Holy Scripture, Part 1

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

By the grace of God, I wanted to say something about a failing that, unfortunately, all of us so-called Orthodox Christians share. I do not know whether you realize that we Orthodox, more than anyone else, are utterly ignorant of Holy Scripture. And many times we marvel at certain heterodox Christians who speak to us, and we say, “They know Scripture by heart.” It is true that they know it by heart, because we do not know it at all. This is one of the chief areas, among others, in which the Orthodox Christian falls short. From what I read, I see that

if an Orthodox Christian knew Holy Scripture, he would not have so many unanswered questions, and at the same time he would be a great help to others. For a person to know Scripture, he must first read it. He will not learn it in his sleep. There are people who have never even read Scripture once. And when I say this, I do not mean a single chapter or a single verse; I mean the whole of Scripture. They have not read it. They have read many other things, but they have not read Scripture. That is precisely why these Orthodox Christians have so many questions. Our Christ

was challenged by the so-called Sadducees. In His day—as you may have noticed—there were Pharisees, there were scribes, and there were also the so-called Sadducees. They did not believe in the Resurrection. But do many Orthodox Christians truly believe in the Resurrection? If we believed that we shall rise again, and that our loved ones have not died but are alive, we would not behave as we do—only to be ashamed of ourselves afterward—and so often become the reason that others lose their faith as well.

Chapter 22.

In the Gospel of Matthew, chapter 22, beginning at verse 23, we find what I have just told you. It is the conversation of our Christ with the Sadducees, prompted by a question they asked Him. Listen to what they asked Him.

“The same day,” it says, “the Sadducees, who say that there is no resurrection, came to Him”—there is no Resurrection; you die, and that is the end of you—“and they questioned Him, saying, ‘Teacher, Moses said that if a man dies without children, his brother shall marry his wife and raise up offspring for his brother.’”

If a man died without having children, his brother was obliged to take the widow as his wife, so that a child might be born into that family, as we would say. “Now there were seven brothers among us. The first married and died, and having no offspring, left his wife to his brother. The same happened with the second and the third, down to the seventh.” They all died without leaving offspring. “Last of all, the woman also died. Therefore, in the resurrection”—which You speak about, for our Christ spoke of the Resurrection—“whose wife will she be of the seven?” Who will have her as his wife, they ask, if there is life beyond the grave? Whose wife will she be? This question belongs not only to the Sadducees, but also to Orthodox Christians who are unread and have never studied Scripture.

Indeed, they regard it as a real problem. “For they all had her.” Jesus answered, “You are mistaken, because you do not know the Scriptures.” In other words, Scripture tells us what things are like beyond the grave. If you read the Scriptures—if you would only condescend to read them—you would not have this question. It would already have been answered. And our Christ continues: “You are mistaken, because you know neither the Scriptures nor the power of God.” You do not even know the power of God or what God is going to do. “For in the resurrection they neither marry nor are given in marriage.” There are no married couples in the Resurrection, He says, after the Resurrection.

“But they are like the angels of God in heaven.” The angels are beyond the distinction of male and female. There is no longer any procreation. That is how it will be after the Resurrection, He says. “But concerning the resurrection of the dead, have you not read what was spoken to you by God, saying, ‘I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob’? God is not the God of the dead, but of the living.” And when the crowds heard this, they were astonished at His teaching. They offered no objection. It was all written there, yet for them it was shrouded in deep darkness, just as it is for us. And why do we have no sound understanding of these matters? Why do we go astray?

We do not study the Scriptures. We do not open them to see what Christ has said, to whom He has spoken, and what He has done for us. And yet it is a commandment from God that a person should read Scripture every day. For example, in the book of Joshua son of Nun, the successor of Moses, when you open to the first chapter, verse 8, do you know what it says? Let me render it for you: “This book of the Law shall not depart from your mouth”—it must never be far from you—“but you shall meditate on it day and night, so that you may know how to do everything written in it.” You must learn it, know it, and do everything that is written—not merely whatever you choose, O man. “Then you shall prosper, and He will make your ways prosperous, and

then you shall have understanding.” Then you will do well; then things will go well for you; then you will prosper and understand what it is all about. Yet this is the one book that lies neglected, as we were saying. Many people, of course, have it in their homes, but they do not know where they have put it, where it begins, or what is written inside it. We simply do not know it. And in the Wisdom of Sirach, chapter 6, verse 37, we find this: “Set your mind upon the ordinances of the Lord, and meditate continually on His commandments.” A person may learn everything, know everything, and master everything; but he has achieved nothing if he does not learn what God has written for him to do in this world, so that he may be with Him

in that world.

Why must Scripture be read? The answer is: because “all Scripture is inspired by God and profitable for teaching, for reproof, for correction, and for training in righteousness, so that the man of God may be complete, equipped for every good work.” This is what the Apostle Paul writes to Timothy in his Second Epistle, chapter 3, verse 16. John Chrysostom says that we often hold a photograph in our hands, and it moves us; it brings someone back to our memory and often teaches us something. Yet although we hold the Scriptures in our hands, he says, they mean nothing to us; they do not move us or speak to us. Listen to how he expresses it in his own words:

“When someone sets before himself the lifeless image of a child, a friend, or a relative”—he holds in his hand an image of his own child, and he feels that the departed person is there. If the person has died, he feels as though he were standing before him; he sees him. Or if the person is far away, he still has him before his eyes, sees him, remembers him, and feels as if he were beside him. Through that lifeless image, he pictures the absent person, thinks of him, and carries him within himself. “How much more, through their writings, may we enjoy the presence of the saints, possessing not images of their bodies, but images of their souls.” When we read the Apostles, the Holy Fathers, and the hymnographers in general, he says, we are reading their souls; their souls stand before us. What we possess is far more than the mere likeness captured in a photograph.

“For the words they spoke are images of their souls.” What they said came from within them; it is a part of their very being. The study of Scripture is also essential for the reason given by the divine John Chrysostom: “Just as land that has not been watered cannot bring forth ears of grain, even if someone sows countless seeds in it...” No matter how many seeds you sow in the earth, he says, if you do not water it, not one will sprout. “So also the soul, unless it is first watered by the Scriptures...” The soul is the same: dry and parched, like a thornbush. It will bring forth nothing good if a person does not read and know Scripture. “Even if someone pours out countless words,

it cannot display any fruit.” No matter how many words a person may speak, unless he is watered by the streams of the divine Scriptures, he cannot possibly understand what it is all about. And here is one more exhortation from the divine John Chrysostom: “We must continually apply ourselves to the divine Scriptures”—that is, you must remain in constant contact with the Scriptures. “For just as wine, when drunk, puts sorrow to rest”—just as you are cheered and strengthened when you drink a glass of wine, and it turns the heart toward gladness—“so Scripture, this spiritual wine, transforms the soul” through the reading of Scripture. I know many people who, in difficult moments and amid their troubles, seek counsel from Scripture. They make the sign of the Cross and open Scripture at random. Perhaps

the good God often answers their particular need, giving them an answer and a solution. Then they leap for joy, because they have received an authoritative answer—one brought down from Heaven itself. For I do not know whether you realize it, but this is Christ on paper. There, He was the Word (Logos) in the flesh; here, He is the Word on paper. Now I hold Christ on paper. There we had Him in the flesh, and here we have Him on paper. People in former times would never touch the Gospel without first washing their hands.

Today I have met a man who keeps a clean white handkerchief in his pocket, folded inside this book, inside

Holy Scripture, the New Testament. When he studies it, he opens it and handles it with the handkerchief, keeping his hands outside. He makes the sign of the Cross before he begins and again when he finishes. He kisses it, signs himself with it, and puts it back in his pocket. He does this because he understands that he is dealing with the One who is our Christ. I do not know what questions you may have, what thoughts are in your mind, how you think, or what you do. But I want you to know that anyone who does not know the Scriptures goes astray. Such a person goes astray—tragically astray. For if someone is in a foreign place without a guide, naturally he will not manage to reach his destination.

