only as far as the grave. We do not know by ourselves what lies beyond it. Of course, many say, “My poor man, who has ever gone there and come back, for you to tell me there is life?” Has no one come from there? Was Christ not there? Is what God tells us not enough? Did He have some reason to deceive us or take our money? Did He not go there? He came from there into this world, and has He not returned there and now waits for us? Has He not become our forerunner? Do we understand what this means—that Christ is our forerunner in our return there?

We know the prayer: “From this earthly homeland, grant me Paradise once again.” There are three forerunners connected with three great events in the history of humanity. Before Christ came into the world for the first time to visit mankind, He sent John the Forerunner.

Before He comes again at His Second Coming, Elijah will be His forerunner. The second forerunner of Christ’s coming is the glorious Elijah. And before man returns to Paradise, Christ Himself goes before him as his forerunner.

So that man, God’s beloved child, may go to Heaven, he has God Himself as his forerunner.

Never! As you sit in front of that idiot box, letting it bombard you and teach you, why not open this letter from God and see what it says about these things? For I am not speaking to you outside Holy Scripture; I am speaking to you from within Holy Scripture. A person, then, does not die; he lives beyond the grave. Yet, I repeat, everything depends on the state in which death finds him. And because death comes unexpectedly and is unmoved by anything, a person must always have his ticket in order—not leave it at home, but carry it with him at every moment.

Suppose it were possible for us to go to Hell at Christ’s command, and for me to preach there and say: “Gentlemen, all of you who have been here throughout the ages, from Cain the fratricide onward, tell me what you desire. I am at your disposal. Christ has sent me to ask you: What would you like Him to grant you or do for you?” Do you know that there would be only one voice and one request from all those who have been in Hell throughout the ages—some of whom lived for many years: fifty, a hundred, two hundred, or five hundred? Do you know what it would be? They would all make this one request: “Beg Him to let us put on our flesh once more and return to the earth for…”

“…two minutes, so that we may cry out, ‘I have sinned!’ and then die again.” That is what they failed to do during all those years when God, in His long-suffering, waited for them. We see God’s long-suffering especially in the days of Noah. Noah received the command when he was five hundred years old and completed the ark when he was six hundred—a hundred years later. Just think: with the primitive means available then, how many people must have worked during those hundred years to build that immense vessel capable of holding so much; how many earned their bread from it. Yet not one of them—not one of the craftsmen—entered the Ark. It was unbelievable. They all thought Noah had lost his mind and treated him as a joke. The workmen took their money and did everything required of them.

But they remained indifferent. Animals entered, wild beasts entered, crocodiles entered—every creature entered—but the craftsmen who had built the Ark did not. How much longer could God show long-suffering? How much longer? He showed long-suffering for 5,508 years, until the woman worthy to give birth to God was found, so that God might become man in the world. How much longer could He wait? Has He not also given us years for metanoia, for repentance and return? And yet, unfortunately, we have not used even moments of those years for our salvation. For just as a person can condemn himself to Hell in a fraction of a second, so too, if there is sincere metanoia and Holy Confession, and if he has been baptized, he can be saved in a fraction of a second.

By his own reasoning and his own senses, a person can reach only as far as the grave. Beyond that, the mystery of death remains a mystery to him. But Christ, who loves the world so greatly and knows that man is bound to his senses and wants to learn more about these hidden things, once drew back the curtain and said: “Gentlemen, you can come only this far. So come with Me, and I will help you see what happens beyond the grave.” Then He told that most beautiful and profound parable of the Rich Man and Lazarus. When death visited them both, it separated them. It took one of them upward—the poor man Lazarus. He had not practiced almsgiving, because he had nothing with which to give alms; instead, he made use of his long-suffering and patient endurance.

That is indeed something—a great talent: bearing wrongs without resentment. Do you know what it means for another man to feast right over your head? The aromas of the food reach you, while you lie covered in sores outside his gate, with only dogs for nurses, licking your wounds. What would we have said? “May it stick in his throat!” But Lazarus did not say that. He endured patiently and, though he had no money and could give no alms, he gained Paradise. The other man, because he misused the good things God had given him, found himself below, for there was no one to deliver him. I often hear people say: “Do you mean to tell me that man is still alive? Hell is here, and Paradise is here.” We need not go back to ancient times; let us look at our own time.

My dear friends, did not everyone call the late Onassis blessed? Who did not? Tell me, who? Who did not admire him? Who did not envy him? Who would not have wanted to imitate him? Who? Where is Onassis today? Not even his name remains. Poor Alexander, his young son who would have carried on his name, departed before him. Then Onassis himself died in a glass chamber in Paris. Though he held the oceans in his hand, he could not prevent it. Today not even his name continues. What do you have to say? And his companion, Callas, who also held Europe and the whole world in her hand—where is she? Not even her remains are left; they became ashes and were scattered to the four winds. We need wisdom. We need wisdom, I tell you.

We need wisdom, but we do not want to see. We do not want to see. We have examples from our own time. A person does not need to go far back and search for others. If he looks at those around him, he should immediately become humble, come to his senses, and say: “My God, what if I depart tonight?” Who told you, my dear friend, that you will return home? Who told us that we will live to see the morning? Who told us that we will reach this evening? Since no one has guaranteed or promised this to us, who considers that he may depart today and find himself before his Lord?

Sometimes our accounts are not in order at work, and our hearts tremble. The doorbell or telephone rings, and our hearts nearly leap out of our chests because we may lose our job or go to prison—all over trivial matters. But here we are dealing with an account of eternal consequence, because once that curtain falls, it does not…”

“…rise again. The curtain will rise only for judgment, and then there will be no more opportunity. Christ told us that every one of us—rich and poor, strong and weak, educated and uneducated, magnates and ordinary people—will pass through the door of death. If a rich man dies two days later, what difference does it make? He ate a few more steaks; that is hardly worth discussing. Yet we sometimes say, “The poor man is always ill-fated.” Do you truly believe that? That is not how things are. In any case, Christ drew back the veil beyond the grave and revealed that life exists beyond it. He shows us two conditions: where the rich man went, who was not rich toward God and showed mercy neither to his fellow man nor to himself, and where the other man went. Does this tell us nothing? Has He not told us plainly? What more do we want Him to do—take us by the hand?

“If He wants to take us by the hand, I want a man,” a student once told me. “I want a man.” “Lazarus,” I replied, “and I am sorry that you are a Cypriot. You come from Cyprus, and I am sorry to hear you say this. Cyprus is filled with the testimony concerning Lazarus. I ask you: Did he not go there and return here, and then live for another thirty-three years? Did he not become bishop of Kition? Is he not the man who never laughed again? Have you never read about him? You should be ashamed, as a Cypriot, to ask me, ‘Who ever departed from there and returned?’” When you have a man who went, returned, and lived such a life afterward, we must be deaf indeed to claim that no one has ever gone and no one has ever returned. But unfortunately, what can we say? What can we say? Man does not want to believe. That is why Pascal says somewhere: “For those who want to believe, there is abundant light; for those who do not, there is abundant darkness.”

Man must be willing. And I do not know whether you have noticed the fearsome lesson Christ gives us at the conclusion of His words concerning Jerusalem, which we hear in the Gospel on the evening of Great Tuesday, from the twenty-third chapter of Matthew. He concludes: “Jerusalem, Jerusalem, how often I desired to gather you beneath my wings, as a hen gathers her chicks.” He says, “I desired to gather you as a hen gathers her young.” I do not know whether you are aware of what naturalists say about the hen: that she has nine distinct calls. When all is well, you hear her clucking; she has found a little worm, and the chicks come. When a hawk flies overhead, she makes another kind of call. I spoke to you…”

“I spoke to you gently, and I spoke to you sternly. I sent you prophets; I allowed you to be taken captive; I did everything—what did I not do?—and you were not willing.” It was not that you were unable; you were unwilling. That is the issue. There is also another passage—those who read will confirm it—in John 5:39, a verse that some people interpret incorrectly. It says: “You search the Scriptures, because you think that in them you have eternal life.” Here, “You search the Scriptures” is not an exhortation commanding them to search. It means: You who search the Scriptures and think that in them you will find eternal life—“these are they which bear witness concerning Me.” I am eternal life; Holy Scripture is not eternal life. Holy Scripture leads you to Me, who am eternal life.

“Yet you are unwilling to come to Me, that you may have eternal life.” You do not want to come. And why does man today not want Christ? Why do we not want Christ? Because He reproves our lawless way of life. He reproves the unlawful bed, the illicit relationship, the unlawful dealings, even what is cooking in our dishonest pot. That is why we do not want Christ. Otherwise, if Christ were to turn all His “do nots” and “thou shalt nots” into “yes,” would we not want Him? We would say, “Where have You been all this time? Where are You?” If He permitted adultery and fornication and everything else, then we would want Him. But Christ did not say that, nor will Christ ever say it. The truth, then, is that we do not want Christ. And you saw the exchange between the Rich Man and Abraham. “Send Lazarus,” he says, “to dip his finger—to dip it.” Do you grasp this?

I dwell on these words and separate them out for you. He did not ask Lazarus to bring him a glass of water or anything like that. He says only, “Let him dip his finger.” He gives way; he accepts even that. Let him at least dip his finger. How much water can a finger carry—from there to here? How could it carry any? “Let him dip his finger,” he says, “and put a little water on my tongue, for I am burning here.” He settles for a single drop, if even that were possible—simply to lick a wet finger, nothing more. And yet such is the flame in which he lives. Now try to extinguish that truth. Try to claim it is not so. Christ will say: “Did I not tell you? Did I not show you? I opened the scene before you so that you could see what things are like there. Do you want to reject it? Reject it, then. But you will be accountable; you will not be able to tell Me that I misled you or…”

“…hid something from you.” And you heard the answer Abraham gave the Rich Man: “This cannot be done. Justice reigns here; the whole scene has changed. You received your good things below, while he received affliction. Now you are in anguish, and he is comforted. Here, things are set right. Besides, I must tell you that even if I wished to do this for you, I could not, because a great chasm has been fixed between us and you. No one can pass from here to you, and no one can come from there to us.” When the Rich Man realized that his case was lost and nothing could be done for him, do you remember what he said? “Then send Lazarus down. I have five brothers whom I left below, and they think as I did. Let him warn them not to come here…”

“…to this place of torment.” He speaks of torment. Abraham answers: “They have Moses and the Prophets; they have the sacred writings.” The Rich Man is asking for some small resurrection to take place. But no one believes. People will say, “He only appeared to be dead; science has explained that.” And there goes the resurrection—no one believes it. “No, Father Abraham,” he says, “they do not believe.” He drew that conclusion from himself, because he too had utterly disregarded everything that was written. “No, Father Abraham, but if someone goes to them from here, then they will be persuaded.” The answer comes: “If they do not hear Moses and the Prophets, neither will they be persuaded though one rise from the dead.” The person who has the power to reject the Gospel and the sacred writings—and who therefore goes astray because he does not know the Scriptures, as Christ said—rejects everything. Even if he sees miracles, he rejects them. Besides, miracles do not create faith.

Is a miracle itself faith? Some people say, “Unless I see, I will not believe.” But once you see, it is no longer faith; it is knowledge, and Christ does not reward mere knowledge. “Faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen,” says Paul. Read the first verse of the eleventh chapter of Hebrews: “Faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.” I hold fast to things I cannot see, but this presupposes humility. Yet we have taken up the scholar’s pen and refuse to humble ourselves. So we approach these matters with our own reasoning, and there we stumble and remain in the vestibule. Christ has hidden nothing from us. He has told us not only what happens beyond the grave, but also that we will rise again in the future. This is what brings consolation to man.

