On the Church

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, by the grace of God, allow me to say something that concerns everyone, and Christians in particular. It is the matter of what we call the Church and attending its services.

Almost all of us fall short when it comes to the Church and attending its services. Yet this is the one thing we should not arrange to suit ourselves; it should order our lives. In everything else, we are punctual.

This is especially true in our worldly affairs. We know that we must appear at an appointed time.

Whether it is a reception, a wedding, a Baptism, a dance, or a dinner, the only One for whom we are not punctual is God when He calls us. He sends three invitations—the bells ring three times—and He even warns us the evening before: “Tomorrow I am calling you.” Yet a person decides for himself when he will go, instead of asking when he ought to be there in response to that call. How must God feel when He sees a person being so inconsistent toward Him, so unfaithful in keeping his appointment with Him? There is no fear of God, no reverence for God.

The fear of God means reverence for God. But God is not taken seriously; God is not taken into account. Deluded people believe in a crippled God with only one leg, called love. They refuse to believe that He also has another leg, called justice. One who is good cannot fail also to be just and to require justice, especially since it was declared beforehand: “God has loved righteousness.” Sadly, man refuses to conform, and one day he will stand face-to-face with the Presiding Judge. Then there will be no room for lies. Everything will be brought to light, and according to the way each person lived in this world,

so will he find himself in the next. We say this, after all, in the Doxology: “Let Your mercy, O Lord, be upon us, just as we have hoped in You.” Be assured: that is exactly what I shall do. As you have fashioned and prepared yourself, so shall I deal with you. Now, it is true that many people do not act from indifference or malice when they do the very opposite of what is beneficial. They begin from ignorance and act because of that ignorance. They do not understand what is at stake, whether they should behave this way or not, or how they ought to behave. Even so, they are not excused; ignorance of the law is no defense.

Here in earthly, worldly, human affairs, a judge does not accept ignorance of the law—how much less in divine matters. God requires us to learn. Consider how many things people learn today, and how many useless things they learn, while refusing to learn what is necessary. Man is so foolish: throughout his life he has concerned himself with countless things, yet has not cared to learn about those things which endure, which are eternal, which possess eternal validity and pass with us beyond the grave. I do not know whether you remember, have read, or have heard about this meeting with Christ in the home of Lazarus’s sisters. Do you remember it? Martha rushed in and said to Him: “Do You not care that she has left me to serve alone—this lazy woman sitting there at Your feet?”

“Tell her to help me.” And He answered her, as we have just heard: “Martha, Martha, you are anxious and troubled about many things; but one thing is needed. Mary has chosen the good portion, which will not be taken away from her.” He would not pass through her home again. He came only once, and Mary made use of the time, even at the risk of being misunderstood as inhospitable or a poor housekeeper, so that she might grasp what He was teaching. This is how a person must understand and think about life. We pass through here only once. We have no opportunity to pass this way again. And if we fail to attend to what truly deserves our attention, we suffer loss. Everything else will be left behind here.

Households, gossip, social manners, homes, cars, vast estates, wealth, glory, swords, guns, victories, and crowns—all will remain here. The good portion is whatever concerns the soul, because that is what a person will take with him from here. And even if he possessed all the money in the world here, it would have been better for him not to have been born. He does not need it. What does he need it for? To eat a few portions of okra and eggplant, or a few sweets and some fillets of meat? It is absurd for anyone to believe that he came into this world and lives in it merely to eat what irrational animals also eat. Man alone has this higher calling. Yet he labors at the expense of his soul—the portion he ought to honor.

He does so even on Sundays and feast days. A week has 168 hours, which Christ gives each person to manage: to eat, sleep, enjoy recreation, read, laugh, cry, and do whatever he wishes. He places 168 hours in our hands. Yet there is not one hour for Him; not even one hour out of 168 can be spared. What a fine person that is! He is ungrateful—not toward God so much as toward himself. The first person he harms is himself, along with everything that comes his way.

You do not spit at the sun or make an insulting gesture toward it.

The spit will come back into your face, and if you throw stones at the sun, the stones will fall on your own head. Whether you disregard the summer sun or not, you are the one who will suffer sunstroke. If only people could understand this! The churches we have built would not be enough to hold everyone. Nor would our churches be in their present sorry state, while each person builds one, two, three, or five apartments, yet thousands of us together cannot build a single worthy room in which to gather every Sunday—and we are ashamed even to set foot inside. Only on that day will we understand the harm we have done, but then it will be too late. My beloved, if we believe that we have a soul and are not merely cats, attending the Church’s services is essential. Blessed is the person who feels this need.

You feel the need to breathe, and when you lose oxygen you feel yourself suffocating and dying. It should be exactly the same with the soul. Yet someone asks, “Has the third bell rung?” Are the first and second bells not for you? For whom are they—for the angels or the priests? Is not everything said from the moment the priest proclaims, “Blessed is the Kingdom,” meant for you and me? And yet some people arrive at “Through the prayers”; others arrive after the Gospel, and some are still coming in at “Through the prayers,” thinking that they have fulfilled their duty and everything is in order. Heaven forbid that anyone should criticize them, and heaven forbid that they should actually enter on time! If these are Christians, then who are the Christians? Basil the Great says, “A good thing is not good unless it is done well.” A good thing, he says,

is it good in itself? Not at all. Unless it is done well, it is not good. Church attendance is good, but it must be done properly; only then is it truly good. Otherwise, although the thing itself is good, it is not good for us. And this applies to almost everyone who goes. I am not speaking about those who are indifferent—people who do not even know where they were taken when they were baptized, where they were taken when they were crowned in Holy Matrimony, or where they will be taken when they are buried. What can I say about them? I am speaking about those who attend church and believe themselves to be good Christians. I am speaking about us, though we are not good Christians at all, because we neither do nor reflect upon what the Church offers for our edification. My beloved, we are human beings,

body and spirit. And you know how much work is devoted to the body every day: how much attention, how many baths, foods, weigh-ins, medicines, and other things—all for this carcass, which is nothing. It is a little water, a little lime, a little iron, and a little phosphorus. That is all. Go to the First Cemetery and see what we are and what we shall become. Yet so much care, labor, anxiety, and suffering are spent on this Cain—this Cain—because the body becomes the murderer of its brother Abel, the soul. It desires things that sap its life and disturb it, so great care is needed.

This partnership between soul and body is like a dog living with a cat. There is constant hostility between them: what the body desires is not beneficial to the soul, and what the soul desires the body does not want. Great care is therefore needed. A person must never permit the rider to be governed by the vehicle. The body is the vehicle, and the soul is the rider. Imagine driving a car and some foolish child crying out, “Do I go wherever my car wants, or wherever I choose?” Many people do not govern at all; we are governed by the flesh. “I will go later,” a man says; then he yawns, turns over, and sleeps another half hour. Why indulge it? You are indulging the body. The body does not want the Church at all, because the Church requires you to exert yourself. It requires prayer, self-restraint, the Gospels, and the Holy Mysteries—all poison to the body.

The body regards all these things as unnecessary and wants its own things, which are completely opposed to them. Therefore, unless a person takes this seriously and begins to tighten the reins of the body, he will be lost together with it. Brakes are needed, as well as a sound understanding of the matter. The body must be placed at the service of the soul, not the soul at the service of the body. Sadly, we indulge the body, and the results will be dreadful. The table is laid three or four times a day. We have breakfast and lunch; many also have an afternoon snack; then we have dinner, and many later have ice cream, sweets, coffee, and other things at eleven or twelve at night. See how much attention is given to this Cain.

Go out and see what the greengrocer’s shop contains: everything, wondrously so. All these things are for man, but they must be used with discernment—with discernment. Yet there is also food for the soul. The soul too has a table; it too has bread; it too has a fire that bakes the proper bread. There is a material table and a spiritual table. There is material fire and spiritual fire. There is bread from the bakery,

and there is the Bread upon the Holy Altar. How do you approach all these things? How is it that you make full use of your home for the sake of your body, yet fail to make use of the Church, this spiritual table, for the sake of your soul? Where is your reason? What does it mean to be accomplished or educated if you have not distinguished between soul and body, or between the needs of the one and the needs of the other? What have you achieved? What have you achieved? The time has therefore come for man to make good use of what has been so clearly made known to him. Fortunately, despite man’s lack of concern, the bells continue to ring. A time will come when the bells will no longer ring, and then we shall understand what we received from the Church, whether for the departed or for the living.

The Church also has an effect upon those beyond the grave. And those beyond the grave, throughout the ages and millennia, await help from the Orthodox Church and from the Orthodox altar. This is no private affair. A poor soul appears to someone in a dream. What did that poor soul do? Where is your mother? They reached the mother, in the place of purification. Where do they remain? Tell me, where do they fast?

Take it to the poor man; he knows what has been arranged. Her son knows what has been arranged. It is a burden on my back. The One who has authority over both the dead and the living reigns even over death. But this man has no relationship with Him and does nothing in His way. You cannot send anything by post; nothing reaches beyond death that way. You hold the fortieth-day memorial, yet your mother remains without consolation. And when you yourself pass over there, then you will understand what harm you did by neglecting her soul.

The lasting things, the eternal things, are those that remain beyond the grave. Everything else stays here—fashions, systems, inventions; one overturns another and one scatters another. Things change every day. What does not change is what lies beyond the grave. During the 167 or 168 hours of the week, a person falls among robbers. You know that there are robbers in the world. And I do not mean the robbers we used to talk about, Koubey and Tzey. There are other robbers, called demons, who bite and wound—not bodies, but souls. And those who have fallen among robbers, Christ—if you remember the parable of the Good Samaritan... Thank you.

He took the man to the inn, left him there, and charged the innkeeper with his treatment and complete recovery. The next day he left two coins there and said to him, “I am going away and will return, and whatever more you spend, I will repay you.” He did not send him to a coffeehouse or to the sea. He bore him upon the very beast that He Himself had put on—human flesh—and took him to the inn, which is the Church, and to the innkeeper, who is the priest. To him He entrusted the complete healing of the man who had fallen among robbers. This is what the Lord had in mind. Indeed, I want you to know that this inn, which Christ had in mind when He said that...

...a man was going down from Jerusalem to Jericho and fell among robbers, still exists on that road today. Before we turn toward the wilderness of the Jordan, where the monastery of Saint George the Chozebite stands, the inn that Christ had in mind when He told this parable is there on the right-hand side of the road. This is a fundamental matter, my dear friends, but we do not take it seriously enough. We think that when the bell rings, it is for the priest, the chanter, the sacristan, some elderly woman, or some deacon. We behave like those who said, “I have bought five yoke of oxen, and I am going to test them.” Another said, “I have taken a wife; I am newly married, so I am not going to Church. Tell him to excuse me.”

And so on. We then occupy ourselves with our five senses—and the five yoke of oxen signify the five senses: two eyes, two hands, smell, touch, hearing, and so forth. What shall we eat? What shall we touch? What shall we hear? What shall we steal? That is all. Nothing beyond these things interests us. Let the bells ring as much as they like. Yet the bells are witnesses. When the bell rings, a person should call to mind what happened when Noah struck a piece of wood: the creatures gathered from the earth, entered the Ark two by two, and were saved from the flood. The flood! This custom still exists in the monasteries, in what they call the talanton. The striking of the wood reminds us: “Enter the Ark, so that you may escape the flood.”

Therefore, outside the Ark, outside the Church, there is no salvation. You will fall among robbers and suffer the opposite outcome. If you have been to the Holy Mountain, where the traditions are properly preserved and everything speaks and reminds us of the value of both body and soul, you will have noticed that when you leave the church—with the Holy Altar at its far end—directly opposite stands the material table, the refectory. In other words, if you look from the far end of the Holy Altar straight across, you see the dining table. There sit the abbot, the priests, all the other fathers, and even the guests. And each person’s...

...nous, the spiritual intellect, asks: “What relationship does the body have with the spirit? Is one superior?” No; both are necessary. The material table is necessary, and so is the spiritual table. The body stands to the soul as the shell stands to the egg. The body is the eggshell. Yet there can be no egg, no yolk and white, without the shell. When you care for the body, know that you are caring for a shell. One day the sting of death will pierce it; it will open, the little bird will fly upward, and the shell will remain below and be cast aside somewhere.

You pamper it, worry over it, and suffer for it. Do you understand how foolish it is to devote all your thought and concern, and the whole weight of your effort, to caring for a shell? The body is necessary; it is a temple of the Holy Spirit, and a human being cannot be conceived without a body. But the body is not the human person—that is the point. The soul can live without the body, but the body cannot live without the soul. When the soul departs, the body dies at once, is wrapped for burial, and immediately returns to that from which it was formed: “You are dust, and to dust you shall return.” You are earth, you will become earth, and to the earth you will go. Proper care must therefore be given to it; I do not mean to suggest that it is unimportant.