So it is in this case as well. Man is an exile here, and he needs a helper, a compass. Man is destined to return somewhere, is he not? But how will he return? Man is destined to live in Heaven. How will he reach Heaven? Of course, some people do not believe any of this. We are not speaking about those who do not believe. We are speaking about the person who says that he believes but is unable to prove or defend anything. Why? Because he does not study. Many questions remain unresolved even among Orthodox Christians today. One question is often raised, and we cannot answer it because we do not know Scripture: Who is our Maker? Who made us? If you go out into the marketplace, if you go out

If you go out into the world of human knowledge, you will come back with two hundred different answers. One person will say that we simply sprang up; another, that we developed from certain cells; another, that we descended from the orangutan; and others will say a thousand and one different things. But He has told us where we come from. Christians, at least—those who say that they accept Him and believe in Him, who have even taken His name and are called Christians—should be responsible in this matter and know how to answer: Who is our Maker? Who made us? Did we come into being by chance? It is absurd to believe that we arose by chance, because if everything is matter and depends upon matter, then what is the soul made of? What are our opinions and thoughts made of? What is the spirit made of? Or do we have neither spirit nor thought?

How do we think? How do we speak? How do we question something, scheme, tell lies, and withhold the truth? Who is it within us who cuts the film, inserts a lie, and does not tell the truth as he saw or heard it? This is something of a mystery. There is a craftsman behind all these things who made them. But because people do not know the Scriptures, they do not know how to answer. And for an Orthodox Christian, Scripture does not mean only Holy Scripture—the Old and New Testaments—but also Holy Tradition. The teaching of the Holy Fathers constitutes sacred writing. The councils that took place, with their wonders, also constitute sacred writings. The hymnography of the Church, which is entirely dogmatic, constitutes sacred writing as well. A person is obliged to know these things: the Scriptures, the Fathers,

and the hymnography. This threefold treasury is what the believer must read so that all his questions may be resolved. More specifically, who does Holy Scripture say made us? The answer is that God made us. As soon as you open the first book, Genesis, to chapter two, verse seven, you find this: “And God formed man of dust from the earth, and breathed into his face the breath of life; and man became a living soul.” That is the first piece of testimony. But who saw Him form man? There was no human being there at the time. Who saw it? What answer should we give to this? What is the answer that must be given?

The answer is that Christ Himself revealed His identity. He revealed who He is. When Christ came here...

into the world, as you remember from chapter nine of John, He met a man who had been blind from birth and worked a miracle upon him. He put clay on his eyes and fashioned an eye for him. The eye is the most delicate part of the human body. A little saliva and earth cannot ordinarily produce anything. What did Christ reveal through this miracle and this divine work? He revealed His identity: that He is the One who made us. They asked, “Who sinned, this man or his parents, that he was born blind?”

“Neither this man sinned nor his parents.” Then why was he born blind? “That the works of God should be revealed.” When I made you, you were not there. Now I will show you; I will give you a demonstration to help you recognize who your Creator is. If someone does not wish to accept it, then let him never accept it. Yet Christ condescended in this way to help us see that He is the Creator. Let any man—or all the scientists of the world together—come and make eyes for us from saliva and earth. They will not be able to do it. Under no circumstances will they do it. Yet man does not wish to understand this.

Then the Church comes from another part of the scriptural witness and, in her own way, reminds us of the One who fashioned us; she reminds man that he is a creature, a creation of God. For example, in the funeral service she says, “You who in the beginning fashioned man according to Your image and likeness...”

We confess that it was He who made and fashioned man. The priest proclaims this at the hour of our funeral. I also find there another passage, which I will repeat to you. You know it as well. It was written by the Psalmist David in Psalm 118, verse 73: “Your hands have made me and fashioned me; give me understanding, and I shall learn Your commandments.” David confesses that the hands of the Lord made and fashioned him. Now, if a man loses his senses and wants an ape for his father, what can we do? Let him have the ape for his father. But we are not speaking to such people. They can go down and look for dates and find their relatives. We are speaking to people who believe, at least in some fashion, so that they may hear that Christ is...

the Creator of man. Moreover, John, the beloved disciple, says in his Gospel, “Nothing that was made was made without Him.” There is also another troparion which the Church sings: “I am the image of Your ineffable glory, though I bear the scars of my transgressions. Have compassion upon Your creature, Master, and cleanse me by Your loving-kindness.” This is, in a certain literary sense, an appeal that presses Christ Himself: Do not forget, it says to Him, that although I am a sinner and bear the stains of sin and uncleanness, I am still the image of Your ineffable glory, though I bear the scars of my transgressions. Even though I bear these offenses upon me, have compassion—take pity upon Your creature, Master—and cleanse me by Your loving-kindness.

“Grant me the beloved homeland, making me once again a citizen of Paradise.” What is this beloved homeland? Paradise. If, then, a person were willing to study and attend either to the texts of Holy Scripture or to the texts of the Church, which he claims to accept, many of his questions would be resolved.

There is something else I want you to know, because it leads us back to the same thought. It appears in a prayer for one who is at the point of death. I do not know whether you are aware that there is a service for those who are struggling to die—for the many people who linger and suffer for days before death comes. At such a time the Church hastens to their aid with a service and prayers.

One of these prayers says the following:

“O our God, who in Your ineffable wisdom created man from dust—from the earth—and formed him with beauty and comeliness, adorning him as a precious and heavenly possession for the praise and splendor of Your glory and Kingdom, having brought him into being according to Your image and likeness.

But because he transgressed the commandment You had given, partaking of the image but not preserving it, therefore...”

In this prayer too, to put it briefly, the Church says that God is the Creator of man and that He made him from dust, from the earth. After all, if we have ever attended the exhumation of someone dear to us, we will have seen a little earth inside the coffin and the person’s bones, if even those had not entirely returned to the earth. How beautiful are the words, “You are dust, and to dust you shall return,” and also those other words spoken there: “Into the elements from which he was composed.” Man is dissolved back into the elements from which he was formed.

What will happen afterward is another matter, whose answer must be sought elsewhere. But the prayer goes on to say, “So that evil might not become immortal, in Your love for mankind You commanded this dissolution.” So that evil and death might not remain forever and become immortal, You permitted man to be dissolved. “And, O God of spirits, by Your wise counsel You commanded this unbreakable bond to be severed...”

“the body to be dissolved into the elements from which it was composed, and the soul to depart to the place from which it received its being, until the common Resurrection.” This is a complete lesson, a complete teaching. Yet I repeat: for many people the truth of these matters remains veiled, because man does not read, and so even our own existence remains a mystery to us.

Many people ask: Why must we die? Is it necessary for us to die? And who made death? Did God make death? Impossible! Yet many people blame God for death. In the prayer of the Church that I read to you earlier, it says, “In Your love for mankind You commanded this dissolution”—that the soul should be separated from the body—“and, O God of spirits, by Your wise counsel You commanded this unbreakable bond to be severed.” Does man know that there are two kinds of death?

God did indeed permit one kind of death, but it is a beneficial death. He permitted a death that helps man, so that evil might not become eternal, so that death might not become immortal. Man does not understand that there are two kinds of death. He always speaks only of the death for which we dress in black—as we do, as I have said—and say that we have lost our loved one. Yet that is not truly what has happened. This death is a blessing. If there were no death and everyone suffering from tuberculosis remained alive, what would happen? If there were no death and all those with cancer remained in that condition, what would happen? If there were no death and everyone remained crippled, everyone insane, and so forth, what would happen?

