Holy Scripture, Part 2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Tonight’s talk is a continuation of our last one—that is, of last Sunday’s talk, as we might say. Those of you who were with us last Sunday will remember that we spoke about the value of Holy Scripture, which, unfortunately, we Orthodox Christians neither use nor know. As we said, we may have a beautifully decorated copy in our home, but we do not use it. That is why we ourselves are left with questions, and why we are unable to answer other people, though we have a duty to do so—often our children, our relatives, or others around us who, because we are religious, expect to receive from us a responsible opinion on certain matters. Some people often appear as though they were

in a foreign land, as though they had never encountered Christianity or come across ideas and questions that have a firm foundation either in Holy Scripture, in Tradition, or in the hymnology of our Church. For we do not have only one Scripture, the same one the Protestants and the Jacobites have; we also have two other sources that are like Scripture to us. We have the theology of our Fathers, because they too interpreted by the Holy Spirit, and their interpretation was received through the Councils. We also have the hymnology of our Church, which is wholly dogmatic. Holy Scripture, of course, is primary: it is like the two denarii given to the innkeeper so that he might care for the salvation and healing of the man who fell among thieves. Yet from this...

there also comes another body of teaching, founded upon Holy Scripture and presented through the Fathers, through the Councils—where the Holy Spirit was also at work—and through the hymnology of the Church. If people, for example, knew the Parakletike, one of the books of our Church, alongside the Triodion, the Pentecostarion, and the other service books, they would know almost the whole of our doctrine. They would understand how these matters stand from the dogmatic point of view. Yet, as I say, some who possess these books use them merely to decorate their shelves. We have never opened them, nor have we asked anyone who knows more than we do about the subjects contained in them. For this very reason we remain blind, and today the various heretics come before us

speaking their own teachings, while we are unable to answer them; and some of the weaker among us are led astray toward them. I told you the other day, and I tell you again now: begin slowly, from nothing, from the very alphabet, and read Holy Scripture. You will be benefited. Today both the New Testament and the Old Testament are available with accessible explanations. A person can find many things there. Regarding the Old Testament, the best work is by Father Joel Giannakopoulos. It is a study grounded in Scripture, in the Fathers, and in scholarship. There you will find many passages from the Fathers that strengthen you. They are the aroma, the seasoning, as we might say—the rich paste used in a woman’s cooking that makes the dish come out splendidly.

Regarding the New Testament, besides the commentaries by Mr Trembelas, Sotir, and Mr Kolitsaras, there is another commentary on the four Gospels by Theophylact of Ohrid, which has been republished. The four Gospels are available in a single volume. As for the fourteen epistles of Paul and the seven catholic epistles, there is another work by Saint Nicodemus the Hagiorite, available in four volumes. You may say to me, “That costs a great deal of money.” But these books are for a whole lifetime, for as long as the world endures. They will be for you, for your children, your grandchildren, your great-grandchildren—for generation after generation. These things do not change. They never go out of fashion. You cannot say, “They will go out of fashion, so what shall I do with them?” These are essential works that should be found in every home and in everyone’s library.

If anyone ever turns to them, he will be benefited. Yet they remain foreign to us. Some people own the New Testament, but they take it and interpret it for themselves, and so each becomes a little Protestant. They simply add an interpretation according to their own way of thinking. But that is not true interpretation. If you read how the Fathers interpret it, you will discover that we have done nothing and know nothing. Let us continue with the New Testament. In truth, we do not read it systematically; it is not part of our schedule. We make many schedules and change many schedules. We systematically read every kind of book—novels, sentimental works, scientific books—but very few people read with passion and determination to learn what God is saying to us through Holy Scripture. I, who am speaking to you at this moment, have not read the whole of Holy Scripture from Genesis to the Apocalypse.

There are still chapters I have not read, even though I have been speaking publicly for thirty years. Perhaps that seems strange to you. Of course, when necessary, I gather the passages I need to support my subject. That is true, and perhaps I know something about those passages. But I have not gone through all of Holy Scripture systematically, with a burning desire to see what it says here and what it says there. I know only one man who told me that he had read the New Testament three hundred times. Three hundred times! And you know, these are the only books that never grow old and never become tiresome. Every day they are fresh, and you discover new things. Sometimes you are astonished and say, “But I had read this so many times, and I had never noticed that.” This is because the Holy Spirit, by whom it was written, reveals its meaning to each person according to his perseverance, humility, receptiveness, and virtue.

In any case, let that serve as a prologue and a link with our previous talk. Last time, if you remember, we presented questions people have which should never have remained questions: Who made us? How did He make us? Why did man fall? Who brought Satan into the matter? Who is at fault? Is God at fault or not? And a thousand and one other things.

What is man’s final destination? Who made him? Who brought about death? Where will he go after death? Is there life after death? We raised these and many other questions and showed that there is evidence for their answers, at least in Holy Scripture. If we say that we are Christians and believe in Holy Scripture, then this fact alone is enough: it has answered where we shall go and who has come from there. These are immense questions, and their answers are all contained in the Scriptures. But we have never taken them up and read them so that we might know.

Indeed, the question, “Who has gone there, and who has come from there to tell us whether there is life?” is constantly repeated to us by everyone. Even Christians who have advanced in the faith still carry this question within themselves. They have not settled the matter: that life exists, that the soul is not destroyed or lost, that it continues to exist, and that we shall return again. Some doubt remains within them. When a person wavers over such fundamental matters of faith, what can you expect him to do about everything that follows? What then becomes of morality? Why do you leave as an open question, as something still under discussion, the fundamental truth for which Christ came into the world? Look, He gives us testimony. Christ Himself bears witness when He says, “I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob. I am not the God of the dead, but of the living.” And beyond that

He tells us that whoever believes in Him has eternal life, does not come into judgment, but has passed from death into life. What more do you want Him to tell you? In what other way did you expect Him to say these things? Was He not there? Did He not come here, then return there, where He now awaits us? Has He not become our forerunner? And do we doubt even this? Then what do we believe? What do we believe? A person who doubts this is therefore an unbeliever. I do not know what else such a person could be, because the evidence is there. Secondly, did He not unveil for us, through the parable of the rich man and Lazarus, that there is life beyond the grave? Did He not show us that there is both a wretched life and a blessed life there? “You are in anguish, while he is comforted.” We shall discuss this as well. For whose sake did He say it? Did He not tell us what we are going to face and how matters stand beyond the grave? Did He not speak to us of eternal Hell? “And these will go away into eternal punishment.” The other life is eternal as well. Was He mistaken when He said this? Did He not say it?

Are these things not real? Has He not spoken to us about the Judgment foretold from the foundation of the world? Did He not reveal through Enoch, the seventh from Adam, and prophesy how the Judgment would take place? Does He not speak to us through Daniel about how the Judgment will take place? Does He not speak to us in the Apocalypse—did He not give us the Apocalypse—about how the Judgment will take place? These are three scenes from three widely separated eras, and all three speak of one and the same event. “Behold,” it says in the Epistle of Jude, “behold.” “Thrones were set in place,” says the Prophet Daniel. “The thrones were set in place, and the Ancient of Days took His seat.” And John says that he saw, in the twentieth chapter of the Apocalypse—and indeed he went even further—a new heaven and a new earth, and the sea was no more. He saw the new heaven and the new earth in which we human beings shall dwell.

Do we doubt these things? Then what do we believe? Truly, what do we believe in? Do you want to be a student, to hold the books in your hands, and yet neither read nor consult them in order to learn as you should? Perhaps you will say, “I have reasons not to trust these books.” Very well, do not trust human books; do not attach so much importance to them. But do the divine books have any reason to deceive you? If you have doubts and questions even about them, then where are we going? We have nothing left. This is why people have so many questions: because “they go astray, not knowing the Scriptures,” as our Lord said. And He says precisely, “not knowing the Scriptures”—the Scriptures. Some things are difficult, as Peter says concerning Paul’s writings.

“Our beloved brother Paul wrote certain things that are difficult to understand,” and some people twist them to their own destruction. Yet he did not write them so that people might be destroyed. If they humble themselves and seek their interpretation through the mind of the Fathers, they will receive the answer. They will become neither unbelievers nor heretics, but faithful and sound Christians. For I want you to know that the same Holy Spirit who wrote the Scriptures, who illumined the Apostles and brought these things to their remembrance so that they might write the Scriptures, interprets the Scriptures through the Fathers. That is why the most authoritative interpretation is the patristic interpretation. Today, as you know, God has illumined people so that the patristic texts are available in accessible translation. Today there are editions of these texts

published by the Apostoliki Diakonia, a series which, after many years, has now reached about eighty volumes—the complete Patrologia contains 151 volumes—and presents the original text together with a translation. Others too, both in Thessaloniki and here, including Paterdiotis and his associates, are republishing patristic texts with a corresponding interpretation, so that everyone today can understand in his own language what previously would have seemed foreign to many. Of course, a person cannot buy them all at once, but he can put aside two hundred drachmas each month and purchase one volume. In one, two, or three years, he will be able to build a substantial patristic library. He himself will be benefited, and all his questions will be resolved.

He will also be able to help other people. Following these arguments and questions, there is another question I would like to bring to your attention tonight, especially since we are living through this fasting season: the question of fasting and whether fasting is given by God. Is it a human invention? Should fasting be observed as the Church presents it, or should it not? Indeed, someone once wrote to me in a note: “I do everything,” he said, “but I think fasting is worthless.” Some time ago I had the opportunity to write a book entitled Fasting: A Commandment of God. Fasting is not a human invention. We

search and search for excuses because we want to indulge our bellies. That is the reason. If a doctor puts us on a diet, we will observe it with religious devotion. What is a diet? Is it not a fast? It is abstinence from certain foods, and often from many foods. If only we understood that we might never need to reach the point where a doctor puts us on a medical diet, provided we observed the fasts established by the Church. You know, if twice a week, on Wednesday and Friday, a person ate fruit, what a healthy constitution he would have! He would allow the pancreas to rest and work only with the fructose. What a great benefit that would be! Yet we do not want it.

For these forty days, we could set aside rich foods—meat, butter, eggs, cheese, milk, and these other animal products—as the fast requires during the forty-day period we are now passing through. What rest this would give the body! What a great benefit it would be, with simpler meals—foods cooked with oil, and fish, which is light nourishment and which we encounter so many times in the Gospel. Yet we do not do it; we resist. “But I need these foods,” someone says. If you truly need them, that is a different matter. You are not obliged to abstain; indeed, you must eat what your health requires. But many of us have no such need and do the exact opposite, to the detriment of our health. Thus we are not in a good state with the Church—that is, in our souls—and we are not in good health either. Yet if the doctor tells us to stop eating something, we stop. If Christ tells us, we do not. Christ

apparently no longer has any authority; in this matter, He is powerless. And yet, my beloved, fasting, which the Church presents to us in various forms throughout the year, has its foundation in the very beginning, when only two human beings existed in the world. From the time there were two people in the world, fasting has existed. Fasting was given by God; human beings did not invent it. Man never makes laws against his own belly in order to nourish other things. He always indulges his belly, apart from a few people of strict resolve who manage to master it. The rest of us are always indulgent toward our bellies. Saint Basil the Great says that fasting was instituted in Paradise. Adam received the first commandment: “From the tree,” He says,

“of the knowledge of good and evil, you shall not eat.” The words “you shall not eat” were the institution of fasting. God told him to abstain; He told him to fast from one tree. He could eat from all the others, but from this one tree He told him to abstain. Through his belly Adam and Eve were driven out of Paradise, because Adam did not fast from the tree from which God had commanded him to fast.

Fasting has existed from that time onward. That fasting is a mighty weapon, and that people knew this through tradition, is demonstrated by Nineveh. Fasting saved Nineveh. The sentence had been pronounced: “Thus says the Lord: In three days Nineveh shall be destroyed.” What did the king of Nineveh command? What did he prescribe? Fasting—not only for adults and children; even the little children ate nothing. The animals too were made to fast, with neither food nor water. “Who knows,” he said, “whether God may relent?” And God did relent, and He did not destroy Nineveh. How did they know that fasting was such a great virtue and possessed such tremendous power?

