Holy Scripture, Part 3

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Following on from these sermons, and specifically from the two concerning Holy Scripture and the harm that comes from ignorance of Holy Scripture.

In speaking on this subject, I also said something that may perhaps awaken your interest, so that a person may examine his problems and see whether his conclusions stand up against what Scripture says. You will remind me what first prompted us to speak

about Scripture, and what happens to people who do not pay attention to it. Our Christ said, “You are mistaken, not knowing the Scriptures.” It is true that a person falls into pitiful error if he does not know the Scriptures. Consequently, he does not know the law, he does not know the commandments of Christ, he does not know the will of God, and he does not know the right path leading to the Kingdom of Heaven. There is no matter of concern to man that is not addressed in Scripture. Everything has been resolved; Scripture has anticipated and spoken about everything, both his spiritual concerns and his material concerns.

It has left nothing out. And even if we accept that something has remained obscure, the Holy Fathers come and supply what is needed; the Ecumenical Councils come and supply what is needed; and the Apostles came, left instructions of their own, and supplied what was needed. Thus, through the combination of the Old and New Testaments, the judgment of the Holy Fathers, and the judgment of the Ecumenical Councils, a person has complete guidance and full light on all these matters. I remember fourteen years ago—or perhaps fifteen—a gentleman who had been led astray into the heresy of the Jehovah’s Witnesses. He later left them and fell in with the so-called Evangelicals.

He stumbled over the interpretation of a particular verse. They accept no Tradition, no patristic writings—nothing at all. They firmly believe that they possess such grace of the Holy Spirit that they can interpret the Scriptures themselves. They need no one. They regard everything else as human commandments. That is why they often say to us, “Does Scripture say this? If Scripture does not say it, I do not accept it.” So this verse was obscure to him, and he did not know its interpretation, but he would not humble himself enough to ask anyone. He turned to prayer, and every afternoon, after returning from work, he prayed to our Lord on his knees for three hours without interruption.

He begged the Lord to grant him illumination so that he might interpret the verse correctly. He had reached the eighty-second day. Just think: multiply eighty-two by three. That is two hundred and forty-six hours on his knees, waiting for our Lord—as he believed—to reveal the interpretation of one verse to him. On the eighty-second day, while he was kneeling, he received a visitor: a tall, strikingly handsome, imposing young man, who tapped him on the back, on the shoulder. He sprang up and looked at him in terror. “Are you afraid?” the young man asked. “What are you doing there?”

“I am praying.” “What are you praying for, and to whom are you praying?” “I am praying to my Lord,” he replied. “And what are you asking Him for?” “The interpretation of a verse.” “Why are you praying for that?” He answered, “Because He told us, ‘Ask, and it will be given to you; knock, and it will be opened to you.’” “But must you knock at Heaven’s door to obtain this interpretation?” the young man asked. “Does the interpretation not exist on earth, that you must knock at Heaven’s door?” The man was stunned. “You are proud,” he told him. “You will not receive the interpretation from Heaven, because it already exists on earth, and John Chrysostom has interpreted the verse. So humble yourself and accept it.” He was stunned. And from that time onward, he became Orthodox.

Everything has already been said. The only difference is this: since these things were written and interpreted through the Holy Spirit, a person must himself be filled with the Holy Spirit in order to accept and understand them. If he is proud and wants to grasp certain things through his own wisdom and knowledge, darkness descends upon him and a veil covers him. The eyes of his soul will have scales upon them, as Paul’s eyes did when he could not see. This is why most people became heretics: in their pride, they tried to solve things in their own way. Take the Protestant world as an example.

Today it is broken into pieces. There are four hundred varieties of Protestantism in America and Canada—four hundred varieties. Which one of you, then, possesses the truth? Are there four hundred kinds of truth? How many truths are there? From this, a person can understand what may happen. And I will not even speak of another group whose members claim to possess the truth, yet have split into two, three, four, or five factions. Where is the truth? If it is the truth, then the truth is one. You must belong to this group; otherwise, you must belong to that group, if the truth is there and not here—or perhaps to the other one. Where, finally, is the truth? Do you understand? It is exceedingly dangerous when humility is absent. And remember what Peter says in the final chapter of his Second Epistle:

“Our brother Paul,” he says, “has written many things that are difficult to understand, which certain people take and interpret to their own destruction.” Many people take the Gospel and cut it down to their own measure. They do not reshape themselves according to the Gospel; they trim and alter the Gospel to make it fit themselves. They take whatever they want, however they want, in order to justify themselves. The Gospel is plain and unadorned, and when there is simplicity of heart, the truth can be understood by everyone. And if a person, being human, lacks the virtue needed to understand it at once, he asks someone else. If that answer does not satisfy him, he asks another. And if that answer still does not satisfy him, he asks yet another. And when God sees that you truly need this matter to be resolved

and no one can satisfy you, then He Himself will answer you miraculously, provided that you need the answer. If you do not need it, He does not answer. These things I am telling you are subtle. Sometimes I speak from personal experience, and some people respond, “Panagopoulos is proud. Such things should not be said seriously; they should not be said at all.” Ah, then why did Paul speak of the many revelations he had received? Did he speak as a heretic, as a proud man, or as a fool? Why did he speak of them? He spoke for the edification of others. I said something the other day, and it was carried away on the wings of the wind, because among the audience there are also people who play a harmful role, to their own detriment.

They seize isolated words and pick them apart in a Protestant manner, without considering the whole context: why something was said, whether it needed to be said, and whether what was said was edifying. I risk being regarded as proud, both before you and before God, in order to edify you. That is something counted in my favor, not against me. And yet I shall now tell you of another revelation, to show you how God acts in difficult matters—how God acts miraculously. I had a friend who, sadly, took his own life. I had tried to help set him on the right path. He held left-wing views, believed nothing, accepted nothing, shut everything out, and could see nothing.

In any event, I once pressed him hard, and outside the post office here he turned to me and said, using a rather coarse form of address, “How could I possibly believe in this Christ of yours, in this God of yours, when you say that the so-called Prophet Elijah—a murderer who slaughtered four hundred and fifty men with his own hand—is a Saint? How could I believe such things and venerate such a man?” Panagopoulos was stunned.

“There must be some explanation for that too, Christos,” I said—for that was the late man’s name. “There must be some explanation.” “What explanation could there possibly be?” he replied. And because I had no answer, he said, “I do not accept it.” The question remained within me as an unresolved burden, because I ought to have been able to say a few words to him, whether he accepted them or not. I kept it in my file of unresolved matters. Whenever I thought I had met someone experienced and deeply knowledgeable in Scripture, I asked him. Allow me to tell you that I must have asked around ten university professors, among others. Not one of them

—not one—gave me an answer. They spoke at length about irrelevant matters, things that had nothing to do with the true solution to the problem. No one gave me an answer. Years earlier, before tape recorders became available, the Prophet Elijah had deeply moved me, and I had presented his life as a whole, drawn from Scripture, in thirty-six hour-long talks. A person could spend a year speaking about the lessons given by the Prophet Elijah, this great figure of both the Old and New Testaments. Yet this question remained, and I had no solution. Once I was speaking in Ilioupoli on the eve of the feast of the Prophet Elijah, at Vespers. What was I to speak about?

What subject could be more beautiful than a figure of the Old and New Testaments—a man who will come again, a man who has now been alive for three thousand years, a figure of such importance? So I spoke, but when I reached this particular point, I passed over it somewhat cunningly and indirectly, so that I would not have to address it. At the back of the Church sat a friend of mine, the director of IKRA. As I was speaking and looking at him, I remembered that when the program known as “The Christian Corner” had staged the life of the Prophet Elijah as a charity performance, he had taken part in it. So I thought, “When I finish, I shall call out to him: ‘George, come here

and tell me how you justify this: that one man slaughtered so many with his own hand and called down fire; that on several occasions he burned groups of fifty men together with their captains, and so forth; and that at the same time we venerate him as a Saint. How can this be, since God had said, “You shall not murder”? God gave the commandment “You shall not murder” fifteen hundred years before Christ. Elijah lived a thousand years before Christ, so he should have known it. How, then, could he kill, while God and the Church regard him as a Saint?’” So I called him over. “May I ask you something?” I said, and I explained the problem to him. “When ‘The Christian Corner’ performed the work about the Prophet Elijah, you took part. Do you remember anything? How did you justify this?” He replied, “That matter was not discussed. Other aspects of the Prophet Elijah were discussed, but not this one.”

Another disappointment. No answer at all. So I set off for home on foot, and arrived deep in thought. My wife was ill in bed with a fever. We did not yet have Nektarios. As soon as I entered, I greeted her and asked how she was, whether she still had a fever, and so forth. “What happened? What is wrong?” she asked. She could read on my face that something was troubling me, and she thought perhaps I had fallen out with someone or something of that sort. “Nothing,” I said. I set down the Old Testament I had with me, then went across to cut some watermelon and put something together to eat. I sat beside her bed while I ate. But inwardly something was boring into me, and however much I tried to hide it, from time to time my face grew gloomy. “Tell me what is troubling you,” she said. “Nothing is wrong.” “That is impossible,” she replied.

“Something is troubling you. It is boring into you.” I knew that although she believed, she had no familiarity with Scripture, so I thought that any time and words spent explaining what troubled me would be wasted. “It is nothing,” I said. But she persisted. “Even if I tell you, you will not be able to help me with this matter.” I was thinking of how many people I had met. I even remembered the late university professor, Andreas Papageorgakopoulos, with whom I had once spoken for a long time one evening. He had told me absurdities. Everything he said was absurd and had no relation to the truth. In any event, it must have taken her a quarter of an hour, perhaps even twenty minutes, to persuade me to tell her what the matter was. Finally, I said, “This and this and this is what happened.” I am telling you this to show you how God acts when there is a real need. For of course we are not alone; He is with us.

He sees what is occupying each person’s heart. When I had told her, she asked, “Where does it say that?” “In the Books of Kingdoms,” I replied, “in the Old Testament.” “Bring it here,” she said. “Why should I bring it to you? What will you do with it?” I have three or four editions of the Old Testament. I have the Septuagint; I have another edition with references to the Septuagint; and I have the edition of the Bible Society, so that I can compare the differences, and so forth, because I need them all. “Bring it here,” she said, “and bring me the edition with explanations.” So I took it, went over to her, sat down beside her, and found the relevant passage under discussion. This edition of Scripture has cross-references in the margin, directing each incident to the passages that explain and justify it.

I came to the passage about the slaughter and all that. She said to me, “What does this number here say?” It was remarkable, because she had never occupied herself with such things. There was a little number six in the margin. “What cross-reference does it give there? Look over there,” she said. “Deuter—,” it said. It meant Deuteronomy. My eyes were opened, and at once I stood up and said, “Glory to God.” I began leafing through Deuteronomy, and there I found that anyone who leads people to foreign gods is to be stoned and put to death. Elijah, in the extremity of his zeal, slaughtered all those prophets of Baal with his own hand, because they still did not believe even after the miracle he had shown them. He was applying the Law. It is true that God had said,

“You shall not murder” in the Law, but He had also given Deuteronomy. He had set out the finer details of the Law and commanded death in this particular case. The question was resolved. That was the truth. Everything else people had been saying was mere storytelling. Scripture interpreted Scripture. But I did not know the details and had not noticed that passage. That was all. I had regarded it as a mountain, as a great problem, and so on. Yet it was no problem at all. It had already been stated in Holy Scripture. Many people raise such questions with us, and we are ignorant because we have not studied. Nor have we read the Fathers, whom the Holy Spirit illumined and guided to interpret the Scriptures correctly, so that most of our questions might be resolved. Not all of them will ever be resolved. You would have to be God

to hold all of Holy Scripture within your nous, your spiritual intellect. From Genesis to the Apocalypse, all sixty-seven books—how could a human being retain them all, especially when they were written through the Holy Spirit? Besides, not everything is necessary for every one of us. One thing may be necessary for me and another for someone else. And this cooperation—this method used by my wife, who is listening out there—gave me the answer: the correct answer, the scriptural answer. And so I can explain that the Prophet Elijah was applying the Law of God. When a person carries out His Law, even if it runs contrary to human reasoning, that is what is right. Besides, if this had not been divine—if it had not come from God—could one man have taken on four hundred and fifty? Where would he have brought all those stones from afar? They had neither weapons nor cannons.

For one man to line them up like chickens and slaughter them means that divine power covered him at that moment and gave him the strength to remove them, because souls were being lost—souls were being lost. The Law forbade murder, but permitted killing when souls were being lost because of certain people. And after Elijah had given them that test, which you remember, the people believed and said, “He is God—the God of Elijah.” The others believed nothing; they had no answer. And afterward Jezebel began her persecution. So I say that these are beautiful and beneficial things. A person would always be consoled; he would have no unanswered questions, and he would not go astray and do things that will condemn him tomorrow, while unfortunately interpreting everything in his own way.