The world would be one vast asylum. Yet death is a release. Death is a blessing. But because man does not believe in the Resurrection, he does not want to hear about death. Still, I would like you to know this: “God did not make death.” So writes Solomon the Wise in chapter one, verse thirteen, “nor does He delight in the destruction of the living.” He takes no pleasure in such a thing. And elsewhere, in chapter two, verse twenty-three, Solomon says: “God created man for incorruption and made him in the image of His own nature.”

“But through the envy of the devil, death entered the world.” When did God ever create death? There is a death of the soul and a death of the body. The separation of the body from the soul is the death of the body, while the separation of the soul from God is the death of the soul. Adam and Eve died when they disobeyed—but spiritually, not bodily. They were separated from God and cut off from life. They underwent bodily death 930 years later. There are two deaths: spiritual death and bodily death. Spiritual death came at the very moment of disobedience...

Bodily death came 930 years later. My beloved, there are also living people who are dead. In the parable of the Prodigal Son, when the father was speaking with the elder brother, he said at one point, “This brother of yours was dead and is alive again; he was lost and is found.” But how was he dead? He was out celebrating with his women. That is precisely the point. Do you know how many walking cemeteries there are among us, how many people among us are alive yet dead to God? Our children, our siblings, our parents, our spouses, our friends. Anyone who has no relationship with Christ—not merely an intellectual relationship...

but a sacramental and organic relationship—is a living corpse. Do you remember what Christ said to the angel of Sardis, the bishop of Sardis? Have you ever read it in the Apocalypse? “You have a name that you are alive, but you are dead.” Have you ever read this or paid attention to it? At some services of Holy Unction, that passage from the Gospel of Luke is read about a young man who followed Christ. He asked for permission to go and bury his father, but Christ did not grant him permission to do so. He told him, “Let the dead bury their own dead.” There are dead men wearing neckties back home in your village who will bury your father. You, follow Me.

He did not let him go to his father’s funeral. Do these things mean nothing to us, or do we avoid them for fear that Christ might take away our wallet? This is how matters stand: everyone who lives apart from the sacramental life of Christ’s Orthodox Church is a living corpse. He has natural life, but not spiritual life. He has the kind of life possessed by birds, animals, fish, and every other living creature. He merely eats in order to live, not in order to take flight; he is incapable of flying. God, then, did not create death. Death entered through the envy of the devil. The devil intervened, played his game, and led Eve into disobedience, and then Adam as well.

In this way they were cut off and died, and for this reason God cast them out of the living body of Paradise. Every organism expels what is dead. If, God forbid, a mother’s child dies in her womb, what will happen? Her body will expel it. Everything that erupts from our bodies—pimples, blemishes, and the like—is dead matter that the organism expels. In the same way, the living Body of Christ expelled Adam from His Paradise. And so it is today with all those who have been cast out: those who have no relationship with Christ are not alive. They remain on the level of natural life, nourished by material goods, as though they were flesh alone and not also spirit. They receive no spiritual nourishment.

In any case, after all that has been said, another question arises for many people: “Through the envy of the devil, death entered the world.”

Why, then, did God make the devil, so that he might lead man astray?

Would God have made the devil? Is that what Holy Scripture says? How do you know that man was led astray? From the Scriptures. You were not there. Those who discuss these things draw their knowledge from the Scriptures. Well then, what does Holy Scripture say about the devil? Do you not read a little further? But people do not read, and so this remains a question for them: “Why did God make the devil?” Or again, “Why did God make man capable of being led astray by the devil?” The question has two parts. Yet although an answer exists in both cases, people do not know how to respond, because they are far from the spirit of Holy Scripture. They do not read or study, and so they fall into error. Thank you very much.

Who made the devil? God did not make the devil. This is stated clearly in Isaiah, chapter 14. Those of you who were here with us on Thursday will remember that, when we spoke of a third kind of death, we presented the passage from Isaiah. There the prophet sees Lucifer desiring to set himself above the throne of God; and through his attempt to exalt himself above God, he found himself cast down into Tartarus. God did not create him as the devil. He had created him as an angel. Of his own free will, he abandoned his dwelling place, his appointed position where he had been placed to serve and offer his ministry.

As Paul says, drawing from the Old Testament, the angels are “ministering spirits sent forth to serve those who are to inherit salvation.” They are spirits sent to human beings who desire salvation. One who desires salvation is the Orthodox Christian, who must be baptized; and from the day of his Baptism, a guardian angel is given to watch over his soul. Those of you who pray from the texts of the Church will know that there is a special prayer to our guardian angel. It is found in Compline in the evening, after “O spotless, undefiled...” and the other prayers. Following the prayer to Christ comes the prayer to our angel.

“O Angel, guardian of my wretched soul and my miserable life, do not forsake me, a sinner, nor depart from me because of my lack of self-control,” and so forth. In the Epistle of Jude, in Holy Scripture, we find the answer: God did not drive the devil away; he became what he is by his own choice. Although he was an angel, he abandoned his own dwelling place. Listen: “And the angels who did not keep their own principality, but abandoned their proper dwelling, He has kept in everlasting chains under darkness for the judgment of the great day.” It says clearly, “having abandoned their proper dwelling.” They themselves did not remain in their appointed place. And you know, the appointed places of human beings, of the Saints...

of our Most Holy Theotokos, and of the angels are places in which each has a particular role to fulfill. When a person leaves that place and abandons his mission, he loses his worth. Let me give you an example. Protestantism casts our Most Holy Theotokos down: she was merely a woman, merely one Mary, one maiden, one virgin among many. But what, then, of the words, “Behold, the virgin shall conceive”? The definite article singles out the person and points to one unique person: “Behold, the virgin shall conceive...

and bear a son, and you shall call His name Emmanuel.” In our Church, we place her at the right hand of the Lord, just as David saw her when he said, “The queen stood at Your right hand, clothed in a garment woven with gold and richly adorned.” These are also the words spoken by the priest or Archbishop when he performs the Proskomedia in the Church in the morning. From the prosphoron brought by us, the faithful, he removes the portion for the Most Holy Theotokos—a triangular piece marked “Mother of God”—and places it at the right hand of the Lord upon the holy diskos. That is the place of the Theotokos: to intercede with Christ on our behalf. As the Orthodox Church rightly says, “Through the intercessions of the Theotokos...

O Savior, save us.” The Theotokos intercedes, and Christ saves. Then Protestantism comes along and says, “Come down from there, from that place. She has no place beside Christ; she was only a woman.” Papism, on the other hand, takes her from there and raises her above: she is no longer merely the Most Holy Theotokos, but treated almost as God. It declares the Immaculate Conception of the Most Holy Theotokos. This, they say, is why the papists make the sign of the cross with five fingers: the Holy Trinity, the Most Holy Theotokos, and the Pope—five.

The one who casts her down and the other who raises her above her proper place both blaspheme her. Her place is at the right hand of the Lord. That is the truth. The devil sought to rise above his appointed place and found himself cast beneath it. His place was not above. His appointed task was to minister and serve wherever Christ sent him. He was the greatest cherub; he beheld the glory of God face to face, and yet he did not wish to remain in his place. Jude says in his epistle, “The angels who did not keep their own principality”—those who did not remain in their appointed place—were cast down and await the judgment of the Great Day. Consequently, God did not create the devil. Through his own freedom, he made himself the devil.

People simply do not know, I repeat, how this matter truly stands.