In the vision I mentioned to you, found in the thirty-seventh chapter of Ezekiel, the entire scene shows how we will be restored as human beings. “We look for new heavens and a new earth, in which righteousness dwells.” This present world will pass away, and we will live beneath another heaven and upon a new earth, because Christ wills it. Yet people now do not want it. Who would not want to live again? And still, in his wickedness, man rejects even this so that he may remain in sin, refuse to believe, and avoid following the way of Christ. How comforting it is to be told that I will rise again and be delivered in this way! At this point, since we are speaking about death, life beyond the grave, and the day of the Resurrection, I would like to say a few words about the phrases I mentioned earlier, which cause some people to stumble.

For Abraham says to him: “Besides all this, a great chasm has been fixed between us and you, so that neither can we cross over to you, nor can you come from there to us.” All the heretics and the entire Protestant world seize upon this passage and accuse us because we hold memorial services for the departed. They say: “Do you not see how the priests are deceiving you? What are you saying about memorial services? Whom can you help? Does the passage not say there is a chasm and no one can cross it? How can a priest do such a thing?” What do you think? They seem to be right, do they not? And yet this very passage is the foundation for the memorial service. For you should know that the Church does not abandon a person. A person’s account—whether righteous or unrighteous—will not be closed until the Second Coming.

At the Second Coming, everyone’s record will undergo changes—some for the better and others for the worse. People who lived rightly here, as God desired, and generously shared what they had; who enlightened others, spoke and wrote, showed concern, offered counsel, and so helped other people to be saved and to grow in virtue—these people will have a share in the salvation of those whom they helped. But others spread evil and sin, wrote corrupt things, and led people into unfaithfulness. Even after their death, because of their theories, their words, and the lives they lived, people continue to sin and are condemned to Hell; and so their torment will become still greater. This is how the records of human beings continue to develop.

Until the Second Coming, the Church plays a great role in this matter through prayers, supplications, memorial services, and above all through the Mystery of the Holy Eucharist. I want you to understand this, not only for the sake of your departed loved ones, but for your own sake as well. Pay attention, and begin today to do what I am about to tell you. Otherwise, we shall all pay the price when we die. Then we shall understand the harm we have done. Abraham says, “Even if we wished to cross over, we could not; and even if you wished to come here, you could not.” Precisely so: by ourselves, we cannot go from here to there, nor can our loved ones come from there to here. That is why we place Christ between us, for He has authority over both the dead and the living, since He reigns over death. Here lies the secret.

Suppose I am unable to leave the front, where I have gone six months without taking off my boots and gaiters. If someone dear to my captain appeals to him from outside, the captain may give an order for me to be brought a little farther back, into the dugout, so that I may rest and stretch my limbs. That is something I cannot do for myself. For who, once in Hell, could leave by himself? You hear mediums saying, “I went and met my mother and father,” or, “I spoke with my son,” and so on. You spoke with Satan, who imitates their part and their voice and knows the circumstances of their lives. Alas, if souls could simply wander about, who would remain in Hell? And why would all the Pharaohs be gathered in Athens, where there are so many mediums? Who would remain in Hell? These notions of ours are absurd. But because ignorance afflicts us in these matters, we do the things we do and suffer what we suffer. This, then, is why the memorial service was instituted.

And I am deeply saddened by those people whose notices I read in the newspaper: “Instead of a memorial service, one thousand drachmas has been donated in memory of my mother.” Really? Where does your mother live? What is her address? Where did you send her that thousand-drachma note? Did you send it through the nursing home? Do the elderly there have some connection with your mother? Did you send it through the orphanage? Who rewards these things? Who? Why are you not concerned with the One who holds your mother, your father, and the soul of your loved one in His care? You do not believe in Him, yet you place a notice in the newspaper so that the charitable institution may receive the donation through the paper and everyone may know that you gave it. Since you know its address, send it directly to the nursing home, directly to the sanatorium, or directly to the orphanage. Why announce it through the newspapers? So that the world may know that you honor your mother?

Alas for these people, and for those to whom they turn. The poor departed cannot receive anything from them. Christ holds the souls in His hand, and helping a dear soul is a matter of five drachmas. It is not a matter of thousands of drachmas, as some say: “Why should I go to church? It costs so much; the priests demand so much,” and so on. They demand nothing. Take your little prosphoron loaf and your slip of paper with the name, and the matter is taken care of. That is the point. It does not depend on how large the collection plate is, how many candles are lit, or how many hierarchs attend. That is not the point; do not merely gratify your pride. Of course, if the bishop comes, that is good—very good—because he reads certain prayers, and these are no small matter. I do not have the Book of Needs with me, or I would read them to you so that you could hear what they say.

Look at what those prayers say and how greatly we need them, both for ourselves and for our loved ones who are there. But even when you cannot do things in that way, you can still help simply by offering a prosphoron loaf. The secret of the matter is this: how can you bring your loved one into contact with Christ? Saint John of Euchaita says, “It is good for the lantern to go in front. But often, in the darkness, even when it comes from behind, it still gives light.” This is what he meant. When someone waits until late in the day, as we do when we come at the end of the Liturgy, and then brings the prosphoron to the priest, what can the priest do with it by then? He will simply commemorate the name. He needs it from the evening before or very early in the morning, at the Proskomide. But as I have unfortunately seen even here, we often arrive so late that we hear neither the Apostle nor the Gospel.

Of course, some people have genuine reasons and cannot come. But others have no reason; they are simply ignorant, and so they do not come. And their loved ones, waiting there, remain without a money order, without a letter, without a parcel. Have you ever served at the front? Ask me—I served there five times. They would call out the names, and everyone would receive letters, money orders, and parcels, while some received nothing at all. How do you think those men felt? Had they left no one behind, or had they left only enemies and no friends? We shall understand this only when we pass beyond the grave, I tell you. So, when the priest removes a small particle that morning in memory of Nicholas, Katina, George, and the others, and later places it into the Blood of the Lamb and says, “Wash away, O Lord, by Thy precious Blood, the sins of Thy servants here commemorated,” this brings the departed greater consolation than anything else.

Afterward, the departed partake indirectly. We receive Holy Communion directly because we are present; they partake indirectly. This is their beautiful hour, the day of the departed. And should I also bring some kollyva, the memorial wheat? Bring it, so that when it is distributed, someone else may take a little in his hand and say, “May God forgive him.” Many people who themselves need the prayers connected with the kollyva receive some and pray that the departed may be forgiven. This is where discernment is needed when we hold a memorial service. We should invite faithful people, people who will say, “My God,” and whose prayer can stir and move Christ. It should not be only relatives who put on a tie and say, “I have no black socks to wear.” Wear red ones if you must, but have purity within you, so that you can pray. People need to know these things. The subject I am speaking about, which we have touched upon tonight, would require ten talks—not for me to cover in a single hour these eternal matters of death, the Resurrection, and...

the preservation and assistance of people beyond the grave through memorial services. May God grant that, at some other time and on some greater occasion, we may speak about these things again.

Σειρά αυτών των προβληματισμών, νομίζω ότι καλό θα ήταν σε τόσα που ελέχθησαν να προσθέσουμε και ένα θέμα, το οποίο είναι κι αυτό εξίσου σοβαρό, που αφορά κάθε άνθρωπον ερχόμενον στον κόσμο, που εισέρχεται. Κάθε άνθρωπος που θα εισέλθει σε αυτόν τον κόσμο, θέλει δεν θέλει, θα εξέλθει μια μέρα. Είτε το θέλει είτε όχι. Είτε το πιστεύει είτε όχι. Δεν ξέρει μόνο τον χρόνο και τον τρόπο που θα εξέλθει από αυτόν. Οι Άγιοι Πατέρες έχουν πει πολλά πράγματα επάνω σε αυτά τα θέματα.

Θα πρέπει κάθε άνθρωπος να το ξέρει.

Το θέμα είναι ότι μια μέρα θα εξέλθει από τον κόσμο. Και βλέπω εδώ σε μια σημείωσή μου που ο Σοφός Σολομών λέγει: «Μία δὲ πάντων εἴσοδος εἰς τὸν βίον, ἔξοδός τε ἴση». Μία, ένας τρόπος, μία θύρα που εισέρχεται ο άνθρωπος εις τον κόσμο και εξίσου θα εξέλθει από τον κόσμο. Εκείνο, λέγω, που δεν ξέρει ο άνθρωπος, γιατί δεν ξέρει πώς θα είναι αυτό και ποιος θα είναι ο τρόπος που θα εξέλθει από τον κόσμο αυτόν. Ο Κύριός μας δεν μας έχει πει πότε θα πεθάνουμε και από τι θα πεθάνουμε, διότι θα ήτανε πεθαμένοι πριν πεθάνουν. Είναι δι’ αγάπην Του αυτό κρυμμένο από τον άνθρωπο.

Ένα ακόμη δεν έχει πει στον άνθρωπο: το πότε θα έρθει Αυτός. Ούτε πότε θα πάει ο άνθρωπος ούτε πότε θα έρθει ο Κύριος στον άνθρωπο. Αυτά τα δύο είναι κρυμμένα από τον άνθρωπο. Δεν του χρειάζεται. Ο άνθρωπος πάντοτε πρέπει να ζει με τη σκέψη ότι κάποτε, μα γρήγορα μα αργά, θα φύγει από τον κόσμο αυτόν και θα βρεθεί αντιμέτωπος με τον Δημιουργό του. Είτε το πιστεύει, κι εγώ το πιστεύω, θα βρεθεί αντιμέτωπος. Τώρα πότε, δεν ξέρω. Κατά έναν από τους δύο τρόπους: ή θα έρθει να πάμε, καλώντας μας, αν δεν κάνουμε κάποια τρέλα μοναχοί μας, ή Αυτός θα έρθει εν Κυρίω, εννοώ. Ο Παύλος, ο οποίος έγραψε και την προς Θεσσαλονικείς Επιστολή, έχει γράψει σε ένα σημείο.

Αποτελεί αυτό ένα μέρος στον Απόστολο της κηδείας. Λέγει ότι «εμείς οι ζώντες, οι περιλειπόμενοι εις την παρουσίαν του Κυρίου» — και το «εμείς» το έχει, να ήταν εδώ, όχι με ψι: «εσείς που θα ζήσετε», ξέρω γω, «κάποτε» και λοιπά. Το περίμεναν από στιγμή σε στιγμή. Σήμερα, μάλιστα, που υπάρχουν χίλιοι δυο τρόποι να φύγει ο άνθρωπος ευκολότερα και, όπως ξέρετε, ξεκληρίζουν καθημερινώς οι οικογένειες, ξεκληρίζουν οι φιλίες, ξεκληρίζουν δεν ξέρω τι, με τα μέσα αυτά που έχουμε εφεύρει εμείς της επικοινωνίας μεταξύ μας, σήμερα ο άνθρωπος θα έπρεπε να είναι ακόμα προσεκτικός. Το θέμα, λοιπόν, περί θανάτου. Υπάρχει θάνατος; Ένα ερώτημα.

Όπως εμείς τον εννοούμε, υπάρχει ο θάνατος. Όπως είναι στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει ο θάνατος. Εξαρτάται πώς τον σκέπτεται ο άνθρωπος, τι εννοεί θάνατο. Εμείς θάνατο συνήθως εννοούμε τον χωρισμό της ψυχής εκ του σώματος. Αυτόν τον κλαίνε. Στην πραγματικότητα όμως και αυτός ο θάνατος δεν είναι θάνατος· αυτός λέγεται ύπνος. Είναι λίγο μεγαλύτερος από αυτούς που κοιμόμαστε κατά διαστήματα και ξυπνάμε πάλι. Γι’ αυτό και αυτά που λέμε εμείς νεκροταφεία, δεν τα λέει η Εκκλησία μας νεκροταφεία, τα λέει κοιμητήρια. Τι «νεκροταφεία» μου τα λέτε εσείς εδώ; Père-Lachaise. Père-Lachaise, είναι γαλλικό, το Λίβερπουλ.