If he knew Holy Scripture, then whenever he wanted to say, “I will do this; I will kill my child,” he would ask, “What does God say?” “I will avoid having children”—what does God say? “I will not fast today; I will abolish the fast”—what does God say? “I will steal because that is how things are today. I will lie because that is how things are”—what does God say? For however much we may try to justify these things and make them conform to our own mentality and reasoning, all those excuses will remain here. As I told you one evening, a person will not be judged according to his own righteousness or his own standard, but according to God’s righteousness. And you remember the hand and the words “Mene, Tekel, Peres,” which we discussed from the Prophet Daniel. God wrote: “You have been weighed and found wanting; you have been measured and found wanting.”

“Tonight your kingdom is divided, and Darius the Persian will enter Babylon.” And that is what happened, because God measures according to His own measure and weighs according to His own standard. When God does not agree, whatever a person may do, he will accomplish nothing. For one day his file too will be closed; he will be wrapped up together with it and sent before Christ to be judged. Neither his mother-in-law nor his daughter-in-law, neither his girlfriend nor Michael nor any friend will accompany him. No one’s opinion will be requested. Yet we do certain things that work against both our temporal and our eternal good, because we have never been willing to take into our hands this prescription that guides us.

The Law of God is the light upon my path; it is a light and a guide for a person’s feet. With it he cannot stumble, and he cannot fall into a pit, as they say. If you remember, we gave many arguments in support of this point—many arguments. And we had come to the subject of bearing children, something fundamental to human life. By avoiding the bearing of children, a person refuses partnership with God: “I do not want this partnership.” What does that mean? God made the human person His partner in the increase of humanity. Angels do not bear children; human beings do. Angels do not multiply.

Human beings multiply. God gave them this blessing: to be His partners, to bring human beings into the world—upright human beings and, if possible, saints who will live in eternity. This is a great thing, a very great thing. If I could reveal to you—though perhaps you would be scandalized—some of God’s acts toward certain mothers of people wholly dedicated to Him, you would say, “Can these things really be true?” Yes, they are true. A special place belongs to every mother who has brought children into the world, and above all to those who cared that their children should live according to Christ, as far as possible, and who spoke to them not only about

this world, but also about the world to come; parents who equipped and educated them not only according to the world, but also according to God. These are the parents who cared not merely to beget children, but also to nurture them—not only at the breast, but above all in the spirit.

A child is not an object or an ornament. A child is a person. A child is not only a body, but above all a spirit. And that spirit is the breath of God and is given from above. This is a profound subject. If you wish, read the first chapter of Zechariah in the Old Testament and see what this matter means and how the soul comes into being.

Read the opening verses. This is God’s commandment and God’s Law. That is why Ecclesiastes says that the body will return to the earth, while the spirit will return to God who gave it; it will give an account before God and remain for eternity. Because we do not know these things—what a commandment and what grace God has given us in making us His partners—we neither accept Him nor listen to Him. Has anyone ever considered the place of Anthusa, who was widowed at the age of eighteen, devoted herself to that child, and gave John Chrysostom not only to the Church and to eternity, but also to humanity? For John Chrysostom was not good only for the Church. He also served society and humanity as a whole.

Have you ever considered the place of Emmelia, who gave seven saints from a single household? Have you never thought of it? Or the place of Nonna, or of the mother of Saint Augustine? Where are those mothers now? Are they simply wrapped somewhere in sin, cast aside with their flesh and their companions? They are not. No, great honor is theirs. But unfortunately, because we do not know, have not studied deeply, and have not been willing, we do what we should not do—things that are shameful here and harmful in the world to come. The Apostle Paul, writing to Timothy...

In his First Epistle, chapter 2, verse 14, he says: “And Adam was not deceived.” Adam was not deceived. “But the woman, being deceived, fell into transgression.” The woman was deceived and led Adam astray. What, then, will become of the woman who was deceived, led Adam astray, caused all this harm, drew Adam with her, and even crucified the new Adam? What will become of her? “Nevertheless she will be saved through childbearing.” Go on, then, and try to evade it. Find some other way of your own by which you will be saved, some other passage through which you can pass. If you avoid this one, you will not pass through anywhere. It is a particular opening through which a person passes into eternity.

Let me give you a vivid image. Consider the iconostasis of the Church. In the center are what we call the Beautiful Gates. There are also two other doors, the northern and the southern, where two archangels stand holding swords. A person wants to pass within, where the Kingdom of God is. He does not listen to Christ. He does not honor the Most Holy Theotokos. He wants nothing to do with either of them. Yet he still wants to enter, so he tries to go in by one route or another of his own choosing. The archangel stands there with his sword and tells him, “Not here; you must go through the center.” “Then I will go through the other door.” He goes there. “Not here; you must go through the center.” These doors are barred. You cannot enter through them. You must go through the middle. I once used this passage in another connection.

Our father used to serve in a very small church then, the Church of the Holy Theodores, and we would gather near the front. I was a little boy, five or six years old—I do not know exactly; my father died when I was nine—and I would stand before the archangel at the northern door. The archangel looked fierce, with a sword in his hand, and a kontakion with certain words had been written there. Because I saw and read those words every day, they remained in my head and are still there to this day. And what do you think those words beside the Archangel said? They said:

“Robbers, thieves, adulterers, and fornicators, tremble and quake before the sword, for it swiftly cuts off the heads of those who do not hold the right faith.”

I saw and read those words, “but I did not understand,” as Daniel so beautifully says. Today, however, I see their meaning: “What are you waiting for? The sword.” Go through the middle and settle matters there; speak there, and ask the Lady to intercede with the Lord if you wish to be saved. You will not pass through here. The doors will be barred. Shall I give you another image? Read the twenty-second chapter of Matthew, where the great wedding banquet took place and many were invited. When the crowd had entered the wedding hall of joy, the king went to one of the tables, took hold of a man, and said to him, “Friend, how did you come in here without a wedding garment?” The man, it says, was speechless.

Then came the command to the servants: “Take him, bind him, and cast him out, where there will be weeping and gnashing of teeth.” In other words, even if you manage to enter Paradise by your own way, the examination will cast you out; Christ will cast you out. Yet we arrange everything according to our own way. We ask no one for counsel, or if we do, we ask someone who will defend our weaknesses because he shares the same condition. It turns out that many of us—especially many women in this matter—seek a spiritual father who will excuse these things. And they teach others, “Go to him, and he will let you receive Holy Communion.” He will let you, do you understand? But God is watching from above.

Cunningly, we seek lenient spiritual fathers who will forgive everything for us. But how will you get around this? Shall we tear this passage out, remove it, and say it means nothing? In the same Epistle, chapter 5, verse 14, the Apostle writes about widows who may enter a second marriage without hindrance if they cannot exercise self-restraint. If they can exercise self-restraint, let them remain as they are. But if they cannot and are in danger of falling into sin, then let them marry. Yet they must enter it with full awareness and responsibility, and bearing children is part of that responsibility. Yes, you will enjoy its blessings, but you will also pay the cost. No enjoyment is exempt from its price.

You will pay. There he says: “Therefore I desire that the younger widows marry, bear children, manage the household, and give the adversary no opportunity for reproach.” Do you wish to marry? Then you will bear children and be the mistress of your own household, so that you give no one any occasion to speak against you. Yet we even see marriages in which there is no possibility of bearing children. They know beforehand that there will be none, because the woman is no longer capable and her childbearing years have passed, and still they marry.

They marry for property, for a pension, or for certain other reasons. But marriage has its own purpose. “And God blessed them” and said, “Be fruitful and multiply.” That is why the whole service of Holy Matrimony centers on the growth of the family. There are extremely few circumstances in which a person who has married can be justified in not having children. And even then, the cost is borne not by the Mystery, but by the person. When someone takes the little cup and drinks from it during the wedding service, he must understand that it is the cup of tribulations. It is not the cup of joy; it is the cup of tribulations. You will drink it to the very bottom. Tomorrow the wife may be unable to bear children; then she will carry the cross of self-restraint.

Tomorrow the husband may fall ill and be unable to father children; then he too will carry the cross of self-restraint, or else he will burn with desire in his own home. But no one considers or takes these things into account. They say, “It does not matter. God made man for woman and woman for man.” Really? So that they could kiss each other? Is that why He made them? Was that His purpose? What we said the other day, and are saying again now, deserves serious attention. A person must not only have children; he must also consider the responsibility for them and accept it, doing everything within his power. He is not God, but he must do whatever lies within his power. He must see that his children also learn the things of God. John Chrysostom expresses an opinion on this, which I will share with you: “Those who neglect their children...”

“Even if they are virtuous in every other respect”—those who do not care for their children according to God, even if they are otherwise good people—“because of this sin will suffer the ultimate punishment.” Because of this sin, because they failed to care for their children according to God, they will suffer the ultimate punishment. These are not my words; they are the words of John Chrysostom. And in the Wisdom of Sirach, chapter 7, verse 14, we read: “Do you have children?” Are they your children? Yes. “Discipline them, and bend their necks from their youth.” Modern, advanced pedagogy tells us not to interfere with children, but to let them express themselves however they wish.

Let them pick up a slipper and strike their grandmother on the head with it; she is expected to accept it as the child’s way of releasing tension. The child will write with the left hand—fine. He ruins your wall and whatever you have placed on your own wall; you are told to let the child express himself freely. These things belong to so-called advanced pedagogy, but they are not according to Christ. Scripture says that you must bend his neck. And many of us—I, at least, can say this from my own experience—were helped by the strictness of our fathers. Otherwise, I would have gone completely off the rails. I would have had no seeds at all within me that could bear fruit when I matured. It is true that youth is like the flu. You go to the doctor and he says, “It is the flu; it must run its course.” So you wait. You suffer through it, but you wait in the hope that you will recover. That is how it is.

But can a child recover if no seeds at all have been planted within him? Perhaps he used to go to Church with his grandmother, while his mother never went. Or perhaps his mother took him to receive Holy Communion but did not receive Holy Communion herself. Or she sends him to Church while she never goes. How can that work? She tells him to pray, but she does not pray herself. And there are a thousand other such examples. Some people today, unfortunately, take no interest at all in their child’s character, either according to God or according to the standards of society. Once, when I went to the school, the parents had been invited to hear about their children and ask questions. Ahead of me was a well-dressed woman, refined by worldly standards, as we used to say. When her turn came—I was standing about a yard away—each parent would speak with the teacher and leave, and then the next one would go forward.

This was her conversation with the teacher. “How are things going with little Michael, Mother?” “Not well at all, not well at all.” “Surely not! Not well at all? But you are being unfair to the child, madam. He leaves class having learned his lesson. I question him myself, and he leaves well prepared.” “Do not be so quick. I was not answering you about his schoolwork.” “Then what were you answering me about?” “About his character.” “I did not bring him here for you to shape his character. I sent him here to learn his lessons.” And the others stood there listening to a mother who did not care whether she was feeding and arming a beast rather than raising a human being. For no matter how much knowledge a person possesses, if he has not become truly human, that knowledge will benefit him nothing.

There is a fine story about an elder who had five children. One of them did whatever he pleased. He would not eat with the family, go to Church with them, or work with them; he did everything whenever he felt like it. “My child, will you ever become a human being?” But the boy did not understand. “My boy, become a human being.” Every day he clashed with his father, until one day he slammed the door in his father’s face and left. He disappeared at the age of fifteen. The father grew very old and took no interest in where the young man was or what he was doing. Once the suffering elder went to a spa town to take the healing baths. He had to cross by a small boat. On his return...

The elder had a small bag with his few belongings and left it in one place on the boat. When they reached the harbor, an inspection was carried out, and among the elder’s belongings they found a small packet of drugs. “Whose is this? Whose is it?” “It belongs to the elder.” They seized him, and the customs officer took him to the customs house. “What is this, Elder?” “I do not know, my child,” he said. Someone else, a cunning man, had placed it in the elder’s luggage, thinking that no one would inspect an old man’s belongings. They might inspect the others, but would they inspect the elder? Yet the inspection included him as well, and they seized him and took him to the customs house. “What happened, Elder?” “I do not know, my child,” he said. “How can you not know? It was here...” “I... I do not...”