People are left with these questions because they do not read. All the answers are found in Holy Scripture. If we have no answers and others unsettle us with their questions, it is because we have not read. They have not read either, and so we imagine that we are all trying to see in the dark. Here, then, we see that death came from Satan. What happens now? We can accompany the dead only as far as the grave; we cannot go beyond it. We may beat our breasts and say how deeply we loved the departed man or woman and that we cannot live without them. But if they widen the grave a little and say, “We can put you in there too; will you go with them?” you will turn back. You stop at the grave. So, is there life beyond the grave? How do these things stand? This is another serious question...

that troubles many Christians. Most of us do not believe that there is life beyond the grave. That is why we dress in black and why we mourn. If we knew that there is life beyond the grave—and indeed, a life better than this one—we would rejoice, though naturally we would grieve for a time because of the separation. An entire person disappears from the home and from our company. You lose a single tooth, and your tongue searches for it for two or three months because a tooth is missing. How much more natural is this when a whole person is gone, especially someone who played a major part in our life? This is a real question. Yet most of us Orthodox Christians do not believe, at least judging by our behavior, that there is another life. Of course, if we tell someone that there is, the answer will be, “And who has gone there and returned to tell us...

what is there?” The rich man said the same thing to Abraham: people do not believe the Scriptures. But Abraham told him, “If they do not hear Moses and the prophets, neither will they be persuaded even if someone rises from the dead.” Those who are unwilling to believe the Scriptures, he says, will not believe even if someone returns from the dead. We will simply say that he had only appeared to be dead and that science has explained it.

In any case, to the question, “Who went from here to there and then came back?” the answer is: Christ was there, and He came here. Christ, who came here, returned there, and He is waiting for us. We sometimes speak of a forerunner. Can you tell me how many forerunners there are? Many people know John the Forerunner, yet there are three forerunners. There is John the Forerunner, who prepared for Christ’s first coming into the world. When Christ comes again, His forerunner will be the Prophet Elijah. The second forerunner of Christ’s Second Coming is the glorious Elijah. Yet those who bear the name Elijah know nothing about this. They have never even considered what their saint’s dismissal hymn says. They do not even know that Elijah is still alive. They do not even know that Elijah will return.

These things are not hidden. They are all found in the Gospel, and they are also found in the Old Testament. And there is a third forerunner, who prepares for mankind’s return to heaven. Why did Christ come into the world? So that man might return to heaven. Before Christ came into the world, who was His forerunner? John. And before man goes to heaven, who is his forerunner? Jesus—Christ, who became the Forerunner on our behalf. Christ came, died, was buried, rose again, and has gone into heaven as our Forerunner. Do we believe this? Did Christ die or not? He died. Did Christ rise or not? He rose. His tomb is empty.

The burial shrouds of all the founders of religions remain fixed in the earth: those of Buddha, Muhammad, Luther, Calvin, Russell, the popes, and all the rest. Only the tomb of Jesus—the Crucified One, the Nazarene—is empty. And the tomb of the Most Holy Theotokos (All-Holy), His Mother, is also empty, as I will show you this evening.

Is Christ a historical person or not? You believe that Plato’s olive tree is three thousand years old. Christ is more recent, so why do you believe in Plato’s olive tree but not in Christ? Do you not believe that the Apostle Paul came here to Athens and overturned all their stone idols? Did he not speak here to our forefathers on the Pnyx?

How, then, would we have Christianity today? Who brought it to us? Who sent him here? And what did the Apostle Paul proclaim and command when he came here? “Having overlooked the times of ignorance, God now commands all people to repent, because He has appointed a day on which He will judge the world in righteousness through one Man, who is Christ.” Read the seventeenth chapter of Acts, and you will find the answer there.

So there is One who came from there. But let me tell you something else.

You ask me: Was there a Lazarus? Did Lazarus die or not? Does his tomb still exist today, empty? It does, in Bethany, and in due course I will show it to you as well. Christ raised him after he had been dead for four days. Lazarus lived for another thirty years. Did Lazarus become a bishop in Cyprus or not? Is his tomb in Cyprus, and is the body of Lazarus in Constantinople, or is it not? He went there and came back. Does even he mean nothing to you? People ask, “Is there life beyond the grave? And what did Lazarus, who returned from there, say? What did he preach?”

Open the Triodion and read the Synaxarion for Lazarus Saturday—the text printed there in black. You will discover that what Lazarus found beyond the grave was not pleasant, and when he returned here, he never opened his mouth to speak about it. Do you know what it says? Throughout all the years Lazarus lived afterward, he never ate anything without first sweetening it. Why was that? Lazarus had brought back with him the bitterness of death and Hades. He never laughed again in his life. Why? Lazarus found no cause for laughter here. What he had seen there was grim. Lazarus preached through this silence. We sometimes say, “My silence is my answer to you.” And often a person...

...says more with his mouth closed than with it open. Christ Himself remained silent when Pilate mocked or questioned Him. His refusal to answer was itself an answer. On what occasion did Lazarus laugh? One afternoon, as he sat in his room, he looked down and saw a flower seller steal a clay flowerpot from a house and place it on his cart. The sight struck him as so strange that he laughed. When his sisters came and said, “Lazarus laughed! What was it?” he replied, “I laughed because I saw clay stealing clay.” He saw earth, that is, stealing earth.

The Jews wanted to kill him—read the Gospel of John—because many people believed in Christ on account of him. That is why the Apostles sent him away from Jerusalem to Cyprus. He became bishop of Kition for thirty years and then died there. The Most Holy Theotokos (All-Holy) even wove his omophorion, just as she had woven the seamless tunic of Christ. She wove his omophorion. These witnesses, then, tell us that there is life beyond the grave. But besides this, when Christ told us the parable of the Rich Man and Lazarus, did He not draw back the curtain and show us that there is life beyond the grave, that human beings continue to live? And had He not already told us that God is the God of Abraham, Isaac, and Jacob—that He is not the God of the dead, but of the living? What more do you want, O man? But I repeat:

Man does not want to believe; man does not read or study. We shall stop here, however, because the hour is late, and, God willing, we shall continue in our next talk this coming Sunday.

Ήθελα, με τη χάρη του Θεού, να λέγα κάτι που δυστυχώς το έχουμε σαν ελάττωμα όλοι εμείς, οι λεγόμενοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Δεν ξέρω αν ξέρετε ότι κατ’ εξοχήν οι Ορθόδοξοι έχουμε τελεία άγνοια αναφορικώς με τας Γραφάς. Και πολλές φορές θαυμάζουμε ορισμένους ετεροδόξους, οι οποίοι μας ομιλούν, και λέμε πολλές φορές: «Ξέρουν τη Γραφή απ’ έξω». Είναι αλήθεια ότι την ξέρουν απ’ έξω, διότι εμείς δεν την ξέρουμε ούτε από μέσα. Το μόνο θέμα στο οποίο χωλαίνει, μαζί με τα άλλα, ο Χριστιανός Ορθόδοξος. Από αυτά που διαβάζω βλέπω ότι,

αν ο Ορθόδοξος γνώριζε τη Γραφή, δεν θα είχε τόσες απορίες που έχει και αυτός και θα ήταν ταυτόχρονα ένας μεγάλος βοηθός στους άλλους. Διότι, για να γνωρίσει ένας άνθρωπος τη Γραφή, πρέπει πρώτα να τη διαβάσει. Στον ύπνο του δεν τη μαθαίνει. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι ούτε καν την έχουν διαβάσει, ούτε μια φορά τη Γραφή. Όταν λέγω όχι ένα κεφάλαιο, ούτε ένα στίχο, λέγω ολόκληρη τη Γραφή. Δεν την έχουν διαβάσει. Έχουν διαβάσει πολλά άλλα πράγματα, αλλά τη Γραφή δεν την έχουν διαβάσει. Γι’ αυτό ακριβώς και αυτοί οι Ορθόδοξοι έχουν απορίες σε πολλά θέματα. Ο Χριστός μας

δέχτηκε την επίθεση των λεγόμενων Σαδδουκαίων. Στις μέρες Του, δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, υπήρχαν Φαρισαίοι, υπήρχαν Γραμματείς, υπήρχαν και οι λεγόμενοι Σαδδουκαίοι. Αυτοί δεν πίστευαν ότι υπάρχει Ανάσταση. Μήπως πολλοί εκ των Ορθοδόξων πιστεύουν ότι υπάρχει Ανάσταση; Αν πιστεύαμε ότι θα αναστηθούμε και ότι οι προσφιλείς μας δεν πέθαναν αλλά ζούνε, δεν θα κάναμε αυτά που κάνουμε εμείς και ντρεπόμαστε για τον εαυτό μας εκ των υστέρων και γινόμαστε αιτία πολλές φορές να χάσουν την πίστη τους και οι άλλοι.