Το ορθολόγιο, ενώ όταν πάρει την ελληνική λέξη, κοιμητήριο το λένε και η γιαγιά και η μητέρα, εντάξει; Συνολικά, λοιπόν, λέγεται, εν πάση περιπτώσει, στην εκκλησιαστική γλώσσα, κοιμητήριον, όχι νεκροταφείον.

Κυρία, λοιπόν, ο Μαρτιώκης μάθατε τα ελληνικά καλά με τα μπλέκα.

Λοιπόν, και η Εκκλησία μας δέεται υπέρ των κεκοιμημένων, ανθρώπων που ξάπλωσαν για λίγο περισσότερο καιρό. Τι σας φαίνεται παράξενο το εάν θα είναι χίλια χρόνια ή δύο χιλιάδες χρόνια ή πέντε χιλιάδες χρόνια; Ευαγγελισμός, Το τίποτα που έχω φέρει στον κόσμο, έχουν περάσει δυο ημέρες για τον Χριστό. Για μας έχουν περάσει δύο χιλιάδες χρόνια, αλλά είναι δυο ημέρες στην πραγματικότητα. Θα το καταλάβουμε αυτό όταν πεθάνουμε. Τώρα δεν μπορούμε να το καταλάβουμε. Ότι δεν είναι τίποτε, οσοσδήποτε χρόνος και αν περάσει για τον άνθρωπο. Γιατί ο άνθρωπος, ξέρετε, είναι αιώνιος. Ο άνθρωπος είναι αιώνιος. Δεν πεθαίνει. «Κἂν ἀποθάνῃ, ζήσεται». Υπάρχει ζωή πέρα του τάφου. Βλέπετε, εμείς που βλέπουμε νεκροταφεία και «χάσαμε τον άνθρωπό μου» και «στο καλό, Γιώργη μου» κ.λπ., «μου έχει καλή αντάμωση». Θα κάτσουμε από εδώ να λέμε «στο καλό αυτό». Ή θα κάτσουμε από εδώ να μας λένε «να ζω να τον θυμάμαι». Να ζήσεις, λέει, να τον θυμάσαι εσύ, να κάτσεις εδώ πέρα.

Μην φύγεις. Αυτά είναι αστεία, είναι της αγνοίας της δικιάς μας αυτά, και θα πρέπει να έχουμε μια ορθή γνώμη και για τον εαυτό μας αλλά και για τους άλλους, να διδάσκουμε και τους άλλους. Διότι, αν αυτό το θέμα της εισαγωγής και της εξαγωγής στον κόσμο αυτόν δεν το καταλάβουμε, θα αποτύχουμε κάποια μέρα. Θέλω, λοιπόν, να ξέρουμε ότι υπάρχει θάνατος και, μάλιστα, είναι διπλούς θάνατος, δεν είναι μόνος. Δεν είναι αυτός μόνον τον οποίον βλέπουμε εμείς και κλαίμε και πενθοφορούμε και αναποδογυρίζουμε τα κάδρα και διώχνουμε το γλυκό από το σπίτι, να γλυκαθεί ο Χάρος και ξανάρθει. Δεν είναι αυτό.

Θεραπεύεται. Υπάρχει ένας άλλος θάνατος, ο θάνατος της ψυχής. Διότι, όπως υπάρχει θάνατος, χωρισμός στο σώμα, υπάρχει και χωρισμός στο πνεύμα. Και για να ζει το σώμα χρειάζεται την ψυχή και για να ζει η ψυχή χρειάζεται τον Θεό. Να κλαίμε αυτούς που είναι χωρισμένοι από τον Θεό και θα τους βρει τυχόν ο άλλος θάνατος. Να μην κλαίμε εκείνους οι οποίοι είναι ενωμένοι με τον Θεό, διότι αυτοί κι αν αποθάνουν θα ζουν. «Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, κἂν ἀποθάνῃ, ζήσεται», λέγει ο Θεός. Πρέπει, λοιπόν, ο άνθρωπος να γνωρίζει σωστά πώς έχει το θέμα. Πότε πέθανε ο Αδάμ; Πνευματικώς επέθανε άμα τη παρακοή. Σωματικώς

έπειτα από 930 χρόνια. Ξέρετε ότι υπάρχουν και ζωντανοί νεκροί; Πήγατε σχολείο, ακούσατε ποτέ σας την παραβολή του Ασώτου Υιού; Τι είπε στον μεγάλο αδελφό για τον μικρό αδελφό ο πατέρας; «Ὁ ἀδελφός σου οὗτος νεκρὸς ἦν καὶ ἀνέζησε». Μα πώς ήταν νεκρός; Αυτός μεθούσε με τις φιλενάδες του. Ακριβώς, γι’ αυτό ακριβώς: μακριά από το σπίτι, μακριά από τον Θεό. Ο άνθρωπος είναι ζωντανός νεκρός, είναι κινητό νεκροταφείο, όπως είπαμε ένα βράδυ εδώ. Θυμηθείτε μια άλλη στροφή πάλι, που ένας ζήτησε άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του και δεν του έδωσε ο Χριστός άδεια να θάψει τον πατέρα του, και του δικαιολογήθηκε και του είπε: «Ἄφες τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς».

Νεκροί με γραβάτα στο χωριό σου, που θα τον θάψουν τον πατέρα σου. Έλα κοντά εσύ, του λέει, άφησε. Έχετε διαβάσει ποτέ σας την Αποκάλυψη, να δείτε τι λέγει σε έναν άγγελο ή σε έναν επίσκοπο; «Ὄνομα ἔχεις ὅτι ζῇς, καὶ νεκρὸς εἶ». Μην ακούτε εμείς που τόσο εύκολα λέμε: «Τι κάνετε σπίτι; Δόξα τω Θεώ, καλά». Σαν τι καλοσύνη έχετε; Κανένας δεν εκκλησιάζεται.

Ζουν παρανόμως, άλλοι ψεύδονται, άλλοι κλέβουν, άλλοι δεν πιστεύουν, άλλοι βλασφημούν. Σε τι ανάγεται το «δόξα τω Θεώ, καλά»; Στο ότι έχουμε υγεία, στο ότι τρώμε; Τι διαφέρουμε από τα ποντίκια που δεν δουλεύουνε και τρώνε κι εμείς που δουλεύουμε για να τρώμε; Δουλεύεις και λες «δόξα τω Θεώ, καλά»; Ποια είναι η καλοσύνη σου; Και τα δικά μας τα περισσότερα έπρεπε, κατ’ αναλογία των ατόμων, να έχουν και μεσίστιες σημαίες απ’ έξω.

Εδώ είναι τόσοι ζωντανοί νεκροί που δεν έχουν σχέση με την Εκκλησία, που δεν έχουν σχέση με τον Θεό, οι οποίοι δεν πιστεύουν, οι οποίοι δεν προσεύχονται, οι οποίοι δεν εκκλησιάζονται, οι οποίοι δεν κοινωνούν, οι οποίοι δεν τεκνοποιούν. Όσοι είναι εκεί μέσα, έπρεπε και τόσες σημαίες να είναι μεσίστιες εκεί, για να μην πω και τόσα φέρετρα στο χολ να μας περιμένουνε.

Δεν το πιάνουμε αυτό, αλλού το πηγαίνουμε εμείς, και εντούτοις αυτό είναι που μετράει. Στο θέμα το «τι γίνεστε, πώς είστε;», «γιατί έχω και δεύτερο αυτοκίνητο» ή «γιατί έχω έγχρωμο TV», «για ποιο λόγο είμαι καλά; Έχω καταθέσεις». Αυτό δεν μετράει στην περίπτωση αυτή. Ο άνθρωπος εκείνος ο οποίος μπορεί κάπως να θεωρεί εαυτόν εξασφαλισμένον για τούτον τον κόσμο και για τον άλλον, διότι αυτός ο κόσμος είναι προέκταση του άλλου.

«Είναι εδώ η κόλαση, ο Παράδεισος», που λέει ο κόσμος. Είναι αστείος ο κόσμος που λέει τέτοια πράγματα. Από εδώ αρχίζει η κόλαση και από εδώ αρχίζει ο Παράδεισος. Και όπου τον βρει τον καθέναν το φωτογραφικό φως του θανάτου, είτε εν πτώσει είτε εν εγέρσει, εκεί θα βρίσκεται στην αιωνιότητα. Αυτό είναι το θέμα που πρέπει να τρομάζει τον άνθρωπο, και τον νέο και τον γέροντα, γιατί, όπως ξέρετε, πάει και ανακατωτά. Δεν πηγαίνει στους γέρους, διότι είναι αλήθεια ότι οι γέροντες, εμείς, πηγαίνουμε προς τον θάνατο. Αλλά μην ξεχνάμε κι οι νέοι ότι ο θάνατος πηγαίνει και προς τους νέους. Και αν πάτε στα κοιμητήρια, θα δείτε περισσότερα αρνιά παρά κριάρια. Αλλά δεν θέλουμε να φιλοσοφήσουμε μπροστά σε μια πραγματικότητα και βρισκόμεθα άξαφνα μπροστά στην πραγματικότητα και πολλοί άνθρωποι χάνουν την υγεία τους μελλοντικώς, άλλοι δε αυτοκτονούν, άλλοι κλείνονται στις νευρολογικές κλινικές.

Γιατί ποτέ δεν ετοιμάστηκαν να πεθάνουν. Ετοιμάζονται μόνο για να ζήσουν. Όπως έλεγα το πρωί στον επίλογο της ομιλίας, ο άνθρωπος δεν ήρθε στον κόσμο για να ζήσει. Ο άνθρωπος ήρθε για να αποθάνει και αποθνήσκει για να ζήσει. Εδώ απλώς είναι ένα ρινγκ που ο άνθρωπος θα παλέψει με τον κόσμο, με τον εαυτό του και με τον σατανά, τους τρεις βασικούς εχθρούς τους οποίους έχει, ώστε, αν είναι κατάλληλος για εκείνη τη ζωή, να είναι με τον Θεό πάντα μαζί. Εάν αυτό δεν θέλει να το εκμεταλλευτεί, θα βρεθεί γελασμένος εν εκείνη τη ημέρα. Αναβαίνει όμως ευλόγως το ερώτημα σε πολλούς που δεν έχουν εμβαθύνει στα πράγματα: Ποιος τον έφτιαξε αυτόν τον θάνατο; Η απάντηση είναι η εξής: Τον πνευματικόν θάνατον τον έφτιαξε ο άνθρωπος με τα χέρια του. Τον σωματικόν θάνατον τον επέτρεψε ο Θεός από αγάπη.

Διαβάσετε τα κείμενα της Εκκλησίας μας, φίλοι, θα ιδείτε ότι ο θάνατος επετράπη, ο σωματικός, η διάλυση του σώματος εκ της ψυχής, ίνα μη το κακόν αιώνιον γένηται. Διότι ο Παύλος λέγει: «Σπείρεται ἐν φθορᾷ, ἐγείρεται ἐν δυνάμει· σπείρεται ψυχικόν, θα βγει πνευματικόν». Δίδεις λέπρα στη γη και θα πάρεις χρυσάφι αύριο, δίδεις καρκίνο και θα πάρεις σώμα γερό. Αλίμονο αν ο άνθρωπος δεν πέθαινε, θα είχε βρομίσει ο τόπος από τις αρρώστιες. Είναι λύτρωση. Οι άνθρωποι πέφτουν στο καμίνι του Θεού και θα βγουν καινούριοι άνθρωποι. Έχετε διαβάσει ποτέ σας το σκεπτικό του πρώτου Ψυχοσαββάτου, το οποίο διαβάζεται την παραμονή του Ευαγγελίου της Κρίσεως, στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή; Για διαβάστε δυο-τρεις σειρές μέσα εκεί, τα μαύρα γράμματα.