When fasting is put to use, it is like using not an atomic bomb, but a hydrogen bomb. Such is the power of fasting. Let a three-day fast be proclaimed, and you will see what becomes of illicit couples. You will see what becomes of the beds of fornicators and adulterers. You will see what becomes of the discotheques, nightclubs, and the rest. They will all fall apart. They cannot withstand fasting. All these worms of fornication, adultery, and corruption feed and thrive when there is food to spare. “They grew fat.” Job says that human flesh is like mire, like mud. The more you feed it, the softer it becomes, so that the little pig can wallow in it. But when the mire dries up, the pig can no longer rest there.

A pig will not go into it. So it is with Satan within a person. Test this for yourselves, those of you who lack self-control in matters of the flesh. Keep a three-day fast and then come and see me; you will see the results. And yet this great virtue is not put to use. If a person wishes to progress spiritually and ever receive that threefold gift received by all spiritual people, he must begin with fasting: “Through fasting, vigil, and prayer, receiving heavenly gifts.” If you do not fast, you cannot keep vigil. With a full stomach, you cannot keep vigil. And if you do not fast and keep vigil, you cannot pray. Consequently, you deprive yourself of all the graces that flow from prayer.

So fasting has existed ever since there were two people in the world. And we encounter it not as we practice it today, but in particular persons and at great events, as a strict fast. If fasting were of no importance, why did Christ fast for forty days and forty nights?

Adam was driven out because of his belly; and in the very place into which Adam was driven, Christ comes and fasts, showing Adam: “Adam, if you had been watchful, you would not have been cast out. I fast to show you, and all your descendants, the way: if you wish to be saved, not to remain outside but to return within.” And so Christ fasts. Peter writes in his epistle, emphasizing: “Leaving you an example, that you should follow in His footsteps.” Christ had no need of fasting, but He showed us the path we must follow if we wish to return to Paradise.

Lack of self-control and refusal to repent were the two chief things that drove Adam and Eve out of Paradise. They did not fast, and afterward they did not repent either. When a person returns by reversing the very passions through which he fell and sets his life in order, what must he do? He must both fast and practice metanoia, repentance. Yet we do neither as we should. We do not fast; and if we do, we treat it as a burden, which God does not desire. God asks for “a cheerful giver.” He wants you to offer something—even a sacrifice of your own—upon the altar of sacrifice, but willingly. “If Christ fasted, who am I not to fast? I, the sinner, such as I am?” Yet we seek excuses

so that we need not submit ourselves to this fast. Christ, then, as I was saying, fasted for forty days and forty nights. He neither ate nor drank. If you read—though because we do not read, we do not know—you will find Christ fasting in both the fourth chapter of Matthew and the fourth chapter of Luke. Moreover, did Moses fast for forty days and forty nights, or did he not? And what was the result? What was the purpose of that fast? It prepared him to receive the Word of God on Mount Sinai, written upon tablets of stone. This is the fast that we are now keeping for forty days. We too fast and purify ourselves

so that we may receive the Word of God incarnate from the Most Holy Theotokos, the Virgin. We do not now receive Christ upon tablets; the Most Holy Theotokos gives birth to Him as man. This is what the fast is, and this is its purpose. And did the Prophet Elijah fast for forty days, or did he not? He even journeyed throughout that time. When the Prophet Elijah set out to reach Horeb, God gave him a cake of bread, angelic food, as well as water and sleep. Strengthened by that food, he walked for forty days and forty nights until he reached Mount Horeb. And you know, it is difficult to fast from water, to go without water.

Christ our God has equipped animals such as camels in such a way that they can store water within themselves, apart from their food, and endure for a month. It is a difficult thing; and wherever we encounter great fasts, we also find instances of complete abstinence from food and drink. Both today and in former times, when people fasted, they abstained even from water, or drank it only with great reluctance. You know, a person can fast from food fairly easily, but feels a great need for water. Nevertheless, if he truly desires, he constrains himself and fasts from that as well. But we pay no attention to this. We should ask how they did these things, how they fasted, and how they succeeded.

Let us pay attention to it; let us read it. In Deuteronomy he says: “Then I remained on the mountain for forty days and forty nights; I ate no bread and drank no water. And the Lord gave me the two tablets of stone, written by the finger of God.” What I have read to you is his own testimony; he himself recounts it. “I remained on the mountain,” Moses says, “I remained on the mountain for forty days and forty nights; I ate no bread and drank no water, and the Lord gave me the two tablets of stone, written by the finger of God.” He himself writes these things so that we may hear them. I do not know what you think or how you intend to act concerning this matter.

Emotionally, at least...

Christ our God and the Church have set fasting before us as a great virtue. Take care, then—each according to his strength, one a little and another more, one strictly and another with pastoral allowance—that we always fast. I remember a soul who has now fallen asleep. Because of illness, this person was permitted to eat nothing but meat. “What am I to do, Mr. Panagopoulos?” the person asked. “Day after day, I cannot abstain from it, because I would die. So I eat it without salt. At least I can fast from its pleasant taste and discipline my appetite. I can preserve my body while at least disciplining my sense of taste.” And this person added no salt, not even a little to make the meat tasty. If a person truly desires it, fasting will benefit him physically as well as spiritually.

One further matter to which I wish to draw your attention is that most of us are the children of mothers who failed us in this respect. Our mothers did not teach us to fast from childhood. Children must be taught to fast from an early age—not by force, but gradually, until they reach an appropriate measure.

Even if they do not seek fasting on their own, they should at least not crave non-fasting foods. Today, of course, children from Christian families are under attack, because when they go outside with bread and halva, the other children—the children raised on butter—will mock them. This requires greater effort, because most mothers look upon their children as objects. They do not see them as persons; they do not see the spirit within them, but only the flesh.

They keep scales and weigh them, anxious that they may not reach the proper weight. But as for what is happening to the soul and what destruction is taking place there, they take no notice. Indeed, one often hears it said lightly: “It is only a small child; what does it know?” And do you, the grown-up, know? If it is only a small child, then do not baptize it either. It did not understand—why did you baptize it? Do not give it Holy Communion either. Why do you give it Holy Communion if it does not understand? Why do you commune it? Is that how things are? No. A child must be formed from an early age. And if someone in the household must eat certain foods because of illness, the reason should be explained to the child, so that little by little the child understands why that person must eat them. Of course, when children go out into the world, most will follow their own course. Few remain faithful to the traditions of their home; the rest will make their circuit, but they will return.

I tell you beforehand: they will return. They will make their circuit, as the earth does, but these children will return. They will remember their home; they will remember their mother, their grandmother, and their father. They will remember these things. Perhaps for a time they will be swept away by the current—I do not wish it—but even if they are, they will have seeds within them, because you acted in time and wrote upon their souls. Others will then have to erase what is already written before they can write something else over it. Do not allow the devil to write his own things first—the things of the flesh, the world, and unbelief. Let what is right be written first. Then you will see success. The child will return. Perhaps your body and your physical eyes will not live to see that return, but your spirit will see it. They will certainly return, especially when they have devout and humble parents...

who pray, so that their children may be helped not only by our knowledge and our words, but also by prayer and by Christ. Then the children have stronger wings and a greater chance of returning. Therefore, take care: bring fasting into your home. It is a great virtue. Do not drive it away, Saint Basil the Great says. Do not drive it away, lest it go and accuse you before the Lawgiver, and He take your food away through poverty or illness. Many say, “The servant of God fasts because he has nothing to eat, while our refrigerator is full.” Be careful, he says. Do not drive fasting away. It may go and accuse you before the Lawgiver, who is Christ, and He may take these things away and empty your refrigerator—or send you an illness, so that you see the food from a distance but cannot eat it.

God is ingenious. He takes the screwdriver, turns things around, and arranges them so that one of your illnesses requires squash while another requires meat. Try reconciling the two! He has the power to leave you living on one little container of yogurt for the rest of your life. Go on, then—set yourself against God! If there is illness, I have no objection. Consult a discerning spiritual father, and he will tell you what to do. Do not decide for yourself. Do not abolish the Wednesday and Friday fasts on your own; do not act as an opponent of Christ. On that day God died, and you will mourn. We often honor a day set aside for our mother or father. Will you not honor the day of your God, especially when doing so is for your own good? On that day, eat something simpler. And take care, because the children are watching, and we cause them harm.

We make concessions for outsiders who come to our home on fast days. The household does not cook non-fasting food. Come another day, and I will slaughter my finest animal and set a table for you. Today this household does not cook such food. We should not say, “Mr. So-and-so or Mrs. So-and-so has come; they are guests,” and then remove Christ from the center and put people there instead. Christ too will depart: “Since you drive Me away whenever it suits you, I will leave permanently.” And then will you manage here? How will you manage? Fasting, then, is not something arbitrary. It has a purpose, yet we behave shamefully. It does not kill the body. It does not intend to send anyone to an early grave or fill neurological clinics. It kills the passions. If young people fasted, the houses of corruption would close. But because they do not fast, and indeed overfeed their bodies, these furnaces demand an outlet; and they burn both themselves and others. For the body becomes a blazing furnace.

When you try to extinguish a furnace with oil, the fire only grows stronger and produces still more flame. If you read how Patristic theology speaks about fasting, you will say, “What are we doing here? What do we know?” We know nothing.

I believe that if people understood this institution of fasting, it would not be so widely misunderstood. It would be practiced, and the benefit would be great. These are only a few words on such a vast subject, because when you speak about something that has existed for 7,500 years, you cannot cover it in fifteen minutes. In any case, there is another matter I could bring to your attention, one that you yourselves face every day—or, if not personally, you at least hear and see it around you.

Premarital relations have become almost a dogma for most people, especially for the young, for boys and girls. If a thousand couples were to come forward for Holy Matrimony today, perhaps only one or two in a thousand would be worthy of the crowns placed upon their heads. The words, “Crown them with glory and honor,” have a real meaning. Why are they crowned? Because of the struggle they have made to arrive there as virgins. And we sing, “Rejoice, O Isaiah,” and, “Dance, O Isaiah, for the Virgin...” But now the hymn would have to say, “Weep for the prostitute; weep for the adulteress; weep for the concubine.” That is how this troparion of the Church, which calls Isaiah to rejoice, would have to be altered.

Isaiah rejoiced when he saw and wrote concerning our Most Holy Theotokos: “Behold, the Virgin shall conceive and bear a son.” As you know, these premarital relations do not fulfill the purpose of Holy Matrimony. What, then, do they seek? Premarital relations do not seek the begetting of children. A man and a woman do not rush to come together because they want to have children. No. They simply want pleasure. You understand where this leads; you already know it, perhaps from personal experience or from what you have learned by observing others. If people knew the truth about these matters, a very large percentage of them—what do you think?

They would approach the matter differently and govern themselves differently. Why? I was once speaking with a medical student as we were traveling toward Spata, and he told me, “God also made woman.” Certainly He made woman. He acted as the one who brings the bride to the bridegroom: He made her and brought her to Adam. That is true. But what are you trying to prove by that? I asked him, “Why did He make her? For ascesis, for ascetic discipline? Was it not for the continuation of the human race, so that people would exist and humankind would increase? What does the commandment say?”

What commandment did God give to that first couple? Did He make them and simply send them away, or did He tell them, “Be fruitful and multiply, and have dominion over the earth”? Be fruitful, multiply, and have dominion. Which of these commands are you obeying? Tell me one by one. You now want the woman whom God created, but before taking her lawfully as your wife, are you fulfilling these three purposes? Are you doing it to increase, to multiply, and to fill the world? Why are you doing it? Is this where we are going to take the argument? You told me that God made her. For what purpose did He make her? Secondly, let me ask you something: did He simply make her...

and give her to Adam, or did He do something else as well? “And He blessed them and said...” “And He blessed them and said...” The women you pursue—you do not remain with one, but go on to another and then another—are they blessed, and are these relationships fulfilling the purpose for which God created woman? God said, “Be fruitful and multiply,” but you alter His words and say, “Seek pleasure.” No. And if the woman conceives and says that she will not abort the child, then there will be consequences as well. You know these things. Even if you do not know them through personal experimentation, you have heard about them. Yet people do not understand the truth of the matter or how God created the human person.