“My dear wife, we have a soul too; get up, and let us go to Church.” “My dear husband, wait—we have a soul too; get up, and let us go to Church.” The bell has rung. “Come on, children, swing those legs out of bed and put your feet on the floor.” Get the child up; he is going to Church. You do well to shop, and to buy good food, so that they may eat at the midday table. But let the soul also be nourished.

Let them eat in the evening as well, and between meals. You have done well in all this. But do not treat spiritual things as mere objects, as a nuisance, or as nothing at all. They are not imaginary things; they are real. Attend to them too. Weigh everything properly and give both body and soul the honor that each is due. Yet this does not happen, and that is what I am speaking about. We do not take seriously what this soul is or how people will present it when they are brought there, whether they will inherit the Kingdom of Heaven. Seriously—how?

Will you inherit the Kingdom of Heaven if you do not become a child of the King? And who will make you a child of the King? How can you treat with hostility the King who would make you His child, declaring, “I will not go”? How can you possibly become a child of the King? What Kingdom of Heaven will you inherit? Do you imagine that you will not die, or do you simply not care about the Kingdom of Heaven? You offer many defenses, but when you say these things, I answer you: “Suppose there is nothing beyond the grave.” Do you agree? Very well. But if there is, what will you do then? If there is, what will you do then? Even if the chance were one in a billion, what would you do? And consider this as well: you do not believe, while I believe and live a disciplined life, doing what the Church and Christ teach in the Gospels. Tell me: if these things truly exist, what becomes of you?

Let us suppose that they do not exist. What have I lost by living this way, and what have you gained by living the other way? Tell me, where is the benefit? Where is the reason in it? Why do we not wake up? Why do we refuse to do what is right? What have you gained by not believing, and what have I lost by believing? If we are going to speak seriously, we are being quite ridiculous. A person who lives prudently and with moderation—a life of self-restraint, fasting when required, accepting a little hardship when necessary, and remaining disciplined—is a peaceful person, a blessed person. Go to the psychiatric hospitals; you will not find a true Christian there. Go to the neurological clinics; you will not find a true Christian there.

I do not mean someone who is Christian merely on an identity card, but someone who is organically a Christian, a member of the Church. Such illnesses are foreign to Christianity. Go to hospitals like Syngros; you will not find a truly Christian girl there, nor a truly Christian young man. Those who are not Christians, who have no relationship with Christ, who have cut themselves off from the Gospel and its moral life—these become the inmates, these are the unhappy ones. For years they waste away from morning until night. Visit and examine the matter seriously and objectively, and you will see how beneficial it is for a person to live as a Christian—but organically as a Christian, not merely in theory.

Not theoretically, but organically, because a member must belong to the body. A hand must grasp, work, and remain warm; it must be joined to the trunk. A believer cannot be a member of the Church and a member of Christ without an organic relationship with Christ, having only a theoretical one. The devil himself believes correctly and knows the truth. Does any human being believe as firmly as the devil does? James says, “Even the demons believe—and tremble” before God, but they do not act. They believe, but they do not act. And that is where most of us are. We see the Church as a priest’s shop, as some priest’s private business. Perhaps even the priest may see it that way, but the Church is not that, and a Christian does not see it that way. It is divine.

I must have a close relationship with the Church, be a member of her, and receive what she offers for my immortal soul, so that I may no longer fear death. I would like us to understand that whoever does not have the Church as his mother does not have God as his Father. A person who does not feel that the Church is his mother cannot say the “Our Father.” He must have the Church as his mother, Christ as his brother, and God as his Father. Since he has no relationship—no organic relationship—with Christ, he cannot call the Church his mother...

...or call God his Father. God is not “our Father” for such a person. He must have Christ as his brother, the Church as his mother, and God as his Father. That is how we shall move forward. We must therefore realize that we need to become Christians. Some people complain and say that the Church, as she exists today, has become an obstacle for the Christian: “Wherever you go inside, you have to pay.” Who ever put a hand into your pocket and told you, “Pay here”? Has anyone ever told you that you must do that? Do you have no money? Go in, make the sign of the Cross, stand quietly in a corner, and say your prayer.

Has anyone stopped you? If you have something, offer it. If you do not, give nothing. Besides, this has been the Church’s practice since apostolic times. Has the Church not always asked the faithful to contribute? Are the few drachmas you give to light a candle really a justifiable reason for refusing to go to Church? Is that money not needed? Roof tiles will break. Must we not repair them, so that rain does not fall inside and we can enter? Does the church building not need electricity? Does it not need someone to clean it? The candle itself has no need of anything. But what of those who work there—the chanters and the sacristan—so that you and I may find it clean on Sunday, so that they may chant for me, bury me, celebrate my Holy Matrimony, crown me, and baptize me? Do they not need money? Thank you.

Is that not necessary? Has anyone ever become poor by giving two drachmas to the Church? No one has; I have never heard of anyone. People have become poor through gambling, through women, through men, through alcohol, and through deceit. Those things have impoverished people, but the Church never has. Does not Paul say in the First Epistle to the Corinthians, chapter sixteen, that collections should be taken and offered to people in need—to the widow, the orphan, the sick person, the traveler, or the prisoner? Do we not encounter such cases? Put this into the simplest practical terms. If tomorrow you are the one in need of a little money, would you not want others to contribute? How can you think this way? How can you listen when people say that the Church is a business?

Nevertheless, many people will not enter the Church or attend services because, they claim, “They skin you alive in there.” If you read the Apology of Saint Justin Martyr from the first century—and perhaps many of the gentlemen here have read it—you will find his explanation that a Christian going to Church should make an offering. From those earliest days there were offering boxes in the Church, and from those earliest days there were collection plates. This is not the time to quote the texts to you, because many would not be able to remember them. But I am giving you their conclusions, so that you may know them. Besides, as I said, no priest has ever put his hand into anyone’s pocket. Yet we should...

...make offerings, and those who labor there should receive their livelihood from them. What does Paul say? “You shall not muzzle an ox while it treads out the grain.” Does he say this merely because God is concerned about oxen? The Spirit writes with a deeper meaning. If you labor here, you will receive what is given to you. Are you not threshing here? Do you not remain here from morning until evening? Do you not wait here to serve each person who comes? Are you not threshing here? Then you will eat from this labor. No one, he says, tends sheep without partaking of the milk or cheese from the flock he tends. What does that mean? No one plants a vineyard without eating grapes from that vineyard. Are the clergy supposed to live on air? Does manna fall from heaven for them? Manna does not fall now. So, if you marry once in your life...

You come here once in your life to be married, and it costs you a hundred drachmas. Is that a problem? Is that really an issue? Besides, what do you expect the priest to be like? Do you want him to be a beggar, filthy, unable to educate his children, without even a room to live in or a means of transportation? What do you expect this priest, whose services you use, to live on, while you complain that the Church burdens you? There may indeed be abuses. Someone may be greedy; someone may be a Judas. But that is not the end of the world. The Church is not endangered by Judases, just as she was not endangered then. Christ called twelve men: one betrayed Him, another denied Him, another complained against Him, yet the Church was not shaken. And Christ Himself had chosen them.

You who are upright, offer your own child to serve, so that the Church may not be endangered. Yet you say, “Neither this one is suitable nor that one.” But neither you nor anyone else will escape death. One day everything will close for you. You will not escape. Whether you like it or not, eight hands and eight feet will come together and...

they will carry you—and they will carry me—to the place we do not wish to go. How will you avoid it? They will carry you into the Church to have the funeral prayers read over you, and then you will understand what it was that you had neglected. We need to have a right understanding of the Church. We need to understand what the Church is for, how greatly we need her, and begin making use of her today. We wait until we die, so that memorial services may be held for us and prosphora offered on our behalf. But we must pass through the Church while we are still alive. We must die here to the ways of the world. We must die to the flesh, to the ego, and to self-interest, so that when we die, we shall not truly die. We have just come from Souli. I gave a talk there, and I was discussing with the young people who brought me something they had read in the guesthouse of a monastery on the Holy Mountain. It said this:

“Whoever dies before he dies will not die when he dies. But whoever does not die before he dies will die when he dies.” It is a play on words, but it has a profound meaning. Whoever does not die to the world, but lives here saying, “I will live my life; I will do this and that,” will truly die when bodily death comes; he will go downward. But whoever begins dying here—disciplining the flesh, resisting the world and its fashions, embracing fasting and all the rest—will not die when death comes. He will pass from death into life. My dear friends, death and life beyond the grave are a continuation of this present life—a continuation. It is not as people say in their shallow way:

“Hell is here, and Paradise is here.” Hell is not here, nor is Paradise here. Hell begins here, and Paradise begins here, yes; but Hell and Paradise themselves are not here. There is a kind of camera lens called death. Whatever state it captures you in, at the very moment it captures you, that is how you will remain in eternity. Did it find you in metanoia, in Holy Confession, receiving Holy Communion, with your ticket in hand? The continuation is Paradise. Did it find you unrepentant, unreconciled, without confession, indifferent, and unforgiven? The continuation is Hell. The grave is the most faithful guardian. No safe is as secure as the grave. Whatever you give it to keep,

it preserves. What did you give it? If you gave it a raven, it will return a raven to you at the Resurrection. If you gave it a dove, it will return a dove to you at the Resurrection. One day the graves will open miraculously, and whatever we entrusted to them for safekeeping on the day of our death, they will give back. We will have no one to blame. So we have never reflected deeply; we have never seriously considered what death is—that whether we want it or not, we shall die and come to judgment. And because we fail to reckon with this, we disregard the Church, where we can make our soul secure so that we need not fear death. Looking at my watch, I see that I have been speaking for about forty-three minutes.

Multiply that by seventy, and you get roughly three thousand heartbeats—whatever the exact number may be. Or let me place my hand here over my heart. By now there must have been about three thousand beats: tick-tock, tick-tock, tick-tock. The heart has beaten approximately that many times. Ask it, as I ask mine: “What are you doing there? What is that tick-tock I hear?” It will tell you, “I am walking. These are footsteps.” “And where are you going?” “I am taking you to your coffin. I am taking you to the cemetery.” “Really?” “Yes.” “Stop! Do not go.”

If it stops, you will arrive even sooner—an hour sooner. So let it keep walking. Look: no one is going backward. We are all moving toward the cemetery. My own journey may end in half an hour. I came up here to speak, but who told me that I would come down from this platform alive? Who told me? You came here after leaving instructions: “Cook at such-and-such a time,” and so forth. But perhaps you will not return. Who told you that you would? Did you say, “God willing”? You did not. Man is thoughtless; even the accomplished man is thoughtless. The way he conducts his life is truly absurd. That is why Satan catches us unawares and everything is lost. This life, and this longsuffering of God, can become a danger unto death. Thank you.

We go on sinning, adding sins upon sins, and we do not settle our account freely through the metanoia and Holy Confession that God has left for us in this world. Therefore, my dear friends, return to the Church. The Church has been given by God and established by God, but man must make use of her. As I said earlier, if people had a living relationship with the Church, we would not have psychiatric hospitals or neurological clinics; we would not have any of these things. The Church resolves every problem. When the human soul suffers and is tormented, when it is burdened today by anxiety and all the rest, the Church sets these things in order. Yet people remain far from the Church.

They live with dreams and fears; they lose sleep over one thing and another. They become instruments of Satan, as happens especially with those who claim to remove the evil eye. “Call Mrs. Katina; someone has cast the evil eye on the child.” Who is Mrs. Katina? Is she going to remove it from the child? And what does it mean that the child has been affected by the evil eye? The devil has done this. Does Mrs. Katina have the power to drive away the devil? That belongs to the Church. The Church has prayers against the evil eye. You will go to the Church. Perhaps the child’s feverish body immediately turns cool and becomes well, but its soul—and your own soul—has been poisoned. Has Satan truly withdrawn?

Did Mrs. Katina command him to leave?

He withdrew on his own, because he had accomplished his purpose: he had brought you into fellowship with him. Witches claim to undo spells, and so does the hodja. How can that be? Is it not the Church that breaks them? The Church breaks them. And when the Church breaks a spell in her own way, she frees both soul and body. When the witch or the hodja supposedly breaks it, as I told you, they do nothing of the kind. The body may seem to be freed, but the soul remains bound. Yet because the Church requires metanoia, Holy Confession, self-restraint, and fasting, we say, “Am I going to do all that? I will give the witch two thousand drachmas, and she will undo it for me.” And so you give the witch two thousand drachmas for what is merely empty air. But the Church of Christ has the mission of destroying the works of Satan...

Christ came into the world to destroy the works of Satan.