Ποιο λόγο έχει θεσπιστεί το πρώτο αυτό Ψυχοσάββατο, και θα βρείτε μέσα στα άλλα να λέει και το εξής: Ότι όλοι θα αναστηθούμε εις ηλικίαν μίαν, 33 ετών. Αλλά ποιος το πιστεύει ότι θα αναστηθεί; «Έχασα εγώ τον άνθρωπό μου», μου λες εμένα. Τι ήταν, κλειδί ήταν ο άνθρωπος που τον έχασες; Αντικείμενο είναι ο άνθρωπος που τον έχασες; Χάνονται οι άνθρωποι; Δεν διάβασες ποτέ σου την Αποκάλυψη: «Καὶ ἔδωκεν ὁ θάνατος τοὺς νεκρούς», και έδωσε η γη, η θάλασσα τους εν αυτή νεκρούς; Αυτό δεν διάβασες ποτέ σου; Δεν διάβασες ποτέ σου και δεν πρόσεξες ποτέ σου την προφητεία του Ιεζεκιήλ, την οποία διαβάζει η Εκκλησία όταν επιστρέψει ο Επιτάφιος από την περιφορά; Δεν κρατάς εκείνο στο χέρι; Πήγαινε εκεί πέρα. Δεν του έδειξε του Ιεζεκιήλ ποιον τρόπο θα ξαναγίνουμε άνθρωποι;

Του έδειξε τα οστά όλου του κόσμου μέσα σε μια πεδιάδα μεγάλη. Δεν του είπε να προφητεύσει να ζωντανέψουνε; Και επροφήτευσε και, με την προφητεία, εκουνήθηκε αυτό το γήπεδο και ήρθανε το καθένα στην αρμονία αυτού. Και έπειτα είδε να μπαίνουν μέσα, να μπαίνουν νεύρα, να μπαίνει κρέας, να μπαίνει δέρμα και να είναι κάτω οι άνθρωποι όπως ήταν ο πρώτος πριν την εμφύσηση, και έπειτα μπήκε μέσα πνεύμα και σηκώθηκαν όλοι επάνω. Τι είναι αυτό το πράγμα; Δεν ομιλεί περί Αναστάσεως; Αλλά ποιος θα πιστεύει και ποιος θα προσέχει; Ποιος οδοστρωτήρας αυτής της συνήθειας μας τα έχει καλύψει όλα. Υπάρχουν δύο θάνατοι, αγαπητοί μου: ο σωματικός θάνατος και ο πνευματικός θάνατος. Ο σωματικός θάνατος θα θεραπευθεί. Είτε το θέλουν είτε όχι, και οι πιστοί και οι άπιστοι θα αναστηθούν. Η διαφορά τώρα είναι στο εξής:

Το σώμα που θα αναστηθεί, τι θα μπει μέσα; Θα μπει μέσα ό,τι καταθέσαμε στον τάφο ή ό,τι θα έχουμε εκείνη την ώρα που θα γίνει η Δευτέρα Παρουσία, που θα αλλάξουν εν ριπῇ οφθαλμού, όπως λέει ο Παύλος, τα σώματα των ανθρώπων, και τα μεν θα μείνουν κάτω βαριά, αμαρτωλά, και τα άλλα θα πετάξουν επάνω εις απάντησιν του Κυρίου εις αέρα. Εάν ένας άνθρωπος φέρει, πει ένα ποθάκι, και με τη βοήθεια του Θεού και την προσπάθειά του φύγει μετανοημένος, βαπτισμένος, εξομολογημένος, τακτοποιημένος, δεν κάνει τίποτα άλλο, ειμή μόνον καταθέτει εις τον τάφο μιαν περιστεράν, την οποίαν φυλάττεται, και την ημέρα της Αναστάσεως της Κοινής θα εισέλθει μέσα στο σώμα αυτό, το ίδιο το δικό του το σώμα, ό,τι κατέθεσε θα πάρει. Εάν όμως...

Ένας άπιστος, ένας βλάσφημος, ένας ανήθικος, ένας που έκανε τη ζωή του εδώ μακριά από την Εκκλησία, μακριά από τον Θεό, μακριά από τα μυστήρια, καταθέτει κι αυτός έναν κόρακα στο θησαυροφυλάκιο του Άδου. Και αύριο θα εισέλθει μέσα κόρακας. Και οι μεν θα αναστηθούνε και οι δε θα αναστηθούνε, αλλά οι μεν να είναι μαζί με τον Θεό και οι άλλοι να είναι μαζί με τον σατανά. Ανάληψη της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, και κόλαση. Μα ο Θεός έφτιαξε κόλαση για τον άνθρωπο;

Έφτιαξε Βασιλεία. «Δεῦτε, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην Βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου». Μα δεν έχει κόλαση; Έχει και κόλαση, αλλά την έχει για τον διάβολο. «Πορεύεσθε εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον». Για μας; Όχι. «Τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ». Αλλά αυτόν ήθελες συμβουλάτορα, με αυτόν έζησες τη ζωή σου, εμένα δεν με δέχτηκες, εμένα με βλασφήμησες σταυρωτά. Κατά συνέπεια, έμεινες μ’ αυτόν και η προώθησή σου είναι μ’ αυτόν. Τι κατηγορούμε, λοιπόν, τον Θεόν ότι έχει κάνει κόλαση για τον άνθρωπο; Η κόλαση είναι για τον σατανά και ο Παράδεισος, η Βασιλεία των Ουρανών, είναι για τον άνθρωπο. Αλλά ο άνθρωπος δεν κάνει άξια της Βασιλείας και, κατά συνέπεια, όταν εγώ δουλεύω στα καλουπάκια, στην οικοδομή του διαβόλου, θα πάω να πληρωθώ από του Χριστού τα καλουπάκια, από του Χριστού την οικοδομή; Πώς, με αυτόν;

Μου έλεγε «εγώ έπλαττα, τώρα ο Θεός θα μου πει πέρασε μέσα»; Είναι πολύ ανόητο να το σκέφτεται ο άνθρωπος αυτό. Υπάρχουν, λοιπόν, δύο θάνατοι: θάνατος ψυχής και θάνατος σώματος. «Απέθανε». Θάνατος πάει να πει χωρισμός από τη ζωή. Χωρισμός από τη ζωή. Βλέπετε εδώ μέσα όλα τα φώτα είναι ζωντανά, πλην τριών. Τα τρία αυτά δεν είναι ζωντανά. Γιατί δεν είναι ζωντανά; Διότι δεν μετέχουν του φωτός. Δεν είναι αυτό Θεός, δεν είναι αυτή η ζωή. Όχι, ο άνθρωπος δεν είναι ζωή, μετέχει τη ζωή. Και η ζωή είναι ο Χριστός. Δεν έχεις τον Χριστό; Δεν έχεις τη ζωή. «Ὁ ἔχων τὸν Υἱὸν ἔχει τὴν ζωήν· ὁ μὴ ἔχων τὸν Υἱόν, τὴν ζωὴν οὐκ ἔχει». Ο Χριστός είναι η ζωή. «Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή». Γι’ αυτό λέγεται και ζωηφόρος η πλευρά Του, γι’ αυτό λέγεται και ζωηφόρος ο τάφος.

Γι’ αυτό λέγεται και Ζωηφόρος ο Σταυρός, γι’ αυτό λέγεται και Άρτος της Ζωής, το Άγιο Ποτήριο που προβάλλεται εις τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος, λοιπόν, ο οποίος δεν έχει σχέση με την οργανική σχέση, μάλιστα κατ’ εξοχήν διά της Θείας Κοινωνίας, είναι, επαναλαμβάνω, ζωντανός νεκρός. Χωρισμός, λοιπόν, από τη ζωή, θάνατος. Ζωή είναι ο Θεός. Τον δε Θεόν δεν τον θέλουμε εμείς, μένουμε, λοιπόν, ζωντανοί νεκροί, όπως είναι αυτά τα οποία βλέπετε. Τι χρειάζεται; Να έρθουν σε επαφή, να γυρίσουμε το κουμπί, να έρθει σε επαφή, και αυτά θα ζωντανέψουν αμέσως, θα αναστηθούν αμέσως, σαν τα άλλα φώτα που βλέπετε, τα οποία είναι ζωντανά αυτή τη στιγμή. Έτσι είναι και ο άνθρωπος. Εφόσον δεν θέλει τον Χριστόν, που είναι η ζωή, είναι ζωντανός νεκρός. Έχει τη φυσική ζωή. Τρώει, πίνει, σκέφτεται, αισθάνεται, φωνάζει, αντιλαμβάνεται, ηδονίζεται.

Δεν έχει την πνευματική ζωή. Τη φυσική αυτή ζωή την έχουν τα ζώα, τα ερπετά, τα πτηνά, οι ιχθύες κ.λπ. Την πνευματική ζωή δεν έχει. Ο Αδάμ, λοιπόν, ημάρτησε, απεκόπη από τη ζωή, απέθανε πνευματικώς εκείνη την ώρα. Απεκόπη. Αποκοπή από τη ζωή είναι θάνατος. Σωματικώς, επαναλαμβάνω, απέθανε έπειτα από 930 χρόνια.

Δύο, λοιπόν, θάνατοι. Εμείς κατ’ εξοχήν κλαίμε τον δεύτερο θάνατο, αυτόν του χωρισμού της ψυχής εκ του σώματος, που αυτός ο θάνατος δεν είναι τίποτα. Είναι απλώς ένα μικρό επεισόδιο. Δηλαδή, τι είναι το μικρό επεισόδιο; Αυτό που συμβαίνει στα κλωσσοπούλια. Έχετε υπόψη σας: η κλώσσα κάτω από τις φτερούγες έχει 15-20 αυγά. Και μέσα γίνονται πουλιά όταν τα κλωσάει. Έτσι; Σκεφτείτε, λοιπόν, πώς σκέφτεται η κλώσσα και πολλές φορές εμείς.

Μιλάει καμιά φορά η κλώσσα και τους λέει: «Ε, τι λέτε, θα θέλατε να βγείτε από εκεί πέρα μέσα που είστε κουβαριασμένα;» Και αυτά δεν θέλουν να βγούνε, δεν θέλουν να βγούνε. Αλλά η κλώσσα δεν τα ακούει. Τακ, το χτυπάει και βγαίνει έξω. «Βρε, κοίταξε έξω, κοίταξε ήλιος, κοίταξε φαγητό» κ.λπ. «Και καθόμουν κουβαριασμένο μέσα!» Έτσι είναι ο άνθρωπος μέσα στο σώμα του. Όσο όμορφος κι αν είναι, όσο δυνατός κι αν είναι, όσο κι αν χειροκροτείται, όσο κι αν είναι άξιος και λοιπά, δεν είναι τίποτα άλλο από ένα τόσο πουλί που σπάει το τσόφλι, αφήνει το σώμα κάτω και το πουλάκι πετάει για να πάει στην κατάπαυσή του, εκεί που έχει ετοιμάσει. Δεν είναι τίποτα. Σημειώστε το αυτό που σας λέγω. Το έχω ζήσει αυτό που σας μεταφέρω αυτή την ώρα. Θα σιχαθείτε τον εαυτό σας όταν βγείτε από το σώμα σας. Αν ο Άγγελός σας πει να γυρίσετε να μπείτε μέσα, δεν

Θα μπείτε; Θα πήγαινε ένα ψωφίμι πίσω; Θα πήγαινε εκεί πέρα μέσα εσύ; Εκεί πέρα είσαι. Αυτό το οποίο περιποιήσω, το έθαλπες και το τακτοποιούσες, είναι αυτό ψοφίμι, δεν είναι τίποτα άλλο. Είναι μια φυλακή. Όχι πάνω να 'ναι και να έχει αφήσει δέκα παιδιά και να κρέμονται από τον νεκροκρέβατό της και φωτά την ταινία συγκίνησης, θέλει να φύγουμε από αυτό το ψοφίμι, από αυτό το σώμα του αυτού εκεί πέρα. Παραδείξτε, δεν υπάρχει η ίδια φωτιστική αυτή διδασκαλία. Εμείς δεν διαβάζουμε τα θέματα αυτά και, κατά συνέπεια, δεν τα προσέχουμε και δεν τα ξέρουμε. Και βλέπετε τι γίνεται όταν κάποια ψυχή φύγει από τον κόσμο αυτό. Δεν κοιτούμε, μάλιστα, πολλές φορές το αν έφυγε σωστά, διότι αν έφυγε καλά είναι χαρμόσυνο γεγονός, διότι εξασφαλίστηκε στην αποθήκη, δεν κινδυνεύει πλέον.