They do not understand the law God gave the human person so that he might walk along the proper path. I shall give you three examples. The first is in Genesis, and it is the one I have already mentioned. It appears in the first chapter of Genesis, where Scripture speaks generally about the creation of the world, in verse 27: “And God made man; according to the image of God He made him.” God made the human person according to His image. “Male and female He made them”—man and woman—“and God blessed them.” I repeat: this is a blessing. “Be fruitful and multiply, and fill the earth.”

God said this when He made the first couple. Humankind multiplied, then sinned and went astray, until only one man remained righteous. God brought the flood and overwhelmed everyone except Noah’s family. Noah. And you know that eight souls were saved through the flood: Noah and his wife, Shem, Ham, and Japheth—his three sons—and their three wives, with Noah as the eighth.

They survived the flood, and once again the family stood face-to-face with God. As it is written in chapter 9, verse 1, listen to the very same words: “And God blessed Noah and his sons and said to them, ‘Be fruitful and multiply, and fill the earth.’”

“And have dominion over it.” This is in the first verse after the flood. At first God made a covenant with the first couple. Now He makes a new covenant with eight people. A little farther on, in verse 7 of the same chapter, He says: “But as for you, be fruitful and multiply, and fill the earth.” “And have dominion over it.” God insists upon this. Thousands of years apart, He speaks the same words and insists upon them. How, then, can you or I alter this and say, “You know, there are many women”? There is one woman, and that woman has been given to me. If a wife is the fruit of a blessing, you are entitled to one wife; and if the first one dies...

you may take a second wife if you cannot exercise self-restraint. If you can exercise self-restraint, remain as you are. But you cannot take matters into your own hands. Many people alter the teaching here, just as that young man did. He said, “In any case, I do not go with married women, because there is the commandment, ‘You shall not commit adultery.’ I go with women my own age or with other unmarried women.” “So you commit fornication?” I asked. “Yes,” he told me, “but there is no commandment against fornication. God said, ‘You shall not commit adultery’; there is no commandment saying, ‘You shall not commit fornication.’” Where are we living? I asked him, “Under the Law of Moses, or under the law of grace?”

Do the Scriptures still apply today? Does only the Old Testament apply, or does the New Testament apply as well? How many denarii did the Samaritan give for the man at the inn? How many did he give? He gave two, not one. What does the New Testament say about fornication? “But the Law says, ‘You shall not commit adultery’; it does not say, ‘You shall not commit fornication.’” Do you know that there is also a second law written in Deuteronomy? Read Deuteronomy. The Law also said, “You shall not murder,” yet in Deuteronomy it commands killing in certain cases. The Prophet Elijah slew 450 men with his own hand, and another fifty, and yet he is a saint.

God has also commanded that people be put to death. He has made exceptions. Deuteronomy, then, also speaks about fornication. But I shall leave the old things aside and come to the new. Have you ever opened the Gospel to see what God says—what Paul, that mouth of God, says and has written? For when Paul speaks or writes, Christ speaks. Christ is the One who moved his soul. Listen, then, to some commandments from Holy Scripture concerning fornication. In Paul’s First Epistle to the Corinthians, chapter 6, verse 13, he says: “The body is not for fornication, but for the Lord.” Do not give your body over to fornication, he says, but offer it to God, to Christ...

so that it may become a temple of the Holy Spirit. In the same chapter, verse 18, he says: “Flee fornication. Flee!” He does not say, “Resist it,” or, “Fight against fornication.” He says, “Flee fornication.” Stand and fight against every other sin; but when it is a matter of the flesh, flee. You cannot trust yourself. This is why Patristic theology goes so far as to say: “You must greet everyone. You have no right to refuse a greeting, even to the person who killed your child. But you must not greet the person with whom you used to sin, or the person with whom exchanged glances may lead you into sin. Do not greet that person. Move elsewhere, go far away, close the door, hang up the telephone, and turn your back. Do not greet that person, because through the flesh...

Satan may once again take hold of me.” “Flee fornication,” he says. “Flee!” Do not resist it; flee from it. “But I have urges,” someone says. “I need an outlet.” Then seek one lawfully and morally: “Because of fornication, let each man have his own wife.” Marry. Take your own wife—or your own husband, if you are a woman. I am not depriving you of this. If you burn with desire and do not have the strength to abstain, then marry. Why wait until you are fifty, expecting a woman to bring you a dowry and provide for you, while all those years you wander about, splashing around here and there? And you, as a woman, why wait until you are forty, when you may no longer be able to give birth naturally and must undergo a Caesarean section from the outset in order to have one child? All those years you let yourself be squeezed dry like a lemon, and then...

you come to the wedding crowns and to Christ offering only the squeezed-out rind—your own body and your husband’s body. Marry at the age when the Most Holy Theotokos was betrothed, at fourteen or fifteen. From that age. Saint Ignatius says that before a man goes to prostitutes, before he seeks lovers, he should enter Holy Matrimony. When is a woman ready for marriage? God says that from the day her womanhood begins, she is ready for marriage. But we say she must first acquire wealth, obtain an apartment, buy a car, buy a color television, acquire this and acquire that—even if in the meantime we commit fornication and adultery and drag ourselves around like vagabonds. No. Marry from that age. God will demand an account, regardless of the arrangements and fantasies we have invented. Our parents lived differently. My mother-in-law married at fourteen and bore fourteen children.

My mother married at seventeen and bore thirteen children, and I do not know how many other women did the same. They lived; perhaps they lived with a little less and in somewhat humbler conditions. They did not eat as much butter and as many biscuits as we have eaten. That makes no difference. They fulfilled their calling. If people wanted to escape these sins, they could find a way. Even if they lived a restrained and modest life, they could still do so. If you wish, read the parallel example found in Daniel. The Book of Daniel is there in Holy Scripture. See how those young men—Shadrach, Meshach, and Abednego, and Daniel with the others—fasted because of their faith while they were captives. They had brought this discipline with them from their homeland; they had brought it from their homes.

Do you understand? Could those young men who fasted there possibly have gone to prostitutes or sought such outlets? Joseph the All-Comely demonstrated this even more clearly. He could have yielded to his mistress and even considered it flattering to have his master’s wife as his lover. He could have passed golden years with her, although he was a captive, and later, upon returning to his homeland, told everyone what a wonderful time he had enjoyed. But he did not do it. He did not do it. He chose to go to prison rather than yield and take his mistress as a lover, even though he could have lived what we would call golden days. We have demolished our foundations, and now we cannot stand. All these things seem like a mountain before us. We try to reduce them to human reasoning. We take pencil and paper and calculate whether to have one child or none at all...

how we will feed the child, how much education we will provide, and so forth. We do not see things as God has given them to us. And liars all around us tell us that there is no more room on the earth. Greece has been emptied. How many more people could live in Greece? Everything is deserted. This year the olives, that most precious crop, will be left hanging on the branches because there are no people to gather them. How many more people could live in Australia? How many could live in Canada? A hundred million people could live there. Yet humanity has arranged things in this way. According to the world’s ideals, there is peace, prosperity, marvelous achievements, and God’s blessing. Yet you see so many upheavals there, so much money...

and so much material comfort, while in other respects there is great unhappiness and misery within the home. People cannot remain together; they cannot understand one another. Everything is cursed, and everything is filled with bitterness. “You must abstain from fornication,” Paul writes in First Thessalonians 4:3. “God will judge fornicators and adulterers.” “Shall I then make the members of Christ members of a prostitute?” How could this be? My body, this member which belongs to Christ, has been baptized and has now become a part of Him; I belong to the Church. How, then, can I make it a member of a prostitute? And in First Corinthians 6:16 he says: “He who is joined to a prostitute becomes one body with her.” The person who enters into relations with a prostitute defiles his body. Elsewhere, in chapter 6, verse 9, he writes: “Neither fornicators, nor idolaters, nor adulterers...”

will inherit the Kingdom of Heaven.” God, then, did not give us marriage merely for pleasure. Fornication is not permitted, and adultery is punished. We shall stop here and, God willing, continue in another talk. May God be our helper.

Η αποψινή μας νύχτα είναι συνέχεια της περασμένης, δηλαδή της περασμένης Κυριακής, όπως θα λέγαμε. Όσοι ήσασταν μαζί την περασμένη Κυριακή θα ενθυμείσθε ότι μιλήσαμε για την αξία της Γραφής, την οποία, δυστυχώς, εμείς οι Ορθόδοξοι δεν τη χρησιμοποιούμε, δεν την ξέρουμε. Μπορεί στολισμένη να την έχουμε, είπαμε, στο σπίτι, αλλά δεν τη χρησιμοποιούμε. Γι' αυτό έχουμε ερωτηματικά και εμείς αυτοί, αλλά και σε άλλους δεν είμαστε σε θέση να απαντήσουμε, που είμαστε υποχρεωμένοι, στα παιδιά μας πολλές φορές, στους δικούς μας ανθρώπους ή σε άλλους του περιβάλλοντός μας, που περιμένουν, λόγω ότι εμείς θρησκεύουμε, να έχουν και αυτοί μια υπεύθυνη γνώμη σε ορισμένα πράγματα. Παρουσιάζονται ορισμένοι άνθρωποι πολλές φορές σαν να βρίσκονται

σε ξένο μέρος, σαν να μην ξανά έχουν δει Χριστιανισμό, να μην έχουν δει ιδέες και αιτήματα τα οποία αντέχουν, στέκονται ή στη Γραφή ή στην Παράδοση ή στην Υμνολογία της Εκκλησίας μας. Διότι εμείς δεν έχουμε μία Γραφή, αυτή που έχουν και οι Προτεστάντες, που έχουν και οι Ιακωβίτες, έχουμε άλλες δύο Γραφές. Βέβαια, έχουμε και τη θεολογία των Πατέρων μας, διότι κι αυτοί ερμήνευσαν διά Πνεύματος Αγίου και κατ' εκδοχήν διά των Συνόδων, και έχουμε και την υμνολογία της Εκκλησίας μας, η οποία κι αυτή είναι όλη δογματική. Βέβαια, κυρίως είναι η Γραφή, τα δύο αυτά δηνάρια που έδωσε στον πανδοχέα να επιμεληθεί τη σωτηρία και την αυτοθεραπεία του περιπεσόντος εις τους ληστάς. Αλλά όμως από αυτή...

και ακόμη άλλη διδασκαλία, η οποία με βάση τη Γραφή παρουσιάζεται διαμέσου των Πατέρων, διαμέσου των Συνόδων, το Πνεύμα το Άγιο παρηκολούθησε και σ' αυτά, και διαμέσου της υμνολογίας της Εκκλησίας. Αν οι άνθρωποι, παραδείγματος χάριν, αναφορικώς με το δόγμα, γνώριζαν την Παρακλητική, ένα βιβλίο της Εκκλησίας μας, παράλληλο με το Τριώδιο, με το Πεντηκοστάριο κ.λπ., θα γνώριζαν σχεδόν όλο το δόγμα, θα ήξεραν πώς έχουν τα θέματα από δογματικής πλευράς. Όμως, λέγω, και ορισμένοι που υπάρχουν με αυτά στολίζουν απλώς τις βιβλιοθήκες. Δεν τα έχουμε ανοίξει, ούτε έχουμε ρωτήσει κανέναν που κατέχει κάτι παραπάνω από μας για αυτά τα θέματα που υπάρχουν μέσα στα βιβλία αυτά. Γι' αυτό ακριβώς μένουμε τυφλοί και μας παρουσιάζονται σήμερα οι διάφοροι αιρετικοί

οι οποίοι λένε τα δικά τους και εμείς δεν είμαστε σε θέση να τους αντιμετωπίσουμε, και ορισμένοι αδύνατοι από εμάς παρασύρονται προς αυτούς. Σας είπα και προχθές, σας λέγω και τώρα: αρχίστε σιγά-σιγά, εκ του μηδενός, από το αλφαβητάριο, να διαβάζετε τη Γραφή. Έχετε να ωφεληθείτε. Μάλιστα σήμερα κυκλοφορεί και ερμηνευμένη ελαφρώς και η Καινή Διαθήκη και η Παλαιά Διαθήκη. Εκεί μπορεί ο άνθρωπος πολλά πράγματα να βρει. Αναφορικώς με την Παλαιά Διαθήκη, το καλύτερο έργο είναι του πατρός Ιωήλ του Γιαννακόπουλου. Είναι μια εργασία η οποία στηρίζεται γραφικώς και πατερικώς και επιστημονικώς. Μέσα εκεί θα βρείτε πολλά εδάφια Πατέρων που σε στερεώνουν, διότι είναι το άρωμα, είναι το πιπέρι, όπως θα λέγαμε, είναι ο πελτές που χρησιμοποιείται στο μαγειριό της γυναικός και του βγάζουν άσπρο πρόσωπο.