“I went to take the baths, and now I am returning to my village and my home. I have nothing to do with such things. I do not know what happened.” The elder could not imagine how the packet had got there. The customs officer realized that someone else had played a trick and had placed it there to smuggle it through. Still, he began a conversation with the elder. “Tell me, where are you from? What is your name? Give me your details,” and so on. With simplicity and without agitation, the elder said, “My name is such-and-such, I come from such-and-such a place,” and so forth. “Do you have a family?” “Yes.” “How many children?” “I have five sons.” “What do your children do? Have they settled down? Has any of them attained some position in society?” He went on asking all sorts of things. The elder answered him, but he spoke only about four of the children. He said nothing about the fifth. “And the fifth?” the officer asked. “The fifth left.” “What do you mean, he left?” “I do not know where he is.” “You do not know where he is? You seem rather hard-hearted to me,” the officer said. “Why? I did not drive him away. He left.”

“As his father, did you not care enough to find out why he left home?” the officer asked. “My good man, I wanted him to become a human being, but he did not want to become one, so he left. One day he simply got up and went away.” “I do not like what I hear,” the officer said. “But let me ask you something. Suppose that this child left and succeeded wherever he went, rose in the world, and became somebody. Would you not be glad that your child had succeeded? Suppose...” The elder said nothing. “Suppose,” the officer continued, “that he became a customs officer. Suppose I am that child.” It was indeed his own son; the son had recognized the elder. “If, for example, I were that customs officer, would you not rejoice? What would you say?” “I would ask him whether he had become a human being,” the elder replied. At that, the customs officer might as well have been listening to rain falling far away and thunder rumbling in the distance; none of it mattered.

“Has he become a human being? That is what I would ask,” he said. “Whether he has become a customs officer does not concern me.” But what do we ask? Is he an engineer? Is he a lawyer? Is he a doctor? Is he a member of parliament? Is he prime minister? Is he this, that, and the other? But is he a human being? That is the question. What matters is whether a person is truly human. Many times, not only are people not truly human, but even Christians—the so-called Christians, who ought to be truly human—are not. Even outside Christianity, a person should at least be human and not possess beastly instincts. Within Christianity, above all, he ought to be not merely human but transformed beyond ordinary humanity. Yet these matters receive very little attention. Today we treat a child like an ornament; we see the child as an object.

We worry that the child might come home with a dirty school smock or a little blood on his hand. But if he tells his teacher to go to the devil, or blasphemes Christ and the Most Holy Theotokos, or does anything else of that kind, we say it is nothing: he will grow out of it, or it does not matter. What, then, will become of children if you take no interest in them? They also need the things of God. “Do you have children? Discipline them, and bend their necks from their youth.” You know, the whole Old Testament gave parents the right to put their children to death in cases where those children blasphemed the God who had created them. Read the ancient texts and see what they say. We are not saying now that we should take a stick and break their heads. But where necessary, even love must stand aside for a moment. Our feelings must stand aside. If two slaps are needed, then those slaps must be given, because they too have their purpose.

In Proverbs, chapter 13, verse 24, the wise Solomon says: “He who spares the rod”—notice how he puts sentiment aside here—“hates his son.” He hates him. “But he who loves his son disciplines him diligently.” He disciplines him diligently. John Chrysostom takes up this teaching, in a sense, and expresses it in his own words:

“Let us bring them up”—that is, the children—“in the discipline and instruction of the Lord. From their earliest years, let us give them an example by reading the Scriptures to them in their leisure,” and let us explain and justify our instruction to them from the Scriptures.

This method made a deep impression on me and helped me greatly in raising the one child God gave us through Saint Nektarios of Aegina, after seventeen years without children. “Come here. What I am telling you is not my own idea.” In a child’s eyes, the father and mother are his enemies, his first enemies, though they ought to be his first friends. But Satan exploits the child’s weakness, ignorance, and inexperience. Because we keep saying, “Do not,” and “No”—“Do not,” and “No,” again and again—while others tell him, “It does not matter,” and so forth, he regards us as his enemies. A girl’s first enemy is her mother. Her mother will tell her to come home at the proper time, not to do this, not to wear that. Her father will likewise be her first enemy, if, of course, he fulfills his duty properly.

Whatever the mother builds up, the father tears down. Whatever the father does, the mother tears down. Amid such wreckage, the child living there will never become a true human being, and woe to him. Many times, either the father or the mother may say something wrong in a moment of anger. The other parent should not correct it in front of the child. Leave it for later, and then discuss it privately: “You should not have said that to the child. This is how the matter really stands.” In this way the child is not undermined, and there is a gentle way to set things right again. This is an art, a great art. Unfortunately, many try to correct their children while they themselves are angry. When you are angry, do not speak. Do not try to settle matters while your temper is raised. Let things grow calm and let Satan move out of the way; the right opportunity will come. “What you said then, little George—what you said...”

“What you said then was not right. I said nothing at the time because I saw that you were upset. But this is how matters truly stand.” Correction and discipline must also be given at the proper time. They must never be given in the heat of anger. I remember an elder who once stopped his nephew as the young man was rushing off in a rage. “Mud needs to dry a little before you can brush it away,” he told him. “If you go while the mud is still wet, you will only smear it and make things worse. Do not go tonight.” He turned him around, as we say, and the young man did not go. “Leave it until tomorrow. Go tomorrow; you are not entirely in the right.”

What happened? The next morning, the other man realized that his own wife had been at fault and set out to meet the young man and apologize on her behalf. He said to him, “I was on my way to your house. I need to speak with you.” “What do you want?” “My wife behaved badly yesterday. Your wife was right, and perhaps my wife caused her pain, so I ask your forgiveness.” That was the fruit of the elder’s advice.

Regarding children, Saint Paul says in Ephesians 6:4: “Fathers, do not provoke your children to anger, but bring them up in the discipline and instruction of the Lord.” Do not make them angry. Leave the child alone for the moment; the devil is also troubling him, and he does not know how to defend himself. The devil troubles him not only to harm the child, but also to bring you down. Has this never happened to you? It has happened to me. Sometimes you dread your child returning home at midday because you know that he will bring the devil’s influence with him, there will be an uproar in the house, and a whole situation will develop. The child lacks the experience to resist and drive the devil away, so the devil will use him against you. And if you do not have the strength or the self-control to keep these things in check, then you must not engage at that moment. For as an elder once told me...

Some of the gentlemen here may remember him. He was a very discerning priest and spiritual father at the Church of the Holy Unmercenaries, Father Efthymios. He used to tell me, “Dimitris, take care: when you see a quarrel coming, fly away—get up and leave. Do not throw yourself into the quarrel, Dimitris.” Do you understand? A person must be prepared, must expect the attack, and must know how to conduct himself so that he can escape and allow the tension to subside. Then, at another and more suitable time, the proper catechesis can be given and the appropriate counsel offered. When the person’s spirit is no longer under Satan’s influence, he will accept it. And what happens then? You act first, and you write...

upon the child’s heart. Then the other one—the so-called fellow with the little horns and the tail—does not find it completely blank. He has to take an eraser, rub out what is there, and try to write over what has already been written. And it is rather difficult to write over something already written. We must make sure that what is right has first been written upon the child’s heart. And this is a task that will be carried out not by the godmother, not by the uncle, not by the teacher or the catechist. Above all, it must be done at home. For whatever children may receive outside the home—in the Church, in catechism class, at school, or wherever—if it is erased at home by the parents’ indifference, nothing comes of it. But if they are properly nurtured at home, then whoever may later try to influence them

will not influence them completely. He may diminish the benefit and reduce the fruit it bears, but he will not wipe it out. For seeds have been planted within them, and one day those seeds will spring up. It is like the teeth: a strong tooth grows from within and pushes another one out. That is how it is. But those seeds must already be there within the child.

In Matthew 5:28, it says that every deviation is forbidden to the Christian, even one committed in the nous, the spiritual intellect. The cultivation must go deep. A Christian must not go astray; he must not make mistakes. He must not constantly find himself saying, “Forgive me, my God,” or, “Forgive me, my fellow man.” He must be careful and weigh things properly. Yet he does not do this, and so he loses these opportunities. And one more thing—I will finish, because our time is running out—is what is happening today: it has become the rule, at least outwardly, to turn women into men and men into women. If people knew Holy Scripture, the man would not be made into the woman today, nor the woman into the man, even outwardly through their clothing. This would not have happened unnoticed; long before our own time, the matter had already been addressed.

Many years before Christ, God had already taken a position on this matter and said: “A woman shall not wear a man’s apparel, nor shall a man put on a woman’s garment, for whoever does these things is an abomination to the Lord your God”—Deuteronomy 22:5. This was established even then.

And yet mothers turn their girls into boys. “She is cold,” they say. Does anyone catch cold through the legs? I have never seen a doctor listen to someone’s legs with a stethoscope. Doctors listen to the lungs. Neither have you.

Στη συνέχεια αυτών των κηρυγμάτων και συγκεκριμένως των δύο περί Αγίας Γραφής και της ζημίας που προκύπτει από την άγνοια της Αγίας Γραφής.

Έλεγα και σε αυτό μου το θέμα κάτι που ίσως δημιουργήσει ένα ενδιαφέρον, ώστε ο άνθρωπος τα προβλήματά του να τα εξετάζει αν αντέχουν στα λεγόμενα της Γραφής. Θα μου θυμίσετε ποια ήταν η αιτία που πρωτομιλήσαμε

στη Γραφή και τι παθαίνουν οι άνθρωποι οι οποίοι δεν προσέχουν τη Γραφή. Τα λόγια εκείνα που είπε ο Χριστός μας: «Πλανάσθε, μη ειδότες τας Γραφάς». Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος πλανάται πλάνην οικτράν, εάν δεν γνωρίζει τας Γραφάς. Δηλαδή, κατά συνέπεια, δεν γνωρίζει τον νόμο, δεν γνωρίζει τις εντολές του Χριστού, δεν γνωρίζει την επιθυμία του Θεού, δεν έχει το σωστό δρόμο που οδηγεί για τη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν είναι κανένα θέμα το οποίο δεν υπάρχει μέσα στη Γραφή, που ενδιαφέρει τον άνθρωπο. Λελυμένο, όλα είναι λελυμένα, για όλα έχει προλάβει, έχει μιλήσει, για τα πνευματικά του θέματα και για τα υλικά του θέματα.

Δεν έχει αφήσει κανένα και, αν παραδεχθούμε, έχει μείνει κάτι σκοτεινό, έρχονται οι Άγιοι Πατέρες οι οποίοι συμπληρώνουν, έρχονται οι Οικουμενικές Σύνοδοι οι οποίες συμπληρώνουν, ήρθαν οι Απόστολοι και αυτοί άφησαν διαταγάς και συμπληρώνουν. Και έτσι, ένας συνδυασμός Παλαιάς και Νέας Διαθήκης, γνώμης Αγίων Πατέρων και γνώμης Οικουμενικών Συνόδων, ο άνθρωπος έχει όλη την καθοδήγηση, όλο το φως για όλα αυτά τα θέματα. Ενθυμούμαι προ ετών δεκατεσσάρων, που λέμε, δεκαπέντε ίσως, έναν κύριο ο οποίος είχε παρασυρθεί στην αίρεση των χιλιαστών. Έφυγε από εκεί έπειτα και έπεσε στους Ευαγγελικούς τους λεγομένους.

Σκόνταψε στην ερμηνεία ενός εδαφίου. Αυτοί δεν παραδέχονται Παράδοση, δεν παραδέχονται πατερική φιλολογία, δεν παραδέχονται τίποτα. Πιστεύουνε απόλυτα ότι έχουν χάρη τέτοια Πνεύματος Αγίου και έτσι ερμηνεύουν τας Γραφάς. Δεν έχουν ανάγκη κανέναν. Όλα τα άλλα τα θεωρούν εντάλματα ανθρώπων. Γι’ αυτό και μας λένε πολλές φορές: «Το λέει η Γραφή αυτό; Αυτό, εφόσον δεν το λέγει η Γραφή, εγώ δεν το δέχομαι». Είχε σκοτάδι λοιπόν σε ένα εδάφιο, δεν ήξερε την ερμηνεία, δεν καταδεχότανε κανένα να ρωτήσει. Κατέφυγε στην προσευχή και προσηύχετο στον Κύριό μας, κάθε μεσημέρι γυρίζοντας από τη δουλειά του, τρεις με τρεις ώρες συνεχώς γονατιστός.