Δεν ξέρουμε, σήμερα μπορεί να στεκόμαστε, αύριο όμως τι θα γίνει; Δεν είδατε τι λέει ο Παύλος σε μια στροφή του; «Ο δοκών εστάναι, βλεπέτω μη πέση». Νομίζουμε ότι τώρα βαδίζουμε καλά, είμαστε καλά. Θα είμαστε όμως και αύριο; Πού ξέρεις τι πειρασμός θα έρθει; Τι ασθένεια μπορεί να μας επισκεφτεί; Τι ο σατανάς μπορεί να μας μαγεύσει; Αν λοιπόν τώρα, γιατί για να ζω εδώ σκοπός μου είναι με την ήττο που θα επιτύχω εκεί. Αν λοιπόν επιτυγχάνω κατά αυτήν την έννοια τώρα, γιατί να μην φύγω τώρα; Τι χρειάζομαι, να αναπνεύσω λίγο οξυγόνο ακόμη ή να φάγω λίγο κρεμμύδια ή να φάγω μερικά κουκιά ή μερικά μοσχάρια του Θεού; Χάθηκε ο κόσμος αν δεν τα φάω; Δεν νομίζω να προσφέρω τίποτα εδώ πέρα ή είμαι αναντικατάστατος εγώ και χρειάζομαι. Με τη χάρη του Θεού μπορεί να τα αξιοποιήσει. Συμφέρον μου είναι να φύγω την καταλληλότερη στιγμή που μπορώ, και ξέρει ο Χριστός πότε μπορώ να αποδώσω το περισσότερο.

Να με βάλει στην αποθήκη. Κλαίμε, σκοτωνόμαστε, φωνάζουμε επάνω σε ένα λείψανο. Γιατί θέλω να ξέρετε ότι, όταν βρισκόμαστε μπροστά σε ένα φέρετρο, δεν έχουμε τον άνθρωπο. Αν εμένα με δείτε τώρα εδώ σε ένα φέρετρο, γιατί εσείς μπορεί να μην αδειάζετε, μπορεί να έχετε δουλειές, αν εμένα με δείτε σε ένα φέρετρο μέσα τώρα, δεν θα πείτε «ο Παναγόπουλος», για να κυριολεκτήσετε. Θα πείτε «το λείψανο του Παναγοπούλου». Αν δείτε την ψυχή μου, θα πείτε «το πνεύμα του Παναγοπούλου», «η ψυχή του Παναγοπούλου». Ο Παναγόπουλος πού είναι; Αν ενωθούν και τα δύο, θα είναι ο Παναγόπουλος. Τώρα έχουμε το λείψανο του Παναγοπούλου. Τι θα πει λείψανο; Υπόλοιπο θα πει. Άλλο η ψυχή, άλλο το σώμα, άλλο τα δύο μαζί. Σήμερα είναι το πνεύμα του Παναγοπούλου, άλλο είναι το λείψανο του Παναγοπούλου, τα δύο μαζί είναι ο Παναγόπουλος. Να μάθουμε!

Τα άλλα να τα μάθουμε, το θέμα του θανάτου να το μάθουμε και να το κάνουμε κτήμα μας και να μας απασχολεί τον νου μέρα-νύχτα. Αλλά είναι το μόνο το οποίο δεν θέλουμε. Αποστρέφουμε το πρόσωπό μας, χτυπάμε ξύλο όταν ακούμε περί θανάτου. Είναι κακός αγωγός, να μην τα ακούσει ο Χάρος, καταλάβατε. Αν χτυπήσουμε ξύλο, μπορεί να πάει προς τα εκεί, όταν το ξύλο είναι κακός αγωγός, και αν τα ακούσει ο Χάρος δεν θα περάσει από εμάς. Όλες τις δεισιδαιμονίες και όλα αυτά τα έχουμε εμείς βάλει μέσα στη ζωή μας. Τώρα, επαναλαμβάνω, στο θέμα αυτό θάνατοι υπάρχουν δύο, γι' αυτό πρέπει να αναστηθούμε από εδώ. Βέβαια, άμα βαφτίζεις τον άνθρωπο, σαν τι είναι; Μα νεκρός θα γεννηθεί. Αν πει έγινε ζωντανός, θα γεννήσει; Νεκρός θα γεννηθεί, πνευματικώς νεκρός.

Σωματικώς ζωντανός, πνευματικώς νεκρός. Γι' αυτό θα ακούτε στην Κολυμβήθρα. Η Κολυμβήθρα δεν είναι κουμπαριά, ούτε διαφορά, όπως για ορισμένους, ούτε συμφέρον· είναι ταφή. Θάπτεται ένας νεκρός που έρχεται στον κόσμο αποκεκομμένος από τον Θεό και ανασταίνεται, και από τη στιγμή αυτή το μαύρο καρβουνάκι της ψυχής εκείνης θα γίνει κόκκινο. Αμέσως συνδέεται με το Άγιο Ποτήριο. Συνδέεται με την Αγία Τράπεζα. Μέσα στο ιερό θα πάει, μέσα στο αρτοφόριο, και θα πάρει σώμα και αίμα και θα το κοινωνήσει το μωρό αμέσως. Ζωντάνεψε, πιστεύουν. Πήρε ζωή μέσα του και πλέον να προσέχουν. Να μην του σβήσει ο σατανάς τη θρυαλλίδα αυτή την οποία του άναψε την ημέρα του βαπτίσματος. Αυτόν τον σκοπό έχει η Θεία Κοινωνία στη συνέχεια, αυτόν τον σκοπό έχει η εξομολόγηση μετά το βάπτισμα. Διατηρούν μια ζωή την οποία έδωσε δωρεάν.

Του βαπτίσματος. Το ξέρει καλύτερα ο διάβολος, καλύτερα από όλους εμάς. Γι' αυτό και ακριβώς μας βάζει τόσο εμάς τους Ορθοδόξους. Αυτά τα οποία παρατηρούνται στους Ορθοδόξους δεν παρατηρούνται ούτε σε μία και καμιά συντροφιά του κόσμου και οποιοδήποτε άλλο δόγμα. Μωαμεθανοί τέτοια πράγματα; Καθολικοί τέτοια; Προτεστάντες τέτοια; Εβραϊσμός τέτοια; Μόνο στην Ορθοδοξία. Διότι ο σατανάς γνωρίζει ότι οι Ορθόδοξοι του έχουν φύγει, είναι κεντρωμένοι με Χριστό από μικρά παιδιά, γι' αυτό τα φοβάται και γι' αυτό τα πολεμάει. Όταν ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος έπιασε τον σατανά, τον ερώτησε τι φοβάται από τους χριστιανούς. «Φοβάμαι», λέει, «το νερό, φοβάμαι», λέει, «το αίμα και ένα ξύλο». Το νερό είναι το βάπτισμα, το αίμα είναι η Θεία Κοινωνία και το ξύλο είναι ο Τίμιος Σταυρός, τα οποία έχει μόνο...

Μόνον ο Ορθόδοξος Χριστιανός και κανένας άλλος. Στη συνέχεια αυτών των σκέψεων περί θανάτου, θα ήθελα να προσθέσω και μερικά ακόμα. Θέλω να γνωρίζει ο άνθρωπος ότι πέραν του τάφου δεν υπάρχει θάνατος, αλλά ζωή. Ο άνθρωπος μεταφέρεται, έχει αίσθηση, σκέπτεται, μόνον δεν μπορεί να ενεργήσει μόνος του. Μετανοεί για ό,τι έκαμε κακό, αλλά δεν μπορεί να το αντικαταστήσει και να το τακτοποιήσει. Γιατί; Διότι έχει καταθέσει το σώμα. Δεν είναι άνθρωπος, αλλά είναι πνεύμα ανθρώπου. Ό,τι ημάρτησε με το σώμα, πρέπει να τακτοποιήσει και με το σώμα. Ο Χριστός μας, διότι εμείς δεν μπορούμε να περάσουμε πέρα από τον τάφο, πολλοί μας δεν φτάνουμε ούτε στον τάφο.

Άλλο να φιλοσοφήσουμε, γιατί οι γιατροί μάς έχουν πει να μην συγκινούμεθα και στέλνουμε κανένα στεφάνι εκεί πέρα και δεν πηγαίνουμε καν. Αλλά ξέρουμε ευθύς από μικρά παιδιά, ή ακόμη, ότι εμείς βλέπουμε μέχρι του τάφου τι γίνεται. Πέρα του τάφου δεν ξέρουμε. Βέβαια υπάρχουν πολλοί οι οποίοι λένε: «Ποιος πήγε από εκεί, καημένε, που μιλάς σε μένα ότι υπάρχει ζωή;». Δεν πήγε κανείς από εκεί; Ο Χριστός δεν ήταν από εκεί; Δεν είναι αρκετά αυτά που λέει ο Θεός; Είχε λόγο να μας πάρει το πορτοφόλι; Δεν πήγε; Ήταν από εκεί και ήρθε από εδώ. Και δεν ξαναπήγε από εκεί και μας περιμένει; Δεν έχει γίνει πρόδρομος υπέρ ημών; Αυτό δεν το ξέρουμε; Το ξέρουμε εμείς αυτό; Ότι ο Χριστός είναι πρόδρομος δικός μας, αυτό; Για το θέμα το να ξαναπάμε εκεί.

«Ευχόμεθα από την γην πατρίδα, παράσχου μοι παράδεισον πάλι», το ξέρουνε. Ξέρετε ότι υπάρχουν τρεις πρόδρομοι σε τρία μεγάλα γεγονότα της ανθρωπότητας. Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, προκειμένου να έρθει ο Χριστός για πρώτη φορά στον κόσμο, στον άνθρωπο. Προκειμένου να επισκεφτεί τον άνθρωπο, έστειλε Ιωάννην Πρόδρομον.

Να ξαναέρθει στη Δευτέρα του Παρουσία, Ηλίαν Πρόδρομον. Ο δεύτερος Πρόδρομος της Παρουσίας Χριστού, Ηλίας ο Ένδοξος. Και προκειμένου ο άνθρωπος να επιστρέψει στον Παράδεισο, Χριστόν Πρόδρομο.

Προκειμένου να πάει ο κανακάρης, ο άνθρωπος, στον ουρανό, έχει τον Θεό πρόδρομο.

Ποτέ! Καθώς είστε μπροστά σε αυτό το χαζοκούτι και σας παίζει μονότερμα εκεί πέρα και σας διδάσκει, για ανοίξετε το γράμμα αυτό του Θεού, τι λέει μέσα για τα θέματα αυτά. Γιατί δεν σας ομιλώ έξω της Γραφής, σας ομιλώ μέσα από τη Γραφή. Ο άνθρωπος λοιπόν δεν αποθνήσκει, ζει και πέραν του τάφου. Όμως, επαναλαμβάνω, εξαρτάται σε ποια κατάσταση θα τον βρει ο θάνατος. Και διότι είναι απρόοπτος ο θάνατος, δεν συγκινείται, ο άνθρωπος πάντοτε πρέπει να το έχει αυτό το εισιτήριο τακτοποιημένο και όχι να το έχει σπίτι, να το έχει πάνω του ανά πάσα στιγμή.