Επίσης, αναφορικώς με την Καινή Διαθήκη, υπάρχει, εκτός αυτής της ερμηνείας του κυρίου Τρεμπέλα, του Σωτηρίου και του κυρίου Κολιτσάρα, υπάρχει και μία άλλη στα τέσσερα Ευαγγέλια ερμηνεία, που είναι του Θεοφυλάκτου, και το επανεξέδωσαν αυτό το έργο. Κυκλοφορεί σε έναν τόμο, τα τέσσερα Ευαγγέλια. Αναφορικώς δε με τις 14 επιστολές του Παύλου, τις 7 καθολικές, υπάρχει άλλο έργο του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου που κυκλοφορεί σε 4 τόμους. Θα μου πεις, είναι πολλά τα λεφτά αυτά. Είναι για όλη τη ζωή, όσο υπάρχει κόσμος. Θα είναι για σένα, θα είναι για τα παιδιά σου, για τα εγγόνια σου, για τα δισέγγονά σου, για γενεά γενεών. Δεν αλλάζουν αυτά. Δεν περνά η μόδα τους. Να πείτε ότι θα περάσει η μόδα τους και τι θα τα κάνω; Αυτά θα πρέπει να είναι έργα απαραίτητα μέσα στην οικία του καθενός, στη βιβλιοθήκη του καθενός.

Αν ποτέ περάσει κανείς από εκεί, θα έχει να ωφεληθεί. Εν τούτοις μένουν ξένα προς εμάς. Ορισμένοι έχουν την Καινή Διαθήκη, αλλά την παίρνουν και την ερμηνεύουν μόνοι τους και γίνονται ένας μικρός Προτεστάντης. Απλώς προσθέτουν μια ερμηνεία με τον δικό τους τρόπο. Όμως δεν είναι αυτή η ερμηνεία. Εάν διαβάσετε πώς ερμηνεύουν οι Πατέρες, θα βρείτε ότι εμείς δεν έχουμε κάνει τίποτα και δεν ξέρουμε τίποτα. Συνεχίζομε την Καινή Διαθήκη. Πραγματικά δεν τη διαβάζουμε με σύστημα, δεν το έχουμε στο πρόγραμμά μας. Πολλά προγράμματα βάζουμε, πολλά προγράμματα αλλάζουμε. Σε όλα τα βιβλία διαβάζουμε με σύστημα, μυθιστορήματα, συναισθηματικά, επιστημονικά, αλλά με πάθος, με πείσμα να μάθουμε τι λέγει ο Θεός προς εμάς διαμέσου της Γραφής, είναι λίγοι οι άνθρωποι αυτοί. Εγώ που σας ομιλώ αυτή την ώρα δεν έχω διαβάσει τη Γραφή από τη Γένεση μέχρι την Αποκάλυψη όλη.

Υπολείπονται κεφάλαια τα οποία δεν τα έχω διαβάσει, παρότι ομιλώ 30 χρόνια. Ίσως να σας φαίνεται παράξενο. Βέβαια, κατ' ανάγκην επιστρατεύω τα εδάφια που θέλω να στηρίξω το θέμα μου. Είναι αλήθεια αυτό. Και ίσως να ξέρω κάτι επάνω σε αυτά. Αλλά με σύστημα, με πάθος να δω τι λέγει και εκεί και τι λέγει και εκεί, δεν την έχω περάσει. Έναν μόνο ξέρω ο οποίος μου είπε ότι έχει διαβάσει 300 φορές την Καινή Διαθήκη. 300 φορές την Καινή Διαθήκη! Και ξέρετε, είναι τα μόνα βιβλία τα οποία δεν παλιώνουν, δεν κουράζουν. Καθημερινώς είναι φρέσκα και ανακαλύπτεις καινούργια πράγματα, τα οποία ορισμένες φορές εξίστασαι και λες: «Μα τόσες φορές το είχα διαβάσει, δεν το είχα αντιληφθεί αυτό». Γιατί το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο έχει γραφτεί, αυτό αποκαλύπτει στον καθέναν κατά αναλογία της επιμονής, της ταπεινώσεως, της δεκτικότητας και της αρετής.

Εν πάση περιπτώσει, αυτό σαν έναν πρόλογο και επανασύνδεση με το προηγούμενο. Το προηγούμενο, αν ενθυμείσθε, παρουσιάσαμε απορίες ανθρώπων οι οποίες δεν έπρεπε να είναι απορίες. Ποιος μας έφτιαξε, πώς μας έφτιαξε, γιατί έπεσε, ποιος τον έβαλε τον σατανά στη μέση, πού φταίει, φταίει ο Θεός, δεν φταίει ο Θεός, και χίλια δυο άλλα πράγματα.

Πού φτάνει ο άνθρωπος, ποιος τον έφτιαξε, τον θάνατο ποιος τον έφτιαξε, πού θα πάει μετά τον θάνατο, υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο και τόσα άλλα πράγματα, τα οποία παρουσιάσαμε ότι υπάρχουν αποδείξεις, τουλάχιστον γραφικές. Αν λέμε ότι είμαστε Χριστιανοί και πιστεύουμε στη Γραφή, αυτό και μόνο, ότι μας έχει απαντήσει πού θα πάμε, ποιος ήρθε από εκεί, που είναι ερωτήματα τεράστια, υπάρχουν μέσα στις Γραφές όλα. Αλλά εμείς δεν τα πήραμε ποτέ να τα διαβάσουμε για να ξέρουμε.

Αυτό μάλιστα, το ποιος πήγε από εκεί και ποιος ήρθε από εδώ να μας πει αν υπάρχει ζωή, παραμένει και πιπιλίζεται σε εμάς από όλον τον κόσμο. Και αυτοί ακόμη οι προχωρημένοι Χριστιανοί, και αυτοί έχουν ερωτηματικό μέσα τους. Δεν έχει ξεκαθαρίσει το θέμα ότι υπάρχει ζωή, ότι η ψυχή δεν χάνεται, δεν πάει στην απώλεια, ότι υπάρχει, ότι θα ξανά έρθουμε. Δεν το έχει ξεκαθαρίσει μέσα του, έχει κάποιο υπόλοιπο. Όταν ο άνθρωπος κλονίζεται σε βασικά τέτοια θέματα της πίστεως, τι περιμένεις από εκεί και κάτω να κάνει; Τι πάει το θέμα της ηθικής; Τι το έχεις ερωτηματικό, τι το έχεις στο υπό συζήτησιν θέμα, το βασικό θέμα για το οποίο ήρθε ο Χριστός στον κόσμο; Βλέπεις, λέει, μαρτυρίες. Και άλλη μαρτυρία από αυτόν τον Χριστό, όπως του λέει ότι «εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ. Δεν είμαι Θεός νεκρών αλλά ζώντων». Από εκεί και κάτω

άλλο να σου πει ότι ο πιστεύονης σε με έκανα πως θα ανησύστηκε και η σκρίψη μου και αρκετά αλλά μεταβεύεται από τους θανάτους στην ζωή μου. Τι άλλο θες να σου πει; Σαν πώς ήθελες να σου πει αυτά τα πράγματα; Δεν ήταν από εκεί, δεν ήρθε από εδώ και δεν ξαναπήγε από εκεί και μας περιμένει; Δεν έχει γίνει πρόδρομος υπέρ ημών; Και αυτό το αμφισβητούμε; Ε, τότε τι πιστεύουμε; Τι πιστεύουμε; Ο τέτοιος λοιπόν άνθρωπος, αν αμφισβητεί αυτό, είναι άπιστος. Ή δεν ξέρω εγώ τι είναι ο άνθρωπος, γιατί υπάρχουν παραδείγματα. Δεύτερον, δεν μας ξεσκέπασε διά της παραβολής του Πλουσίου και του Λαζάρου ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου; Δεν μας παρουσίασε ότι υπάρχει και άσχημη ζωή και καλή ζωή; «Συ οδυνάσαι, αυτός δε παρακαλείται». Θα το συζητήσουμε κι αυτό. Για ποιον το είπε αυτό; Δεν μας είπε εμάς το τι πρόκειται να αντιμετωπίσουμε, πώς έχουν τα θέματα πέραν του τάφου; Δεν μας είπε για κόλαση αιώνια; «Και απελεύσονται ούτοι εις κόλασιν αιώνιον». Η άλλη η ζωή είναι αιώνια. Και αυτό λάθος το είπε; Δεν το έχει πει;

Πράγματα δεν υπάρχουν; Δεν μας έχει μιλήσει περί της κρίσεως ως από καταβολής κόσμου; Δεν ερμήνευσε διά του Ενώχ, έβδομος από Αδάμ, δεν προφήτευσε πώς θα γίνει η κρίση; Δεν μας μιλάει διά του Δανιήλ πώς θα γίνει η κρίση; Δεν μας μιλάει στην Αποκάλυψη, συνέγραψε την Αποκάλυψη, πώς θα γίνει η κρίση; Και αυτά είναι τρία σκηνικά και τρεις διαφορετικές μεγάλες εποχές που μεταξύ των απέχουν, που μιλάνε για το ένα και το αυτό γεγονός. «Και ιδού», λέγει, γράφει στον Ιούδα, στην επιστολή του, «ιδού». «Θρόνοι ετέθησαν», λέγει ο προφήτης Δανιήλ. «Οι θρόνοι ετέθησαν και ο Παλαιός των ημερών εκάθισε». Και είδεν, λέγει, ο Ιωάννης στην Αποκάλυψη, το 20ό κεφάλαιο, και μάλιστα αυτός επήγε και παραπέρα, και είδεν ουρανόν νέον και γην νέαν και θάλασσα ουκ έστιν πλέον. Είδε και τον καινούργιο ουρανό και την καινούργια γη, στην οποία θα κατοικούμε εμείς οι άνθρωποι.

Τα αμφισβητούμε; Τότε τι πιστεύουμε; Βέβαια, σε τι πιστεύουμε; Θέλεις να είσαι μαθητής και να έχεις τα βιβλία στο χέρι σου και από αυτά να μη διαβάζεις και να μη συμβουλεύεσαι να μάθεις τα γράμματα όπως θα πρέπει; Και ίσως θα πεις, έχω λόγους να μην τα προσέξω τα βιβλία. Καλά, τα ανθρώπινα μην τα προσέχεις, μην τους δίνεις και τόση σημασία. Μα τα θεϊκά βιβλία έχουν λόγο να σε γελάσουνε; Αν και σ' αυτά έχεις λόγους και ερωτηματικά, τότε πού πηγαίνουμε; Δεν έχουμε τίποτα. Αυτός είναι ο λόγος που υπάρχουν πολλά ερωτηματικά στους ανθρώπους, διότι «πλανώνται μη ειδότες τας Γραφάς», όπως είπε ο Κύριός μας. Και λέει «μη ειδότες τας Γραφάς». Τις Γραφές. Είναι ορισμένα, ορισμένα, όπως λέγει ο Πέτρος για τα γραφόμενα του Παύλου.