Today He destroys them through His Church and through His clergy. Consider where you will find yourself when death suddenly approaches, and where you will go, if today you have failed to make use of the Church. What is this refuge? I do not know whether you are aware that in ancient times, in the early Church, even persecuted men and murderers who fled for refuge into a church were not arrested there. They surrendered themselves to God, and God protected them. The Church of God protects you. The prosecutor had no right to enter and seize a man by force. Many people, even kings, fled for refuge to the Church, as history tells us. But we do not know these things. We think the little churches of Christ are simply places to visit for an afternoon outing by car, to light candles and the oil lamps before the Saints. “We went and lit the lamps,” they say, “so the Saints can see and not fall during the night.” You understand. Do we have any real relationship with the Church?

No Holy Confession, no fasting, no self-restraint—everything is despised. People go as though for sport or recreation and light the oil lamps in some country chapel dedicated to Saint Barbara, Saint John, or another Saint. Nothing more. What a fine arrangement! John Chrysostom, who has many excellent teachings on these matters, gives us his own definition of the Church. He says: “The altar of the Church is a heavenly table, receiving what comes from the earth and sending it up to heaven.” It receives things from below, he says, and sends them to heaven. Have you ever paid attention when the priest says, “Thine own of Thine own we offer unto Thee, on behalf of all and for all”? What do we mean by this?

We are saying: “What is Yours, we now offer for Your glory, and it has come from what is already Yours.” I came from my mother’s womb with empty hands. Here I found the wheat; here I found the flour; here I found the sieve. Here I made the prosphoron, and I send it to You to bless it and return it to me, so that through it You may send me Your grace, and through it I may receive Holy Communion for the remission of sins and the fullness of the Holy Spirit. Faith, faith, faith! And so he says that the altar “receives what comes from the earth and sends it up to heaven; it receives what comes from heaven and bestows it upon the earth.” It receives the offerings back after God has blessed them, and gives them to the people who receive Holy Communion and partake of them. “For the altar is fearful even to the angels.” Even the angels stand in awe of this altar.

“As they hover above in the heavenly places,” those who stand above tremble before this sight: God becomes man, enters into the bread, and is imparted to man, eaten and received by man in Holy Communion. For if His flesh were given to him visibly as flesh, would man eat it? Instead, He enters into the noblest forms of nourishment, bread and wine, and is received gladly into man. John Chrysostom also speaks of the value of the Church in these words: “As harbors are set in the sea...” Just as ships sail upon the sea...

and encounter dangers, yet find harbors where they put in and are saved from the storm, so the Church is upon the earth, established by God. “As God has set harbors in the sea, so He has established churches in the cities, so that those who flee here from the turmoil of worldly affairs may enjoy calm.” We go to the Church and receive peace. How many times does the priest come out and say, “Peace be unto all,” and, “In peace let us pray to the Lord”?

He is setting before us the peace of the Lord. A person enters the Church in one state and leaves in another. In the Old Testament, beasts entered the ark and beasts came out. Ravens entered and ravens came out. But here ravens enter and doves come out. Here wolves enter and lambs come out. A person’s whole countenance is changed within this Church. “For when people flee here for refuge, neither the onslaught of waves nor their raging pursuit can reach them.” Those things cannot enter; they cannot pursue you inside the Church.

“Neither the assaults of evildoers, nor the violence of winds, nor the plots of wild beasts can reach you; for this is a harbor free from all these things.” The Church, therefore, is a harbor for souls. A person finds rest and strength when he goes to the Church—especially when, as I said, he prepares himself and enters into communion with Christ, receiving Holy Communion. Then he receives great strength. That is why John Chrysostom continues: “Do not remain apart from the Church; do not distance yourself from the Church. Nothing is stronger than the Church. She is stronger than rock, higher than heaven, and broader than the earth. Neither the passing ages nor anything else can divide what is above from what is below; behold, everything flourishes.” And elsewhere he has another beautiful saying: “Let no one be deceived, unless he...”

“...unless he is within the sanctuary, he is deprived of the Bread of God.” Let no one be deceived, he says: if he is not at the altar, he is deprived, because only there is the Bread of God. “He who separates himself from the Church joins himself to an adulteress.” Satan is the adulterous lover of the human soul. Did not Chrysostom call worldly society adulterous and wicked? Who is an adulteress? A woman who goes with another man. And whom does the human soul have as her betrothed, as her Bridegroom—whom should she have? Christ. Does she go with Him? No. She goes with Barabbas; she goes with the devil and listens to him. She is an adulteress, like the woman who...

...does not remain faithful to her betrothed, to her husband, and so becomes an adulteress. In exactly the same way, the soul that does not remain faithful to Christ, to whom she was betrothed on the day of Baptism, is an adulteress. “He who separates himself from the Church joins himself to an adulteress.” But who can understand these things, and who is willing to understand them?

This, then, is what I urge you to do: make every effort you can. There is a tradition which says that only if your house has caught fire on all four sides and you cannot get away because you must deal with the emergency—only then are you excused from going to Church. Yet we stay away over trifles. Women, of course, sometimes have a reason...

...and should not go. They do not go because there are natural reasons for them not to go. But if there is a wedding or a baptism, they will go even in that condition. They should not go even then. They should not go and defile the place even then. She should remain at home, light her lampada, venerate the icon, and stay away during those days; she should not go even then. I say this because there are some women who will disregard all of this when a worldly social event is involved. That is my only reason for saying it. If, however, there is a valid reason—an illness, the need to remain beside my elderly father, or to care for my sick child—then you are among those mentioned in the words, “and those absent for good reason.” The Church takes you into account.

“The monastics,” they say, “and those engaged in a ministry of service”—we pray for them as well, so we should not judge them. During Holy Week, Saint Nektarios of Aegina once heard the sorrow of a nun. One evening at Holy Confession, she said to him in tears, “Your Eminence, I have not been in Church all week. I was with the goats; I was tending the monastery’s sheep. Am I really a Christian?” “My child,” he said, “do not say such a thing. You were carrying out a ministry of service. Besides, shall I tell you something? Every evening, when I censed your stasidi, I censed your angel. Your angel was there. Yes, you were guarding the goats. Otherwise they would die, and we would have no milk, no food, and so forth.”

“I was censing your angel,” he told her. There are people who are not physically in the Church, yet are in the Church; and there are people who are physically in the Church, yet are not truly in the Church. Some people are on duty: one is serving in the army; another must drive the first shift; another is a doctor on duty at the hospital; others have public responsibilities, and so on. What else can be done? Should everything be allowed to fall apart? Such service is justified. It is blessed by God—not merely forgiven by God, but blessed by God. Even so, if someone is on duty on Sunday, he should find an opportunity to go on Saturday, or attend the service on the evening before the following Sunday. He can go on another feast day, ask for a day off, or find some other opportunity. He must not say, “I am covered; I have no further obligation.”

You are blessed in your service; you are not simply excused from worship. In Athens, for example, we have the Divine Liturgy somewhere every day. Whatever time or day you choose, you can find a church open. There are Liturgies on Saturday mornings and on all the lesser feast days. There is even a dependency of the Holy Monastery of the Ascension in Pangrati where the Divine Liturgy is celebrated every day except Great Friday, when no Divine Liturgy is served. So there is no excuse for saying, “I did not go on Sunday, and that settles it, because I had work.” No. Everyone else, however, is obliged, in a certain sense, to be present and participate. They will come, as we say, for the common spiritual meal. The children will come to receive Holy Communion.

The elderly will come to receive Holy Communion. They will find a way to have communion with God and remain alive within the Church. For if we accept that we are inside the Ark, and that Noah gives from what the Ark contains so that the animals, the wild beasts, and the people may live, what would happen if one of Noah’s sons refused to eat? As you know, there were eight people inside the Ark: Noah and his wife; Shem, Ham, and Japheth, their three sons; and the wives of those three sons. Noah was the eighth—eight people altogether. If one of them had said, “I will not eat,” he would have suffered. When the Ark finally came to rest and it was time to come out, that person would have emerged dead, while all the others lived.

He would have come out dead because he had already been dead inside. So it is when I go to Church. Even if I am spiritually afflicted, I go to Church to pray. I stand off in a corner—not shouting, “Look who finally came!” or asking, “What are you doing at home?” and “Where are you going this afternoon?” Keep away from all of that. Go and withdraw into a corner. Go there to die to yourself, so that your spirit may rise upward and only your body remain below. We have said these things here so that you may receive a blessing from the Church. But when you go to Church, you must leave your sins outside, because otherwise your prayer does not ascend to Heaven. “God does not hear sinners; but if anyone is a worshiper of God and does His will, He hears him.” Let us keep these things in mind tonight concerning attendance at Church and the spiritual benefit that flows from it. God willing, I would like to continue speaking to you about this.

Το βράδυ, με τη χάρη του Θεού, να μου επιτρέπετε να έλεγα κάτι που ενδιαφέρει όλους τους ανθρώπους και μάλιστα τους Χριστιανούς. Είναι το θέμα της λεγόμενης Εκκλησίας και του εκκλησιασμού.

Όλοι μας σχεδόν χωλαίνουμε στο θέμα της Εκκλησίας και του εκκλησιασμού, και είναι το μόνο πράγμα το οποίο δεν θα πρέπει να το κανονίζουμε εμείς, αλλά μας κανονίζει αυτό. Σε όλα είμαστε συνεπείς.

Κατεξοχήν στις κοσμικές μας σχέσεις. Ορισμένη ώρα πρέπει να παρουσιαστούμε.

Μια δεξίωση, σε ένα γάμο, σε ένα βάφτισμα, σε ένα χορό, σε ένα τραπέζι. Ο μόνος που δεν είμαστε συνεπείς είναι όταν μας καλεί ο Θεός. Τρία προσκλητήρια κάνει, τρεις καμπάνες χτυπάνε, μας προειδοποιεί δε και από βραδύς ότι αύριο σας καλώ. Και ο άνθρωπος κανονίζει μόνος του πότε θα πάει, όχι πότε πρέπει να έχει πάει, εξ αφορμής του καλέσματος. Πώς θα πρέπει να αισθάνεται ο Θεός όταν βλέπει τον άνθρωπο τόσο ασυνεπή μαζί Του, να μην Τον βρίσκει συνεπή μαζί Του; Δεν υπάρχει φόβος Θεού, δεν υπάρχει σεβασμός Θεού.

Φόβος Θεού είναι σεβασμός Θεού. Ο Θεός δεν λογαριάζεται, ο Θεός δεν υπολογίζεται. Γελασμένοι άνθρωποι πιστεύουν σε έναν κουτσό Θεό, με ένα ποδάρι που λέγεται αγάπη. Δεν θέλουν να πιστέψουν ότι έχει και ένα άλλο ποδάρι που λέγεται δικαιοσύνη. Δεν μπορεί ένας καλός να μην είναι και δίκαιος και να μη ζητάει δικαιοσύνη, παρότι εκ προοιμίου έχει πει: «Ο Θεός δικαιοσύνας ηγάπησε». Ο άνθρωπος δυστυχώς δεν θέλει να συμμορφωθεί και θα βρεθεί κάποια μέρα αντιμέτωπος με τον Πρόεδρο, με τον Δικαστή, και τότε δεν χωράνε ψέματα. Όλα θα παρουσιαστούν και όπως επολιτεύθη ο κάθε άνθρωπος στον κόσμο τούτον,

αναλόγως θα βρεθεί και στον κόσμο εκείνον. Του το λέμε αυτό το πράγμα άλλωστε στη Δοξολογία: «Γένοιτο, Κύριε, το έλεός σου εφ' ημάς, καθάπερ ηλπίσαμεν επί σε». Μείνε ήσυχος, ακριβώς έτσι θα κάνω. Όπως έφτιαξες, όπως ετοίμασες, έτσι θα κάνω. Τώρα είναι αλήθεια ότι πολλοί δεν ξεκινούν από αδιαφορία, δεν ξεκινούν από κακία και κάνουν το τελείως αντίθετο και το μη συμφέρον· ξεκινούν από άγνοια και ενεργούν λόγω της αγνοίας των. Δεν ξέρουν περί τίνος πρόκειται, εάν πρέπει να συμπεριφέρονται έτσι ή δεν πρέπει, ή πώς πρέπει να συμπεριφέρονται. Αλλά και πάλι δεν απαλλάσσονται· άγνοια νόμου δεν χωράει.