Ήταν δυνατόν να πηγαίναμε στην κόλαση κατόπιν εντολής του Χριστού και να έκανα ένα κήρυγμα εκεί πέρα και να τους έλεγα: «Κύριοι, εσείς που είσαστε εδώ, από αιώνων, από Κάιν του αδελφοκτόνου και εντεύθεν, πείτε μου τι θα θέλετε. Είμαι στη διάθεσή σας. Τι θα θέλατε; Μου είπε ο Χριστός να σας πω. Τι θα θέλατε να σας χαρίσει, να σας κάνει;». Ξέρετε ότι μία μόνο φωνή και ένα θα ήταν το αίτημα όλων των κολασμένων των απ' αιώνων, που άλλοι έζησαν και πολλά χρόνια, και 50 και 100 και 200 και 500; Ξέρετε τι θα ήτανε; Όλο το αίτημα θα ήταν ένα: «Παρακάλεσέ τον να μας επιτρέψει να ξαναφορέσουμε τη σάρκα μας, να βγούμε πάνω για...»

Δυο λεπτά, να φωνάξουμε το “ήμαρτον” και να ξαναπεθάνουμε». Αυτό που δεν κατόρθωσαν να το κάνουν σε τόσα χρόνια που η μακροθυμία του Θεού τους επερίμενε. Γιατί βλέπουμε τη μακροθυμία του Θεού κατεξοχήν στις ημέρες του Νώε, που ο Νώε πήρε την εντολή 500 ετών και τελείωσε την κιβωτό 600 ετών. 100 χρόνια. Και στα εκατό χρόνια αυτά, σκεφτείτε, για να γίνει με τα μέσα τα πρωτόγονα εκείνα αυτό το υπερωκεάνιο που να κρατήσει τόσα πράγματα μέσα, πόσος κόσμος δεν δούλεψε, πόσος κόσμος δεν έφαγε ψωμί, και ούτε ένας, ούτε από τους μαστόρους, εμπήκε μέσα στην Κιβωτό. Ανάστατος. Όλοι τον επεράσανε για φευγάτο, για αστείο τον Νώε. Πήρανε τα λεφτά, η μαστοράντζα, τα πάντα έκαναν.

Αδιαφόρησαν και εισήλθαν ζώα, και εισήλθαν θηρία, και εισήλθαν κροκόδειλοι, και εισήλθαν, και δεν εισήλθαν οι μαστόροι που φτιάξανε γι' αυτό. Πόσο άλλο να μακροθυμείς; Πώς; 5.508 χρόνια μακροθύμησε μέχρι που να βρεθεί η γυναίκα κατάλληλος να γεννηθεί ο Θεός, να γίνει άνθρωπος στον κόσμο. Πόσο να μακροθυμείς; Σε εμάς επάνω δεν μας έδωσε χρόνια για μετάνοια, για επιστροφή; Και εν τούτοις δεν τα χρησιμοποιήσαμε τα χρόνια αυτά ούτε στιγμές, δυστυχώς, για τη σωτηρία. Διότι, όπως για να κολαστεί ο άνθρωπος μπορεί να κολαστεί σε κλάσμα δευτερολέπτου, έτσι ακριβώς και για να σωθεί, αν υπάρξει μετάνοια ειλικρινής και εξομολόγηση, αν είναι βαφτισμένος, μπορεί να σωθεί σε κλάσμα δευτερολέπτου.

Ο άνθρωπος φτάνει με τη δικιά του λογική και με τις δικές του αισθήσεις μέχρι του τάφου. Το μυστήριο του θανάτου από εκεί και πέρα μόνο του μένει μυστήριο. Όμως ο Χριστός, που τόσο αγαπά τον κόσμο και τον ξέρει ότι είναι αισθητικός και θέλει να μάθει κι άλλα περίεργα πράγματα βοηθητικά, τράβηξε τον μπερντέ κάποτε και λέει: «Κύριοι, εσείς μπορείτε να έρθετε μέχρι εδώ. Ελάτε λοιπόν μαζί μου να σας βοηθήσω εγώ να δούμε πέραν του τάφου τι γίνεται». Και είπε την ωραιοτάτην εκείνη και περιεκτικοτάτην παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου, που όταν επισκέφτηκε τον έναν και τον άλλον ο θάνατος, τους διεχώρισε. Και τον μεν έναν τον επήρε προς τα επάνω, τον πτωχόν τον Λάζαρον, ο οποίος δεν έκαμε χρήση της ελεημοσύνης του, δεν είχε να κάνει ελεημοσύνη, έκαμε χρήση της μακροθυμίας του και της υπομονής του.

Πράγμα αυτό, μεγάλο τάλαντο αυτό, η ανεξικακία. Ξέρεις τι είναι ο άλλος να γλεντάει στο κεφάλι σου; Κεφάλι σου. Να σε παίρνουν οι μυρωδιές από τα φαγητά και λοιπά, και εσύ να έχεις πληγές στην πόρτα απ' έξω και για νοσοκόμους να έχεις τους σκύλους να σου γλείφουν τις πληγές. Τι θα λέγαμε εμείς; «Στον λαιμό να σε πιάσουμε από κάτω εμείς». Αυτός δεν το είπε. Μακροθύμησε και χωρίς χρήματα, ανάτατα, χωρίς ελεημοσύνη, εκέρδισε τον Παράδεισο. Ο άλλος, διότι έκαμε κακή χρήση των αγαθών που του έδωσε ο Θεός, ευρέθηκε προς τα κάτω, διότι δεν βρήκε κανέναν να γλιτώσει. Ακούω πολλές φορές που λέγανε: «Ζει αυτός τώρα, μου λες εμένα; Εδώ είναι κόλαση, εδώ είναι Παράδεισος». Έχουμε όχι παλιά, δεν πάμε παλιά, δεν πάμε τον καιρό εκείνο, πάμε τον καιρό ετούτο.

Δεν εμακάριζε, αγαπητοί μου, τον συγχωρεμένο τον Ωνάση; Ποιος δεν τον εμακάριζε; Πείτε μου ποιος. Ποιος δεν εθαύμαζε, ποιος δεν τον εζήλεψε, ποιος δεν θα ήθελε να τον μιμηθεί; Ποιος; Πού είναι ο Ωνάσης σήμερα; Ούτε το όνομά του. Δεν υπάρχει όνομα Ωνάσης. Μακαρίτης ο Αλέξανδρος, το παιδάκι εκείνο, έφυγε μπροστά από εκείνον, που θα ήταν ο διάδοχος του ονόματός του. Αυτός ο ίδιος, μέσα σε μια γυάλα στο Παρίσι, έφυγε κι αυτός. Δεν κατόρθωσε, που κρατούσε τους ωκεανούς στο χέρι του. Σήμερα δεν υπάρχει ούτε το όνομά του. Τι έχετε να πείτε; Η φιλενάδα του, η Κάλλας, η οποία κρατούσε και αυτή την Ευρώπη στο χέρι και τον κόσμο όλον, πού είναι; Ούτε τα λείψανά της, κι αυτά σκόνη γίναν και τα σκορπίσαν στους πέντε ανέμους πάνω. Φιλοσοφία χρειάζεται, φιλοσοφία χρειάζεται, πείτε μου.

Χρειάζεται φιλοσοφία, αλλά δεν θέλουμε να δούμε. Δεν θέλουμε να δούμε. Έχουμε σύγχρονα παραδείγματα. Δεν είναι ανάγκη ο άνθρωπος να φτάσει πίσω εκεί και να ψάξει να βρει άλλους. Συγχρόνως να δει, πρέπει αμέσως να γίνει μετριόφρων. Αμέσως να έρθει στον εαυτό του και να πει: «Θεέ μου, αν εγώ φύγω απόψε;». Ποιος είπε σε σας, αγαπητέ, θα γυρίσετε στο σπίτι; Ποιος είπε σε σας να τα ξημερώσουμε; Ποιος μας είπε σε σας να τα βραδιάσουμε; Και ποιος σκέφτεται, εν προκειμένω, όσο κανένας δεν μας ενεπιστεύθη αυτό και δεν μας το είπε σε σας, ποιος σκέφτεται, εν προκειμένω, ότι σήμερα ταξιδεύει και θα βρεθεί ενώπιον του Κυρίου του;

Κάποτε δεν είμαστε λογιστικώς εντάξει σε κάποια δουλειά που είμαστε και τρέμει το φυλλοκάρδι μας, χτυπάει η πόρτα ή το τηλέφωνο και κοντεύει να ξεκολλήσει η καρδιά μας, ή χάσουμε τη δουλειά μας ή πάμε φυλακή. Για πράγματα τιποτένια. Εδώ, για ένα λογαριασμό αιωνίου κύρους, διότι όταν πέσει η αυλαία εκείνη δεν...

Ξανασηκώνεται. Θα σηκωθεί η αυλαία για κρίση, δεν έχει περιθώριο. Ο Χριστός τα είπε αυτά, ότι όλοι μας, και πλούσιοι και φτωχοί, και δυνατοί και αδύνατοι, και μορφωμένοι και όχι, μεγιστάνες και απλοί, θα περάσουμε από την πόρτα του θανάτου. Το αν ο πλούσιος πέθανε δύο μέρες αργότερα, δεν χάθηκε ο κόσμος, έφαγε λίγα στέικ παραπάνω, δεν χάθηκε ο κόσμος. Αυτό δεν είναι να το συζητεί κανένας, γιατί λέμε καμιά φορά «όπου φτωχός και η μοίρα του». Σοβαρά τα λες αυτά; Δεν είναι έτσι τα πράγματα. Ο Χριστός, εν πάση περιπτώσει, ξεσκέπασε πέραν του τάφου και είπε ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Και παρουσιάζει δυο καταστάσεις: πού επήγε ο μη πλουτών κατά Θεόν πλούσιος και μη κάνοντας έλεος στον συνάνθρωπό του, ούτε στον εαυτό του, και ταυτόχρονα πού επήγε ο άλλος. Αυτό δεν λέει τίποτα; Δεν μας το έχει πει; Τι θέλουμε, να μας κάνει, να μας πάρει από το χέρι;

«Αν θέλει να μας πάρει από το χέρι, άνθρωπο», λέει, «θέλω», μου έλεγε ένας φοιτητής. «Άνθρωπο θέλω». «Ο Λάζαρος», του λέω, «και λυπούμαι γιατί είσαι Κύπριος, είσαι από την Κύπρο, είσαι Κύπριος», του λέω, «και λυπούμαι. Αυτός που είναι γεμάτη η Κύπρος από την υπόθεση του Λαζάρου, σε ρωτώ, αυτός δεν πήγε από εκεί και δεν γύρισε από εδώ και δεν έζησε 33 χρόνια έπειτα; Δεν έγινε επίσκοπος Κιτιέων; Δεν είναι αυτός που δεν ξαναγέλασε ποτέ του; Δεν διάβασες ποτέ; Ντροπή σου να είσαι Κύπριος και να μου λες “ποιος έφυγε από εκεί;”». Κατά τη στιγμή να έχεις άνθρωπο ο οποίος πήγε και γύρισε και έζησε μια ζωή τέτοια πίσω, που πρέπει να κουφαινόμαστε για να μιλάμε ότι δεν πήγε κανένας και δεν ήρθε κανένας. Αλλά δυστυχώς, τι να πούμε, τι να πούμε; Δεν θέλει ο άνθρωπος. Γι' αυτό λέει ο Πασκάλ σε ένα μέρος: «Για τους θέλοντας», λέγει, «υπάρχει πολύ φως. Για τους μη θέλοντας υπάρχει πολύ σκότος».