Παρακαλούσε τον Κύριο να του δώσει τη φώτιση να ερμηνεύσει σωστά ένα εδάφιο. Είχε φτάσει στην ογδοηκοστή δεύτερη ημέρα. Καταλαβαίνετε, πολλαπλασιάστε ογδόντα δύο επί τρία. Θα βρείτε διακόσιες σαράντα έξι ώρες γονατιστός, για να του αποκαλύψει ο Κύριός μας, έτσι πίστευε, την ερμηνεία ενός εδαφίου. Την ογδοηκοστήν δευτέραν ημέραν εδέχθη την επίσκεψη, εκεί που ήταν γονατιστός, ενός υψηλού, ωραιοτάτου, επιβλητικού νέου και τον εκτύπησε στην πλάτη, τον ώμο. Πετάχτηκε αυτός, κοιτάζει με τρόμο. «Φοβάσαι;» του λέει. «Τι κάνεις εκεί;»

«Προσεύχομαι». «Τι προσεύχεσαι και πού προσεύχεσαι;» «Προσεύχομαι», λέει, «στον Κύριό μου». «Και τι του ζητάς;» «Την ερμηνεία ενός εδαφίου». «Γιατί προσεύχεσαι;» Λέγει: «Μα μας έχει πει, αιτείτε και δοθήσεται, κρούετε και ανοιγήσεται». «Και είναι», του λέει, «ανάγκη να χτυπήσεις την πόρτα του ουρανού για την ερμηνεία αυτή; Δεν υπάρχει στη γη η ερμηνεία και εσύ χτυπάς την πόρτα του ουρανού;» Κόκαλο. «Είσαι εγωιστής», του λέγει. «Την ερμηνεία δεν πρόκειται να πάρεις από τον ουρανό, διότι η ερμηνεία υπάρχει στη γη και ο θείος Χρυσόστομος έχει ερμηνεύσει. Καταδέχου το λοιπόν», του λέει. Κόκαλο. Και από τότε έγινε Ορθόδοξος.

Όλα λεγμένα. Η μόνη διαφορά είναι η εξής: εφόσον αυτά έχουν γραφεί και έχουν ερμηνευτεί διά Πνεύματος Αγίου, ο άνθρωπος πρέπει να εμφορείται από Πνεύμα Άγιο για να τα παραδεχτεί και να τα καταλάβει. Αν έχει εγωισμό και θέλει με τη σοφία του και με τη γνώση του να αντιληφθεί ορισμένα πράγματα, σκοτάδι πέφτει επάνω, πέπλο πέφτει επάνω. Θα έχει λέπια στα μάτια της ψυχής του, όπως είχε ο Παύλος και δεν έβλεπε. Αυτός είναι ο λόγος που οι περισσότεροι άνθρωποι έγιναν αιρετικοί. Με τον εγωισμό τους να λύσουν με τον τρόπο τους. Πάρετε παράδειγμα τον προτεσταντικό κόσμο.

Κομμάτια είναι σήμερα. Τετρακόσιες αποχρώσεις προτεσταντικού κόσμου υπάρχουν στην Αμερική και στον Καναδά. Τετρακόσιες αποχρώσεις. Ποιος επιτέλους την έχει την αλήθεια από όλους σας; Τετρακοσίων ειδών είναι η αλήθεια; Πόσο είναι; Από εκεί μπορεί να καταλάβει ο άνθρωπος τι μπορεί να συμβεί. Να μην σας πω και για μια άλλη κατηγορία που διεκδικούν την αλήθεια και έχουν γίνει δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε μερίδες. Πού; Άμα είναι η αλήθεια, η αλήθεια είναι μία. Θα πρέπει να είστε σε αυτή τη συντροφιά, διαφορετικά πρέπει να είστε σε εκείνη τη συντροφιά, αν εκείνη είναι η αλήθεια και αυτή δεν είναι η αλήθεια, ή στην άλλη. Πού επιτέλους είναι η αλήθεια; Νιώθετε; Είναι πολύ επίφοβο αν δεν υπάρχει ταπείνωση. Και θυμόσαστε, ο Πέτρος, στη Δευτέρα του Επιστολή, στο τελευταίο του κεφάλαιο, λέγει:

«Ο αδελφός», λέει, «ο Παύλος έχει γράψει πολλά δυσνόητα, τα οποία τα παίρνουν ορισμένοι και τα ερμηνεύουν προς ιδίαν τους απώλειαν». Γιατί πολλοί παίρνουν το Ευαγγέλιο να το βάλουν στα μέτρα τους. Δεν φτιάχνουν τον εαυτό τους να τον βάλουν στο Ευαγγέλιο. Το Ευαγγέλιο το κοντοκόβουν, το φτιάχνουν για να το βάλουν στον εαυτό τους. Παίρνουν όσα θέλουν και όπως θέλουν για να δικαιολογήσουν. Το Ευαγγέλιο είναι γυμνό, η αλήθεια, άμα υπάρχει απλότης, είναι αντιληπτή από όλους. Και αν ο άνθρωπος, σαν άνθρωπος, δεν έχει την αρετή να το καταλάβει αμέσως, ρωτάει και κάποιον άλλον. Και αν η απάντηση δεν τον ικανοποιεί, ρωτάει και κάποιον άλλον. Και αν η απάντηση πάλι δεν τον ικανοποιεί, ρωτάει κάποιον άλλον. Και όταν θα ιδεί ο Θεός ότι σου χρειάζεται αυτό το πράγμα

και δεν σε ικανοποιεί κανείς, τότε, θαυματουργικώς, θα σου απαντήσει Αυτός, εφόσον σου χρειάζεται. Αν δεν σου χρειάζεται, δεν σου απαντάει. Είναι λεπτά αυτά τα οποία σας λέγω. Καμιά φορά μιλώ από ατομικό πειραματισμό και ορισμένοι τα παίρνουν: «Ο Παναγόπουλος, εγωιστής. Αυτά δεν λέγονται σοβαρά, δεν λέγονται αυτά». Α, ο Παύλος γιατί είπε τόσες αποκαλύψεις που είχε; Σαν αιρετικός, σαν εγωιστής ή το άφρον; Γιατί τα είπε; Να οικοδομήσει τα είπε. Είπα εγώ κάτι προχθές και αυτό μετεφέρθηκε επί πτερύγων ανέμων, γιατί στο ακροατήριο είναι και άνθρωποι που παίζουν κακό ρόλο για τον εαυτό τους.

Αφάζουν, μορισμένα λόγια, τα κουτάλια. Με προτεσταντικό τρόπο, όχι σε όλο το κύκλωμα μέσα, για ποιο λόγο ελέχθη αυτό και αν έπρεπε να λεχθεί, αν οικοδομούσε αυτό που ελέχθη. Εγώ κινδυνεύω να θεωρηθώ εγωιστής και απέναντι υμών και απέναντι του Θεού, για να οικοδομήσω. Αυτό είναι στο ενεργητικό μου, δεν είναι στο παθητικό μου. Και εντούτοις, τώρα θα σας κάνω μια άλλη αποκάλυψη για να σας δείξω πώς ενεργεί ο Θεός στα θέματα τα δύσκολα, ότι ενεργεί θαυματουργικώς ο Θεός. Είχα ένα φίλο, ο οποίος αυτοκτόνησε δυστυχώς, που έκανα μια προσπάθεια να μπορέσω να τον βάλω σε καλούπι. Ήταν με αριστερές ιδέες, δεν πίστευε τίποτα, δεν παραδεχόταν τίποτα, τα έκλεινε όλα έξω και δεν έβλεπε τίποτα.

Εν πάση περιπτώσει, τον στρίμωξα κάποτε και γυρίζει και μου λέει, απ’ έξω εδώ στο ταχυδρομείο: «Πώς είναι δυνατόν», μου λέει, «ρε», έτσι με αυτή την έκφραση, «να πιστέψω», λέει, «σε έναν Χριστό σας, σε έναν Θεό σας, που έχει, όπως λέτε, τον λεγόμενο προφήτην Ηλία, έναν φονιά που έσφαξε τετρακόσιους πενήντα με το χέρι του και τον έχετε Άγιο; Είναι δυνατόν εγώ», λέει, «να πιστέψω σε τέτοια πράγματα και να προσκυνήσω», λέει, «έναν τέτοιον;» Κόκαλο ο Παναγόπουλος.

«Θα έχει κάποια ερμηνεία κι αυτό, βρε Χρήστο», έτσι τον λέγανε τον μακαρίτη, «θα έχει κάποια ερμηνεία κι αυτό». «Τι ερμηνεία μπορεί να έχει;» Κι εγώ, επειδή δεν είχα λόγο, λέει, «δεν το δέχομαι αυτό». Έμενε μέσα μου ερωτηματικό και παθητικό, γιατί έπρεπε να είμαι εις θέση να του πω δυο λόγια, είτε τα εδέχετο είτε δεν τα εδέχετο. Το κράτησα στο φάκελο των υποθέσεων. Και όπου ενόμιζα ότι έχω απέναντί μου άνθρωπο που είναι έμπειρος και κατέχει πολλά πράγματα από τη Γραφή, τον ερωτούσα. Θα μου επιτρέψετε να σας πω ότι θα είχα ρωτήσει περί τους δέκα καθηγητάς του Πανεπιστημίου και λοιπά και λοιπά. Κανένας μας

κανένας δεν μου έδωσε απάντηση. Μου μίλησαν περί ανέμων και υδάτων, θέματα έξω από τη σωστή λύση του προβλήματος. Κανένας δεν μου έδωσε απάντηση. Εγώ παλαιότερα, πριν βγουν τα μαγνητόφωνα, ο προφήτης Ηλίας με είχε συγκινήσει και είχα κάνει τον βίο, γενικά τη ζωή του από τη Γραφή, σε τριάντα έξι ωριαίες ομιλίες του προφήτη Ηλία. Έναν χρόνο θέλει ο άνθρωπος να μιλάει για τα διδάγματα από τον Προφήτη Ηλία, το μεγάλο αυτό πρόσωπο της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Τότε λοιπόν, ερωτηματικό αυτό, λύση δεν είχα. Κάποτε ομιλούσα στην Ηλιούπολη και ήταν παραμονή του Προφήτου Ηλιού. Ο Εσπερινός. Τι να μιλήσω;

Τι άλλο ωραιότερο, να μιλήσεις για ένα πρόσωπο της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, ένα πρόσωπο που θα ξανάρθει, ένα πρόσωπο που είναι ζωντανό τώρα τρεις χιλιάδες χρόνια, ένα πρόσωπο τόσο σοβαρό. Μίλησα λοιπόν, αλλά όταν έφτασα στο σημείο αυτό, το αντιπαρήλθον κατά κάποιον τρόπο, πονηρώς, πλαγίως, το αντιπαρήλθον, να μην μιλήσω γι’ αυτό. Στο βάθος κάτω της Εκκλησίας εκάθητο ένας φίλος μου, διευθυντής του Ήκρα. Αυτόν ενθυμήθηκα εκείνη την ώρα που μιλούσα και τον έβλεπα, ότι όταν έπαιζε η «Χριστιανική λεγόμενη Γωνιά», έπαιζε τον Προφήτη Ηλία ως έργον για αγαθοεργούς σκοπούς. Είχε πάρει μέρος αυτός. Και λέγω: «Τώρα, όταν τελειώσω, θα του φωνάξω: Γιώργο, έλα

πες μου, πώς εσείς το δικαιολογείτε αυτό, ότι έσφαξε ένας τόσους με το χέρι του και κατέβασε φωτιά; Τόσες φορές έκαψε πενήντα και πενήντα και τον πεντηκόνταρχο κ.λπ. και ταυτόχρονα εμείς τον προσκυνάμε για Άγιο. Πώς, εφόσον ο Θεός είχε πει “οὐ φονεύσεις”; Και το “οὐ φονεύσεις” το είπε ο Θεός χίλια πεντακόσια χρόνια π.Χ. Ο Ηλίας έζησε χίλια χρόνια π.Χ. Άρα έπρεπε να ξέρει. Πώς αυτός φονεύει και τον έχει ο Θεός Άγιο και η Εκκλησία;» Τον εκάλεσα λοιπόν. Του λέω: «Να σε ρωτήσω κάτι;» Εγώ του λέω ένα πρόβλημα, αυτό και αυτό. «Εσύ, όταν έπαιζε η Γωνιά το έργο του Προφήτη Ηλία, έπηρες μέρος. Θυμάσαι τίποτα; Πώς αυτό το δικαιολογείτε;» Μου λέει: «Δεν έγινε συζήτηση γι’ αυτό το πράγμα. Για άλλα θέματα», μου λέει, «του Προφήτη Ηλία έγινε συζήτηση, γι’ αυτό όχι».