22ο κεφάλαιο.

Στο 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου, στίχος 23 και κατωτέρω, υπάρχει αυτό το οποίο σας είπα. Είναι η συνομιλία του Χριστού μας με τους Σαδδουκαίους, κατόπιν ερωτήσεως των Σαδδουκαίων. Ακούστε τι Τον ερώτησαν.

«Εκείνη τη ημέρα», λέει, «προσήλθον αυτώ Σαδδουκαίοι, οι λέγοντες μη είναι ανάστασιν» — δεν υπάρχει Ανάσταση· πέθανες, έληξε η υπόθεσή σου — «και επηρώτησαν αυτόν λέγοντες· διδάσκαλε, Μωσής είπεν, εάν τις αποθάνη μη έχων τέκνα, επιγαμβρεύσει ο αδελφός αυτού την γυναίκα αυτού και αναστήσει σπέρμα τω αδελφώ αυτού».

Αν πέθαινε ένας ο οποίος δεν είχε κάνει παιδιά, υποχρεούτο ο άλλος αδελφός να πάρει τη γυναίκα αυτή, τη χήρα, για να γίνει παιδί στο σόι, που λέμε, εκείνο. «Ήσαν δε παρ’ ημίν επτά αδελφοί· και ο πρώτος, γήμας, ετελεύτησε, και μη έχων σπέρμα αφήκε την γυναίκα αυτού τω αδελφώ αυτού. Ομοίως δε και ο δεύτερος και ο τρίτος, έως των επτά». Πέθαναν όλοι αυτοί χωρίς όμως να αφήσουν σπέρμα. «Ύστερον δε πάντων απέθανε και η γυνή. Εν τη αναστάσει», όπως λες εσύ — για τον Χριστό μας μιλούσε περί Αναστάσεως — «τίνος των επτά έσται γυνή;» Ποιος θα την πάρει, λέει, εφόσον υπάρχει ζωή πέραν του τάφου; Τίνος θα είναι γυναίκα; Αυτή είναι και η απορία όχι μόνο των Σαδδουκαίων, αλλά και των Ορθοδόξων, οι οποίοι είναι αδιάβαστοι, δεν διάβασαν ποτέ τους.

Πράγματι, το έχουν σαν πρόβλημα. «Πάντες γαρ έσχον αυτήν». Αποκριθείς ο Ιησούς είπε: «Πλανάσθε, μη ειδότες τας Γραφάς». Δηλαδή, η Γραφή απαντά πώς έχουν τα θέματα πέραν του τάφου και, αν διαβάζετε τας Γραφάς, αν καταδέχεστε να τις διαβάσετε, δεν θα είχατε αυτή την απορία. Θα είχε λυθεί η απορία σας. Και συνεχίζει ο Χριστός μας και λέγει στην περίπτωση αυτή: «Πλανάσθε, μη ειδότες τας Γραφάς μηδέ την δύναμιν του Θεού». Ούτε τη δύναμη του Θεού γνωρίζετε, τι πρόκειται να κάνει ο Θεός. «Εν γαρ τη αναστάσει ούτε γαμούσιν ούτε εκγαμίζονται». Δεν υπάρχουν αντρόγυνα, λέει, στην Ανάσταση, μετά την Ανάσταση.

«Αλλ’ ως άγγελοι Θεού εν ουρανώ εισί». Όπως είναι οι άγγελοι, ουδέτεροι, δεν είναι αρσενικό και θηλυκό. Δεν έχουμε πλέον πολλαπλασιασμό. Έτσι θα είναι, λέει, μετά την Ανάσταση. «Περί δε της αναστάσεως των νεκρών ουκ ανέγνωτε το ρηθέν υμίν υπό του Θεού λέγοντος· εγώ ειμι ο Θεός Αβραάμ και ο Θεός Ισαάκ και ο Θεός Ιακώβ; Ουκ έστιν ο Θεός Θεός νεκρών, αλλά ζώντων. Και ακούσαντες οι όχλοι εξεπλήσσοντο επί τη διδαχή αυτού». Δεν έφεραν αντίρρηση. Έτσι ήσαν γραμμένα, όμως γι’ αυτούς ήσαν βαθιά σκοτάδια, όπως είναι και για μας. Και γιατί δεν έχουμε εμείς γνώμη πάνω στα θέματα αυτά και γιατί πλανώμεθα;

Δεν μελετούμε τας Γραφάς, για να ανοίγουμε να δούμε τι έχει πει, σε ποιον έχει μιλήσει, τι έχει κάνει για μας ο Χριστός. Και εντούτοις είναι εντολή από τον Θεό, ο άνθρωπος καθημερινώς να διαβάζει τη Γραφή. Παραδείγματι, στον Ιησού του Ναυή, στον διάδοχο δηλαδή του Μωυσέως, στο πρώτο κεφάλαιο, όταν ανοίξει, στίχος 8, ξέρετε τι λέει; Να το μεταφέρω: «Και ουκ αποστήσεται η βίβλος του νόμου τούτου εκ του στόματός σου» — δεν θα απομακρυνθεί τελείως — «και μελετήσεις εν αυτώ ημέρας και νυκτός, ίνα ειδής ποιείν πάντα τα γεγραμμένα». Να τα μάθεις, να τα γνωρίσεις και να ποιήσεις πάντα τα γεγραμμένα, όχι όσα θέλεις εσύ, άνθρωπε. «Τότε ευοδωθήση και ευοδώσει τας οδούς σου και

τότε συνετός έση». Τότε θα πας καλά, τότε θα σου πάνε καλά, τότε θα ευοδώσεις και θα καταλάβεις περί τίνος πρόκειται. Και είναι το μόνο βιβλίο το οποίο είναι παραπεταμένο, όπως τα λέγαμε. Πολλοί, βέβαια, το έχουν στο σπίτι, αλλά δεν ξέρουν πού το έχουν, πού αρχίζει, τι γράφει μέσα· δεν το ξέρουμε. Στη Σοφία δε Σειράχ βρίσκουμε, στο έκτο κεφάλαιο, στο 37 εδάφιο, το εξής: «Διανοού εν τοις προστάγμασι Κυρίου και εν ταις εντολαίς αυτού μελέτα διαπαντός». Όλα αν τα μάθει ο άνθρωπος, όλα αν τα γνωρίσει ο άνθρωπος, όλα αν τα κατακτήσει ο άνθρωπος, τίποτα δεν έκανε εάν δεν γνωρίσει τι του γράφει ο Θεός να κάνει στον κόσμο τούτο, προκειμένου να βρίσκεται μαζί Του