Θέλει ο άνθρωπος. Και ο Χριστός μας, δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, φοβερό μάθημα, όταν λέγει τον επίλογο της Ιερουσαλήμ, που τον ακούμε τη Μεγάλη Τρίτη το βράδυ στο Ευαγγέλιο, που είναι από το 23ο κεφάλαιο του Ματθαίου, κλείνει ως εξής: «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, ποσάκις ηθέλησα επισυνάξαι υπό τας πτέρυγας, ως όρνις τα νοσσία αυτής». Θέλησα, λέει, να σας μαζέψω όπως μαζεύει η κλώσσα, η κότα, τα πουλιά της. Δεν ξέρω αν ξέρετε, ξέρετε τι λένε οι φυσιολόγοι δια την κότα; Ότι έχει εννέα φωνές. Όταν τα πράγματα είναι καλά, την ακούς «κλοκ, κλοκ, κλοκ», βρήκε ένα σκουληκάκι, έρχονται. Περνάει γεράκι από πάνω, άλλη φωνή, μια φωνή. Σας μίλησα...

Μίλησα με το καλό, σας μίλησα με το άσχημο, σας έστειλα προφήτες, επέτρεψα να αιχμαλωτιστείτε, έκαμα, τι δεν έκανα, και οὐκ ἠθελήσατε. Όχι δεν μπορέσατε, οὐκ ἠθελήσατε. Αυτό είναι το θέμα. Και είναι και ένα άλλο, εκεί που διαβάζουν θα με δικαιώσουν, είναι στο ε39, που έχει ένα εδάφιο μάλιστα που κακώς το ερμηνεύουν ορισμένοι. Εκεί που λέγει: «Ἐρευνᾶτε τὰς γραφάς, ὅτι δοκεῖτε ἐν αὐταῖς ζωὴν αἰώνιον ἔχειν». Το «ἐρευνᾶτε τὰς γραφάς» εκεί δεν είναι προτρεπτικό, να ερευνάτε τας γραφάς. Συ που ερευνάτε τας γραφάς και νομίζετε ότι μέσα στις γραφές θα βρείτε την αιώνια ζωή. «Αὗταί εἰσιν αἱ μαρτυροῦσαι περὶ ἐμοῦ». Εγώ είμαι η αιώνια ζωή, δεν είναι η Γραφή η αιώνια ζωή. Η Γραφή σε οδηγεί σε μένα, την αιώνια ζωή.

«Δεν θέλετε ελθείν προς με, ἵνα ζωὴν αἰώνιον ἔχητε». Δεν θέλετε να έρθετε. Και σήμερα ο άνθρωπος, γιατί δεν θέλει τον Χριστό; Γιατί δεν τον θέλουμε τον Χριστό εμείς; Γιατί μας ελέγχει τον παράνομο βίο, μας ελέγχει το παράνομο κρεβάτι, τον παράνομο σύνδεσμο, το παράνομο πεζαχτά. Γι' αυτό, την παράνομη χύτρα μας τα ελέγχει. Και γι' αυτό δεν τον θέλουμε τον Χριστό. Αλλιώς, αν ο Χριστός τα «μη» και τα «ου» που λέει τα πει «ναι», δεν θα τον θέλουμε; «Πού ήσουνε τόσο καιρό; Πού είσαι;». Μας επιτρέπει τη μοιχεία, μας επιτρέπει την πορνεία, μας επιτρέπει, θέλουμε κι εμείς. Δεν το είπε ο Χριστός, ούτε θα το πει ο Χριστός. Δεν τον θέλουμε λοιπόν εμείς τον Χριστό, αυτή είναι η αλήθεια. Και είδατε τι στιχομυθία έγινε με εκείνον τον Πλούσιο και με τον Αβραάμ εκεί πέρα. «Πέμψον», λέει, «Λάζαρον να βάψει το δάχτυλο, να βάψει», το πιάνετε;

Αποχωριστώ σε αυτά τα πράγματα, αυτά τα λόγια. Δεν του είπε να μου φέρει ένα ποτήρι νερό. Να μου φέρει, ξέρω εγώ. Να βάψει, συνθηκολογώ, συμφωνώ. Να βάψει έστω και το δάχτυλό του. Τι νερό μπορεί να μεταφέρει τώρα με το δάχτυλό του; Και από εκεί πέρα εδώ; Τι θα το μεταφέρει; Να βάψει, λέει, το δάχτυλό του. Να μου βάλει, λέει, στη γλώσσα μου λίγο. Εγώ διότι εδώ καίγομαι. Συμβιβάζεται δηλαδή και με μια σταγόνα, που, αν είναι δυνατόν, απλώς θα έγλειφε ένα βρεμένο δάχτυλο, τίποτα άλλο. Και εντούτοις είναι τέτοια η φλόγα στην οποία ζει. Πάτε να τη σβήσεις τώρα. Πάτε να πεις ότι δεν είναι έτσι. Θα πει: «Δεν σου τα 'πα; Δεν σου τα έδειξα; Εγώ σου άνοιξα τα σκηνικά για να δεις πώς έχει το θέμα από εκεί. Θέλεις εσύ να το απορρίψεις; Να το απορρίψεις. Θα είσαι ένοχος όμως, δεν θα μπορείς να μου πεις ότι εγώ σε παρέσυρα ή...»

Κάτι σου έκρυψα». Και ακούσατε την απάντηση που έδωσε ο τότε πλούσιος, αφού του απήντησε βέβαια ο Αβραάμ. Του λέει: «Δεν μπορεί να γίνει αυτό το πράγμα. Εδώ είναι δικαιοσύνη, άλλαξαν τα σκηνικά. Απέλαβες», λέει, «τα αγαθά σου κάτω και αυτός τα ασχήματα. Τώρα εσύ οδυνάσαι, αυτός παρηγορείται. Τα πράγματα εδώ μπαίνουν στη θέση. Άλλωστε, ακόμη θέλω να σου πω, και να ήθελα να σου το κάνω αυτό το πράγμα, δεν μπορώ, διότι χάσμα μέγα ἐστήρικται μεταξύ ἡμῶν καὶ ὑμῶν. Να περάσει κανείς από εδώ, δεν μπορεί. Να έρθει κανείς από αυτού, δεν μπορεί». Όταν είδε ότι την έχασε την υπόθεση εκεί ο Πλούσιος και δεν γίνεται τίποτα γι' αυτόν, θυμόσαστε τι είπε; «Τότε», λέει, «στείλε τον Λάζαρο», λέει, «κάτω. Έχω πέντε αδέρφια ακόμη αφήσει κάτω και σκέπτονται δηλαδή σαν και εμένα κι αυτοί. Να τους πει να μην έρθουν εδώ».

των τόπων της βασάνης, μου μιλεί περί βασάνης. Απαντά ο Αβραάμ: «Έχουν», σου λέει, «Μωσέα και Προφήτες, έχουν βιβλία». Λέει: «Κάποια μικρή ανάσταση να γίνει». Δεν πιστεύει κανένας. Θα πει: «Νεκροφάνεια έχει πάθει, αυτό το έχει λύσει η επιστήμη». Πάει η ανάσταση, δεν πιστεύει κανένας από αυτά. «Όχι», λέει, «Πάτερ Αβραάμ, δεν πιστεύουν αυτοί». Έβγαζε από τον εαυτό του το συμπέρασμα, όπως κι αυτός όσα γραμμένα τα έγραφε στα παπούτσια του. «Όχι», λέει, «Πάτερ Αβραάμ, αλλά εάν κάποιος πάει από εδώ, τότε θα πεισθούν». Απάντηση: «Εάν Μωσέως και Προφητών ουκ ακούωσιν, ουδ’ εάν τις εκ νεκρών αναστή πεισθήσονται». Ο άνθρωπος που έχει τη δύναμη να απορρίψει το Ευαγγέλιο, να απορρίψει τα γραπτά και, κατά συνέπεια, να πλανάται μη ειδώς Γραφάς, όπως είπε ο Χριστός, όλα τα απορρίπτει και θαύματα να δει τα απορρίπτει. Άλλωστε, τα θαύματα δεν δημιουργούν πίστη.

Είναι πίστης το θαύμα; Διότι λένε ορισμένοι: «Εγώ, αν δεν ιδώ, δεν πιστεύω». Μα άμα ιδείς, δεν είναι πίστη, είναι γνώση, και οι γνώσεις δεν πληρώνονται από τον Χριστό. «Ελπιζομένων υπόστασις, πραγμάτων έλεγχος μη βλεπομένων», λέει ο Παύλος, «εστί η πίστις». Για διαβάστε το πρώτο εδάφιο του ενδεκάτου προς Εβραίους. «Πίστις είναι», λέει, «ελπιζομένων υπόστασις, πραγμάτων έλεγχος μη βλεπομένων». Κρατάω πράγματα τα οποία δεν βλέπω, αλλά αυτό προϋποθέτει ταπείνωση. Αλλά εμείς έχουμε πιάσει τον κονδυλοφόρο και δεν ταπεινωνόμεθα. Και γι’ αυτό ακριβώς ανταπερχόμεθα με τη λογική μας στα θέματα. Και εκεί σκοντάφτουμε και μένουμε στον προθάλαμο. Δεν έχει αποκρύψει, λοιπόν, τίποτα ο Χριστός μας. Και ακόμη μας έχει πει όχι μόνο το τι γίνεται πέρα από τον τάφο, αλλά και ότι θα αναστηθούμε αύριο. Αυτό είναι το θέμα, το παρήγορο για τον άνθρωπο.

Μέσα στην παραβολή αυτή που σας είπα, που υπάρχει στο λάμδα ζήτα κεφάλαιο του Ιεζεκιήλ, είναι ολόκληρη η σκηνή, τι τρόπο θα ξαναγίνουμε άνθρωποι. «Καινούς δε ουρανούς και γην καινήν προσδοκώμεν, εν οις δικαιοσύνη κατοικεί». Αυτή θα φύγει από τη μέση. Και θα ζήσουμε σε άλλον ουρανό και σε καινούρια γη. Γιατί το θέλει ο Χριστός. Τώρα δεν το θέλουν οι άνθρωποι. Ποιος δεν θα θέλει να ξαναζεί; Και εντούτοις, στην κακία του ο άνθρωπος, για να μείνει στην αμαρτία, για να μην πιστεύσει, να ακολουθήσει τον δρόμο του Χριστού, το απορρίπτει κι αυτό. Πόσο είναι παρήγορο να μου λέει ότι θα αναστηθώ και θα πρέπει να απολυτρωθώ κατά τέτοια έννοια! Στο σημείο αυτό, μια και μιλούμε περί θανάτου, περί ζωής πέραν του τάφου και περί ημέρας Αναστάσεως, θα ήθελα να πω δυο λόγια για αυτές τις λέξεις που είπα γρηγορότερα, οι οποίες είναι σκάνδαλο σε ορισμένους.

Που λέγει, άλλωστε, του λέγει: «Εκτός πάντων τούτων, χάσμα μέγα εστήρικται μεταξύ ημών και υμών, ώστε ούτε εμείς να μπορούμε να περάσουμε από εκεί, ούτε εσείς να έρθετε από εδώ». Εδώ στέκονται όλοι οι αιρετικοί, όλος ο προτεσταντικός κόσμος, και μας κατηγορεί που κάνουμε τα μνημόσυνα. «Δεν βλέπετε», λέει, «τι σας κοροϊδεύουν οι παπάδες; Τι μου λες μνημόσυνα; Ποιον να βοηθήσεις; Δεν το λέει; Υπάρχει χάσμα, δεν μπορεί να πάει. Πώς θα το κάνει ο παπάς αυτό το πράγμα;» Πώς το βλέπετε εσείς; Ότι έχουν δίκιο, ε; Και εντούτοις, επάνω σ’ αυτό στηρίζεται το μνημόσυνο. Γιατί, ξέρετε, η Εκκλησία δεν παραιτείται από τον άνθρωπο. Ο φάκελος του ανθρώπου θα κλείσει κατά τη Δευτέρα Παρουσία, και των δικαίων και των αδίκων.