Κατάβρεγμα από εκεί. Ουδεμία απάντηση. Έφυγα λοιπόν προς το σπίτι, ποδαρόδρομο, και πήγα σπίτι σκεπτικός. Η γυναίκα μου ήταν άρρωστη στο κρεβάτι με πυρετό. Τον Νεκτάριο δεν τον είχαμε ακόμη. Μόλις μπήκα μέσα, την εχαιρέτησα, ρώτησα πώς πάει, αν έχει πυρετό και τα υπόλοιπα. Μου λέγει: «Τι έγινε; Τι συμβαίνει;» Αυτή διάβασε στο πρόσωπό μου ότι κάτι με απασχολεί και νόμιζε ότι με κάποιον θα ψυχράνθηκα, ξέρω εγώ τι. «Τίποτα». Άφησα την Παλαιά Διαθήκη που είχα εκεί, αυτά τα αυτά, και πήγα απέναντι να κόψω λίγο καρπούζι, να βάλω να φάω, και κάθισα δίπλα της, εκεί που ήταν στο κρεβάτι, και εγώ έτρωγα εδώ. Μέσα μου όμως εγώ είχα τρυπάνι και, όσο να ήθελα να προσποιηθώ, ορισμένες φορές κατσούφιαζα. Μου λέει: «Πες μου τι σε απασχολεί». «Δεν έχω τίποτα». «Αδύνατον», μου λέει.

«Σε απασχολεί. Έχεις ένα τρυπάνι». Εγώ, γνωρίζοντας ότι αυτή μεν πιστεύει, αλλά με τη Γραφή δεν έχει σχέση, υπολόγιζα ότι θα πάει χαμένος ο χρόνος, τα λόγια, να καθίσω να πω τι με απασχολεί. «Τίποτα». Επιμένει. Λέγω: «Και να σου πω, δεν πρόκειται και να με βοηθήσεις στο θέμα αυτό». Εγώ με τη σκέψη ότι έχω γνωρίσει τόσους ανθρώπους, θυμούμαι και τον πεθαμένο τον καθηγητή, τον κύριο Παπαγεωργακόπουλο τον Ανδρέα, ένα βράδυ μιλήσαμε πολλή ώρα. Αστεία μου είπε. Ό,τι μου είπε ήταν αστεία, δεν είχαν καμιά σχέση με την αλήθεια. Εν πάση περιπτώσει. Θα πέρασε ένα τέταρτο, να μην σας πω είκοσι λεπτά, να με πείσει να της πω περί τίνος πρόκειται. Εν πάση περιπτώσει, είπα: «Αυτό και αυτό και αυτό και αυτό συμβαίνει». Σας λέγω πόσο ο Θεός ενεργεί όταν είναι ανάγκη. Και βέβαια, γιατί δεν είμαστε μοναχοί μας, είναι κι Αυτός.

Είναι κάτι που βλέπει πως κάθε άνθρωπος απασχολείται. Όταν το είπα, μου λέει: «Πού το λέει αυτό;» «Στη Βασιλειών», λέω, «στην Παλαιά Διαθήκη». Μου λέει: «Φέρε την εδώ». «Τι να στη φέρω εδώ πέρα; Τι είναι αυτό να στη φέρω εδώ πέρα;» Εγώ έχω τρεις, τέσσερις Παλαιές Διαθήκες. Έχω των Εβδομήκοντα, έχω μια άλλη που έχει παραπομπές στους Εβδομήκοντα, έχω της Βιβλικής Εταιρείας, να βλέπω τις διαφορές που υπάρχουν και λοιπά, γιατί όλες μου χρειάζονται. Λέει: «Φέρ’ τη μου εδώ και φέρε μου», μου λέγει, «αυτή που είναι ερμηνευμένη». Και παίρνω και εγώ τώρα και πηγαίνω δίπλα της και κάθομαι και βρίσκω το οικείο μέρος που γίνεται η συζήτηση. Αυτή η Γραφή δίπλα έχει παραπομπές και κάθε περιστατικό το παραπέμπει πώς δικαιολογείται.

Έφτασα στο σημείο εκεί, το οικείον της σφαγής και λοιπά. Μου λέει: «Αυτό το νούμερο εδώ τι λέει;» Παράξενα πράγματα, δεν είχε τέτοια δουλειά με αυτά τα πράγματα. Ήταν ένα έξι νούμερο του παραπέδου. «Εκεί», μου λέει, «τι παραπέμπει; Εκεί πέρα, δες το», μου λέει. «Δευτέρα», λέγει. Έλεγε «Δευτερονόμιο». «Δευτερονόμιο». Άνοιξαν τα μάτια μου και την ώρα σηκώθηκα, λέω: «Δόξα σοι ο Θεός». Ξεφυλλίζω το Δευτερονόμιο και βρίσκω στο Δευτερονόμιο να λέγει ότι όποιος οδηγεί ανθρώπους σε ξένους θεούς να λιθοβολείται, να θανατώνεται. Ο Ηλίας, εις το άκρον ζήλου, τους προφήτες αυτούς του Βάαλ, οι οποίοι δεν επίστεψαν και παρά το θαύμα που τους έκανε, τους έσφαξε όλους με το χέρι του, εφαρμόζοντας τον νόμο. Ναι μεν ο Θεός είχε πει

«οὐ φονεύσεις» στον νόμο, αλλά είχε κάνει και Δευτερονόμιο. Είχε βγάλει τα ψιλά του νόμου και έλεγε να φονεύσεις σε αυτή την ειδική περίπτωση. Ελύθη το θέμα. Αυτή ήταν η αλήθεια. Όλα τα άλλα ήσαν παραμύθια που έλεγε ο κόσμος. Η Γραφή ερμήνευε τη Γραφή. Αλλά εγώ δεν ήμουν γνώστης των λεπτομερειών και δεν είχα προσέξει το σημείο αυτό. Αυτό. Και το είχα ότι είναι βουνό, το είχα ότι είναι πρόβλημα μεγάλο και λοιπά. Ε, αυτό δεν ήταν καθόλου πρόβλημα. Ήταν λεγμένο στη Γραφή. Πολλοί μας λένε τέτοια πράγματα. Κι εμείς αδαείς, γιατί είμεθα αμελέτητοι. Ούτε τους Πατέρες, που τους φώτισε το Πνεύμα το Άγιον και τους οδήγησε πώς να ερμηνεύσουν τις Γραφές σωστά, τους έχουμε διαβάσει, ώστε να έχουν λυθεί οι απορίες μας, οι περισσότερες. Όλες δεν πρόκειται να λυθούν. Πρέπει να είσαι Θεός

να πιάσεις τη Γραφή όλη μέσα στο νου σου. Γιατί από τη Γένεση μέχρι την Αποκάλυψη και τα εξήντα επτά αυτά βιβλία, πού θα τα κρατήσει ο άνθρωπος, και γραμμένα διά Πνεύματος Αγίου; Άλλωστε, πολλά πράγματα δεν μας χρειάζονται όλων μας. Άλλα μπορεί να χρειάζονται σε εμένα, άλλα χρειάζονται σε έναν άλλον. Και αυτή η συνεργεία, μέθοδος της γυναικός μου — ακούει, εκεί έξω είναι — μου έδωσε τη λύση, την ορθή λύση, τη γραφική λύση, και δικαιολογώ ότι ο προφήτης Ηλίας εφήρμοσε τον νόμο του Θεού. Και ένας άνθρωπος που εφαρμόζει τον νόμο του, έστω κι αν είναι αντίθετα με τη λογική του ανθρώπου, αυτό είναι το σωστό. Άλλωστε, εάν δεν ήταν θεϊκό αυτό, δηλαδή δεν ήταν από τον Θεό, δεν ήταν ο Θεός, θα μπορούσε ένας άνθρωπος να τα βάλει με τετρακόσιους πενήντα; Πού θα τους έφερε τα λιθάρια μακριά; Δεν είχαν όπλα ούτε κανόνια.

Ένας άνθρωπος να τους βάλει σαν κοτόπουλα και να τους σφάζει, θα πει ότι η δύναμη τον εσκέπασε εκείνη την ώρα και του έδωσε δύναμη να τους ξεπαστρέψει αυτούς από τη μέση, γιατί χάνονταν ψυχές, χάνονταν ψυχές. Απαγόρευε τον φόνο, αλλά επέτρεπε όταν χάνονται ψυχές εξαιτίας ορισμένων ανθρώπων. Και εφόσον τους έκανε εκείνο το τεστ που ενθυμείσθε εκεί πέρα, ο λαός επίστεψε και είπε: «Αυτός είναι ο Θεός, του Ηλία ο Θεός». Οι άλλοι τίποτα δεν επίστεψαν, δεν είχαν αντιρρήσεις, και έπειτα ήρθε η Ιεζάβελ να διώκει. Λέγω λοιπόν ότι είναι ωραία πράγματα αυτά και συμφέροντα πράγματα. Θα ήταν ο άνθρωπος πάντοτε παρηγορημένος, δεν θα είχε ερωτηματικά και δεν θα παρεξέκλινε να κάνει πράγματα που θα τον κολάσουν αύριο και, δυστυχώς, να τα ερμηνεύει με τον τρόπο του.

Αν γνώριζε τη Γραφή, αν ήθελε να πει: «Εγώ θα κάνω αυτό, θα σκοτώσω το παιδί μου», τι λέει ο Θεός; «Εγώ θα αποφύγω τα παιδιά», τι λέει ο Θεός; «Εγώ δεν θα νηστέψω σήμερα, θα καταργήσω τη νηστεία», τι λέει ο Θεός; «Εγώ θα κλέψω γιατί έτσι είναι τα πράγματα σήμερα. Εγώ θα πω ψέματα γιατί έτσι είναι τα πράγματα», τι λέει ο Θεός; Γιατί, όσο να θέλουμε εμείς να τα δικαιολογήσουμε και να τα βάλουμε κάτω από τη δικιά μας νοοτροπία και τη δικιά μας λογική, όλα αυτά θα μείνουν εδώ. Δεν πρόκειται να κριθεί, όπως σας έλεγα ένα βράδυ, ο άνθρωπος με τη δικαιοσύνη τη δικιά του ούτε με τον δικό του, με του Θεού τη δικαιοσύνη. Και θυμόσαστε το χέρι, ε, το «Μανή, Θεκέλ, Φαρές», που λέγαμε από τον προφήτη Δανιήλ, που έγραφε ο Θεός ότι εζυγίσθης και ευρέθης ελλιπής, εμετρήθης και ευρέθης ελλιπής.

«Απόψε το βράδυ διαμερίζεται η βασιλεία σου και ο Δαρείος ο Πέρσης θα μπει στη Βαβυλώνα». Κι έτσι έγινε. Διότι ο Θεός μετράει με το δικό Του τρόπο και ζυγίζει με το δικό Του τρόπο. Και όταν ο Θεός δεν συμφωνεί, ό,τι και αν κάνει ο άνθρωπος, δεν πρόκειται να επιτύχει τίποτα. Γιατί μια μέρα θα κλείσει και γι’ αυτόν ο φάκελός του και θα τον αμπαλάρουν μαζί με το φάκελο και θα τον στείλουν στον Χριστό να δικαστεί. Ούτε η πεθερά, ούτε η νύφη, ούτε η φιλενάδα, ούτε ο Μιχάλης, ούτε ο φίλος πρόκειται να παρακολουθήσουν. Ούτε πρόκειται να ζητηθεί κανενός η γνώμη. Όμως πράττουμε ορισμένα πράγματα τα οποία είναι κατά του συμφέροντος και του πρόσκαιρου και του αιωνίου, διότι δεν θελήσαμε ποτέ να πάρουμε αυτή τη συνταγή στα χέρια μας, η οποία μας οδηγεί.

Ο νόμος του Θεού είναι φως της πορείας μου, είναι φως και οδηγός στα πόδια του ανθρώπου και δεν είναι δυνατόν να σκοντάψει και δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος αυτός να πέσει μέσα σε βόθρο, όπως τον λένε. Πολλά επιχειρήματα φέραμε επάνω σε αυτή τη σκέψη, αν ενθυμείσθε, πολλά επιχειρήματα φέραμε. Και είχαμε σταθεί στο θέμα της τεκνογονίας, ένα βασικό πράγμα για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος διά της αποφυγής τεκνογονίας αποφεύγει το συνεταιρισμό με τον Θεό. «Δεν τον θέλω αυτόν τον συνεταιρισμό». Πώς; Τον άνθρωπο ο Θεός τον έκανε συνεταίρο Του στην αύξηση του ανθρώπου. Οι άγγελοι δεν γεννούν, οι άνθρωποι γεννούν, οι άγγελοι δεν πολλαπλασιάζονται.