κόσμο εκείνο

Διατί πρέπει να διαβάζεται η Γραφή; Η απάντηση είναι: διότι «πάσα Γραφή θεόπνευστος και ωφέλιμος προς διδασκαλίαν, προς έλεγχον, προς επανόρθωσιν, προς παιδείαν την εν δικαιοσύνη, ίνα άρτιος η ο του Θεού άνθρωπος, προς παν έργον αγαθόν εξηρτισμένος». Έτσι γράφει ο Παύλος στον Τιμόθεο, στη Δευτέρα Επιστολή, στο γάμα, 16. Ο Χρυσόστομος λέει: Πολλές φορές έχουμε μια φωτογραφία στο χέρι μας και από αυτή συγκινούμεθα και αυτή αναπολούμε και διδασκόμεθα πολλές φορές. Έχοντες, λέει, τας Γραφάς στο χέρι, δεν μας λένε τίποτα αυτές, δεν μας συγκινούνε, δεν μας ομιλούνε αυτές. Ακούστε με τα λόγια του πώς το λέγει:

«Της αψύχου αναθείς παιδός ή φίλου ή συγγενούς»· έχει, λέει, στο χέρι του, του παιδιού του, του ιδικού του, μια εικόνα, νομίζει πως είναι εκείνον τον απελθόντα. Και αν έχει πεθάνει, νομίζει ότι τον έχει εδώ μπροστά του, τον βλέπει· ή αν είναι μακριά, πάλιν τον έχει μπροστά του, τον βλέπει, τον αναπολεί, είναι σαν να τον έχει δίπλα του. Και διά της εικόνος αυτής φαντάζεται, της αψύχου, διά της αψύχου αυτής εικόνας, φαντάζεται, τον σκέπτεται, τον φέρει μέσα του, αυτόν τον απόντα. «Πολλώ μάλλον ημείς διά των συγγραφών και των αγίων παρουσίαν απολάβωμεν· ουχί των σωμάτων αυτών, αλλά των ψυχών τας εικόνας έχοντες». Όταν διαβάζουμε, λέγει, τους Αποστόλους, τους Αγίους Πατέρες, γενικά τους Υμνογράφους, διαβάζουμε την ψυχή τους, έχουμε την ψυχή τους μπροστά. Δεν έχουμε απλώς τις εικόνες που έχει στη φωτογραφία.

«Των γαρ παρ’ αυτών ειρημένων των ψυχών εικόνες εισί». Αυτά που είπανε είναι από τη δική τους, είναι ένα κομμάτι από το «είναι» τους. Και είναι απαραίτητος η μελέτη της Γραφής για τον λόγο που πάλι λέγει ο θείος Χρυσόστομος: «Ώσπερ η γη μη βρεχομένη, ουκ έστι, καν μυρία τις βάλη σπέρματα, στάχυας εξενεγκείν». Δεν είναι δυνατόν, λέγει, όσα σπέρματα να βάλεις στη γη, αν δεν τη βρέξεις, δεν πρόκειται να βγάλει ούτε ένα σπέρμα. «Ούτω ψυχή, ει μη ταις Γραφαίς ποτισθή πρότερον». Έτσι είναι και η ψυχή: ένα ξερό πράγμα, ένα άνυδρο, ένα αγκάθι· δεν πρόκειται να βγάλει τίποτα καλό, εφόσον δεν διαβάζει τη Γραφή και δεν ξέρει τη Γραφή. «Καν μυρία τις εκχέη ρήματα,

καρπόν τινα επιδείξασθαι». Είναι αδύνατον, όσα λόγια κι αν πει, εάν δεν ποτιστεί από τα νάματα των θείων Γραφών, είναι αδύνατον ο άνθρωπος να καταλάβει περί τίνος πρόκειται. Και ένα ακόμη του θείου Χρυσοστόμου, μια προτροπή η οποία λέγει: «Εντυγχάνειν δει ταις θείαις Γραφαίς», δηλαδή συνεχώς να έχεις κάποια σχέση με τας Γραφάς. «Ώσπερ γαρ οίνος πινόμενος καταπαύει λύπην»· όπως ευφραίνεσαι, δυναμώνεις όταν πιεις ένα ποτήρι κρασί και μεταβάλλει την καρδίαν εις ευφροσύνην, «ούτως πνευματικός οίνος η Γραφή μεταβάλλει την ψυχήν», η ανάγνωση της Γραφής. Και γνωρίζω πολλούς ανθρώπους που, στις δύσκολες στιγμές τους, στα προβλήματά τους, συμβουλεύονται τη Γραφή, κάνουν το σταυρό τους και ανοίγουν τη Γραφή στην τύχη. Τους απαντά ίσως

ο αγαθός Θεός πολλές φορές στο θέμα τους, τους δίδει την απάντηση, τους δίδει λύση, και τότε πετούνε από τη χαρά τους, διότι έχουν μια υπεύθυνη απάντηση και μάλιστα από τον Ουρανό φερμένη. Γιατί, δεν ξέρω αν ξέρετε, αυτό είναι ο Χριστός στο χαρτί. Και εκεί ήταν ο Λόγος εν σαρκί, εδώ είναι ο Λόγος στο χαρτί. Τώρα κρατώ τον Χριστό στο χαρτί. Εκεί Τον είχαμε εν σαρκί και εδώ Τον έχουμε στο χαρτί. Οι άνθρωποι οι παλιοί ουδέποτε έπιαναν το Ευαγγέλιο χωρίς να πλύνουν τα χέρια τους.

Σήμερα έχω συναντήσει άνθρωπο ο οποίος έχει λευκό μαντήλι στην τσέπη του, καθαρό, που το έχει διπλωμένο μέσα στο βιβλίο αυτό, στην

Αγία Γραφή, την Καινή Διαθήκη, και όταν τη μελετά ανοίγει, πιάνει με το μαντήλι και τα χέρια απ’ έξω. Κάνει τον σταυρό του πριν αρχίσει και κάνει τον σταυρό του όταν τελειώσει, ασπάζεται, σταυρώνεται με αυτή και τη βάζει στο θυλάκιό του. Γιατί αντιλαμβάνεται ότι έχει να κάνει με Αυτόν που ήταν τον Χριστό μας. Και δεν ξέρω ποια είναι η ερώτησή σας, ποια είναι η σκέψη σας, πώς σκέφτεστε, τι κάνετε. Πάντως θέλω να ξέρετε ότι ο άνθρωπος πλανάται που δεν γνωρίζει τας Γραφάς. Πλανάται ο άνθρωπος, πλανάται οικτρά. Διότι, όπως ένας άνθρωπος σε ένα ξένο μέρος, εάν δεν έχει κάποιον οδηγό, είναι φυσικό να μην τα καταφέρει να φτάσει στον προορισμό του.