«Ο αγαπητός ημών αδελφός Παύλος έγραψε ορισμένα τα οποία είναι δυσνόητα» και τα παίρνουν ορισμένοι για απώλειά τους. Δεν τα έγραψε όμως για να καταστραφούν οι άνθρωποι. Αν θα ταπεινωθούν και ζητήσουν την ερμηνεία διαμέσου του πνεύματος των Πατέρων, θα έχουν την απάντηση και δεν θα γίνουν άπιστοι ούτε αιρετικοί, αλλά θα γίνουν πιστοί και σωστοί. Διότι θέλω να ξέρετε ότι αυτό το Πνεύμα το Άγιο που έγραψε τας Γραφάς, που εφώτισε και ενθυμήθηκαν οι Απόστολοι και έγραψαν τας Γραφάς, αυτό το Πνεύμα το Άγιο διά των Πατέρων ερμηνεύει τας Γραφάς. Γι' αυτό η πιο αυθεντική ερμηνεία είναι η πατερική ερμηνεία. Σήμερα μάλιστα, όπως ξέρετε, εφώτισε ο Θεός και κυκλοφορούν τα πατερικά κείμενα σε ελαφρά μετάφραση. Κυκλοφορούν σήμερα τα κείμενα

της εκδόσεως της Αποστολικής Διακονίας, η οποία από πολλά χρόνια έχει φτάσει τώρα περίπου 80 τόμους, γιατί όλη η Πατρολογία είναι 151 τόμοι, και το αποδίδει, το κείμενο εκτός. Όμως κι άλλοι, και στη Θεσσαλονίκη και εδώ, ο Πατερδιώτης με μια συντροφιά, επανεκδίδουν τα πατερικά κείμενα με συσχετική ερμηνεία, όπου ο καθένας σήμερα μπορεί στη γλώσσα του να καταλάβει εκείνα τα οποία προηγουμένως θα ξένωναν πολλούς. Δεν μπορεί να τα πάρει βέβαια με μια δόση όλα, αλλά θα μπορεί κάθε μήνα να βάλει δύο κατοστάρικα στην άκρη, να παίρνει έναν τόμο. Σε ένα, δύο, τρία χρόνια θα μπορέσει να κάνει μια μεγάλη πατερική βιβλιοθήκη, που κι αυτός θα ωφεληθεί και θα του λυθούν όλες οι απορίες.

Θα είναι σε θέση να βοηθεί και άλλους ανθρώπους. Στη συνέχεια αυτών των επιχειρημάτων και αυτών των αποριών είναι μια άλλη απορία, την οποία θα ήθελα να φέρω υπόψη απόψε, και μάλιστα ζούμε αυτές τις ημέρες: είναι το θέμα της νηστείας και αν είναι θεόσδοτο αυτό, το γεγονός της νηστείας. Είναι εφεύρεση κάποιου ανθρώπου; Εάν πρέπει να εφαρμόζεται η νηστεία όπως προβάλλεται ή αν δεν πρέπει; Μάλιστα ένας μου έγραφε σε μια του σημείωση: «Εγώ», λέει, «όλα τα κάνω, αλλά τη νηστεία δεν την έχω για τίποτα». Παλαιότερον μου έχει δοθεί ευκαιρία και έχω γράψει βιβλίο «Η νηστεία, εντολή του Θεού». Δεν είναι εφεύρεσις ανθρωπίνη. Εμείς

βρίσκουμε και αναζητούμε να βρούμε δικαιολογίες, είναι για να χαριστούμε στην κοιλιά μας. Αυτός είναι ο λόγος. Γιατί, αν ο γιατρός μάς βάλει μια δίαιτα, με θρησκευτική ευλάβεια θα την εφαρμόσουμε. Τι είναι η δίαιτα; Δεν είναι νηστεία; Αποχή από ορισμένα φαγητά, και μάλιστα από πολλά φαγητά. Και να ξέραμε ότι δεν θα βρισκόμαστε ποτέ στην ανάγκη να φτάσουμε στον γιατρό να κάνουμε δίαιτα του γιατρού, εάν θέλαμε να εφαρμόσουμε και να εκτελέσουμε τις νηστείες που έχει θεσπίσει η Εκκλησία. Ξέρετε, δυο φορές τη βδομάδα, Τετάρτη και Παρασκευή, να έτρωγε ο άνθρωπος φρούτα, τι οργανισμό θα είχε! Άφηνε το πάγκρεας να μην εργάζεται, να εργάζεται μόνο με τον φρουτοζάχαρο αυτό. Τι μεγάλη υπόθεση θα ήταν! Εν τούτοις όμως δεν θέλουμε.

Σαράντα μέρες τώρα να βγάλουμε τα λιπαρά από τη μέση, να βγάλουμε το κρέας, το βούτυρο, τα αβγά, το τυρί, το γάλα, αυτά τα παράγωγα του κρέατος, όπως έχει νηστεία αυτές τις σαράντα ημέρες που διανύουμε. Είχαμε τη ξεκούραση, τι μεγάλο πράγμα θα ήταν στον οργανισμό, και να είναι πιο απλά φαγητά, με λαδερά, με το ψάρι που είναι μια ελαφρά τροφή και τη βρίσκουμε τόσες φορές μέσα στο Ευαγγέλιο. Και εν τούτοις δεν το κάνουμε, πηγαίνουμε κόντρα. «Μα το έχω ανάγκη». Δεν είναι θέμα τέτοιο. Εάν το έχεις ανάγκη, δεν υποχρεούσαι, μάλιστα επιβάλλεται. Αλλά πολλοί μας δεν το έχουμε ανάγκη και κάνουμε το τελείως αντίθετο, με αποτέλεσμα την υγεία μας. Και με την Εκκλησία δεν είμαστε καλά, δηλαδή με την ψυχή μας, και με την υγεία μας δεν είμαστε καλά. Αν όμως, λέγω, μας το πει ο ιατρός, θα μας το κόψει. Αν το πει ο Χριστός, δεν το κόβουμε. Ο Χριστός

δεν έχει δύναμη πλέον. Είναι αδύνατος σ' αυτό το θέμα. Και εν τούτοις, αγαπητοί μου, η νηστεία, η οποία παρουσιάζεται στην Εκκλησία με διάφορες μορφές τον χρόνο, έχει τον λόγο της από την πρώτη εποχή, δηλαδή από τότε που υπάρχουν οι δύο άνθρωποι στον κόσμο. Από τότε που υπάρχουν οι δύο άνθρωποι στον κόσμο, από τότε υπάρχει η νηστεία. Η νηστεία είναι δοσμένη από τον Θεό. Δεν την έφτιαξαν οι άνθρωποι. Ουδέποτε ο άνθρωπος νομοθετεί κατά της κοιλίας του, να τρέφει τις άλλες. Πάντοτε της χαρίζεται, της κοιλίας του, ο άνθρωπος, εκτός ορισμένων που έχουν αυστηράν θέληση. Αυτοί κατορθώνουν να επιβάλλονται. Εμείς οι υπόλοιποι πάντοτε χαριζόμεθα στην κοιλία μας. Ο Μέγας Βασίλειος λέγει ότι η νηστεία ενομοθετήθη μέσα στον Παράδεισο. Την πρώτη εντολή την έλαβε ο Αδάμ: «Εκ του ξύλου», λέει,

Γνώσεως πονηρού και αγαθού, ουφάγεσθε, το ουφάγεσθε νησίασε στην ομοθεσία, να μισάει του είπε, να νησέψει από ένα, από όλα μπορεί να πάει, από ένα δεύτερο να μισάει, είπε να νησέψει από τον Παράδεισο, γιατί εξώσει ο Αδάμ και η Ευά εκ του Παραδείσου, από την κοιλία του, δεν ενίστεψε απ' τα που στυποθέτω να ενίστεψε.

Από τότε είναι η νηστεία. Ότι η νηστεία είναι ένα μεγάλο όπλο και το ήξεραν οι άνθρωποι εκ παραδόσεως, αποδεικνύεται στη Νινευή. Τη Νινευή την έσωσε η νηστεία. Βγαλμένη απόφαση: «Τάδε λέγει Κύριος. Τρεις ημέρες και η Νινευή καταστραφήσεται». Τι διέταξε ο βασιλεύς στη Νινευή; Τι προέβαλε; Νηστεία. Όχι στους μεγάλους και στους μικρούς· ούτε τα μικρά δεν φάγανε. Και στα ζώα, και αυτά τα νήστεψαν. Ούτε φαγητό ούτε πότισμα. «Ποιος ξέρει», λέει, «μήπως μεταμεληθεί ο Θεός;» Και μεταμελήθη ο Θεός και δεν την κατέστρεψε τη Νινευή. Πού ξέρανε ότι η νηστεία είναι μια τόσο μεγάλη αρετή και έχει μια τέτοια μεγάλη δύναμη;

Εάν χρησιμοποιηθεί η νηστεία, είναι σαν να χρησιμοποιηθεί όχι ατόμου, υδρογόνου βόμβα. Τέτοια δύναμη έχει η νηστεία. Ας κηρυχτεί μια τριήμερος νηστεία, να ιδείτε πού θα πάνε τα παράνομα ζευγάρια. Να ιδείτε πού θα πάνε τα κρεβάτια των πόρνων και των μοιχών. Να ιδείτε πού θα πάνε οι ντισκοτέκ, τα νάιτ κλαμπ και λοιπά. Θα διαλυθούν όλα. Δεν αντέχουν στη νηστεία. Όλα τα σκουλήκια αυτά της πορνείας και της μοιχείας και της διαφθοράς τρέφονται, τρέφονται όταν τους περισσεύει η τροφή. «Επαχύνθησαν». Ο Ιώβ λέγει ότι η σάρκα του ανθρώπου είναι ένας βόρβορος, μια λάσπη. Όσο την τρέφει, είναι τόσο μαλακιά που κυλιέται το γουρουνάκι μέσα εκεί. Όταν ξηρανθεί ο βόρβορος, ουσία της κυρίας αναπαύεται.

Γουρούνι δεν μπαίνει μέσα. Έτσι είναι ο σατανάς μέσα στον άνθρωπο. Δοκιμάστε στον εαυτό σας, όσοι είσαστε ακράτορες σαρκικώς. Κάντε μια νηστεία τριήμερον και ελάτε να με βρείτε, να ιδείτε τα αποτελέσματα. Και εν τούτοις δεν χρησιμοποιείται αυτή η μεγάλη αρετή. Αν θέλει ο άνθρωπος να προκόψει πνευματικώς και να τύχει ποτέ αυτού του τριπτύχου που έτυχαν όλοι οι άνθρωποι του πνεύματος, θα πρέπει να ξεκινήσει από τη νηστεία. «Νηστεία, αγρυπνία, προσευχή, ουράνια χαρίσματα λαβών». Εάν δεν νηστέψεις, δεν μπορείς να αγρυπνήσεις. Με φορτωμένο στομάχι δεν μπορείς να αγρυπνήσεις. Αν δεν νηστέψεις, να αγρυπνήσεις, δεν μπορείς να προσευχηθείς. Κατά συνέπεια, στερείσαι όλων των χαρίτων που απορρέουν από την προσευχή.

Λοιπόν, υπάρχει από τότε που υπάρχουν δύο άνθρωποι. Τη συναντούμε μάλιστα όχι όπως τη συναντούμε εμείς σήμερα· τη συναντούμε σε πρόσωπα, σε μεγάλα γεγονότα, αυστηρά νηστεία. Αν η νηστεία δεν ήταν τίποτα, ο Χριστός γιατί να νηστεύει σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες;

Ο Αδάμ εξώσθη από την κοιλία του, και εκεί που εξώσθη ο Αδάμ έρχεται και νηστεύει ο Χριστός και του αποδεικνύει του Αδάμ ότι: «Αδάμ, αν επρόσεχες, δεν θα εξωνόσουν. Εγώ νηστεύω και σου δείχνω, και στους απογόνους όλους, τον τρόπο, αν θέλετε να γλιτώσετε, να μη μείνετε έξω αλλά να γυρίσετε μέσα». Και νηστεύει ο Χριστός. Και γράφει ο Πέτρος στην επιστολή του, υπογραμμών: «Υπολιμπάνων υμίν υπογραμμόν, ίνα τοις ίχνεσιν αυτού περιπατήσητε». Δεν είχε την ανάγκη ο Χριστός της νηστείας, αλλά υπέδειξε σ' εμάς δρόμο τι πρέπει να ακολουθήσουμε, αν θέλουμε να ξαναγυρίσουμε στον Παράδεισο.