Οι άνθρωποι πολλαπλασιάζονται. Σε αυτούς έδωσε αυτή την ευλογία, να είναι συνεταίροι του Θεού, να κάνουν ανθρώπους, χρηστούς ανθρώπους, ει δυνατόν να κάνουν αγίους που θα ζουν στην αιωνιότητα. Μεγάλο πράγμα είναι αυτό. Μεγάλο πράγμα είναι αυτό. Αν μπορούσα να σας αποκαλύψω, αλλά ίσως σκανδαλιστείτε, ενέργειες του Θεού για ορισμένες μητέρες ανθρώπων δοσμένων στον Θεόν, θα πείτε: «Αλήθεια είναι αυτά τα πράγματα;» Ναι, είναι αλήθεια. Ξεχωριστή θέση έχουν όλες οι μητέρες οι οποίες προσέφεραν παιδιά στον κόσμο. Και κατ’ εξοχήν αυτές που ενδιαφέρθησαν να τα ζήσουν και κατά Χριστόν, όσο ήταν δυνατόν, να μην τους μιλήσουν μόνο για

Τον κόσμο τούτον, αλλά και για τον κόσμο εκείνον. Να μην τα εξοπλίσουν μόνον και να τα μορφώσουν κατά κόσμον, αλλά και κατά Θεόν. Δηλαδή, οι γονείς εκείνοι οι οποίοι ενδιαφέρθησαν όχι μόνον να παιδοποιήσουν, αλλά και να παιδοτροφήσουν. Όχι μόνο με το στήθος, αλλά κατεξοχήν με το πνεύμα.

Ένα παιδί δεν είναι αντικείμενο, δεν είναι μπιμπελό, είναι προσωπικότης. Δεν είναι μόνο σώμα, είναι κατεξοχήν πνεύμα. Και το πνεύμα αυτό είναι πνοή του Θεού και δίδεται από εκεί. Μεγάλο το θέμα αυτό. Διαβάστε, αν θέλετε, στο ένα το κεφάλαιο του Ζαχαρίου, στην Παλιά Διαθήκη, να δείτε την υπόθεση αυτή, τι είναι, με τι τρόπο η ψυχή γίνεται.

Πρώτα εδάφια. Είναι εντολή του Θεού και ο νόμος του Θεού. Γι' αυτό και στον Εκκλησιαστή λέγει: το μεν σώμα θα πάει στη γη, το δε πνεύμα εις τον Θεόν, ὃς ἔδωκεν αὐτό, και θα δώσει λόγο στον Θεό και θα μένει στην αιωνιότητα. Εμείς, μη γνωρίζοντας αυτά τα πράγματα, τι εντολή και τι χάρη μάς έχει δώσει ο Θεός να είμεθα συνεταίροι, δεν Τον δεχόμεθα και δεν Τον ακούμε. Έχει φανταστεί ποτέ κανείς τη θέση της Ανθούσης, που έμεινε 18 ετών χήρα και κάθισε δίπλα σε αυτό το παιδί και έδωσε όχι στην Εκκλησία, όχι στην αιωνιότητα, αλλά και στην ανθρωπότητα τον θείο Χρυσόστομο; Γιατί ο θείος Χρυσόστομος δεν ήταν καλός μόνο για την Εκκλησία. Ήταν και για την πολιτεία, ήταν και γενικά για τους ανθρώπους.

Σκεφτεί ποτέ σας ποια είναι η θέση της Εμμελείας, όταν έδωσε επτά Αγίους μέσα από ένα σπίτι; Ε, δεν έχετε σκεφτεί ποτέ σας; Ή της Νόννας ή της άλλης, του Ιερού Αυγουστίνου; Πού είναι αυτές οι μητέρες; Είναι απλώς τυλιγμένες κάπου στην αμαρτία και πεταμένες με το σαρκίο τους και με τους φίλους των; Δεν είναι. Όχι, μεγάλη τιμή. Αλλά δυστυχώς, διότι δεν γνωρίζουμε, δεν εγκύψαμε, δεν θελήσαμε, κάνουμε αυτά που δεν πρέπει να κάνουμε, που είναι και για εδώ άσχημα και για εκεί επιζήμια. Ο Παύλος, στον Τιμόθεο...

Πρώτη του επιστολή, στο β΄ 14, λέγει το εξής: «Καὶ Ἀδὰμ οὐκ ἠπατήθη». Δεν ηπατήθη ο Αδάμ. «Ἡ δὲ γυνὴ ἀπατηθεῖσα ἐν παραβάσει γέγονε». Η γυναίκα ηπατήθη και παρέσυρε τον Αδάμ. Τι θα γίνει τώρα για τη γυναίκα που ηπατήθη και παρέσυρε τον Αδάμ και έγινε όλη αυτή η ζημιά και έσυρε και τον Αδάμ και εσταύρωσε και τον καινούριον Αδάμ; Τι θα γίνει; «Σωθήσεται δὲ διὰ τῆς τεκνογονίας». Πάντα να τα βγάλεις πέρα. Βρες εσύ άλλον τρόπο δικό σου που θα σωθείς, που θα περάσεις. Εφόσον αυτό το αποφύγεις, δεν θα περάσεις από πουθενά. Είναι ειδική τρύπα που περνάει ο άνθρωπος για την αιωνιότητα.

Να σας δώσω μια ανάγλυφο εικόνα. Πάρετε το τέμπλο της εκκλησίας. Έχει μέσα στη μέση την ωραία λεγομένη πύλη. Έχει και δύο άλλες πύλες, τη βορεία και την άλλη, που στέκονται δύο αρχάγγελοι με μια σπάθα. Ο άνθρωπος θέλει να περάσει μέσα, ένθα η Βασιλεία του Θεού. Τον Χριστό δεν Τον ακούει. Την Παναγία δεν τη σέβεται. Δεν θέλει καμιά συζήτηση με αυτούς. Θέλει όμως να μπει μέσα και πηγαίνει με έναν ή άλλον τρόπο δικό του να μπει μέσα. Κάθεται εκεί πέρα με τη σπάθα και του λέει: «Όχι εδώ, στο μέσο θα πας». «Θα πάω στον από εκεί». Πάει στον από εκεί. «Όχι εδώ, στο μέσο θα πας». Εδώ είναι πιασμένες οι πόρτες. Δεν μπορείτε να περάσετε μέσα. Θα πας από τη μέση. Το χωρίον αυτό έχω πει κάποτε άλλοτε σε μια άλλη τροπή.

Εκκλησίαζε ο πατέρας μας σε μια μικρούλα εκκλησία που ήταν τότε, των Αγίων Θεοδώρων, και μαζευόμαστε μπροστά τώρα. Πιτσιρίκος εγώ, πέντε-έξι χρονών, ξέρω εγώ πόσο ήμουνα — εννιά έφυγε ο πατέρας μου — και στεκόμουν μπροστά στον αρχάγγελο, στη βορεία πύλη. Κι ένας αρχάγγελος αγριεμένος, με μια σπάθα, και είχε και γράψει εκεί ένα κοντάκιο και έγραφε ορισμένα πράγματα. Και αφού τα έβλεπα κάθε μέρα και λοιπά, μείναν στο κεφάλι μου και υπάρχουν μέχρι τη σήμερα. Και τι έλεγε, λέτε, αυτό το πράγμα εκεί του Αρχαγγέλου; Έλεγε το εξής:

Άρπαγγελ Άρπαγες, ληστές, μοιχοί και πόρνοι, λίζατε και τρένατε την σπάθην πάθη, αυτιγάρ τέμνη κεφαλάς των μη ορθώς φρονούτων

Έβλεπα, τα διάβαζα, μα οὐ συνῆκα, όπως λέγει ωραιότατα ο Δανιήλ. Σήμερα όμως βλέπω και λέγει: «Τι περιμένεις; Σπάθη». Πήγαινε στη μέση να τα συμβιβάσεις εκεί, να τα πεις, να ζητήσεις την Κυρία να μεσολαβήσει στον Κύριο, αν θέλεις να σωθείς. Εδώ δεν πρόκειται να περάσεις. Οι πόρτες θα είναι πιασμένες. Θέλετε να σας δώσω άλλη εικόνα; Λοιπόν, διαβάστε το 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου, εκεί που έγινε ο γάμος ο μεγάλος και εκλήθησαν πολλοί. Και όταν μπήκαν μέσα στην αίθουσα τη γαμήλιο της χαράς πολύς κόσμος, ο βασιλεύς, λέγει, πήγε σε ένα τραπέζι και πιάνει έναν από αυτούς και του λέγει: «Ἑταῖρε, πῶς εἰσῆλθες ὧδε μὴ ἔχων ἔνδυμα γάμου;» Αυτός, λέει, εφιμώθη.

Η εντολή στους υπηρέτες: «Πιάστε τον, δέστε τον και πετάξτε τον, ἔνθα ὁ κλαυθμὸς καὶ ὁ βρυγμὸς τῶν ὀδόντων». Δηλαδή, και μέσα να κατορθώσεις να πας στον Παράδεισο με τον τρόπο σου, θα σε βγάλει από εκεί ο έλεγχος, θα σε βγάλει ο Χριστός. Αλλά εμείς τα συμβιβάζουμε με τον τρόπο μας. Δεν ρωτάμε κανέναν ή, αν ρωτάμε, ρωτάμε κάποιον που θα συνηγορεί στις αδυναμίες μας, του ίδιου δράματος. Και αποδεικνύεται ότι πολλοί μας και πολλές γυναίκες κατεξοχήν αναζητούν, σε αυτό το θέμα, να βρουν πνευματικό ο οποίος τα χαρίζει αυτά. Και διδάσκουνε και άλλες: «Εκεί θα πας και αυτός θα σε αφήσει να κοινωνήσεις». Αφήνει αυτός, καταλάβατε; Ο Θεός βλέπει από πάνω.

Με πονηρό τρόπο αναζητούμε ελαστικούς πνευματικούς, για να μας τα συγχωρεί. Πώς λοιπόν θα το αντιπαρέλθεις; Θα το σκίσουμε αυτό, θα το βγάλουμε από τη μέση και θα πούμε δεν είναι τίποτα; Στην ίδια επιστολή, στο ε΄ 14, γράφει κάτι για τις χήρες, οι οποίες ακολύτως μπορούν να έρθουν σε δεύτερο γάμο, εάν δεν εγκρατεύονται. Αν εγκρατεύονται, να μείνουν εκεί που είναι. Αλλά, προκειμένου να αμαρτήσουν, αν δεν εγκρατεύονται, θα έρθουν. Αλλά θα έρθουν με λογαριασμό όμως, με ευθύνη. Και μέσα στην ευθύνη είναι και η τεκνογονία. Ναι, θα απολαύσεις, αλλά και θα πληρώσεις. Καμιά απόλαυση δεν έχει απαλλαγή από την τιμή.

Θα πληρώσεις. Λέγει εκεί το εξής: «Βούλομαι οὖν νεωτέρας γαμεῖν, τεκνογονεῖν, οἰκοδεσποτεῖν, μηδεμίαν ἀφορμὴν διδόναι τῷ ἀντικειμένῳ λοιδορίας χάριν». Θέλει να παντρευτείς; Θα τεκνοποιήσεις, θα είσαι στο σπίτι σου, οικοδέσποινα στο σπίτι, ώστε να μην δώσεις αφορμή σε κανένα να γίνει συζήτηση εις βάρος σου. Εμείς βλέπουμε και γάμους ακόμη, οι οποίοι δεν έχουν θέμα τεκνογονίας. Ξέρουν εκ προοιμίου ότι δεν έχουν, διότι η γυναίκα είναι ακατάλληλος, έχει περάσει η εποχή της, και παντρεύονται.

Για την περιουσία, για τη σύνταξη ή για ορισμένα άλλα. Μέσα στο θέμα του γάμου είναι ο σκοπός του γάμου. «Καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς» και είπε: «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε». Γι' αυτό και όλη η ακολουθία είναι γύρω από την αύξηση της οικογένειας. Είναι απειροελάχιστες οι περιπτώσεις που μπορεί να δικαιολογηθεί ο άνθρωπος να μην τεκνοποιήσει, εφόσον πανδρεύτηκε. Και τότε όχι εις βάρος του μυστηρίου, αλλά εις βάρος δικό του. Όταν παίρνει το ποτηράκι και το πίνει στο γάμο, θα πρέπει να έχει υπόψη του ότι είναι το ποτήρι των θλίψεων. Δεν είναι το ποτήρι της χαράς, είναι των θλίψεων το ποτήρι. Θα το πιεις κάτω κάτω. Μπορεί η κυρία αύριο να μην είναι σε θέση να τεκνοποιήσει· θα φέρει τον σταυρό της εγκρατείας.