Έτσι είναι και στην περίπτωση αυτή. Ο άνθρωπος είναι εξόριστος εδώ και έχει ανάγκη από βοηθό, από μπούσουλα. Ο άνθρωπος προορίστηκε να ξαναγυρίσει κάπου, ε! Πώς θα γυρίσει κάπου; Ο άνθρωπος προορίστηκε να ζήσει στον ουρανό. Πώς θα πάει στον ουρανό; Βέβαια, δεν τα πιστεύει ο άλλος. Δεν συζητούμε γι’ αυτόν που δεν πιστεύει. Συζητούμε γι’ αυτόν που λέει ότι πιστεύει, αλλά δεν είναι εις θέση να αποδείξει τίποτα και να υποστηρίξει τίποτα. Γιατί; Διότι δεν μελετά. Υπάρχουν πολλά προβλήματα και στους σημερινούς Ορθοδόξους ακόμα. Ένα ερώτημα που τίθεται συχνά και δεν απαντάμε, λόγω ότι δεν ξέρουμε τη Γραφή, είναι: ποιος είναι ο ποιητής μας, ποιος μας έφτιαξε; Αν βγείτε στην αγορά, αν βγείτε

στη γνώση, θα φέρετε διακόσιες απαντήσεις. Άλλος θα πει ότι φυτρώσαμε, άλλος θα πει γίναμε από ορισμένα κύτταρα, άλλος θα πει ότι ερχόμαστε από τον ουρακοτάγκο, άλλος θα πει, θα πει, θα πει, θα πει χίλια δυο πράγματα. Αυτός μας έχει όμως πληροφορήσει πώς ερχόμαστε. Τουλάχιστον οι Χριστιανοί, που λένε ότι Τον δέχονται, ότι Τον πιστεύουν και έχουν πάρει και το όνομά Του και λέγονται Χριστιανοί, θα πρέπει να είναι υπεύθυνοι στο σημείο αυτό και να γνωρίζουν να απαντήσουν: ποιος είναι ο ποιητής μας, ποιος μας έφτιαξε; Τυχαία βγήκαμε; Είναι αστείο να πιστεύουμε ότι βγήκαμε τυχαία, διότι, αν όλα είναι από ύλη και εξαρτώνται από την ύλη, η ψυχή από τι είναι; Η γνώμη μας, οι σκέψεις από τι είναι; Το πνεύμα από τι είναι; Ή δεν έχουμε πνεύμα ή δεν έχουμε σκέψη.

Πώς σκεπτόμεθα, πώς μιλούμε, πώς αμφισβητούμε ένα πράγμα, πώς δολοπλοκούμε, πώς λέμε ψέματα και δεν λέμε την αλήθεια; Ποιος είναι αυτός μέσα που κόβει την ταινία και βάζει ένα ψέμα μέσα και δεν λέει την αλήθεια όπως την είδε ή όπως την άκουσε; Είναι κάτι το μυστήριο αυτό. Κάποιος υπάρχει τεχνίτης πίσω που τα έφτιαξε όλα αυτά τα πράγματα. Και αυτοί, μη γνωρίζοντας τας Γραφάς οι άνθρωποι, δεν ξέρουν να απαντήσουν. Και η Γραφή για τον Ορθόδοξο δεν είναι μόνο η Αγία Γραφή, η Παλαιά και η Καινή, είναι και η Παράδοση. Η γνώμη των Αγίων Πατέρων αποτελεί Γραφή. Σύνοδοι οι οποίες γίνανε θαύματα αποτελούν Γραφή, γραφές. Η Υμνολογία της Εκκλησίας, που είναι όλη δογματική, αποτελεί γραφή. Ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος αυτά να τα γνωρίζει, διότι όλα αυτά, τόσο είναι οι Γραφές όσο είναι οι Πατέρες,

η Υμνολογία. Το τρίπτυχο αυτό είναι αυτά που πρέπει να διαβάζει ο πιστός και να έχει λυμένα όλα του τα προβλήματα. Στη Γραφή συγκεκριμένως, ποιος μας εποίησε; Η απάντηση είναι ότι μας έκανε ο Θεός. Μόλις ανοίξεις το πρώτο βιβλίο της Γενέσεως, στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 7, θα βρεις το εξής: «Και έπλασεν ο Θεός τον άνθρωπον χουν από της γης και ενεφύσησεν εις το πρόσωπον αυτού πνοήν ζωής και εγένετο ο άνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν». Πληροφορία πρώτη. Και ποιος Τον είδε ότι έπλασε τον άνθρωπο; Τότε άνθρωπος δεν ήταν. Ποιος είδε; Τι απάντηση πρέπει να δώσουμε σε αυτό το πράγμα; Ποια είναι η απάντηση που πρέπει να δοθεί;

Η απάντηση είναι ότι αυτός ο ίδιος ο Χριστός έδειξε την ταυτότητά Του. Έδειξε την ταυτότητά Του. Όταν ο Χριστός ήρθε εδώ...

στον κόσμο, ενθυμείσθε, όπως διαβάζουμε στο θήτα κεφάλαιο του Ιωάννου, συνήντησε μπροστά Του έναν γεννημένον τυφλόν, επί του οποίου έκανε ένα θαύμα. Λάσπη στα μάτια του και του έφτιαξε μάτι. Το μάτι είναι το πιο λεπτό είδος του ανθρωπίνου σώματος. Με λίγο σάλιο και με χώμα δεν γίνεται εύκολα τίποτα. Τι έδειξε δι’ αυτού του θαύματος και αυτής της ενεργείας ο Χριστός; Την ταυτότητά Του, ότι Αυτός είναι Αυτός που μας έφτιαξε. Αυτοί ρώτησαν: «Γιατί», λέει, «ούτος ήμαρτεν ή οι γονείς αυτού, ίνα τυφλός γεννηθή;»

«Ούτε ούτος ήμαρτεν ούτε οι γονείς αυτού». Αλλά τότε γιατί; «Ίνα φανερωθή τα έργα του Θεού». Όταν σας έφτιαχνα δεν ήσασταν εκεί. Εγώ θα σας δείξω τώρα, θα σας κάνω ένα τεστ, να σας βοηθήσω να γνωρίσετε ποιος είναι ο Δημιουργός σας. Δεν θέλει ο άνθρωπος να το δεχτεί; Ποτέ μην το δεχτεί. Πάντως, συγκατέβηκε στο σημείο αυτό να μας βοηθήσει να δούμε ότι είναι ο Δημιουργός. Ας έρθει ένας οποιοσδήποτε ή όλοι μαζί οι επιστήμονες του κόσμου να μας φτιάξουν με σάλιο και με χώμα μάτια. Δεν θα το φτιάξουν. Επ’ ουδενί λόγω θα το φτιάξουν. Όμως ο άνθρωπος δεν θέλει να το καταλάβει αυτό το πράγμα. Έρχεται από το άλλο μέρος

της Γραφής, η Εκκλησία, που κι αυτή με τον τρόπο της υπενθυμίζει των πλαστουργών και υπενθυμίζει τον άνθρωπο ότι είναι πλάσμα, ότι είναι δημιούργημα του Θεού Λέγει παραδείγματι στην εκρώσιμο απολουθία Κατ' εικόνα σύν και ομοίωσιν πλαστουργήσας καταρχάς των άνθρωπων Ευαγγελισμός,

που έφτιαξε, που έπλασε τον άνθρωπο, αυτό παραδεχόμεθα εμείς. ο πυρός κατά την ώρα της κηδείας μας. Ακόμη εκεί βρίσκω ένα και σας το μεταφέρω, που το ξέρετε κι εσείς, και είναι γραμμένο από τον Ψαλμωδό, από τον Δαβίδ, στον 118ο Ψαλμό του, στίχος 73, και λέγει: «Αι χείρες σου εποίησάν με και έπλασάν με· συνέτισόν με και μαθήσομαι τας εντολάς σου». Παραδέχεται ο Δαβίδ ότι αι χείρες του Κυρίου τον εποίησαν και τον έπλασαν. Τώρα ο άνθρωπος θέλει, ξεμυαίνεται να έχει τον πίθηκο πατέρα. Τι να τον κάνουμε; Να έχει αυτός τον πίθηκο πατέρα. Αλλά εμείς δεν μιλούμε με αυτούς. Αυτοί μπορούν να πάνε κάτω για χουρμάδες, να βρούνε τη συγγένεια. Εμείς μιλούμε με ανθρώπους που πιστεύουν κατά κάποιον τρόπο και να ακούν ότι ο Χριστός

ο δημιουργός του ανθρώπου. Εκτός αυτού, «ουδέν γέγονεν, ο γέγονεν», λέγει ο Ιωάννης, ο ηγαπημένος μαθητής, στο Ευαγγέλιό του. Ακόμη έχει και ένα άλλο τροπάριο εκεί που λέγει στην Εκκλησία: «Εικών ειμι της αρρήτου δόξης σου, ει και στίγματα φέρω πταισμάτων. Οικτείρησον το σον πλάσμα, Δέσποτα, και καθάρισον ση ευσπλαχνία». Εδώ είναι ένας εκβιασμός, κατά κάποιον τρόπο φιλολογικός, του Χριστού. Μην ξεχνάς, του λέγει, παρότι αμαρτωλός είμαι, φέρω στίγματα αμαρτίας, βρωμιάς και λοιπά, ότι είμαι εικόνα της αρρήτου δόξης σου, ει και στίγματα φέρω πταισμάτων. Εάν φέρω και ορισμένα πταίσματα απάνω, οικτείρησον, λυπήσου το σον πλάσμα, Δέσποτα, και καθάρισον ση ευσπλαχνία.