Η ακρασία μάλλον και η αμετανοησία ήταν τα δύο βασικά θέματα που εξώθησαν τον Αδάμ και την Εύα εκ του Παραδείσου. Και δεν ενήστεψαν, αλλά και δεν μετενόησαν εκ των υστέρων. Όταν ο άνθρωπος επιστρέφει διά της ταυτοπαθείας και τακτοποιεί τα θέματά του, τι πρέπει να κάνει; Και να νηστέψει και να μετανοεί. Πράγματα τα οποία και τα δύο εμείς δεν τα κάνουμε όπως θα έπρεπε. Ούτε νηστεύουμε και, αν νηστεύουμε, σαν αγγαρεία, πράγμα το οποίο ο Θεός δεν το θέλει. «Ιλαρόν γαρ δότην» ζητάει ο Θεός. Να προσφέρεις κάτι, έστω και μια θυσία δικιά σου, στο βωμό της θυσίας θέλει όμως. «Αν ο Χριστός δεν νηστεύει, εγώ ποιος είμαι που θα νηστέψω; Ο αμαρτωλός, ο έτσι, ο αλλιώς;» Εμείς μάλιστα ζητούμε να βρούμε δικαιολογίες

να μην υποβληθούμε σ' αυτή τη νηστεία. Ο Χριστός λοιπόν, λέγω, ενήστεψε σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες. Ούτε έφαγε ούτε ήπιε. Αν διαβάσετε, αλλά διότι δεν διαβάζουμε δεν το ξέρουμε, στο τέταρτο του Ματθαίου και στο τέταρτο του Λουκά θα βρούμε και στις δύο αυτές περιπτώσεις τον Χριστό που έχει νηστέψει. Εκτός αυτού, ενήστεψε ο Μωυσής σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες ή δεν ενήστεψε; Και τι είχε ως αποτέλεσμα; Τι ήταν η νηστεία; Να προετοιμαστεί για να πάρει τον Λόγο του Θεού στο όρος Σινά, τον γραμμένον επί λιθίνων πλακών. Αυτή είναι η νηστεία που κάνουμε εμείς τώρα τις σαράντα ημέρες. Νηστεύουμε κι εμείς και εξαγνίζουμε τον εαυτό μας.

λάβουμε τον Λόγο του Θεού σεσαρκωμένον εκ της Παναγίας Παρθένου. Εμείς δεν τον παίρνουμε πάνω σε πλάκες τώρα τον Χριστό, μα τον γεννάει η Παναγία άνθρωπο. Αυτή είναι η νηστεία, αυτόν τον σκοπόν έχει. Επίσης, ο προφήτης Ηλίας ενήστεψε ή δεν ενήστεψε 40 μέρες και περπατούσε κιόλας, και περπατούσε, διότι όταν ο προφήτης Ηλίας έφυγε για να περπατήσει, για να φτάσει στο Χωρήβ, του έδωσε ο Θεός μία εγκρυφία, μια λαγάνα αγγελική, και νερό και ύπνο. Και με την τροφήν αυτήν επερπάτησε 40 μέρες και 40 νύχτες και πήγε στο όρος το Χωρήβ. Και ξέρετε, είναι δύσκολο να νηστέψεις το νερό, να στερηθείς το νερό.

Σε αυτά τα ζώα, στις καμήλες, τις έχει ο Χριστός μας εφοδιάσει κατά τέτοια έννοια, ώστε να έχουν μέσα λοβούς που να έχουν νερό, εκτός της τροφής, που μπορούν να αντέξουν ένα μήνα. Είναι δύσκολο πράγμα και όπου συναντούμε μεγάλες νηστείες, συναντούμε σε περιπτώσεις και ασιτία, νηστεία. Και σήμερα άνθρωποι και παλαιότερον, όταν ενήστευαν, ενήστευαν και το νερό ή το έπιναν με μεγάλη βία, από το νερό. Ξέρετε, εύκολα ο άνθρωπος μπορεί να νηστέψει βρωματικώς, αλλά το νερό όμως το αισθάνεται μεγάλη ανάγκη και εντούτοις όμως πιέζει τον εαυτό του, εάν θέλει βέβαια, και το νηστεύει. Δεν το προσέχουμε όμως αυτό, θα πούμε πώς αυτοί τα έκαναν, πώς αυτοί ενήστευαν, πώς αυτοί το κατόρθωσαν.

Ας το προσέξουμε, ας το διαβάσουμε. Λέγει στο Δευτερονόμιο: «Τότε έμεινα, λέει, εν τω όρει τεσσαράκοντα ημέρας και τεσσαράκοντα νύχτας, άρτον δεν έφαγα και ύδωρ δεν έπια. Και έδωκε εις εμέ ο Κύριος τας δύο λιθίνας πλάκας, γεγραμμένας δια του δακτύλου του Θεού». Αυτό που σας διάβασα είναι του ιδίου, το διηγείται ο ίδιος. «Έμεινα εν τω όρει», το λέει ο Μωσής, «έμεινα εν τω όρει τεσσαράκοντα ημέρας και τεσσαράκοντα νύχτας, άρτον δεν έφαγον και ύδωρ δεν έπιον, και έδωκεν εις εμέ ο Κύριος τας δύο λιθίνας πλάκας, γεγραμμένας δια του δακτύλου του Θεού». Τα γράφει ο ίδιος για να τα ακούσουμε εμείς. Δεν ξέρω πώς εσείς σκέπτεστε και πώς μέλλετε να ενεργήσετε επάνω στο θέμα αυτό.

Συναισθηματικά. Πάντως...

Ο Χριστός μας, την Εκκλησία, την έχει βάλει σαν μια μεγάλη αρετή και φροντίσετε, άλλος λίγο και άλλος πολύ, άλλος τέλεια και άλλος κατ’ οικονομία, πάντοτε να νηστεύουμε. Θυμούμαι μία ψυχή που έχει κοιμηθεί τώρα, που λόγω της ασθενείας δεν έπρεπε να φάει τίποτα άλλο παρά κρέας. «Πώς, λέει, να κάνω, κύριε Παναγόπουλε;» Λέω: «Νυχθημερόν;» «Λοιπόν, δεν μπορώ να το νηστέψω γιατί θα πεθάνω. Το τρώω, λέει, ανάλατο, δεν βάζω τουλάχιστον αλάτι. Να νηστέψω κι εγώ τουλάχιστον τη γεύση αυτή, να τιμωρήσω τη γεύση μου. Να διατηρήσω το σώμα μου, αλλά να τιμωρήσω τουλάχιστον τη γεύση μου». Και δεν έβαζε αλάτι, λίγο αλατάκι να το νοστιμίσει, να το φάει. Άμα ο άνθρωπος θέλει, έχει να ωφεληθεί και σωματικώς, όχι μόνο πνευματικώς.

Εκείνο που, επιπροσθέτως, θέλω ακόμη να επιστήσω την προσοχή είναι ότι οι περισσότεροί μας είμαστε παιδιά κακών μανάδων. Δεν μας έμαθαν οι μανάδες μας από μικρά να νηστεύουμε. Και πρέπει να μάθουν τα παιδιά να νηστεύουν από μικρά, όχι δυναμικά, να φτάσουν σε ένα βαθμό τέτοιον.

Μόνα τους να το, αν δεν το επιζητήσουν, τουλάχιστον να μην λυσσάνε να αρτύσουν. Σήμερα βάλλονται τα παιδιά βέβαια των χριστιανικών οικογενειών, διότι όταν βγούνε έξω τα παιδιά με ψωμί και χαλβά, θα τα κοροϊδεύουν τα άλλα, τα βουτυρόπαιδα. Και χρειάζεται περισσότερο κόπο, γιατί περισσότερες μανάδες τα βλέπουν ως αντικείμενα τα παιδιά. Δεν τα βλέπουν ως προσωπικότητες, δεν τα βλέπουν σαν πνεύμα, τα βλέπουν μόνο σαν σάρκα.

Έχουν ζυγαριά και τα ζυγίζουν μήπως δεν βγαίνουν στα κιλά. Τι γίνεται αναφορικώς με την ψυχή και τι καταστροφή γίνεται, δεν. Μάλιστα ακούγεται ελαφρώς να συζητείται και να λέει: «Μικρό παιδί είναι, τι ξέρει; Ξέρεις εσύ που είσαι η μεγάλη». Τότε, εφόσον είναι μικρό παιδί, να μην το βαφτίσεις κιόλας. Δεν ήξερε, γιατί το βάφτισες; Να μην το κοινωνείς κιόλας. Γιατί το κοινωνείς, εφόσον δεν ήξερε; Γιατί το κοινωνείς; Έτσι είναι, δεν είναι έτσι. Χρειάζεται από μικρό να παιδαγωγηθεί και μάλιστα να γίνεται και ερμηνεία, αν κάποιος στο σπίτι είναι ανάγκη να φάει λόγω ασθενείας, να του γίνεται ερμηνεία γιατί αυτός πρέπει να φάει, να ξέρει σιγά Τώρα βέβαια, όταν βγει, θα κάνει την τροχιά του ως επί το πλείστον. Είναι λίγα παιδιά εκείνα τα οποία παραμένουν στα πατροπαράδοτα του σπιτιού, τα υπόλοιπα θα κάνουν την τροχιά τους, αλλά θα γυρίσουν πίσω.

Στο δηλώνω εκ προοιμίου, θα γυρίσουν πίσω. Θα κάνουν την τροχιά τους όπως κάνει η Γη, αλλά θα γυρίσουν πίσω τα παιδιά αυτά, θα θυμηθούν του σπιτιού, θα θυμηθούν της μητέρας, της γιαγιάς, του πατέρα, θα τα θυμηθούν. Θα παρασυρθούν για μια στιγμή από το ρεύμα ίσως, δεν το εύχομαι, αλλά αν παρασυρθούν, αλλά διότι έχουν σπέρματα, διότι πρόλαβες και έγραψες εσύ, πρέπει να σβήσουν οι άλλοι για να γράψουν επάνω στο γραμμένο. Μην αφήνεις τον διάβολο, ή μην γράφει ο διάβολος πρώτα τα δικά του, της σαρκός, του κόσμου, της απιστίας. Να γραφούν τα σωστά πρώτα. Τότε θα έχεις επιτυχίες. Θα γυρίσει. Δεν θα το δει το σώμα σου και τα υλικά σου μάτια ίσως, την επιστροφή του. Θα το δει όμως το πνεύμα. Απαραιτήτως θα γυρίσουν. Και όταν μάλιστα υπάρχουν ευσεβείς, ταπεινοί γονείς...

προσεύχονται, να βοηθιούνται και τα παιδιά, όχι μόνο από τη γνώση και από τα λόγια τα δικά μας, αλλά από την προσευχή, από τον Χριστό, τότε έχουνε περισσότερα φτερά και περισσότερες πιθανότητες να γυρίσουν πίσω. Γι’ αυτό προσέξετε, βάλετε τη νηστεία στο σπίτι σας. Μεγάλη αρετή. Μην τη διώχνετε, λέει ο Μέγας Βασίλειος. Μην τη διώξετε και πάει και σε μηνύσει στον νομοθέτη και σου τα πάρει είτε από ένδεια είτε από ασθένεια. Γιατί πολλοί λένε «νηστεύει ο δούλος του Θεού γιατί δεν έχει να φάει, εμείς το ψυγείο μας είναι γεμάτο». Πρόσεξε, λέει, είναι η νηστεία, μην τη διώχνεις. Η νηστεία μήπως πάει και σε καταγγείλει στον νομοθέτη, που είναι ο Χριστός, και σου τα πάρει και αδειάσει το ψυγείο ή σου δώσει καμιά αρρώστια και τα βλέπεις από μακριά και δεν μπορείς να τα φας.