Εδώ, στα γήινα πράγματα, στα κοσμικά πράγματα, στα ανθρώπινα πράγματα, δεν παραδέχεται ο Πρόεδρος άγνοια νόμου, πολλώ μάλλον στα θεία πράγματα· μας υποχρεώνει να μάθουμε. Εξετάστε σήμερα πόσα μαθαίνει ο κόσμος και πόσα περιττά μαθαίνει ο κόσμος, και τα απαραίτητα δεν θέλει να τα μάθει ο κόσμος. Τόσο είναι ολιγόφρων, που για τόσα πράγματα ενδιαφέρθηκε στη ζωή του, δεν ενδιαφέρθηκε να μάθει αυτά που είναι μόνιμα, που είναι αιώνια, που έχουν αιώνιο κύρος, που περνάνε και πέραν του τάφου. Δεν ξέρω αν ενθυμείστε ή αν έχετε διαβάσει ή αν έχετε ακούσει αυτή τη συνάντηση του Χριστού μας στο σπίτι των αδελφών του Λαζάρου. Το θυμάστε αυτό; Αυτό, όταν πήγε φουριόζα η Μάρθα και του λέει: «Ου μέλει σοι, δεν σε νοιάζει», του λέει, «ότι μ' άφησε να διακονώ μόνη, αυτή η τεμπέλα που κάθεται εκεί πέρα στα πόδια σου;»

«Ειπέ της να με βοηθήσει». Και όπως τώρα μας το είπε: «Μάρθα, Μάρθα, μεριμνάς και τυρβάζη περί πολλά· ενός δε εστί χρεία. Η Μαρία την αγαθήν μερίδα εξελέξατο, ήτις ουκ αφαιρεθήσεται απ' αυτής». Δεν θα ξαναπεράσει· μια φορά πέρασε από το σπίτι της και εκμεταλλεύεται τον χρόνο, έστω και εις βάρος να παρεξηγηθεί ότι δεν περιποιήθηκε, ότι δεν είναι οικοκυρά, και να αρπάξει αυτά τα οποία λέγουν. Έτσι ο άνθρωπος πρέπει να φαντάζεται, έτσι να σκέπτεται. Μια φορά περνάει από εδώ. Δεν έχει περιθώριο να ξαναπεράσει. Και αν δεν τα προσέξει αυτά που πρέπει να προσέξει, ζημιώνεται. Όλα τα άλλα θα τα αφήσει εδώ.

Νοικοκυριά, γλώσσες, συμπεριφορές, σπίτια, αυτοκίνητα, κτηματάρες, πλούτος, δόξα, σπαθιά, κουμπούρια, νίκες, στεφάνια, θα μείνουν εδώ. Η αγαθή μερίδα είναι αυτή η οποία έχει σχέση με την ψυχή, την οποία θα πάρει και από εκεί. Και αν δεν έχουμε τα λεφτά των κόσμων εδώ, καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Δεν χρειάζεται. Γιατί χρειάζεται; Να φάει λίγες μπάμιες και λίγες μελιτζάνες ή να φάει λίγα γλυκά και να φάει και λίγα φιλέτα; Αυτό είναι αστείο, να πιστεύει κανείς ότι ήρθε στον κόσμο τούτον και ότι βρίσκεται στον κόσμο τούτον για να τρώει από αυτά που τρώνε και τα άλογα ζώα. Αλλά μόνον ο άνθρωπος έχει αυτή την αποστολή. Και εν τούτοις, εις βάρος της ψυχής, της μερίδος που ήταν ανάγκη να τιμά, εργάζεται ο άνθρωπος.

Και την Κυριακή και την εορτή. 168 ώρες είναι η εβδομάς, τις οποίες τις δίδει ο Χριστός σε κάθε άνθρωπο να τις διαχειριστεί: να φάει, να κοιμηθεί, να ψυχαγωγηθεί, να διαβάσει, να γελάσει, να κλάψει, να κάνει ό,τι θέλει. Στο χέρι, 168 ώρες. Μία ώρα γι' Αυτόν δεν υπάρχει, δεν περισσεύει μία ώρα σε 168. Να χαίρεσαι τέτοιον άνθρωπο! Είναι αγνώμων, όχι προς τον Θεό, προς τον εαυτόν του. Το πρώτο που ζημιώνει είναι ο εαυτός του και ό,τι παρουσιάζεται του.

Δεν τον φτύνεις τον ήλιο ή δεν τον μουτζώνεις.

Τα σάλια θα γυρίσουν στο πρόσωπό σου και, αν τον πετροβολήσεις, τα λιθάρια θα έρθουν στο κεφάλι σου. Είτε αδιαφορήσεις για τον ήλιο το καλοκαίρι είτε όχι, εσύ θα πάθεις από ηλίαση. Να μπορούσε να το καταλάβει ο άνθρωπος αυτό! Δεν θα έφταναν οι εκκλησίες που έχουμε φτιάξει. Και δεν θα είχαν τα χάλια που έχουν οι εκκλησίες, που καθένας φτιάχνει από ένα, δύο, τρία, πέντε διαμερίσματα και ντρέπεσαι να πατήσεις μέσα, και χιλιάδες μαζί δεν μπορούμε να φτιάξουμε ένα δωμάτιο να μπαίνουμε κάθε Κυριακή. Μόνο εκείνη την ημέρα θα καταλάβουμε τι ζημιά κάναμε, αλλά θα είναι αργά. Ο εκκλησιασμός, αγαπητοί μου, αν πιστεύουμε ότι έχουμε ψυχή και δεν είμαστε απλώς γατιά, είναι απαραίτητος και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος αισθάνεται την ανάγκη.

Αισθάνεσαι την ανάγκη να αναπνεύσεις και νιώθεις πνιγμονή και χάνεσαι όταν χάνεις το οξυγόνο· έτσι ακριβώς πρέπει για την ψυχή να γίνεται. Αλλά ρωτάει: «Χτύπησε», λέει, «η τρίτη καμπάνα;» Γιατί η πρώτη και η δεύτερη δεν είναι για σένα; Για ποιους είναι, για τους αγγέλους ή για τους παπάδες; Όλα αυτά που λέγονται, από τη στιγμή που θα πει «Ευλογητός», δεν είναι για σένα και για μένα; Και εν τούτοις άνθρωποι στο «Δι' ευχών» έρχονται, έρχονται μετά το Ευαγγέλιο και στο «Δι' ευχών» ακόμη έρχονται άνθρωποι και νομίζουν ότι επιτέλεσαν τον προορισμό τους, ότι είναι εντάξει. Αλίμονο να παρεξηγηθούν απ' το οποίο και αλίμονο να μπουν! Αν είναι χριστιανοί αυτοί, τότε ποιοι είναι οι χριστιανοί; Ο Μέγας Βασίλειος λέγει: «Το καλόν ου καλόν, εάν μη καλώς γένηται». Το καλόν, λέει,

είναι καλό; Καθόλου καλό. Εάν δεν γίνει καλό, είναι καλός ο εκκλησιασμός, αλλά να γίνει σωστός ο εκκλησιασμός· τότε είναι καλός ο εκκλησιασμός. Διαφορετικά δεν είναι καλός, παρότι είναι καλός. Και όλοι σχεδόν, όλοι σχεδόν οι μεταβαίνοντες —δεν μιλώ για τους ανθρώπους που αδιαφορούν, δεν ξέρουν οι άνθρωποι πού τους πήγανε όταν τους βαφτίσανε, πού τους πήγανε όταν τους στεφανώσανε και πού θα τους πάνε όταν τους κηδέψουν— τι να μιλώ για εκείνους; Μιλώ για εκείνους οι οποίοι εκκλησιάζονται και πιστεύουν ότι είναι καλοί χριστιανοί. Γι' αυτούς ομιλώ. Οι οποίοι δεν είμεθα καθόλου, διότι δεν κάνουμε και δεν σκεπτόμεθα αυτά που προσφέρει η Εκκλησία για να ωφελούμεθα. Είμεθα άνθρωποι, αγαπητοί μου,

σώμα και πνεύμα. Και κατά το σώμα, ξέρετε τι εργασία γίνεται την ημέρα: τι προσοχή, τι λουτρά, τι φαγητά, τι ζυγίσματα, τι φάρμακα, τι πράγματα. Γι' αυτό το ψοφίμι, που δεν είναι τίποτα. Είναι λίγο νερό, λίγο ασβέστης, λίγο σίδηρο, λίγο φώσφορο. Αυτό είναι όλο. Πήγαινε στο Α' Νεκροταφείο να δεις τι είμαστε και τι θα είμαστε, και τότε γίνεται τόση φροντίδα, τόσος κόπος, τόση ζαλάδα, τόσα βάσανα γι' αυτόν τον Κάιν, γι' αυτόν τον Κάιν, γιατί είναι αδελφοκτόνος του Άβελ, της ψυχής. Θέλει πράγματα που θα ανατώνουν τη ζωή του, θέλει πράγματα που ταράζουν, και χρειάζεται μεγάλη προσοχή.

Ο συνεταιρισμός αυτός της ψυχής μετά του σώματος είναι ο σκύλος με τη γάτα. Η έχθρα αυτή ιδίως, ότι θέλει το σώμα δεν συμφέρει στην ψυχή και ό,τι θέλει η ψυχή δεν το θέλει το σώμα, και χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψει ο άνθρωπος ο αναβάτης να κυβερνάται από το όχημα. Το σώμα είναι το όχημα και ο αναβάτης είναι η ψυχή. Πάει, κυβερνούμε ένα αμάξι, και ένα παιδί βγαίνει τρελό: «Όπου θέλει το αμάξι μου πάω ή όπου θέλω εγώ;» Και πολλοί δεν κυβερνάνε· κυβερνούμεθα από τη σάρκα. «Θα πάω αργότερα», χασμουριέται και γυρίζει από εκεί, κοιμάται μισή ώρα ακόμα. Τι του χαρίζεσαι; Χαρίζεσαι του σώματος. Δεν τη θέλει καθόλου την Εκκλησία αυτό, γιατί η Εκκλησία θέλει να κουραστείς, θέλει προσευχή, θέλει εγκράτεια, Ευαγγέλια, Θεία Μυστήρια· φαρμάκι του σώματος.

Όλα αυτά τα θεωρεί περιττά και θέλει τα δικά του, τα τελείως αντίθετα. Αν λοιπόν ο άνθρωπος δεν τα λάβει σοβαρώς υπ' όψιν αυτά και αρχίσει να σφίγγει λίγο τα λουριά του σώματος, θα χαθεί, θα συναπολεστεί. Χρειάζονται φρένα και ορθή σκέψη πώς έχει το θέμα. Έναντι της ψυχής το σώμα πρέπει να διατίθεται και όχι η ψυχή έναντι του σώματος. Εμείς χαριζόμαστε δυστυχώς και θα έχουμε άσχημα αποτελέσματα. Τρεις και τέσσερις φορές την ημέρα στρώνεται τραπέζι. Έχουμε πρωινό, έχουμε μεσημβρινό, πολλοί παίρνουν και απογευματινό, έχουμε βραδινό, και πολλοί παίρνουν και αργά κάποιο παγωτό, κάποιο γλυκό, καφέδες, πράγματα στις έντεκα, στις δώδεκα κλπ. Πρόσεξε όλα αυτά τα πράγματα γι' αυτόν τον Κάιν.

Για θάνατος, παράστημα. Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αντίχριστος, έχει, θαυματουργούσα. Αν βγείτε να δείτε τι έχει το οπωροπωλείο, θαυματουργούσα. Όλα για τον άνθρωπο, αλλά με διάκριση, με διάκριση. Έχει όμως και για την ψυχή. Έχει κι αυτή τραπέζι, έχει κι αυτή άρτον, έχει κι αυτή πυρά που ψήνει άρτον κατάλληλον. Υπάρχει τράπεζα υλική, υπάρχει και πνευματική. Υπάρχει πυρ υλικόν, υπάρχει και πνευματικόν. Υπάρχει άρτος του φούρνου,

και Άρτος στην Αγία Τράπεζα. Πώς διατίθεσαι έναντι όλων αυτών των πραγμάτων; Πώς το σπίτι σου το αξιοποιείς υπέρ του σώματός σου και την Εκκλησία, αυτή την τράπεζα την πνευματική, δεν την αξιοποιείς υπέρ της ψυχής σου; Πού είναι η λογική σου; Τι πάει να πει φτασμένος άνθρωπος, τι πάει να πει μορφωμένος άνθρωπος, που δεν έχει ξεχωρίσει μεταξύ της ψυχής και σώματος και τις ανάγκες του ενός και τις ανάγκες του άλλου; Πού επέτυχες; Πού επέτυχες; Είναι λοιπόν καιρός, κύριε Κωστά Αιώνη, που έχει πληροφορήσει τόσο οι δημόσιες, ο άνθρωπος να κάνει καλή χρήση σε αυτή την περίπτωση. Ευτυχώς, παρά το μη ενδιαφέρον του ανθρώπου, εξακολουθούν να χτυπάνε καμπάνες. Θα έρθει η εποχή που δεν θα χτυπούνε καμπάνες και τότε θα καταλάβουμε τι πήραμε από την Εκκλησία, είτε πεθαμένοι ή μεθαίοι, είτε ζωντανοί.