Στη Δευτέρα Παρουσία όλοι οι φάκελοι θα υποστούν μεταβολές. Άλλοι επί τα βελτίω και άλλοι επί τα χείρω. Άνθρωποι που έζησαν εδώ μια ζωή σωστή, μια ζωή όπως την ήθελε ο Θεός, και έγιναν μεταδοτικοί και διαφώτισαν άλλους ανθρώπους και ομίλησαν και έγραψαν και ενδιαφέρθηκαν και συμβούλευσαν και σώθηκαν και άλλοι άνθρωποι και μετέδωσαν την αρετή, αυτοί έχουν ποσοστά από τη σωτηρία των ανθρώπων αυτών. Άλλοι όμως άνθρωποι, οι οποίοι μετέδωσαν την κακία, μετέδωσαν την αμαρτία, έγραψαν τη φαυλότητα, οδήγησαν στην ασυνέπεια και ακόμη πίσω, εξαιτίας των θεωριών των, εξαιτίας των λεγομένων των, εξαιτίας της ζωής των, αμαρτάνουν κ.λπ. και κολάζονται, αυτοί θα ταρταρώνονται έτι μάλλον. Υπάρχουν, αλλοιώς, οι φάκελοι των ανθρώπων.

Μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας η Εκκλησία παίζει ένα μεγάλο ρόλο στο σημείο αυτό, διά των προσευχών και διά των παρακλήσεων, διά των μνημοσύνων, κατεξοχήν δε διά του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Θέλω να το ξέρετε, όχι για τους πεθαμένους σας, τους προσφιλείς μόνο, αλλά για εσάς τους ιδίους. Προσέξτε και ενεργήστε από σήμερα αυτό που θα σας πω. Διαφορετικά θα την πληρώσετε και θα την πληρώσουμε όλοι όταν πεθάνουμε. Τότε θα καταλάβουμε τι ζημιά κάναμε. Λέγει: «Και να θέλουμε να περάσουμε, δεν μπορούμε, και να θέλετε να έρθετε, δεν μπορείτε». Ακριβώς, διότι μόνοι μας εμείς δεν μπορούμε να πάμε από εκεί και οι δικοί μας να έρθουν από εδώ. Γι’ αυτό ακριβώς βάζουμε τον Χριστό στη μέση, ο οποίος και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχει, ως ο τον θάνατον βασιλεύσας. Εδώ είναι το μυστικό.

Που δεν μπορώ εγώ να φύγω από το μέτωπο, εκεί που έχω έξι μήνες να βγάλω τις αρβύλες μου και τις γκέτες μου. Μπορεί, αν πιεστεί από εδώ ο λοχαγός μου απ’ έξω από κάποιον προσφιλή του, να δώσει εντολή να με φέρουν λίγο πιο πίσω, εμένα στο αμπρί, να ξεκουραστώ λίγο, να ξεμουδιάσω λίγο. Αυτό που δεν μπορώ να κάνω μόνος μου. Διότι ποιος που θα καθόταν στην κόλαση μπορούσε να φύγει μόνος; Ακούτε τα μέντιουμ που λένε: «Πάω να συναντήσω τη μητέρα και τον πατέρα και μίλησα με τον γιο μου» και ταύτα. Τον σατανά εμίλησες, ο οποίος υποδύεται τον ρόλο, τη φωνή, και γνωρίζει τα περιστατικά. Αλίμονο, οι ψυχές αν τρέχανε, ποια θα καθόταν στην κόλαση; Και ποιοι, όλοι οι Φαραώ συγκεντρωμένοι στην Αθήνα, εκεί που είναι τα πολλά μέντιουμ; Ποια θα καθόταν στην κόλαση; Θα είναι αστεία δικά μας. Αλλά διότι μας δέρνει η άγνοια στα θέματα αυτά, γι’ αυτό ακριβώς κάνουμε και παθαίνουμε αυτά τα οποία παθαίνουμε. Εκεί έγινε, λοιπόν, η θέσπιση του.

Και λυπούμαι πάρα πολύ γι’ αυτούς και για εκείνους τους οποίους γράφω και διαβάζω στην εφημερίδα: «Αντί μνημοσύνου, δραχμάς χιλίας, εις μνήμην της μητέρας μου». Σοβαρά; Πού μένει η μάνα σου; Τι διεύθυνση έχει; Πού της έστειλες εσύ το χιλιάρικο; Το έστειλες μέσω του γηροκομείου; Και οι γέροι έχουν τη σύσταση στη μητέρα σου; Το έστειλες μέσω του ορφανοτροφείου; Ποιος τα αμείβει αυτά; Ποιος; Αυτός ο οποίος τη μητέρα και τον πατέρα και την ψυχή του δικού μου την έχει εκεί, γιατί δεν ενδιαφέρεσαι; Αυτόν δεν τον πιστεύεις και το βάζεις στην εφημερίδα, μάλιστα, να το πάρει το φιλανθρωπικό κατάστημα από την εφημερίδα, να γνωρίζει ο κόσμος ότι εγώ έβαλα. Όσο την ξέρεις τη σύσταση, να το στείλεις απευθείας στο γηροκομείο, απευθείας στο πρεβαντόριο, απευθείας στο ορφανοτροφείο. Γιατί το βάζεις μέσα από τις εφημερίδες; Να γνωρίζει ο κόσμος ότι τιμάς τη μητέρα σου.

Αλίμονο από τους ανθρώπους αυτούς και από τους ανθρώπους που αποτείνονται εκεί. Οι καημένοι δεν μπορούν να λάβουν τίποτα. Ο Χριστός έχει τις ψυχές στο χέρι και η υπόθεση, για να βοηθήσεις μια ψυχούλα, είναι μια υπόθεση πέντε δραχμών. Δεν είναι χιλιάδων δραχμών, που λένε ορισμένοι: «Πού να πάω στην εκκλησία, που θέλει τόσα, θέλουν οι παπάδες τόσα» κ.λπ. Δεν θέλουν τίποτα. Πήγαινε το προσφοράκι σου και το χαρτάκι σου με το όνομα. Και έγινε η δουλειά. Το θέμα αυτό είναι. Δεν είναι πόσο μεγάλος θα είναι ο δίσκος. Δεν είναι πόσα πολλά κεριά θα ανάψουν, ούτε πόσοι δεσποτάδες θα έρθουν. Δεν είναι αυτό, να ικανοποιείς τον εγωισμό σου. Όχι ότι, αν θα έρθει και ο Επίσκοπος, λέει, είναι καλό. Είναι καλό, κάλλιστο, γιατί διαβάζει κάτι ευχές, όχι κάτι ψιλά γράμματα. Δεν έχω ευχολόγιο μαζί μου να σας διαβάσω, να δείτε τι λέει.

Δείτε τι λέγει μέσα και πόσο μας χρειάζονται, και για εμάς και για τους δικούς μας που είναι εκεί. Αλλά όταν όμως δεν έχεις αυτόν τον τρόπο, θα μπορείς απλώς να βοηθήσεις με μια προσφορά των ανθρώπων. Το μυστικό της υποθέσεως είναι το εξής: ποιος είναι ο τρόπος να φέρεις σε επαφή τον άνθρωπό σου με τον Χριστό. Ο Άγιος Ιωάννης ο Ευχαΐτων λέγει το εξής: «Καλό είναι», λέγει, «το φανάρι να πηγαίνει μπροστά. Αλλά πολλές φορές, στο σκοτάδι, και πίσω να έρχεται φωτίζει». Υπονοούσε αυτό. Όταν ο άνθρωπος πάει από το πρωί ως το απόγευμα, όπως πηγαίνουμε εμείς στο τέλος της λειτουργίας, φέρνουμε στον παπά την προσφορά, τι να την κάνει ο παπάς τότε; Απλώς θα μνημονεύσει. Τη θέλει από βραδύς ή τη θέλει πρωί-πρωί, στην προσκομιδή. Αλλά εμείς, όπως είδα και εδώ, δυστυχώς πολλές φορές ούτε Απόστολο ούτε Ευαγγέλιο δεν ακούμε.

Βέβαια, άνθρωποι που έχουν λόγους, που δεν μπορούν να πάνε, αλλά είναι και άνθρωποι που δεν έχουν λόγους, αλλά έχουν άγνοια και δεν πηγαίνουν. Και οι προσφιλείς τους, που περιμένουν εκεί πέρα, μένουν χωρίς επιταγή, χωρίς γράμμα, χωρίς δέμα. Έχετε κάνει στο μέτωπο; Για ρωτήστε με, που έχω κάνει πέντε φορές, που φώναζαν και όλοι λάμβαναν γράμματα, επιταγές, δέματα, και ορισμένοι δεν είχαν λάβει ούτε ένα. Πώς αισθάνονται εκείνοι; Διότι δεν είχαν αφήσει κανέναν πίσω ή είχαν αφήσει όλο εχθρούς, δεν είχαν αφήσει φίλους; Μόνο τότε θα το καταλάβουμε, όταν περάσουμε πέραν του τάφου, σας λέγω. Όταν βγάλει, λοιπόν, ο ιερεύς τη μεριδούλα εκεί το πρωί, εις μνήμην του Νικολάου, της Κατίνας, του Γεωργίου κ.λπ., την πάρει έπειτα και τη ρίξει μέσα στο αίμα του Αρνίου και πει: «Απόπλυνον, Κύριε, τω τιμίω αίματί σου τας αμαρτίας των δούλων σου τούτων», μεγαλύτερη ανακούφιση είναι αυτή για τον κεκοιμημένο.

Κοινωνεί εκ των υστέρων, εμμέσως. Εμείς κοινωνούμε αμέσως, γιατί είμαστε παρόντες. Αυτοί κοινωνούν εμμέσως. Είναι η ωραία ώρα, η μέρα των νεκρών. Το να φέρω και ένα κόλλυβο; Φέρ’ το, να το πάρει και κανένας άλλος στο χέρι, που θα το μοιράσουμε, να πει: «Θεός σχωρέσ’ τον». Και το παίρνουν πολλοί στο χέρι τους, που έχουν ανάγκη ήδη από κόλλυβα, και εύχονται να συγχωρεθούν οι άλλοι. Αυτό πρέπει να είναι η εκλεκτικότητα όταν κάνουμε μνημόσυνο. Να το λέμε σε ανθρώπους που είναι πιστοί, που θα πούνε: «Θεέ μου». Να μπορούν να κλονίσουν, να συγκινήσουν τον Χριστό. Δεν είναι μόνο τους συγγενείς, που βάζουν γραβάτα και «δεν έχω κάλτσες μαύρες να πάω». Βάλε κόκκινες, αλλά βάλε άσπρα μέσα, να μπορείς να προσευχηθείς. Αυτά πρέπει να τα γνωρίζει ο άνθρωπος. Το θέμα που σας ομιλώ και που εθίγη απόψε πρέπει να γίνει δέκα ομιλίες, όχι εγώ μέσα σε μία ώρα αιώνια θέματα θανάτου, αναστάσεως και

συντηρήσεως και βοηθείας ανθρώπων πέραν του τάφου με εξυπηρέτηση μέσω μνημοσύνων. Ας δώσει ο Θεός κάποτε άλλοτε και σε κάποια άλλη μεγαλύτερη ευκαιρία να μιλήσουμε.