Είναι ιδεολόγος ο Θεός. Παίρνει το κατσαβίδι και τα γυρίζει τα πράγματα και τα βάζει σε έναν τέτοιο τρόπο, που η μια σου αρρώστια να θέλει κολοκύθια και η άλλη να θέλει κρέας. Άντε να τα βγάλεις πέρα. Έχει δύναμη και να βλέπεις να τρέφεσαι με ένα κεσεδάκι γιαούρτι όλη τη ζωή. Να τα βάλεις με τον Θεό. Αν υπάρχει ασθένεια, δεν έχω κανένα λόγο. Θα συνεννοηθείς με τον πνευματικό, τον διακριτικό, και θα σου πει τι να κάνεις. Μην το κάνεις αφ’ εαυτού σου. Μην καταργήσεις Τετάρτη και Παρασκευή αφ’ εαυτού σου, μην γίνεσαι αντίχριστος. Την ημέρα εκείνη πέθανε ο Θεός, θα πενθήσεις. Είναι η μέρα για τη μάνα σου, για τον πατέρα σου και την τιμούμε πολλές φορές. Για τον Θεό σου δεν θα την τιμήσεις, και που είναι στο καλό σου; Την ημέρα εκείνη να φας κάτι το λιτότερο. Επίσης, προσέχετε γιατί βλέπουν τα παιδιά και κάνουμε ζημιά.

Χαριζόμεθα σε ξένους ανθρώπους που έρχονται στο σπίτι μας ημέρες νηστίσιμες. Δεν μαγειρεύει το σπίτι. Ελάτε μια άλλη μέρα να σφάξω το παιδί μου, να σας κάνω τραπέζι. Σήμερα το σπίτι δεν μαγειρεύει. Όχι, ο κύριος τάδε ή η κυρία τάδε ήρθαν, αυτοί ξένοι και λοιπά, να βγάλουμε τον Χριστό από τη μέση, να βάλουμε τους ανθρώπους, γιατί θα φύγει και ο Χριστός. «Αφού με διώχνεις ό,τι ώρα θέλεις εσύ, θα φύγω εγώ μόνιμα». Και τότε θα τα βγάλεις πέρα εδώ; Πώς θα τα βγάλεις πέρα; Δεν είναι λοιπόν τυχαίο γεγονός. Είναι κάτι και κάνουμε ντρέλες. Δεν είναι σωματοκτόνος, δεν έχει σκοπό να στείλει στο θανατόριο ούτε να γεμίσει νευρολογικές κλινικές. Είναι παθοκτόνος. Αν τα νιάτα νηστεύανε, τα διαφθορεία θα είχαν κλείσει. Αλλά διότι δεν νηστεύουν και τα τρέφουν μάλιστα παραπάνω, γι’ αυτό ακριβώς θέλουνε διέξοδο τα καμίνια αυτά και καίνε και τους ίδιους και καίνε και τους άλλους. Γιατί το σώμα είναι ένα καμίνι φλεγόμενο.

όταν πας με λάδι να σβήσεις το καμίνι, παίρνει μεγαλύτερη φωτιά και γεννάει περισσότερο. Αν διαβάζετε την Πατερική Θεολογία πώς εκφράζονται αναφορικώς με το θέμα της νηστείας, θα πείτε: «Τι κάνουμε εμείς εδώ πέρα; Τι ξέρουμε εμείς;» Εμείς.

Νομίζω ότι, εάν υπήρχε γνώση επάνω σε αυτόν τον θεσμό, δεν θα ήταν τόσο παρεξηγημένος θεσμός, αλλά θα εχρησιμοποιείτο και η ωφέλεια θα ήταν μεγάλη. Απλώς λίγα λόγια στο τόσο μεγάλο θέμα. Γιατί, όταν μιλάς για ένα θέμα που είναι 7.500 ετών, δεν μπορείς να το περάσεις μέσα σε 15 λεπτά. Εν πάση περιπτώσει. Ένα άλλο πάλι που θα μπορούσα να φέρω υπόψη, το οποίο και εσείς το αντιμετωπίζετε καθημερινώς, αν όχι εσείς οι ίδιοι, τουλάχιστον το ακούτε και το βλέπετε.

Έχει γίνει δόγμα στους περισσοτέρους και μάλιστα στα νεαρά, στα νιάτα, στα αγόρια και στα κορίτσια, οι προγαμιαίες σχέσεις. Δηλαδή, αν παρουσιαστούν σήμερα χίλιοι να φτάσουν στον γάμο, ζήτημα αν ένας-δύο εκ των χιλίων αξίζει τα στεφάνια τα οποία του βάλουν στο κεφάλι. Και έχει περιεχόμενο αυτό το «δόξῃ καὶ τιμῇ στεφάνωσον αὐτούς». Για ποιο λόγο να στεφανώσω; Για τον αγώνα που κάνανε και έφτασαν εδώ παρθένοι. Και «χαίρε, Ησαΐα», «Ησαΐα χόρευε, η Παρθένος». Τώρα πρέπει να λέει «κλαίγε για την πόρνη, κλαίγε για τη μοιχαλίδα, κλαίγε για την παλλακή». Έτσι πρέπει να τροποποιηθεί το τροπάριο αυτό της Εκκλησίας που καλεί τον Ησαΐα να χαρεί.

Εχάρη όταν είδε και έγραψε για την Παναγία μας: «Ιδού η Παρθένος εν γαστρί έξει και τέξεται υιόν». Οι προγαμιαίες αυτές σχέσεις, όπως ξέρετε, δεν έχουν την πραγμάτωση του σκοπού του γάμου. Αλλά δηλαδή τι έχουν; Δεν έχουν την τεκνογονίαν οι προγαμιαίες σχέσεις. Δεν σπεύδει να συνέλθει με τον Α ή με τη Β αυτός ή αυτή για να σπεύσουν να κάνουν παιδιά. Όχι. Απλώς να ηδονιστούν. Και αντιλαμβάνεστε τώρα πού πηγαίνει το θέμα και το ξέρετε άλλωστε, ίσως και εκ πείρας αλλά και από άλλη γνώση απ’ έξω. Αν γνώριζε ο άνθρωπος πώς έχουν τα θέματα αυτά, ένα μεγάλο ποσοστό. Τι λέτε;

Θα κοίταζε κάπως αλλιώς να ρυθμίζει και κάπως αλλιώς θα στεκόταν μπροστά στο θέμα αυτό. Γιατί... Γιατί, όπως μιλούσα με έναν φοιτητή της Ιατρικής πηγαίνοντας προς τα Σπάτα, μου είπε ότι ο Θεός, λέει, έφτιαξε και γυναίκα. Ασφαλώς, έφτιαξε και γυναίκα. Έγινε νυμφαγωγός. Την έφτιαξε και την επήγε στον Αδάμ. Είναι αλήθεια αυτό. Με αυτό τι θέλεις να πεις; Του λέγω: «Γιατί την έφτιαξε; Διά την άσκηση; Διά την άσκηση; Όχι για τη διαιώνιση, να υπάρχει κόσμος, να αυξηθεί ο κόσμος; Η εντολή πώς είναι;»

Τι εντολή έδωσε σε αυτό το πρώτο ζευγάρι ο Θεός; Τους έφτιαξε και τους απόλυσε ή τους είπε «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε τη γη»; Αυξάνεσθε, πληθύνεσθε, κατακυριεύσατε. Για ποια από αυτά είσαι συμμορφωμένος; Βάλ’ τα μου στη σειρά. Εσύ που θέλεις τώρα τη γυναίκα που έφτιαξε ο Θεός, πριν την πάρεις ως γυναίκα νόμιμο, πληροίς αυτούς τους τρεις λόγους; Για αύξηση, για να πληθυνθείς, για να γεμίσεις τον κόσμο; Γιατί το κάνεις; Εκεί θα το πάμε; Πού θα το πάμε; Μου είπες ότι ο Θεός την έφτιαξε. Για ποιο σκοπό την έφτιαξε; Δεύτερον, σε ρωτώ ένα πράγμα: την έφτιαξε...

και την έδωσε ή έκαμε και τίποτα άλλο; «Και ευλόγησεν αυτούς και είπεν». «Και ευλόγησεν αυτούς και είπεν». Εσύ, αυτή που ζητάς, που δεν στέκεσαι στη μία, πηγαίνεις και παρακάτω, πηγαίνεις και παραπέρα, αυτές που ζητάς είναι ευλογημένες και πραγματοποιούν τον σκοπόν που ο Θεός έφτιαξε τη γυναίκα; Γιατί ο Θεός είπε «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», εσύ το τροποποιείς και λες «ηδονίζεσθε», για ηδονή παρακάτω, όχι. Και αν μάλιστα συλλάβει και πει ότι δεν το πετάει, θα έχουμε και τα επακόλουθα. Τα ξέρετε αυτά. Αν δεν τα ξέρετε από ατομικό πειραματισμό, τα έχετε ακούσει. Και εντούτοις δεν γνωρίζουν πώς έχει το θέμα, το πώς ο Θεός έφτιαξε τον άνθρωπο.

Τι νόμο του έθεσε αυτού του ανθρώπου για να προχωρήσει στον δρόμο. Θα σας μεταφέρω τρεις περιπτώσεις. Η μία είναι στη Γένεση, είναι αυτό το οποίο είπα. Αναφέρεται στη Γένεση, στο πρώτο κεφάλαιο της Γενέσεως, εκεί που ομιλεί γενικά για τον κόσμο, στο εδάφιο 27. Λέγει εκεί: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ’ εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν». Κατ’ εικόνα Θεού τον εποίησε τον άνθρωπο. «Άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς», άνδρα και γυναίκα, «και ευλόγησεν αυτούς ο Θεός». Λέγω, είναι ευλογία. «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην».

Είπε όταν έφτιαξε το πρώτο ζευγάρι. Έγινε κόσμος πολύς, ημάρτησε, εξέκλινε μέχρι ενός. Κάνει τον κατακλυσμό και τους κατακλύζει όλους πλην της οικογενείας του Νώε. Νώε. Και το ξέρετε ότι ο κατακλυσμός διέσωσε οκτώ ψυχές: τον Νώε, την κυρία Νώε, Σημ, Χαμ και Ιάφεθ, τα τρία παιδιά του και τις τρεις γυναίκες τους, όγδοος ο Νώε.

Αυτοί επέζησαν του κατακλυσμού και έμειναν πάλι ενώπιος ενωπίω, η οικογένεια με τον Θεό, όπως γράφει στο 9ο κεφάλαιο, στίχος 1. Ακούστε τα ίδια λόγια: «Και ευλόγησεν ο Θεός τον Νώε και τους υιούς αυτού και είπεν αυτοίς· αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην».

«Κατακυριεύσατε αυτής». Στον στίχο 1, μετά τον κατακλυσμό. Πρώτα έκανε μια συμφωνία με το πρώτο ζευγάρι. Τώρα κάνει με 8 ανθρώπους μια καινούργια συμφωνία. Και λίγο πιο κάτω, στο 7ο εδάφιο του ιδίου κεφαλαίου, λέγει: «Υμείς δε αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην». «Και κατακυριεύσατε αυτής». Επιμένει ο Θεός. Τα ίδια λόγια τα λέγει μέσα σε ένα διάστημα χιλιάδων ετών και επιμένει. Πώς τώρα θα έρθεις εσύ να το τροποποιήσεις αυτό, και εγώ, και να πω «ξέρεις, υπάρχουν πολλές γυναίκες»; Υπάρχει μια γυναίκα και μου εδόθη η γυναίκα αυτή. Αν η γυναίκα είναι απόρροια ευλογίας, δικαιούσαι μια γυναίκα και, αν αποθάνει η πρώτη...