Μπορεί ο κύριος αύριο να ασθενήσει και να μην είναι εις θέσιν να τεκνοποιήσει· θα φέρει τον σταυρόν της εγκρατείας, αλλιώς να καείς στο σπίτι σου. Αλλά δεν εξετάζονται αυτά, δεν λογαριάζονται αυτά. Λέει, δεν είναι τίποτα. Έφτιαξε ο Θεός τον άντρα για τη γυναίκα και τη γυναίκα για τον άντρα. Σοβαρά; Για να φιλιώνται; Γι' αυτό τον έφτιαξε; Έφτιαξε γι' αυτόν τον λόγο; Ευχή αξίζει τον λόγο που είπαμε και προχτές και που λέμε και τώρα. Και δεν είναι μόνο ο άνθρωπος να κάνει παιδιά, αλλά θα συλλογιστεί και την ευθύνη και θα την αναλάβει, τα παιδιά, όσο περνάει από το χέρι του. Θεός δεν είναι· όσο περνάει όμως από το χέρι του. Θα τα φροντίσει να μάθουν και του Θεού τα πράγματα. Ο θείος Χρυσόστομος έχει μια γνώμη επάνω σε αυτό και σας τη μεταφέρω: «Ὅτι οἱ τῶν παίδων ἀμελοῦντες...»

«Κἂν τὰ ἄλλα ὦσιν ἐπιεικεῖς», όσοι δεν επιμελούνται τα παιδιά τους κατά Θεόν, έστω κι αν τ' άλλα είναι καλοί και μάταιοι, «διὰ ταύτην τὴν ἁμαρτίαν τὴν ἐσχάτην ὑποστήσονται δίκην». Για αυτή την αμαρτίαν, το ότι τα παιδιά δεν τα προσέχουν και κατά Θεόν, την εσχάτην υποστήσονται δίκην. Δεν είναι δικά μου λόγια, είναι του θείου Χρυσοστόμου. Στη Σοφία δε Σειράχ, στο ζ΄ 14, διαβάζουμε το εξής: «Τέκνα σοί ἐστι;» Είναι παιδιά σου; Ναι. «Παίδευσον αὐτὰ καὶ κάμψον ἐκ νεότητος τὸν τράχηλον αὐτῶν». Η ανωτέρα, λέει, παιδαγωγική: να μην τα πειράζεις τα παιδιά, να εκδηλώνονται όπως θέλουν.

Να πάρουν την παντόφλα να τη φέρνουν στη γιαγιά στο κεφάλι· θα το δεχτεί, μια εκτόνωση του παιδιού. Θα γράφει με το αριστερό, ναι. Σου χαλάει τον τοίχο και τα αυτά που έχεις στον ιδιόκτητο τοίχο μας· το παιδί να το αφήσεις να εκτονωθεί. Είναι της ανωτέρας παιδαγωγικής αυτά. Αλλά δεν είναι όμως της κατά Χριστόν. Θα κάμψεις, λέει, τον τράχηλό του. Και πολλοί μας — εγώ τουλάχιστον, από τον εαυτό μου, από ατομικό πειραματισμό — μπορώ να πω ότι η σκληρότης του πατέρα μου με βοήθησε. Άλλως θα είχα εκτροχιαστεί. Δεν θα είχα σπέρματα τίποτα μέσα μου, ώστε, όταν ωρίμασα, κάτι να αποδώσω. Γιατί είναι αλήθεια ότι τα νιάτα είναι σαν τη γρίπη. Πας στον γιατρό και λέει: «Γρίπη είναι, θα κάνει την τροχιά της». Θα περιμένεις λοιπόν. Θα έχεις τα δεινά, αλλά θα περιμένεις ότι θα αποκατασταθείς. Έτσι είναι.

Θα αποκατασταθεί ένα παιδί που δεν έχει καθόλου σπέρματα μέσα; Ούτε όταν πήγαινε με τη γιαγιά στην εκκλησία· η μαμά δεν πήγε ποτέ. Ή, αν πήγαινε η μαμά, το κοινωνούσε αυτό, αλλά δεν κοινωνούσε η ίδια. Ή το στέλνει αυτό στην εκκλησία και αυτή δεν πάει καθόλου. Πώς θα γίνει αυτό; Ή το βάζει να προσευχηθεί και αυτή δεν προσεύχεται. Ή χίλια δυο άλλα πράγματα. Ή δεν ενδιαφέρεται καθόλου, γιατί υπάρχουν και άνθρωποι, δυστυχώς, σήμερα οι οποίοι δεν ενδιαφέρονται καθόλου για τον χαρακτήρα του παιδιού, ούτε κατά Θεόν ούτε κατά κόσμον. Σε μία εποχή που είχα πάει στο σχολείο, μας είχανε καλέσει για να ακούσω και να ρωτήσω γύρω από το παιδί μου. Μπροστά μου επήγαινε μία κυρία, καλοβαλμένη κατά κόσμον κυρία, όπως τα λέγαμε. Και όταν έφτασε — εγώ στεκόμουν σε ένα μέτρο περίπου — τα λέγανε και έφευγε και πήγαινε ο άλλος.

Ο εξής διάλογος με την καθηγήτρια: «Πώς τα πάτε με τον Μιχαλάκη, μαμά;» «Καθόλου καλά, καθόλου καλά». «Μη μου λέτε! Καθόλου καλά; Μα το παιδί φεύγει διαβασμένο, το αδικείτε, κυρία. Εγώ το εξετάζω και το παιδί φεύγει διαβασμένο». «Μη σπεύδετε, δεν σας απήντησα αναφορικώς με τα γράμματα». «Τι μου απαντήσατε;» «Αναφορικώς με τον χαρακτήρα του». «Δεν σας το έφερα εδώ πέρα εγώ να του φτιάξετε χαρακτήρα. Εδώ το έστελνα να μάθει γράμματα». Ακούνε οι άλλοι τώρα τη μαμά που δεν ενδιαφέρεται αν τρέφει ένα θηρίο και αν οπλίζει ένα θηρίο και όχι άνθρωπο. Διότι οποιαδήποτε γνώση αν έχει ένας άνθρωπος που δεν είναι άνθρωπος, δεν έχει να ωφεληθεί τίποτα.

Ένα ωραίο που είπε ένας γέροντας μια φορά, που είχε πέντε παιδιά και το ένα έκανε τη ζωή του, ό,τι τα δικά του. Ούτε στο φαΐ μαζί, ούτε στην εκκλησία μαζί, ούτε στη δουλειά μαζί, ό,τι ώρα ήθελε. «Βρε παιδάκι μου, θα γίνεις άνθρωπος;» Δεν τα καταλάβαινε αυτός. «Βρε, γίνε άνθρωπος». Σε ρήξη κάθε μέρα με τον γέρο, που κάποια μέρα τού δίνει μια με την πόρτα στο πρόσωπό του και φεύγει. Χάθηκε. Από 15 χρονών, χάθηκε. Ο γέροντας έγινε γέρον πολύ. Πού βρίσκεται ο νέος, τι κάνει, δεν ενδιαφέρεται. Πηγαίνει ο πονόγερος κάποτε σε μια λουτρόπολη να κάνει τα λουτρά του. Έπρεπε να περάσει με ένα καϊκάκι. Στο γύρισμά του...

Ένα σακουλάκι μαζί του, με τα μπαγαζάκια του εκεί πέρα ο γέροντας, και το άφησε σε ένα μέρος. Όταν βγήκαν στο λιμάνι έγινε έλεγχος και μέσα στα μπαγκάζια του γέροντος βρήκαν ένα πακετάκι με ναρκωτικά. «Τίνος είναι αυτό; Τίνος είναι αυτό;» «Του γέροντα». Τον βουτάνε τον γέροντα, ο τελωνοφύλακας τον πηγαίνει στο τελωνείο. «Τι είναι αυτά, γέροντα;» «Δεν ξέρω», λέει, «παιδί μου». Κάποιος πονηρός άλλος τα είχε βάλει στου γέροντος τις αποσκευές, με τη σκέψη ότι του γέροντος τις αποσκευές δεν θα τις ελέγξουν. Αν ελέγξουν τους άλλους, τον γέροντα θα τον ελέγξουν; Όμως τον πήρε και τον γέροντα μέσα ο έλεγχος και τον βουτά τον γέροντα και τον πηγαίνει στο τελωνείο. «Τι έγινε, γέροντα;» «Δεν ξέρω», λέει, «παιδί μου». «Πώς δεν ξέρεις; Εδώ...» «Εγώ», λέει, «δεν...»

Πήγα να κάνω τα μπάνια μου και γυρίζω», λέει, «στο χωριό μου, στο σπιτικό μου. Δεν έχω καμιά δουλειά με αυτά τα πράγματα. Τι έχει γίνει, δεν ξέρω». Του γέροντος δεν πήγαινε το μυαλό του. Ο τελώνης κατάλαβε ότι έχει γίνει κόλπο από άλλον και άλλος το έχει βάλει εκεί για να το περάσει. Όμως του πιάνει συζήτηση του γέροντος. «Δεν μου λες», του λέει, «πούθε είσαι; Πώς σε λένε; Τα στοιχεία κλπ.;» Είπε ο γέροντας με απάθεια και με απλότητα: «Με λένε έτσι, είμαι από εκεί» και λοιπά. «Έχεις οικογένεια;» «Έχω». «Πόσα παιδιά;» «Έχω πέντε παιδιά, αγόρια». «Τι κάνουν τα παιδιά σου; Έχουν αποκατασταθεί ή καμιά κοινωνική θέση, κανένας; Πράγματα, θάματα» και λοιπά. Απαντούσε ο γέροντας. Απήντησε όμως για τα τέσσερα παιδιά. Για το πέμπτο δεν απήντησε. «Το πέμπτο;» λέει. «Το πέμπτο», λέει, «έφυγε». «Τι δηλαδή έφυγε;» «Δεν ξέρω», λέει, «πού είναι». «Δεν ξέρεις πού είναι; Σαν κακός μου φαίνεσαι», του λέει. Λέει: «Γιατί; Δεν το έδιωξα», λέει, «έφυγε».

«Εσύ, σαν πατέρας, δεν ενδιαφέρθηκες να μάθεις γιατί έφυγε», του λέει, «από το σπίτι;» Του λέει: «Καλέ, να γίνει άνθρωπος», λέει, «και δεν ήθελε να γίνει άνθρωπος», λέει, «και έφυγε. Μια μέρα σηκώθηκε και έφυγε». «Δεν μου αρέσεις», του λέει. «Αλλά σου λέω εγώ ένα πράγμα», του λέει. «Αν παραδεχτούμε ότι το παιδί αυτό έφυγε και εκεί που πήγε επέτυχε, ανέβηκε, έγινε, δεν θα χαρείς εσύ, εάν το παιδί αυτό επέτυχε; Παραδεχτούμε...» Ο γέροντας δεν μιλούσε. «Παραδεχτούμε», λέει, «ότι έγινε τελώνης. Είμαι εγώ», λέει, «το παιδί». Ήταν το παιδί το ίδιο, το γνώρισε τον γέροντα. «Αν, παραδείγματος», του λέει, «είμαι εγώ ο τελώνης, δεν θα χαρείς; Τι θα έλεγες;» «Θα τον ρωτούσα», λέει, «αν έγινε άνθρωπος». Τότε γίνεται ο τελώνης πέρα βρέχει, στερατολή βροντάει, ενδιαφέρει.

Έγινε άνθρωπος; Θα τον ρωτούσα, λέει. Αν έγινε τελώνης, δεν με ενδιαφέρει. Γιατί εμείς, τι είναι; Είναι μηχανικός, είναι δικηγόρος, είναι γιατρός, είναι βουλευτής, είναι πρόεδρος κυβερνήσεως, είναι, είναι, είναι. Άνθρωπος είναι; Αυτό είναι το θέμα. Αυτό που μετράει είναι αν είναι ο άνθρωπος άνθρωπος. Και όχι μόνο οι άνθρωποι δεν είναι άνθρωποι πολλές φορές, αλλά και οι χριστιανοί δεν είναι άνθρωποι, οι λεγόμενοι χριστιανοί, που θα έπρεπε να είναι άνθρωποι. Και εκτός του χριστιανισμού, άνθρωπος να είναι άνθρωπος, να μην έχει θηριώδη ένστικτα. Και μέσα στον χριστιανισμό, κατεξοχήν να είναι όχι μόνο άνθρωπος, αλλά υπεράνθρωπος έπρεπε να είναι. Όμως δεν γίνεται τόση συζήτηση για αυτά. Το παιδί το έχουμε σαν μπιμπελό σήμερα, το βλέπουμε σαν αντικείμενο.