Η Εκκλησία επηρεάζει και τους πέραν του τάφου. Και οι πέραν του τάφου, με χιλιετίες των αιώνων, από την Εκκλησία των Ορθοδόξων και από το θυσιαστήριο των Ορθοδόξων περιμένουν. Δεν είναι ιδιότερος, ζει κατ' όναρ μέσα έναν φτωχό. Γιατί έκανε ο φτωχός; Πού είναι η μάνα σου; Έφτασαν στη μάνα, στον Καθαρικό. Πού μένουν; Άντε, πού νηστεύουν;

Στον φτωχό να τον πάει, την ξέρει τη σύσταση. Ο γιος αυτηνής την ξέρει τη σύσταση. Πούν' στην πλάτη μου. Ο και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχων, τόσο ο θάνατος βασιλεύσει. Με αυτόν δεν έχει σχέση και με τον τρόπο που έχει αυτός. Δεν ταχυδρομείς, δεν φτάνει τίποτα απ' τον θάνατο. Του κάνεις το σαραντάρι και η μάνα σου μένει απαρηγόρητη. Και όταν περάσεις εσύ εκεί, τότε θα καταλάβεις τι ζημιά έκανες, που αδιαφόρησε την Αμάρτη.

Τα μόνιμα, τα αιώνια, αυτά που μένουν εκεί πέρα από τον τάφο. Όλα τα άλλα εδώ, μόδες, συστήματα, εφευρέσεις, το ένα διαλύει το άλλο και το ένα σκορπίζει το άλλο. Καθημερινώς αλλάζουν τα πράγματα. Εκείνο που δεν αλλάζει είναι εκείνο που είναι πέρα από τον τάφο. Μέσα στις 167-168 ώρες της εβδομάδας, ο άνθρωπος περιπίπτει στους ληστές. Ξέρετε ότι υπάρχουν ληστές στον κόσμο. Και δεν είναι ληστές εκείνοι που λέγαμε, οι Κουμπέη και οι Τζέη. Είναι άλλοι ληστές που ακούνε στο όνομα σατανάδες, που δαγκώνουν, που πληγώνουν, όχι σώματα, ψυχές. Και τους περιπεσόντας εις τους ληστάς ο Χριστός, αν θυμάστε την παραβολή του Καλού Σαμαρείτη... Ευχαριστώ.

Πήρε και τον πήγε στο πανδοχείο και εκεί τον άφησε και υπεχρέωσε τον πανδοχέα να αναλάβει τη θεραπεία του και την αποθεραπεία του. Άφησε εκεί νομίσματα δύο την άλλη μέρα και του είπε: «Εγώ θα φύγω και θα ξανάρθω, κι ό,τι προσδαπανήσεις εγώ θα σε πληρώσω». Δεν τον έστειλε στο καφενείο, δεν τον έστειλε στη θάλασσα, τον έστειλε στο βουνό. Τον επήρε στο ίδιο κτήνος, που φόρεσε ο ίδιος, την ανθρώπινη σάρκα, και τον πήρε στο πανδοχείο, που είναι η Εκκλησία, και στον πανδοχέα, που είναι ο ιερεύς. Σε αυτόν ανέθεσε την αποθεραπεία του περιπεσόντος εις ληστάς. Αυτό έχει υπ' όψιν ο Κύριος. Μάλιστα, το πανδοχείο αυτό θέλω να ξέρετε, το οποίο είχε υπ' όψιν ο Χριστός μας που είπε ότι...

κατέβαινε από τα Ιεροσόλυμα στην Ιεριχώ και εις ληστάς περιέπεσε, υπάρχει στον δρόμο μέχρι σήμερα. Πριν στρίψουμε να πάμε για την έρημο του Ιορδάνου, που είναι του Αγίου Γεωργίου Χοζεβίτου το μοναστήρι, δεξιά απάνω στον δρόμο είναι αυτό το πανδοχείο, το οποίο είχε υπ' όψιν ο Χριστός μας τότε που είπε την παραβολή αυτή. Είναι βασικό πράγμα, αγαπητοί, το οποίο δεν το έχουμε τόσο σοβαρά υπ' όψιν. Νομίζουμε ότι όταν θα χτυπήσει η καμπάνα είναι για τον παπά, είναι για τον ψάλτη, είναι για τον νεωκόρο, είναι για κάποια γριά, είναι για κάποιο διάκονο. Εμείς στεκόμαστε σαν εκείνους που είπαν ότι «πέντε ζεύγη βοών αγόρασα και θα πάω να τα δοκιμάσω». Ο άλλος: «Γυναίκα έγημα, είμαι νιόγαμπρος, δεν πάω στην Εκκλησία. Πες του να με έχει παραιτημένο».

Ούτω καθεξής. Μετά εμείς που εργαζόμαστε τις πέντε αισθήσεις μας —και τα πέντε ζεύγη βοών είναι οι πέντε αισθήσεις— δύο μάτια, δύο χέρια, δύο όσφρες, δύο αφή, δύο ακοή κλπ. Τι θα φάμε, τι θα πιάσουμε, τι θα ακούσουμε, τι θα κλέψουμε· αυτό είναι. Πέρα από αυτά δεν είναι ενδιαφέρον. Οι καμπάνες να χτυπάνε, ό,τι θέλουν να χτυπήσουν. Εν τούτοις όμως αυτά είναι οι μαρτυρίες. Όταν χτυπάει η καμπάνα, ο άνθρωπος πρέπει να ανατρέχει νοερώς, που λέτε, ξέρετε. Όταν ο Νώε χτύπησε ένα ξύλο και μαζεύτηκαν τα θηρία από τη γη και μπήκανε μέσα δύο-δύο στην Κιβωτό και σώθηκαν από τον κατακλυσμό. Κατακλυσμός. Αυτά υπάρχουν ακόμη στα μοναστήρια, τα τάλαντα που λένε. Που χτυπάει το ξύλο, είναι αυτό που υπενθυμίζει: «Μπείτε στην Κιβωτό για να γλιτώσετε τον κατακλυσμό».

Λοιπόν, εκτός της Κιβωτού, έξω της Εκκλησίας, δεν υπάρχει σωτηρία. Θα περιπέσεις εις ληστάς και θα έχεις τα αντίθετα αποτελέσματα. Αν έχετε πάει στο Άγιον Όρος, όπου κρατούνται σωστά οι παραδόσεις και όλα ομιλούν και υπενθυμίζουν για την αξία του σώματος αλλά και της ψυχής, θα πρέπει να έχετε συναντήσει εκεί ότι, όταν βγαίνεις από την εκκλησία έξω, που στο βάθος είναι η Αγία Τράπεζα, ακριβώς απέναντι είναι η τράπεζα η υλική. Δηλαδή, αν κοιτάζεις από το βάθος της Αγίας Τραπέζης απέναντι στο βάθος, βλέπεις την τράπεζα. Κάθεται ο ηγούμενος, οι ιερείς και όλοι οι υπόλοιποι πατέρες ή και οι φιλοξενούμενοι ακόμα. Και διερωτάται

ο νους του καθενός: «Τι δουλειά έχει τώρα το σώμα με το πνεύμα; Είναι ανώτερο;» Όχι, και τα δύο χρειάζονται. Και το υλικό τραπέζι χρειάζεται και το πνευματικό χρειάζεται. Επέχει θέση τσουφλιού προς αυγό το σώμα με την ψυχή. Το σώμα είναι το τσούφλι από το αυγό. Αλλά δεν εννοείται αυγό, κρόκος, ασπράδι, χωρίς το τσούφλι. Όταν περιποιείσαι το σώμα, να γνωρίζεις ότι περιποιείσαι ένα τσούφλι. Κάποια μέρα θα το κεντήσει το κεντρί του θανάτου και θα ανοίξει και το πουλάκι θα πεταχτεί επάνω και το τσούφλι θα μείνει κάτω και θα το πετάξουν σε κάποια άκρη.

Το περιποιείσαι, γι' αυτό κόπτεσαι, γι' αυτό βασανίζεσαι, και καταλαβαίνεις πόσο ανόητο είναι να συζητείς και να κόπτεσαι και να ρίχνεις όλο το βάρος της προσπάθειάς σου και να περιποιείσαι ένα τσούφλι. Χρειάζεται, είναι ο Ναός Πνεύματος Αγίου, δεν εννοείται άνθρωπος χωρίς σώμα, αλλά δεν είναι ο άνθρωπος το σώμα. Αυτό είναι το θέμα. Και η ψυχή μπορεί να ζήσει χωρίς το σώμα, αλλά το σώμα δεν μπορεί να ζήσει χωρίς την ψυχή. Όταν η ψυχή φύγει, το σώμα πεθαίνει αμέσως, αμπαλάρεται και κατευθείαν εις ων συνετέθη. «Χους ει και εις χουν απελεύσει». Χώμα είσαι και χώμα θα γίνεις και σε χώμα θα πας. Πρέπει λοιπόν να δίδεται· δεν θέλω να υποστηρίξω ιδέα ασημασίας.

Ρε γυναίκα, έχουμε και ψυχή, σήκω να πάμε στην εκκλησία. Στάσου, ρε άντρα, έχουμε και ψυχή, σήκω να πάμε στην εκκλησία. Εκτύπησε, σήκω τα πάνω, παιδιά, δες τα πόδια αυτά και κρέμασέ τα κάτω. Να το σηκώσεις, θα πας στην εκκλησία. Καλώς κάνεις και ψωνίζεις, και από καλό μέρος. Να φάνε το μεσημέρι στο τραπέζι, να τραφεί η ψυχή.

Να φάνε και το βράδυ και ενδιαμέσως. Καλώς έκανες αυτά τα πράγματα, αλλά μην τα βλέπεις σαν αντικείμενα, μην τα βλέπεις σαν μπελά, μην τα βλέπεις σαν τίποτα. Δεν είναι ειδικά πράγματα, είναι και πραγματικά. Πηγαίνετε και εκεί, φόρεσε τα πράγματα, ζύγισε και δώσε την τιμή που πρέπει τόσο στο ένα όσο και στο άλλο. Ε, αυτό δεν γίνεται και σε αυτό μιλώ επάνω. Δεν λαμβάνουμε σοβαρώς υπόψη τι είναι αυτή η ψυχή και πώς θα την παρουσιάσουν με την βία οι άνθρωποι και «η Βασιλεία των Ουρανών»· «κληρονομήσουν τη Βασιλεία των Ουρανών». Σοβαρά, πώς;

Θα την κληρονομήσεις τη Βασιλεία των Ουρανών, αν δεν γίνεις βασιλόπουλο; Και ποιος θα σε κάνει βασιλόπουλο; Πώς όμως τον βασιλιά που θα σε κάνει βασιλόπουλο θα τον πάρεις με έχθρα, που θα έχει κηρύξει «δεν θα πάω»; Πώς είναι δυνατό να γίνεις βασιλόπουλο; Τι θα κληρονομήσεις, Βασιλεία Ουρανών; Ή δεν θα πεθάνεις εσύ ή δεν ενδιαφέρεσαι για τη Βασιλεία των Ουρανών; Μιλάς πολύ άμυνα, αλλά όταν λες, ε, κι εγώ σου λέω: «Δεν είναι τίποτα. Δεν υπάρχει τίποτα πέραν του τάφου». Συμφωνείτε; Εντάξει. Αν υπάρχει, τι ώρα κάνεις; Αν υπάρχει, τι ώρα κάνεις; Ένα στο δισεκατομμύριο, αν υπάρχει, τι ώρα γίνεται τότε; Κι ένα άλλο αυτό: εσύ δεν πιστεύεις κι εγώ πιστεύω και ζω μια ζωή συντηρητική και κάνω αυτά που λέει η Εκκλησία και ο Χριστός στα Ευαγγέλια. Πες μου, εάν υπάρχουν, τι έγινε με εσένα;

Παραδεχούμε ότι δεν υπάρχουν. Εγώ τι έχασα που έκανα τη ζωή αυτή και εσύ τι κέρδισες που έκανες τη ζωή του άλλου; Πες μου, πού είναι το συμφέρον, πού είναι η λογική; Γιατί δεν ξυπνάμε; Γιατί δεν θέλουμε να κάνουμε το σωστό; Τι κέρδισες εσύ που δεν επίστεψες και τι έχασα εγώ που επίστεψα; Είμαστε πολύ αστείοι, αν θελήσουμε να σοβαρολογήσουμε. Διότι ένας άνθρωπος που ζει μια συνετή ζωή, μετρημένη, μια ζωή εγκρατείας, μια ζωή νηστείας όπου πρέπει, μια ζωή λίγο σκληρή όπου επιβάλλεται κ.λπ., συγκρατημένη, είναι ήσυχος ο άνθρωπος αυτός, είναι μακάριος ο άνθρωπος αυτός. Πηγαίνετε στα τρελοκομεία, δεν θα βρείτε πουθενά χριστιανό. Πηγαίνετε στις νευρολογικές κλινικές, δεν θα βρείτε πουθενά χριστιανό.