δικαιούσαι και δεύτερη, εάν δεν εγκρατεύεσαι. Αν εγκρατεύεσαι, μείνε εκεί. Όμως μόνος σου το χέρι δεν μπορείς να βάλεις. Πολλοί εδώ τροποποιούν, όπως μου το τροποποίησε και ο νεαρός αυτός. «Εγώ, λέει, άλλωστε, δεν πηγαίνω με παντρεμένες, που υπάρχει νόμος “ου μοιχεύσεις”. Εγώ πηγαίνω, λέει, με συνομήλικές μου ή με άλλες ανύπαντρες». «Δηλαδή, εσύ πορνεύεις;» «Ναι, μου λέει, δεν υπάρχει νόμος για την πορνεία. “Ου μοιχεύσεις” είπε ο Θεός, δεν υπάρχει νόμος “ου πορνεύσεις”». Πού είμαστε; Του λέγω: «Στον νόμο του Μωυσέως ή στον νόμο της Χάριτος;»

Οι Γραφές ισχύουν σήμερα; Μόνον η Παλαιά Διαθήκη ή και η Καινή Διαθήκη; Πόσα δηνάρια έδωσε στον άνθρωπο εκεί που ήτανε στο πανδοχείο; Πόσα δηνάρια έδωσε; Έδωσε δύο, δεν έδωσε ένα. Τι λέγει η Καινή Διαθήκη αναφορικώς με την πορνεία; «Αλλά ο νόμος λέγει “ου μοιχεύσεις”, δεν λέει “ου πορνεύσεις”». Γνωρίζεις ότι υπάρχει και δεύτερος νόμος που είναι γραμμένος στο Δευτερονόμιο; Για διάβασε το Δευτερονόμιο. Έλεγε και «ου φονεύσεις» ο νόμος, αλλά στο Δευτερονόμιο λέει να φονεύεις. Και ο προφήτης Ηλίας σφάζει 450 με το χέρι του και 50, και είναι και άγιος.

Ο Θεός έχει πει και να φονεύσεις. Έχει κάνει εξαιρέσεις. Στο Δευτερονόμιο λοιπόν ομιλεί και περί πορνείας. Αλλά εγώ σου αφήνω τα παλιά. Έρχομαι στα καινούργια. Άνοιξες ποτέ το Ευαγγέλιο να δεις τι λέγει ο Θεός, τι λέγει ο Παύλος, το στόμα αυτό του Θεού, τι έχει γράψει; Γιατί, όταν ομιλεί ο Παύλος ή γράφει ο Παύλος, ομιλεί ο Χριστός. Αυτός είναι εκείνος που κινούσε την αυτού ψυχή. Ακούστε λοιπόν μερικά παραγγέλματα της Γραφής επάνω στο θέμα της πορνείας. Στην Α΄ Κορινθίους του Παύλου, στο 6ο κεφάλαιο, στίχος 13, λέει: «Το σώμα ου τη πορνεία, αλλά τω Κυρίω». Το σώμα σου, λέγει, μην το διαθέσεις στην πορνεία, αλλά εις τον Θεόν, στον Χριστό.

γίνει δηλαδή ναός Πνεύματος Αγίου. Στο ίδιο κεφάλαιο, στίχος 18, λέγει: «Φεύγετε την πορνεία, φεύγετε». Όχι αντισταθείτε, ούτε παλέψετε με την πορνεία. «Φεύγετε την πορνεία». Σε όλα τα αμαρτήματα στάσου να παλέψεις. Πρόκειται περί σαρκικού θέματος, φύγε. Δεν υπάρχει εμπιστοσύνη. Γι' αυτό ακριβώς και φτάνει στο σημείο η πατερική θεολογία να λέγει: «Σε όλους θα πεις την καλημέρα, δεν έχεις δικαίωμα να μην πεις καλημέρα. Και σε αυτόν που σου σκότωσε το παιδί ακόμη. Δεν θα πεις καλημέρα όμως εκείνον με τον οποίο αμάρτανες ή κοιτάζεσαι και υπάρχει εκδοχή να αμαρτήσεις. Σε αυτόν δεν θα του πεις καλημέρα. Θα αλλάξεις σύνορο, θα φύγεις μακριά, θα κλείσεις την πόρτα, θα κλείσεις το τηλέφωνο, θα γυρίσεις τις πλάτες. Δεν θα πεις καλημέρα, γιατί υπάρχει εκδοχή διά της σαρκός

ο σατανάς να με ξαναβάλει στο χέρι». «Φεύγετε», λέει, «την πορνεία, φεύγετε». Όχι αντισταθείτε, φεύγετε την πορνεία. Μα έχω ορμές, ζητώ διέξοδον. Νόμιμα και ηθικά: «Δια τας πορνείας έκαστος την εαυτού γυναίκα εχέτω». Να παντρευτείς, να πάρεις τη γυναίκα σου, να πάρεις τον άντρα σου, αν είσαι γυναίκα. Δεν σε στερώ. Εφόσον πυρούσαι, δεν έχεις τη δύναμη, να παντρευτείς. Τι περιμένεις να γίνεις 50 ετών και να σου φέρει προίκα η γυναίκα, να σε προικίσει, και να μου γυρίζεις όλα τα χρόνια, να μου τσαλαβουτάς από εδώ και από εκεί; Και εσύ τι περιμένεις να γίνεις 40 ετών και να μην μπορείς με διαστολή να γεννήσεις ένα παιδί και να στο παίρνουν με καισαρική εκ προοιμίου, για να βγάλεις ένα παιδί; Στύβεσαι σαν λεμόνι όλα τα χρόνια και

έρχεσαι τώρα στο στεφάνι και στον Χριστό, τη λεμονόκουπα, το σώμα το δικό σου και το σώμα του ανδρός. Παντρέψου από τότε που παντρεύτηκε η Παναγία, 14 χρονών, 15 χρονών. Από τότε. Πριν φτάσει σε πόρνες, λέει ο Άγιος Ιγνάτιος, πριν φτάσει σε εραστάς, λέγει, ο άνθρωπος πρέπει να έρθει στον γάμο. Γυναίκα, λέγει ο Θεός, πότε πρέπει να είναι; Από την ημέρα που θα έχει τα γυναικεία της είναι έτοιμη προς γάμον. Αλλά εμείς, να κάνει περιουσία, να φτιάξει διαμέρισμα, να πάρει αυτοκίνητο, να πάρει έγχρωμη τηλεόραση, να πάρει, να πάρει, να πάρει, κι ας πορνεύουμε, κι ας μοιχεύουμε, κι ας συρόμεθα σαν τους αλήτες από εδώ και από εκεί. Όχι, από τότε. Θα ζητήσει λόγο ο Θεός, αδιαφόρως τι φτιάξαμε εμείς και τι χίμαιρες φτιάξαμε εμείς. Οι γονείς μας, η πεθερά μου 14 ετών επαντρεύτηκε. Έκαμε δεκατέσσερα παιδιά.

Η μητέρα μου 17 ετών επαντρεύτηκε και έκαμε 13 παιδιά και δεν ξέρω πόσες άλλες. Έζησαν, έζησαν λίγο κατώτερα, έζησαν λίγο, ξέρω εγώ τι, σαν κι εμάς δεν φάγανε τόσα βούτυρα και τόσα μπισκότα όσα φάγαμε εμείς. Δεν παίζει κανένα ρόλο. Όμως επετέλεσαν τον προορισμό τους. Εάν θα ήθελε ο άνθρωπος να γλιτώσει από αυτά, θα μπορούσε να βρει έναν τρόπο. Και αν μάλιστα έκανε μια ζωή συντηρητική και λοιπά, πάλι θα μπορούσε. Να διαβάσετε, αν θέλετε, ένα παράλληλο το οποίο υπάρχει στον Δανιήλ. Το βιβλίο του Δανιήλ υπάρχει μέσα εκεί. Πώς τα παιδιά αυτά, Σεδράχ, Μισάχ και Αβδεναγώ, αυτός ο Δανιήλ με τους άλλους, όταν ήσαν αιχμάλωτοι, ενήστευαν λόγω της θρησκείας των. Το έφεραν από την πατρίδα τους αυτό, το έφεραν από το σπίτι τους αυτό.

Καταλαβαίνετε, τα παιδιά που ενήστευαν εκεί, αν ήταν δυνατόν να πηγαίνουν με πόρνες, αν ήταν δυνατόν να πηγαίνουν να έχουν διεξόδους. Και το έδειξε ακόμη πιο πολύ ο Ιωσήφ ο Πάγκαλος, ο οποίος θα μπορούσε να ενδώσει στην κυρία του και να το θεωρούσε και κολακευτικό ότι είχε φιλενάδα την κυρία του και πέρασε χρόνια χρυσά, παρότι ήτο εκεί αιχμάλωτος, και όταν γύριζε κάποτε στην πατρίδα να διηγείται το πώς επέρασε. Όμως δεν το έκανε, δεν το έκανε. Προτίμησε να μπει φυλακή και δεν ενέδωσε να έχει φιλενάδα την κυρία του, που μπορούσε να περάσει, όπως θα λέγαμε εμείς, χρυσές ημέρες. Έχουμε γκρεμίσει τα βάθρα εμείς και δεν μπορούμε να σταθούμε και τα βλέπουμε αυτά όλα βουνό. Τα βάζουμε στη λογική, παίρνουμε μολύβι και χαρτί και κάνουμε λογαριασμούς αν κάνουμε ένα ή κανένα

πώς θα το θρέψουμε, πόσα γράμματα θα του μάθουμε και ούτω καθεξής. Δεν τα βλέπουμε τα πράγματα όπως τα έχει ο Θεός δοσμένα. Και είναι και οι ψεύτες γύρω μας, οι οποίοι μας λένε ότι... δεν χωράει η γη. Η Ελλάδα ερήμωσε. Πόσος κόσμος μπορεί να ζει στην Ελλάδα; Έρημα όλα είναι. Οι ελιές φέτος θα μείνουν πάνω στα κλαριά. Το πολυτιμότερο πράγμα. Δεν υπάρχουν άνθρωποι. Πόσος κόσμος μπορεί να ζει στην Αυστραλία ακόμη; Πόσος κόσμος μπορεί να ζει στον Καναδά; Εκατό εκατομμύρια κόσμος μπορεί να ζει. Αλλά η ανθρωπότης τα έφτιαξε έτσι. Κατά τους θεούς, ειρήνη, πράγματα, θαύματα, ευλογία του Θεού. Βλέπεις εκεί τόσα αναποδογυρίσματα υπάρχουν, τόσα χρήματα,

τόση ευμάρεια, από άλλα πράγματα υπάρχει μεγάλη δυστυχία, μεγάλη μιζέρια στο σπίτι. Δεν μπορούν να σταθούν, δεν μπορούν να συνεννοηθούν. Δεν υπάρχει τίποτα που να μην βλαστημηθεί και να μην έχει πικρία. «Απέχεσθαι υμάς από της πορνείας», γράφει στους Θεσσαλονικείς Α΄ 4, 3. «Πόρνους και μοιχούς κρινεί ο Θεός». «Τα μέλη του Χριστού ποιήσω πόρνης μέλη;» Πώς είναι δυνατόν; Το σώμα μου, το μέλος αυτό, το οποίο είναι του Χριστού, το βάφτισα και αποτελεί ένα κομμάτι από Αυτόν πλέον, ανήκω στην Εκκλησία, να το κάνω μέλος πόρνης; Και στο 6, 16 του Κορινθίους λέει: «Ο κολλώμενος τη πόρνη εν σώμα εστί». Αυτός που έρχεται σε σχέση με πόρνη μολύνει το σώμα του. Και αλλού γράφει, στο 6, 9: «Ούτε πόρνοι, ούτε ειδωλολάτραι, ούτε μοιχοί

κληρονομήσουν τη Βασιλεία των Ουρανών». Δεν έδωσε λοιπόν ο Θεός τον γάμο απλώς για ηδονή. Ούτε επιτρέπεται η πορνεία και τιμωρείται η μοιχεία. Σταματούμε μέχρι εδώ και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε σε μια μας άλλη ομιλία. Ο Θεός βοηθός.