Να μην έρθει με λερωμένη την ποδιά, μην έρθει με ματωμένο το χεράκι του. Αν έστειλε στον διάολο τη δασκάλα ή αν βλαστήμησε τον Χριστό και την Παναγιά, εάν έκανε ό,τι έκανε, αυτό δεν είναι· θα το κόψει όταν είναι μεγάλος ή δεν παίζει κανένα ρόλο. Τότε τι βγαίνει από τα παιδιά, εφόσον δεν ενδιαφέρεσαι; Χρειάζονται και τα θεία. «Τέκνα σοί ἐστι;» Α, «παίδευσον αὐτὰ καὶ κάμψον ἐκ νεότητος τὸν τράχηλον αὐτῶν». Ξέρετε, όλη η Παλαιά Διαθήκη έδινε το δικαίωμα στους γονείς να σκοτώσουν τα παιδιά, σε στιγμή τέτοια που εβλασφημούσαν τον Θεό που τα έκαναν, ξέρετε. Για διαβάστε τα κοιτάπια να δείτε τι λέει. Και επάνω σε αυτό, εμείς δεν λέμε τώρα να πάρουμε ένα ραβδί και να σπάσουμε τα κεφάλια, αλλά όπου χρειάζεται η αγάπη πρέπει να πάει στην άκρη. Τα συναισθήματα πρέπει να πάνε στην άκρη. Αν χρειάζονται να δώσουμε δύο σκαμπίλια, πρέπει να τα δώσουμε τα σκαμπίλια, γιατί και αυτά έχουν τον λόγο τους.

Παροιμίες, ο σοφός Σολομών, το 13ο κεφάλαιο, στίχος 24, λέγει το εξής: «Ὃς φείδεται τῆς βακτηρίας» — τώρα δείτε πού το βάζει στην άκρη — «μισεῖ τὸν υἱὸν αὐτοῦ», τον μισεί. «Ὁ δὲ ἀγαπῶν» τον υιόν του «ἐπιμελῶς παιδεύει αὐτόν». Επιμελώς παιδεύει αυτόν. Και αυτό το παίρνει, κατά κάποιον τρόπο, πάλι ο Χρυσόστομος στη γλώσσα του και λέει το εξής:

ΕΠΕΚ. «Ἐκτρέφομεν αὐτά», τα παιδιά δηλαδή, «ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσίᾳ Κυρίου· δῶμεν αὐτοῖς ὑπόδειγμα ἐκ πρώτης ἡλικίας», από μικρά, «τῶν Γραφῶν ἀνάγνωσιν ποιοῦντες αὐτοῖς ἐν σχολῇ», και να τους το δικαιολογούμε από τας Γραφάς.

Μου έκανε αίσθηση και με βοήθησε πολύ, σε αυτό το ένα παιδί που μας έδωσε ο Θεός διά του Αγίου Νεκταρίου, έπειτα από 17 χρόνια ατεκνίας, αυτή η μέθοδος. «Έλα εδώ, αυτό που σου λέγω δεν είναι δικό μου». Γιατί ο πατέρας και η μητέρα είναι εχθροί του παιδιού, οι πρώτοι εχθροί του παιδιού, παρότι έπρεπε να είναι οι πρώτοι φίλοι. Αλλά την αδυναμία του και την άγνοιά του και την απειρία του εκμεταλλεύεται εκ μέρους σατανά. Και διότι του λέμε εμείς «μη» και «όχι», «μη» και «όχι», «μη» και «όχι», και οι άλλοι του λένε «δεν πειράζει» και λοιπά, εμάς μάς έχει εχθρούς. Ο πρώτος εχθρός κοπέλας είναι η μητέρα. Θα της πει να έρθει κανονικά στην ώρα της στο σπίτι, να μην κάνει αυτό, να μην φορέσει εκείνο. Ο πρώτος επίσης θα είναι ο πατέρας, εάν κάνει σωστά βέβαια τη δουλειά του.

Ό,τι φτιάχνει η μητέρα, τα γκρεμίζει ο πατέρας. Ό,τι κάνει ο πατέρας, τα γκρεμίζει η μητέρα. Τότε, σε αυτό το κεραμιδαριό, δεν πρόκειται να γίνει άνθρωπος αυτός που υπάρχει μέσα, και αλίμονό του. Γιατί πολλές φορές μπορεί και ο πατέρας και η μητέρα να πούνε κάτι στραβό, απάνω στο νεύρο, ξέρω εγώ. Ο άλλος μην το διορθώσει μπροστά· να αφήσει και έπειτα να το συζητήσει: «Αυτό δεν έπρεπε να το πεις του παιδιού. Είναι έτσι και έτσι», ώστε το παιδί να μην πέσει, και υπάρχει ένας τρόπος μαλακός να φύγει ξανά στη θέση. Είναι μια τέχνη, μεγάλη τέχνη αυτή. Πολλοί, δυστυχώς, φροντίζουν τα παιδιά να τα κάνουν καλά όταν είναι νευρωμένοι. Όταν είσαι νευρωμένος, μη μιλάς. Μη θέλεις να τακτοποιήσεις θέματα όταν είσαι πάνω στα νεύρα σου. Άφηνε τα πράγματα να ηρεμούν, να φεύγει ο σατανάς από τη μέση, και θα έρθει η ευκαιρία. «Εκείνο που είπες, Γεωργάκη, τότε, εκείνο που είπες»

τότε δεν ήταν σωστό, δεν σου είπα τίποτα τότε γιατί είδα ότι είσαι ένα νευρωμένος ή νευρωμένη Όμως είναι έτσι, χρειάζεται και αυτός ο έλεγχος και αυτή η παιδαγώγηση να είναι στον κατάλληλο καιρό Δεν πρέπει να πάνω στα νεύρα ποτέ Θυμούμαι ένα γέροντα ο οποίος σταμάτησε έναν ανεψιό του κάποτε, ο οποίος πήγαινε φουριώτο Βασιλεία των Ουρανών, Ευαγγελισμός, Η Λάσπη λέγει χρειάζεται να ξεραθεί λίγο για να την τρίψει του λέει να βγει Πας όταν η λάσπη είναι φρέσκια, θα το λερώσεις, του λέει, χειρότερα. Μην πηγαίνεις, του λέει, απόψε. Τον ετούμπαρε, που λέμε στη γλώσσα μας, και δεν επήγε. Άσ' το, του λέει, για αύριο. Πήγαινε αύριο, του λέει, δεν τα έχεις τα δικαιώματα.

Τι έγινε; Την άλλη μέρα το πρωί το βρήκε ο άλλος ότι έφταιγε η γυναίκα του και είχε ξεκινήσει και πήγαινε να τον συναντήσει, να ζητήσει συγγνώμη για τη γυναίκα του. Και του λέει: «Ερχόμουν στο σπίτι σου, κάτι σε θέλω». Λέει: «Τι με θέλεις;» «Δεν τα έκανε καλά η κυρά μου χτες και έχει δίκιο η δικιά σου γυναίκα, και ίσως στενοχώρησε, και σου ζητάω συγγνώμη». Του γέροντα η συμβουλή.

Εδώ δε, αναφορικώς με τα παιδιά, λέγει στους Εφεσίους, στο 6:4, λέγει: «Οι πατέρες» «μη παροργίζετε τα τέκνα υμών, αλλά εκτρέφετε αυτά εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου». Μην τα οργίζεις. Άφησέ το· το πειράζει κι αυτό ο διάβολος και δεν ξέρει να αμυνθεί. Και το πειράζει ο διάβολος όχι μόνο για κακό δικό του, αλλά για να γκρεμίσει και σένα. Δεν σας έχει συμβεί; Εμένα μου έχει συμβεί. Να μην έρθει αυτό το μεσημέρι, να επιστρέψει το παιδί σου, γιατί θα γνωρίζεις ότι θα φέρνει και τον διάβολο μαζί και θα έχουμε φασαρία στο σπίτι, θα δημιουργηθεί η κατάσταση. Γιατί αυτό δεν έχει την εμπειρία να αντιδράσει, να τον διώξει, και θα το χρησιμοποιήσει εναντίον του. Και αν δεν έχεις κουράγιο και αν δεν έχεις νεύρα να μπορέσεις να τα κρατήσεις αυτά τα πράγματα, εκεί δεν πρέπει. Διότι, όπως μου έλεγε ένας γέρον,

τον θυμούνται ορισμένοι εκ των κυρίων, στους Αγίους Αναργύρους ήταν ένας πνευματικός, πολύ διακριτικός, πατήρ Ευθύμιος, έλεγε το εξής. Μου έλεγε: «Δημητρό, πρόσεξε, όταν βλέπεις καβγά και έρχεται, να πετάς, σήκω εσύ. Να μην πετάς καβγά, Δημητρό». Καταλάβατε; Αλλά ο άνθρωπος πρέπει να είναι δεμένος και να περιμένει την επίθεση και να ξέρει ποιος είναι ο τρόπος που θα πολιτευτεί, να ξεφύγει, να γίνει εκτόνωση, και έπειτα, σε μια άλλη καταλληλότερη ώρα, να γίνει η ανάλογος κατήχηση, να δοθούν οι ανάλογες συμβουλές, που, εφόσον το πνεύμα είναι ανεπηρέαστο από τον σατανά, θα το δεχτεί. Και τι γίνεται εκείνη την ώρα; Προλαμβάνεις και γράφεις

στην καρδιά του παιδιού. Δεν το βρίσκει άγραφο τελείως ο άλλος, ο λεγάμενος, με τα κερατάκια και με την ουρά. Πρέπει να πάρει τη γομολάστιχα να τα σβήσει και να γράψει επάνω στο γραμμένο. Και τότε είναι λίγο δύσκολο να γράψει απάνω στο γραμμένο. Πρέπει να έχει προλάβει να γραφεί το σωστό επάνω στο παιδί. Και αυτή είναι μια δουλειά που θα την κάνει όχι η νονά, όχι ο θείος, όχι ο δάσκαλος ή ο κατηχητής. Κατεξοχήν θα γίνει στο σπίτι. Διότι ό,τι και αν βρουν έξω, στην εκκλησία, στο κατηχητικό, στο σχολείο, ξέρω εγώ, αν στο σπίτι σβήνονται από την αδιαφορία των γονέων, δεν γίνεται τίποτα. Εάν όμως γίνεται καλλιέργεια σωστή στο σπίτι, ο οποιοσδήποτε εκ των υστέρων να θελήσει να επηρεάσει,

δεν θα επηρεάσει 100%. Θα μειώσει την ωφέλεια, θα μειώσει την απόδοση, δεν θα εξαλείψει όμως. Διότι υπάρχουν μέσα σπέρματα, τα οποία αυτά θα βγούνε μια μέρα. Είναι σαν τα δόντια, που έρχεται ένα από μέσα γερό και πετάει ένα άλλο έξω. Έτσι είναι. Αλλά υπάρχουν μέσα τα σπέρματα αυτά.

Ματθαίο, έψιλον 28, λέγει: Απαγορεύεται δε στον χριστιανό και πάσα παρεκτροπή, έστω και νοερά. Πρέπει να είναι καλλιέργεια εις βάθος. Ο χριστιανός δεν πρέπει να παρεκτρέπεται, δεν πρέπει να κάνει λάθος. Δεν πρέπει να βρίσκεται σε έναν άγιο και λέει «Συγγνώμη, Θεέ μου» ή «Συγγνώμη, ανθρωπέ μου». Να τα προσέχει, να τα ζυγίζει τα πράγματα. Και εντούτοις όμως δεν το κάνει και χάνει τις ευκαιρίες αυτές. Και ένα, και τελειώνω γιατί δεν μας παίρνει η ώρα, είναι αυτό που συμβαίνει σήμερα, που έχει γίνει κανών η μεταποίηση του εξωτερικού, τουλάχιστον, των γυναικών σε άντρες και των ανδρών σε γυναίκες. Εάν ο άνθρωπος γνώριζε τη Γραφή, δεν θα γινόταν ο άντρας η γυναίκα σήμερα και η γυναίκα ο άντρας, έστω εξωτερικώς, με την περιβολή. Αυτή δεν θα γινόταν σε ανύποπτους χρόνους, σε ανύποπτο χρόνο.

Χρόνια π.Χ. έχει πάρει θέση γι' αυτό το πράγμα ο Θεός και λέγει το εξής: «Ουκ έσται σκεύη ανδρός επί γυναικί, ουδέ μη ενδύσηται ανήρ στολήν γυναικείαν, ότι βδέλυγμα Κυρίω τω Θεώ σου εστί πας ποιών ταύτα», στο Δευτερονόμιο, ΚΒ΄ 5. Από τότε.

Εντούτοις, οι μητέρες τα κορίτσια τα κάνουν αγόρια. Κρυώνει. Κρυώνει κανείς από τα πόδια; Εγώ δεν είδα κανέναν γιατρό να ακροάζεται τα πόδια. Τα πνευμόνια ακροάζονται. Ούτε εσύ.