Χριστιανό της ταυτότητας, χριστιανό οργανικά, χριστιανό της Εκκλησίας μέλος, δεν υπάρχουν. Αυτές είναι ξένες προς τον χριστιανισμό, οι ασθένειες αυτές. Πηγαίνετε σε νοσοκομεία τύπου Συγγρού, δεν θα βρείτε καμιά κοπέλα μέσα χριστιανή, δεν θα βρείτε κανένα νεαρό χριστιανό μέσα εκεί πέρα. Διότι οι μη χριστιανοί, οι μη έχοντες σχέση με τον Χριστό, οι αποκοπτόμενοι από το Ευαγγέλιο και την ηθική, αυτοί είναι τρόφιμοι, αυτοί είναι δυστυχισμένοι. Αυτά τα χρόνια λιώνουν από το πρωί μέχρι το βράδυ. Κάντε μια επίσκεψη και εξετάστε τα σοβαρά και αντικειμενικά και θα δείτε κατά πόσον συμφέρει ο άνθρωπος να ζήσει χριστιανικά, αλλά οργανικά χριστιανικά, όχι θεωρητικά.

Θεωρητικά, οργανικά, γιατί πρέπει να είναι μέλος, να αναλάβει το σώμα, το χέρι, να πιάνει, να εργάζεται, να είναι θερμό, πρέπει να είναι εξαρτημένο από τον κορμό. Δεν μπορεί να είναι μέλος της Εκκλησίας και μέλος του Χριστού ο πιστός ο οποίος δεν έχει οργανική σχέση με τον Χριστό, αλλά θεωρητική. Ένας που πιστεύει σωστά και πραγματικά είναι ο διάβολος. Πιστεύει ποτέ ο άνθρωπος όσο πιστεύει ο διάβολος; Ο Ιάκωβος λέγει: «Καὶ τὰ δαιμόνια πιστεύουσι καὶ φρίσσουσι» μπροστά στον Θεό, αλλά δεν πράττουσι. Πιστεύουσι, αλλά δεν πράττουσι. Και εκεί είμεθα οι περισσότεροι από εμάς. Την Εκκλησία τη βλέπουμε σαν ένα παπαδομάγαζο, σαν κάποια επιχείρηση ενός παπά. Μπορεί και ο παπάς να τη βλέπει έτσι, αλλά αυτή... Ο χριστιανός δεν τη βλέπει έτσι, ούτε είναι έτσι. Η Θεία είναι εκεί.

Πρέπει να έχω στενή σχέση μαζί της, να είμαι μέλος της, να παίρνω ό,τι μου προσφέρει για την αθάνατη ψυχή μου, για να μπορέσω να μη φοβάμαι τον θάνατο. Θα ήθελα να ξέρουμε ότι ο μη έχων μητέρα την Εκκλησία δεν έχει Πατέρα τον Θεό. Δεν μπορεί να λέει το «Πάτερ ἡμῶν» άνθρωπος που δεν αισθάνεται ως μητέρα του την Εκκλησία. Πρέπει να έχει μητέρα την Εκκλησία, αδελφό τον Χριστό και Πατέρα τον Θεό. Εφόσον με τον Χριστό δεν έχει καμία σχέση, οργανική σχέση, δεν μπορεί να λέει την Εκκλησία μητέρα.

Τον Θεό να λέει Πατέρα. Πατέρας ημών δεν είναι γι’ αυτόν. Πρέπει να έχει αδελφό τον Χριστό, μητέρα την Εκκλησία και Πατέρα τον Θεό. Έτσι θα προχωρήσουμε. Θα πρέπει λοιπόν να συνειδητοποιήσουμε ότι πρέπει να γίνουμε χριστιανοί. Μερικοί από τους ανθρώπους κατηγορούν και λένε ότι η Εκκλησία έγινε ένα εμπόδιο για τον χριστιανό, όπως υπάρχει σήμερα. Όπου μπαίνεις μέσα, λέει, πρέπει να πληρώσεις. Ποιος ήρθε και σου έβαλε το χέρι στην τσέπη και σου είπε «πλήρωσε εδώ πέρα»; Σου είπε ποτέ κανείς να κάνεις αυτό το πράγμα; Δεν έχεις δραχμές; Μπες μέσα, κάνε τον σταυρό σου και πήγαινε κάτω σε μια γωνία εκεί πέρα και κάνε την προσευχή σου.

Σε σταμάτησε κανείς; Έχεις, πρόσφερε. Δεν έχεις, μη δώσεις. Άλλωστε σήμερα η Εκκλησία έγινε από αποστολικών χρόνων. Η Εκκλησία πάντοτε δεν ζητούσε από τους πιστούς; Οι λίγες δραχμές που θα δώσεις να ανάψεις ένα κερί, που σου γίνεται εμπόδιο να μην πας στην Εκκλησία, είναι επιχείρημα δίκαιο; Δεν χρειάζονται αυτές οι δραχμές; Τα κεραμίδια θα σπάσουν. Δεν είναι ανάγκη να τα φτιάξουμε, να μην πέφτει η βροχή μέσα, να μπορούμε να μπαίνουμε; Δεν θέλει ρεύμα αυτή η Εκκλησία; Δεν θέλει κάποιος να την καθαρίζει; Αυτό καθ’ εαυτό το κερί δεν έχει καμία ανάγκη. Το προσωπικό που εργάζεται μέσα, οι ψάλτες και ο νεωκόρος, για να το βρίσκω εγώ και εσύ καθαρό να είναι την Κυριακή, να με ψάλουν, να με κηδέψουν, να με παντρέψουν, να με στεφανώσουν, να με βαφτίσουνε, δεν θέλουν λεφτά; Σας ευχαριστώ.

Δεν χρειάζεται. Εφτώχυνε κανένας που έδωσε δυο δραχμές στην Εκκλησία; Δεν εφτώχυνε, δεν άκουσα κανέναν. Εφτώχυνε από τα χαρτιά, εφτώχυνε από τις γυναίκες, εφτώχυνε από τους άντρες, εφτώχυνε από τα αλκοόλια, εφτώχυνε από τις απάτες. Από αυτά εφτώχυνε ο άνθρωπος, αλλά δεν εφτώχυνε ποτέ από την Εκκλησία. Άλλωστε δεν αναφέρει ο Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους, το 16ο κεφάλαιο, να γίνονται συλλογές, οι λεγόμενες, για να προσφέρονται στους ανθρώπους που έχουν ανάγκη, στη χήρα, στο ορφανό, στον άρρωστο, σε έναν που θα ταξιδέψει, στον φυλακισμένο; Δεν έχουμε τέτοιες περιπτώσεις; Στη δεκάρα να μεταφράσεις αυτό το πράγμα. Αν είσαι εσύ ένας αύριο που θα έχεις την ανάγκη να σου βάλουν δυο δεκάρες, δεν θα θέλεις οι άλλοι να δώσουν; Πώς σκέφτεσαι έτσι; Πώς ακούς ότι είναι επιχείρηση η Εκκλησία;

Εντούτοις, πολλοί άνθρωποι δεν εισέρχονται στην Εκκλησία και δεν πηγαίνουν στην Εκκλησία, δήθεν ότι τους γδύνουν, λέει, στην Εκκλησία. Εάν διαβάζετε, θα βρείτε τον πρώτον αιώνα, στην Απολογία του Ιουστίνου του Φιλοσόφου — πολλοί μπορεί να διαβάζουν εκ των κυρίων — θα βρούνε εκεί πώς απολογείται ότι ο χριστιανός, πηγαίνοντας στην Εκκλησία, πρέπει να προσφέρει. Και από τότε υπήρχαν κουτιά στην Εκκλησία και από τότε υπήρχαν δίσκοι στην Εκκλησία, από τις πρώτες ημέρες. Δεν είναι της ώρας να σας μεταφέρω τα κείμενα, διότι πολλοί δεν μπορούν να τα απομνημονεύσουν. Σας λέγω όμως τα αποτελέσματα αυτών των κειμένων και να τα ξέρετε. Άλλωστε ουδείς εκ των ιερέων ποτέ, όπως είπα, έβαλε το χέρι στην τσέπη κανενός. Ούτε το ότι θα...

πρέπει να προσφέρουμε, και αυτοί από αυτά που εργάζονται θα πρέπει να πάρουν. Τι λέγει ο Παύλος; «Οὐ φιμώσεις», λέγει, «βοῦν ἀλοῶντα». Μήπως, λέει, για τα βόδια το λέει αυτό; Γράφει το Πνεύμα με νόημα. Αν, λέγω, θα πάρεις ό,τι σου δώσει. Δεν αλωνίζεις εδώ; Δεν μένεις εδώ το πρωί με το βράδυ; Δεν περιμένεις τον καθένα να τον εξυπηρετήσεις; Εδώ δεν αλωνίζεις; Θα φας εσύ από αυτό. Ουδείς, λέει, ποιμαίνει πρόβατα και δεν τρώει γάλα ή τυρί από τα πρόβατα που ποιμαίνει. Τι πάει να πει αυτό; Ουδείς, λέει, φυτεύει αμπέλι και δεν τρώει σταφύλια από το αμπέλι. Μα με αέρα θα ζήσουνε οι κληρικοί; Ρίχνει μάννα από τον ουρανό; Δεν ρίχνει μάννα τώρα. Αν λοιπόν παντρευτείς μια φορά στη ζωή σου,

εδώ είσαι, εκατό δραχμές. Αυτό είναι πρόβλημα; Είναι ζήτημα; Άλλωστε πώς τον θέλεις τον παπά; Να είναι γύφτος, να είναι βρώμικος, να μη μορφώσει τα παιδιά του, να μην έχει ένα δωμάτιο να μείνει μέσα, να μην έχει ένα μέσο να μεταφερθεί, να μην έχει... Πώς τον θέλεις αυτόν τον παπά; Πού να είναι για να κάνεις εσύ, που σε δυσκολεύει η Εκκλησία και χρησιμοποιείς την Εκκλησία; Μπορεί να γίνονται και ατασθαλίες, μπορεί και να είναι κάποιος φιλάργυρος, να είναι κάποιος Ιούδας, αλλά δεν χάθηκε ο κόσμος. Η Εκκλησία δεν κινδυνεύει από τους Ιούδες, όπως δεν κινδύνεψε και τότε. Δώδεκα ανθρώπους κάλεσε ο Χριστός, ο ένας τον πούλησε, ο άλλος τον αρνήθηκε, ο άλλος τον μουρμούρισε, και η Εκκλησία δεν εκλονίσθη. Και τον διάλεξε μονάχος του.

Εσύ που είσαι εντάξει, δώσ’ το παιδί σου, εσύ που είσαι εντάξει, ώστε να μην κινδυνεύει η Εκκλησία. Ούτε το ένα κάνει, ούτε το άλλο κάνει, ούτε θα περάσεις εσύ, ούτε θα περάσεις. Θα τα κλείσει μια μέρα. Ούτε θα περάσεις. Σκότωσέ με· οκτώ χέρια και οκτώ πόδια θα ενωθούν και...

θα σε πάνε και θα με πάνε εκεί που δεν θέλουμε. Πώς να περάσεις; Σε πάνε σηκωτό να σου διαβάσει, τότε θα καταλάβεις τι ήταν αυτό το οποίο άδειαζες. Είναι ανάγκη να έχουμε ορθή γνώμη περί της Εκκλησίας. Είναι ανάγκη να καταλάβουμε σε τι χρησιμεύει η Εκκλησία και πόσο την έχουμε ανάγκη, και να χρησιμοποιούμε από σήμερα την Εκκλησία. Περιμένουμε να πεθάνουμε για να μας κάνουν μνημόσυνο ή να μας δίνουν πρόσφορα για να βοηθηθούμε. Πρέπει να περάσουμε ζωντανοί από εκεί. Πρέπει να πεθάνουμε εδώ κατά κόσμον. Να πεθάνουμε κατά σάρκα. Να πεθάνουμε κατά εγώ, κατά συμφέροντα, ώστε όταν πεθάνουμε να μην πεθάνουμε. Είμαστε από το Σούλι που είχαμε πάει τώρα. Τώρα κάναμε μια ομιλία εκεί πέρα και λέγαμε κάτι με τα παιδιά που με φέρνανε, το οποίο διάβασαν σε ένα μοναστήρι, στο αρχονταρίκι, στο Άγιον Όρος. Και έλεγε αυτό το πράγμα:

«Όποιος πεθάνει πριν πεθάνει, δεν θα πεθάνει όταν πεθάνει. Και όποιος δεν πεθάνει πριν πεθάνει, θα πεθάνει όταν πεθάνει». Είναι λογοπαίγνιο, αλλά έχει βαθιά εξήγηση. Όποιος δεν πεθάνει για τον κόσμο και ζει εδώ, «εγώ θα κάνω τη ζωή μου, τούτο, τ’ άλλο» κ.λπ., όταν πεθάνει, θα πεθάνει, θα πάει προς τα κάτω. Όποιος όμως πεθάνει από εδώ, τη σάρκα της πειθαρχεί, τον κόσμο τον πειθαρχεί, τη μόδα την πειθαρχεί και λοιπά, τη νηστεία, τα πράγματα και λοιπά, τα πιάσει, όταν πεθάνει δεν θα πεθάνει. Θα μεταφερθεί εκ του θανάτου εις την ζωήν. Ο θάνατος, αγαπητοί μου, και η ζωή πέραν του τάφου είναι μια προέκταση αυτής της ζωής. Προέκταση. Δεν είναι όπως λέει ο κόσμος, έτσι ρηχά συζητώντας:

«Εδώ είναι η κόλαση, εδώ είναι ο παράδεισος». Δεν είναι καθόλου εδώ η κόλαση και καθόλου εδώ ο παράδεισος. Από εδώ αρχίζει η κόλαση και από εδώ αρχίζει ο παράδεισος, ναι, αλλά όχι ότι εδώ είναι η κόλαση και εδώ είναι ο παράδεισος. Υπάρχει ένας φωτογραφικός φακός που λέγεται θάνατος και εκεί που θα σε συλλάβει, την ώρα που θα σε συλλάβει, και όπως είσαι, εκεί θα είσαι στην αιωνιότητα. Σε βρήκε τώρα εν μετανοία, εν εξομολογήσει, εν Θεία Κοινωνία, με το εισιτήριο στο χέρι; Προέκταση, Παράδεισος. Σε βρήκε αμετανόητον, ατακτοποίητον, ανεξομολόγητον, αδιάφορον, ασυγχώρητον; Προέκταση, κόλαση. Ο τάφος, ο πιστότερος φύλαξ. Δεν υπάρχει κανένα χρηματοκιβώτιο ασφαλές όσο ο τάφος. Ό,τι του δώσεις να φυλάξει,

το φυλάσσει. Τι του έδωσες; Κόρακα του έδωσες, κόρακα θα σου δώσει κατά την Ανάσταση. Περιστερά έδωσες, περιστερά θα σου δώσει κατά την Ανάσταση. Θα ανοίξουν μια μέρα θαυματουργικώς οι τάφοι και ό,τι τους εμπιστευθήκαμε να φυλάξουν από την ημέρα του θανάτου μας, αυτό θα αποδώσουν. Δεν έχουμε να παραπονεθούμε σε κανέναν. Άρα δεν φιλοσοφήσαμε ποτέ, δεν σκεφτήκαμε ποτέ τι είναι θάνατος. Ότι είτε το θέλουμε είτε όχι θα πεθάνουμε και θα έρθουμε σε κρίση. Και αυτό ακριβώς, δεν τη λογαριάζουμε την Εκκλησία, εκεί που μπορούμε να εξασφαλίσουμε την ψυχή, ώστε να μη φοβούμεθα τον θάνατο. Ομιλώ, όπως βλέπω το ρολόι μου, περίπου σαράντα τρία λεπτά.

Πολλαπλασιάσουμε επί 70, θα βρω περίπου 4.728, 3.721, 3.000 νούμερο, 70 που είπα, επί 70 στα 43 είναι οι σφυγμοί μου περίπου. Ή βάλω το χέρι στην καρδιά μου εδώ. Εδώ θα πρέπει να έχουμε τρεις τώρα, τρεις χιλιάδες τικ-τακ, τικ-τακ, τικ-τακ χτυπά η καρδιά. Έχει κάνει τόσους παλμούς περίπου. Για ρώτησέ την, και εσύ και εγώ: «Τι κάνεις εκεί; Τι είναι αυτό που ακούω, το τικ-τακ;». «Περπατώ», θα σου πει, «περπατώ, βήματα είναι». «Και προς τα πού πας;». «Σε πάω για το κιβούρι σου. Για το νεκροταφείο σε πάω». «Σοβαρά;». «Ναι». «Στάσου, μην πας».

Σταμάτα, θα πας γρηγορότερα, μια ώρα γρηγορότερα. Άσε με να περπατήσω. Σε κοίτα. Κανένας δεν πάει πίσω. Όλοι πάμε προς το νεκροταφείο. Και το δικό μου μπορεί να ακούσει τέρμα σε μισή ώρα. Αν έβγαινα να μιλήσω, ποιος μου είπε ότι θα κατέβω εγώ από την έδρα; Ποιος μου είπε; Εσείς ήρθατε εδώ και αφήσατε εντολές. Τάδε ώρα θα μαγειρέψετε και λοιπά. Δεν πάω. Ποιος είπε ότι θα πάτε πίσω; Είπατε «πρώτα ο Θεός»; Δεν το είπατε. Άμυαλος ο άνθρωπος, ο άνθρωπος ο φτασμένος είναι άμυαλος άνθρωπος. Όπως πολιτεύεται, είναι πολύ αστείο. Γι’ αυτό μας συλλαμβάνει ο σατανάς εκ του απροόπτου και χάνεται η υπόθεση. Και κίνδυνος θάνατος η ζωή αυτή και η μακροθυμία αυτή του Θεού. Σας ευχαριστούμε.

Εξακολουθούμε να αμαρτάνουμε και προσθέτουμε αμαρτίες επί των αμαρτιών και δεν καθαρίζουμε λογαριασμούς δωρεάν, διά της μετανοίας, εξομολογήσεως, που έχει αφήσει ο Θεός στον κόσμο αυτόν. Επιστροφή λοιπόν, αγαπητοί μου, στην Εκκλησία. Η Εκκλησία έχει δοθεί από τον Θεό και είναι φτιαγμένη από τον Θεό, αλλά να την εκμεταλλεύεται ο άνθρωπος αυτή την Εκκλησία. Σας είπα γρηγορότερα, εάν οι άνθρωποι είχαν σχέση με την Εκκλησία, δεν θα είχαμε φρενοκομεία, δεν θα είχαμε τρελοκομεία, δεν θα είχαμε νευρολογικές κλινικές, δεν θα είχαμε τίποτα. Όλα τα θέματα τα λύνει η Εκκλησία. Ψυχή του ανθρώπου η οποία υποφέρει, βασανίζεται, έχει σήμερα άγχος και λοιπά, όλα αυτά τα τακτοποιεί η Εκκλησία. Οι άνθρωποι μένουν μακριά από την Εκκλησία.

Με όνειρα, ζούνε με φόβους, χάνουν τον ύπνο τους και εκεί και εκεί. Γίνονται όργανα του σατανά, όπως πολλές κατ’ εξοχήν λύνουν, λέγει, το μάτιασμα. «Φώναξε την κυρά Κατίνα, το παιδί ματιάστηκε». Τι είναι η κυρά Κατίνα; Θα ξεματιάσει το παιδί; Και τι θα πει ματιάστηκε; Ο διάβολος του την έκανε. Έχει τη δύναμη η κυρά Κατίνα να αποδιώξει τον διάβολο; Δουλειά είναι της Εκκλησίας. Η Εκκλησία έχει ευχές βασκανίας. Θα πας στην Εκκλησία. Παγάκι έγινε αμέσως το παιδί, καλά έγινε το σώμα του. Δηλητηριάστηκε η ψυχή του και η δική σου ψυχή. Απεσύρθη ο σατανάς;

Τον διέταξε η κυρά Κατίνα;

Απεσύρθη μόνος του αυτός, εφόσον πέτυχε ότι ήρθατε με μένα. Λύνουν τα μάγια οι μάγισσες ή τα λύνει ο Χότζας. Πώς γίνεται αυτό; Δεν τα λύνει η Εκκλησία; Η Εκκλησία τα λύνει. Και όταν λύνει η Εκκλησία τα μάγια με τον τρόπο, λύνει και της ψυχής και του σώματος. Όταν τα λύνει η μάγισσα και ο Χότζας, που σας είπα, τίποτα, τότε λύνει του σώματος, αλλά είναι δεσμευμένη η ψυχή. Αλλά εμείς, διότι η Εκκλησία θα θέλει μετάνοια, θα θέλει εξομολόγηση, θα θέλει εγκράτεια, θα θέλει νηστεία... Εγώ να κάνω τέτοια πράγματα; Δώσω δύο χιλιάδες στη μάγισσα και μου τα λύνει. Δεν δώσω δύο χιλιάδες στη μάγισσα; Αέρας είναι στη φυσική τους αυτό το χρόνο. Και την Εκκλησία του Χριστού, που έχει αποστολή να καταργεί τα έργα του σατανά...

Ο Χριστός ήρθε στον κόσμο να λύσει τα έργα του σατανά.

Τα λύνει σήμερα διά της Εκκλησίας του και διά του κλήρου του. Συντολογαριάζει πού θα βρεθείς σε επικείμενο θάνατο, πού θα πας, που σήμερα την Εκκλησία δεν τη χρησιμοποίησες. Τι είναι το καταφύγιο όλο; Και δεν ξέρω αν ξέρετε, παλιά, πρώτη Εκκλησία, και αυτοί οι διωκόμενοι, ακόμη και οι φονιάδες, όταν κατέφευγαν στην Εκκλησία, δεν τους συλλάμβαναν στην Εκκλησία. Παραδίδονταν στον Θεό και τους εφύλαγε ο Θεός. Σε φυλάει η Εκκλησία του Θεού. Δεν είχε δικαίωμα ο εισαγγελέας να μπει μέσα να τον βιάσει. Και πολλοί, και βασιλείς ακόμη, κατέφυγαν στην Εκκλησία, όπως μας αναφέρει. Αυτά δεν ξέρουμε εμείς. Νομίζουμε ότι είναι απλώς. Είναι τα εκκλησάκια του Χριστού να πάμε εμείς για ψυχαγωγία, για τα απογεύματα με το αυτοκίνητο, να ανάψουν τα κεριά, τα καντήλια των Αγίων. «Πήγαμε εμείς», λέει, «ανάψαμε τα καντήλια, να βλέπουν οι Άγιοι μην πέσουν τη νύχτα», καταλαβαίνετε. Έχουμε καμιά δουλειά με την Εκκλησία;

Ούτε εξομολόγηση, ούτε νηστεία, ούτε εγκράτεια, όλα υποτιμημένα, και πηγαίνουν για σπορ, για αναψυχή, και ανάψαν τα καντήλια στο εκκλησάκι εκτός, στην Αγία Βαρβάρα, στον Άγιο Ιωάννη και λοιπά. Τίποτα, ωραία δουλειά. Ο θείος Χρυσόστομος, ο οποίος έχει γνώμες πολύ καλές επάνω στα θέματα αυτά, έχει τη δικιά του γνώμη και θα ήθελα να σας δώσω τον ορισμό γύρω από την υπόθεση της Εκκλησίας. «Τὸ θυσιαστήριον», λέει, «τῆς Ἐκκλησίας οὐράνιός ἐστι τράπεζα, τὰ ἀπὸ γῆς δεχόμενον καὶ οὐρανῷ παραπέμπον». Τα παίρνει από κάτω, λέει, και τα στέλνει στον ουρανό. Έχετε προλάβει καμιά φορά εκεί που λέγει ο πάτερ: «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν σοὶ προσφέρομεν κατὰ πάντα καὶ διὰ πάντα»; Τι πάμε να πούμε;

Τα δικά σου, προς δόξαν σου προσφέρουμε τώρα, είναι από τα δικά σου. Εγώ ήρθα από τη μάνα μου με άδεια τα χέρια. Εδώ βρήκα το σιτάρι, εδώ βρήκα το αλεύρι, εδώ βρήκα το κόσκινο, εδώ έφτιαξα το πρόσφορο και σου το στέλνω να το ευλογήσεις και να το αντικαταπέμψεις σε μένα, να μου στείλεις δι’ αυτού τη χάρη μου, να κοινωνήσω δι’ αυτού εις άφεσιν αμαρτιών, εις πλήρωμα Αγίου Πνεύματος. Πίστη, πίστη, πίστη. Και λέγει εδώ αυτό: «τὰ ἀπὸ γῆς δεχόμενον», που παίρνει, λέει, το θυσιαστήριο αυτό τα πράγματα από τη γη και «οὐρανῷ παραπέμπον, τὰ ἀπὸ οὐρανοῦ δεχόμενον καὶ τῇ γῇ χορηγοῦν», και τα παίρνει έπειτα από εκεί που τα ευλογεί ο Θεός και τα χορηγεί, τα στέλνει στους ανθρώπους οι οποίοι κοινωνούν και μεταλαμβάνουν. «Θυσιαστήριον γὰρ αὐτοῖς φοβερόν τοῖς ἀγγέλοις», και οι άγγελοι το φοβούνται, λέει, αυτό το θυσιαστήριο.

«Ἐν οὐρανίοις ὑπεριπταμένοις ἄνωθεν», αυτοί που στέκονται από πάνω τρομάζουν μπροστά σε αυτό το θέαμα, που ο Θεός είναι άνθρωπος και μπαίνει μέσα στον άρτο και μεταδίδεται στον άνθρωπο και τρώγεται και μεταλαμβάνεται από τον άνθρωπο. Διότι αν του εδίδετο η σάρκα, θα την έτρωγε ο άνθρωπος; Αλλά μπαίνει μέσα στο πιο ευγενές είδος, που είναι ο άρτος και ο οίνος, και μεταφέρεται ευχαρίστως μέσα στον άνθρωπο. Ο ίδιος, για την αξία της Εκκλησίας, λέγει τα εξής: «Καθάπερ», όπως, «λιμένας ἐν πελάγει», όπως ταξιδεύουν τα πλοία...

Κινδυνεύουν και υπάρχουν λιμένες και προσαράζουν, πηγαίνουν εκεί πέρα και γλιτώνουν από την τρικυμία. Ακριβώς έτσι είναι η Εκκλησία στη γη, την έκτισε ο Θεός. «Καθάπερ λιμένας εν πελάγει, ούτω τας Εκκλησίας εν πόλεσιν έπηξεν ο Θεός», τοποθέτησε ο Θεός. «Ίνα από της ζάλης των βιωτικών πραγμάτων ενταύθα καταφεύγοντες», πηγαίνουμε στην Εκκλησία, «γαλήνης απολαύωμεν». Πόσες φορές δεν βγαίνει και λέει «Ειρήνη υμίν, ειρήνη υμίν, εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν».

Υπερτιθάνω την ειρήνη του κύριου, δηλαδή. Αλλιώς μπαίνει ο άνθρωπος στην Εκκλησία και αλλιώς βγαίνει. Εκεί μπήκανε θηρία στην Παλαιά Διαθήκη και βγήκαν θηρία. Μπήκανε κόρακες και βγήκαν κόρακες. Αλλά εδώ μπαίνουν κόρακες και βγαίνουν περιστέρια. Εδώ μπαίνουν λύκοι και βγαίνουν αρνιά. Αλλάζει η όψη του ανθρώπου μέσα σε αυτή την Εκκλησία. «Ουδέ γαρ κυμάτων εστί ενταύθα καταφυγόντες ζέσαι καταδρομήν». Εκεί μέσα δεν μπορούν να μπούνε, να σε παρακολουθήσουν μέσα στην Εκκλησία.

«Κακούργων εφόδων, ου πνευμάτων βίας, ου θηρίων επιβουλάς· λιμήν γαρ εστί τούτων πάντων απηλλαγμένος». Λιμήν άρα εστί ψυχών η Εκκλησία. Ξεκουράζεται, παίρνει δύναμη ο άνθρωπος όταν πάει στην Εκκλησία και όταν μάλιστα, είπα, ετοιμάζεται και επικοινωνεί με τον Χριστό, κοινωνεί, τότε παίρνει μεγάλη δύναμη. Γι' αυτό λέγει εδώ στη συνέχεια: «Μη απέχου της Εκκλησίας, μη απομακρύνεσαι της Εκκλησίας. Ουδέν Εκκλησίας ισχυρότερον· της πέτρας ισχυροτέρα εστί, του ουρανού υψηλοτέρα εστί, της γης πλατυτέρα εστί. Ου γαρ οι καιροί χωρίσαι τα άνω και τα κάτω, γαστήρ ουκ εχώρησε χωρίζεσθαι· βλέπετε γαρ, αλλά πάντα ακμάζει». Και άλλο πάλι ωραίο έχει: «Μηδείς πλανάσθω, εάν μη τις...»

«...εντός του θυσιαστηρίου η, στερείται του Άρτου του Θεού». Μη πλανάται, λέει, κανένας, ή μη μόνο εάν δεν είναι στο θυσιαστήριο, τότε, γιατί εκεί μόνον είναι ο Άρτος του Θεού. «Ο από Εκκλησίας χωριζόμενος μοιχαλίδι συνάπτεται». Σατανάς είναι ο μοιχός της ψυχής του ανθρώπου. Δεν την είπε την κοινωνία μοιχαλίδα και πονηρά ο Χρυσόστομος; Ποια είναι μοιχαλίς; Αυτή που πηγαίνει με άλλον άντρα. Η ψυχή του ανθρώπου ποιον έχει αρραβωνιαστικό, ποιον έχει μνηστήρα, ποιον πρέπει να έχει; Τον Χριστό. Πηγαίνει με αυτόν; Όχι, πάει με τον Βαραββά, πάει με τον διάβολο, ακούει αυτού. Είναι μοιχαλίς, όπως η γυναίκα που...

...που δεν μένει πιστή στον μνηστήρα της, στον σύζυγό της, είναι μοιχαλίς. Έτσι ακριβώς και η ψυχή που δεν μένει πιστή στον Χριστό, τον οποίο αρραβωνίστηκε την ημέρα του βαπτίσματος, είναι μοιχαλίς. «Από της Εκκλησίας χωριζόμενος, μοιχαλίδι συνάπτεται». Αλλά ποιος μπορεί να τα καταλάβει αυτά τα πράγματα και ποιος θέλει να τα καταλάβει αυτά τα πράγματα;

Αυτό σας συνιστώ: φροντίσετε όσο μπορείτε. Λέγει μία παράδοση ότι, εάν έχει πιάσει το σπίτι, λέει, από τέσσερα μέρη φωτιά και δεν μπορείς να σηκωθείς να βοηθήσεις για την κατάσταση, τότε μόνον δικαιολογείσαι να μην πας στην Εκκλησία. Εμείς, για ψιλοπράγματα... Οι γυναίκες πολλές φορές έχουν λόγο...

...και δεν πρέπει να πάνε. Δεν πηγαίνουν, διότι έχουν λόγους φυσικούς να μην πάνε. Πηγαίνουν όμως, αν πρόκειται για ένα γάμο και αναβαφτείς, πηγαίνουν σε αυτή την κατάσταση. Δεν θα πάνε ούτε τότε. Δεν θα πάνε να βρομίσουν το μέρος ούτε τότε. Όπως μένει μακριά, θα ανάψει το καντήλι της, θα προσκυνήσει την εικόνα, θα μείνει τις ημέρες αυτές και δεν θα πρέπει να πάει ούτε τότε. Το λέγω για μερικές οι οποίες θα γράψουν στα παπούτσια τους αυτά, όταν πρόκειται για κοσμική εκδήλωση. Γι' αυτό το λέγω και για κανέναν άλλο λόγο. Εάν υπάρχει λόγος, λοιπόν, ασθένεια, να πρέπει να μείνω κοντά στον γέροντα πατέρα μου, να μείνω κοντά στο άρρωστο παιδί μου, είσαι από εκείνους που λέγει «και διά τους ευλόγους αιτίας απολειφθέντας». Σε λαμβάνει υπόψη.

«Μονάς», λένε, «και τους εν διακονία όντας», και γι' αυτούς προσευχόμαστε, και γι' αυτούς να μην κάνουμε. Και ο Άγιος Νεκτάριος, όταν εδέχτηκε τα παράπονα μιας μοναχής τη Μεγάλη Εβδομάδα, του είπε κλαίουσα ένα βράδυ στην εξομολόγηση, λέει: «Σεβασμιότατε, όλη την εβδομάδα κι εγώ δεν ήμουν στην Εκκλησία. Ήμουνα», λέει, «με τις κατσίκες, ήμουνα», λέει, «με τα πρόβατα της μονής. Είμαι Χριστιανή εγώ;» «Παιδί μου», λέει, «μην το λες αυτό το πράγμα. Είσαι σε διακονία. Άλλωστε, θέλεις να σου πω κάτι; Στο στασίδι σου κάθε βράδυ που θυμιάτιζα, εγώ θυμίαζα τον άγγελό σου. Ο άγγελός σου ήταν εκεί. Εσύ, ναι μεν, φύλαγες τις κατσίκες· θα ψοφήσουνε, δεν θα έχουμε γάλα, τροφή και λοιπά και λοιπά».

«Εγώ θυμίαζα», λέει, «τον άγγελό σου». Είναι άνθρωποι που δεν είναι στην Εκκλησία και είναι στην Εκκλησία. Είναι άνθρωποι που είναι στην Εκκλησία και δεν είναι Εκκλησία. Είναι άνθρωποι υπηρεσίας: στρατό, είναι ο άλλος που θα πάει στο αυτοκίνητο πρώτη βάρδια, είναι ο άλλος γιατρός στο νοσοκομείο, είναι υπηρεσία στο νοσοκομείο, άλλες δουλειές δημόσιες και λοιπά. Πώς θα γίνει; Θα ξεχαρβαλωθεί; Είναι σε δικαιολογημένη υπηρεσία αυτή. Είναι ευλογημένη από τον Θεό αυτό. Όχι συγχωρημένη από τον Θεό· ευλογημένη από τον Θεό. Διότι και αυτός, εφόσον την Κυριακή είναι η υπηρεσία, θα πρέπει να βρει ευκαιρία να πάει το Σάββατο, να κλείσει το βράδυ της επομένης Κυριακής. Πάει σε μια άλλη εορτή, ζητεί το ρεπό του, ξέρω εγώ, να κλείσει. Μην πει ότι είμαι εξασφαλισμένος.

Ευλογημένος, δεν είσαι συγκεχωρημένος. Όπως εμείς, παραδείγματος χάριν, στην Αθήνα έχουμε κάθε μέρα Θεία Λειτουργία εκεί. Όποια ώρα θελήσεις, όποια μέρα θελήσεις, μπορεί να βρεις εκκλησία ανοικτή. Σάββατο πρωί όλοι, μικρογιορτές όλοι. Και υπάρχει μάλιστα και ένα μετόχι της Ιεράς Μονής Αναλήψεως στο Παγκράτι, που λειτουργεί κάθε ημέρα, πλην της Μεγάλης Παρασκευής που δεν γίνεται λειτουργία. Δεν υπάρχει δικαιολογία, διότι δεν πήγαμε την Κυριακή και κλείσαμε, διότι είχαμε δουλειά. Όχι. Αλλά οι υπόλοιποι όμως άνθρωποι είναι υποχρεωμένοι, κατά κάποιον τρόπο, να δώσουν παρόν και να συμμετάσχουν. Θα πάνε, όπως λέμε, με την καραβάνα, το συσσίτιο. Τα παιδιά θα πάνε να κοινωνήσουν.

Γκρέματ. Γέροι θα πάνε να κοινωνήσουν, θα βρουν τρόπο να επικοινωνούν με τον Θεό και να είναι ζωντανοί μες στην Εκκλησία. Διότι, αν παραδεχτούμε ότι είμαστε μέσα στην Κιβωτό και ο Νώε προσφέρει από αυτά που έχει η Κιβωτός να ζήσουν τα ζώα, να ζήσουν τα θηρία, να ζήσουν οι άνθρωποι, και αν ένας έλεγε από τους γιους του Νώε —γιατί ξέρω, θα ξέρετε— μέσα στην Κιβωτό ήταν οκτώ άνθρωποι. Ήταν ο Νώε, ήταν η κυρία Νώε, Σημ, Χαμ, Ιάφεθ, τα τρία παιδιά και οι τρεις γυναίκες τους. Ήταν όγδοος ο Νώε, οκτώ άνθρωποι. Αν ένας έλεγε ότι δεν τρώει, θα υπέφερε. Όταν εστάθη εκεί η Κιβωτός, τώρα λέει, θα έβγαιναν και θα πέθαιναν όλοι αυτοί.

Έβγαινε, αν ήταν πεθαμένος απ' έξω και ήταν πεθαμένος μέσα. Όπως είναι να πάω στην Εκκλησία... Είμαι ενεργούμενος, πάω στην Εκκλησία να προσευχηθώ. Πάω σε μια άκρη, όχι που φωνάζεις «αν πήγαινες του χρόνου» και «τι κάνετε στο σπίτι;» και «πού θα πάτε το απόγευμα;» Να μην έχεις καμιά σχέση μαζί σου. Πας στην άκρη εκεί πέρα να περιοριστείς, πας στην άκρη να πεθάνεις, πάει το πνεύμα σου απάνω και το σώμα μόνο να μείνει κάτω. Το είπαμε εδώ, ώστε να πάρεις ευλογία από την Εκκλησία. Για να πας όμως στην Εκκλησία, πρέπει να αφήσεις τις αμαρτίες σου έξω, διότι η προσευχή σου δεν πηγαίνει στον ουρανό. «Αμαρτωλών ο Θεός ουκ ακούει· αλλ' εάν τις θεοσεβής η και το θέλημα αυτού ποιεί, τούτου ακούει». Ας τα κρατήσουμε, λοιπόν, αυτά τα πράγματα απόψε, αναφορικώς με τον εκκλησιασμό και την ωφέλεια που απορρέει από τον εκκλησιασμό. Πρώτα ο Θεός, θέλω να σας συνεχίσω.