την ποθεινή Πατρίδα, παράσχου μοι. Ποια είναι η ποθεινή Πατρίδα; Παραδείσου πάλιν ποιών πολίτην. Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος θα ήθελε ή τα κείμενα της Γραφής ή τα κείμενα της Εκκλησίας του, την οποία λέγει ότι παραδέχεται, να μελετήσει και να προσέξει, θα είχε λύσει πολλά πράγματα.

Ακόμη, και θέλω να το ξέρετε αυτό, που μας οδηγεί πάλι στην ίδια σκέψη, σε μια ευχή του ψυχορραγούντος. Δεν ξέρω αν ξέρετε, υπάρχει ακολουθία του ψυχορραγούντος για πολλούς οι οποίοι δεν αποθνήσκουν. Υποφέρουν πολλές ημέρες για να αποθάνουν. Τότε η Εκκλησία σπεύδει και έχει μια ακολουθία και ευχές.

τον άνθρωπο Γιάννα Σίγη. Μία από αυτές τις ευχές λέγει το εξής:

«Ο Θεός ημών, ο τη ση αρρήτω σοφία δημιουργήσας τον άνθρωπον εκ χοός, από χώμα, και τούτον αναμορφώσας εις είδος και κάλλος και εξωραΐσας ως τίμιον και ουράνιον κτήμα, εις δοξολογίαν και ευπρέπειαν της σης δόξης και βασιλείας, διά το κατ’ εικόνα και ομοίωσιν τούτον παραγαγείν.

Επειδή δε την εντολή παρέβη του σου προστάγματος, μεταλαβών της εικόνος και μη φυλάξας, διά τούτο...

Σε αυτήν, κατά τη συντομία μου, και σε αυτό μέσα αναφέρει ότι δημιουργός του ανθρώπου είναι ο Θεός και τον έχει φτιάξει εκ χοός, από χώμα. Άλλωστε αυτό, αν πήγαμε ποτέ σε καμιά ανακομιδή κάποιου προσφιλούς μας προσώπου, θα είδαμε ότι βρήκαμε μερικό χώμα μέσα στην κάσα και τα οστά του, αν δεν τα βρήκαμε την παντελή. Και ωραία είναι εκείνο που λέγει: «Χους ει και εις χουν απελεύσει» και ένα άλλο ακόμη που λέγει εκεί πέρα: «Στα εξ ων συνετέθη». Από αυτά τα οποία απαρτίζεται ο άνθρωπος, σε αυτά διαλύεται ο άνθρωπος.

το τι θα γίνει αργότερα είναι ένα άλλο θέμα που θα πρέπει να το βρει ο άλλος κάπου αλλού. Όμως, στη συνέχεια λέγει: «Ίνα μη το κακόν αθάνατον γένηται, φιλανθρώπως εκέλευσας την διάλυσιν ταύτην». Για να μη μείνει και γίνει ο θάνατος αθάνατος, επέτρεψες, λέγει, να διαλύεται ο άνθρωπος. «Και τον άρρηκτον τούτον δεσμόν, ο Θεός των πνευμάτων, τω σω σοφώ βουλήματι αποτέμνεσθαι».

σώμα εις τα εξ ων συνετέθη αναλύεσθαι και την ψυχήν εκείσε χωρείν, ένθα και το είναι προσελάβετο, μέχρι της κοινής Αναστάσεως». Μάθημα ολόκληρο, δίδαγμα ολόκληρο, αλλά επαναλαμβάνω: για πολλούς ανθρώπους μένει και καλυμμένο πώς έχουν τα πράγματα, αλλά δεν διαβάζει ο άνθρωπος, και το ίδιο μυστήριο που βρεθήκαμε.

Ερώτημα που υπάρχει σε πολλούς ανθρώπους: γιατί να πεθαίνουμε; Είναι ανάγκη να πεθαίνουμε; Και ποιος τον έφτιαξε τον θάνατο; Ο Θεός τον έφτιαξε τον θάνατο; Αν είναι δυνατόν! Και εντούτοις πολλοί κατηγορούν τον Θεό για τον θάνατο. Σ’ αυτό που σας διάβασα γρηγορότερα, στην ευχή της Εκκλησίας, ομιλεί ότι «φιλανθρώπως εκέλευσας την διάλυσιν ταύτην», να χωρίζεται η ψυχή από το σώμα, «και τον άρρηκτον τούτον δεσμόν, ο Θεός των πνευμάτων, τω σω σοφώ βουλήματι αποτέμνεσθαι», να χωρίζεται. Γνωρίζει ο άνθρωπος ότι υπάρχουν δύο θάνατοι;

Ναι μεν ο Θεός επέτρεψε έναν θάνατο, αλλά έναν θάνατο ευεργετικό. Επέτρεψε θάνατο που τον άνθρωπο τον βοηθάει, ίνα μη το κακόν αιώνιον γένηται, ίνα μην ο θάνατος γίνει αθάνατος. Δεν γνωρίζει ο άνθρωπος ότι υπάρχουν δύο θάνατοι. Λέει πάντοτε γι’ αυτόν που μαυροφορούμε εμείς, όπως μαυροφορούμε, όπως είπα, και αυτόν που λέμε εμείς ότι χάσαμε τον άνθρωπό μας. Και εντούτοις δεν είναι αυτό. Αυτό είναι ευεργεσία. Εάν δεν υπήρχε ο θάνατος και υπήρχαν όλοι οι φυματικοί, τι θα γινότανε; Αν δεν υπήρχε ο θάνατος και ήσαν όλοι αυτοί που έχουν καρκίνους και καρκινοπαθείς, τι θα γινότανε; Εάν δεν υπήρχε ο θάνατος και ήσαν όλοι χωλοί, όλοι τρελοί, όλοι, όλοι, τι θα γινότανε;

Απέραντο τρελοκομείο θα ήταν ο κόσμος. Και εντούτοις, ο θάνατος είναι απαλλαγή. Ο θάνατος είναι ευλογία. Αλλά διότι δεν πιστεύει ο άνθρωπος στην Ανάσταση, γι’ αυτό ακριβώς δεν θέλει να ακούει για τον θάνατο. Πάντως, θα ήθελα να γνωρίζετε το εξής: «Ο Θεός ουκ εποίησε θάνατον». Έτσι γράφει ο Σοφός Σολομών στο πρώτο κεφάλαιο, στίχος 13, «ουδέ τέρπεται επ’ απωλεία ζώντων», ούτε ευχαριστείται από αυτό το πράγμα. Και σε άλλο πάλι μέρος λέγει, στο 23ο εδάφιο, στο δεύτερο κεφάλαιο, ο Σολομών: «Ο Θεός έκτισε τον άνθρωπον επ’ αφθαρσία και εικόνα της ιδίας ιδιότητος εποίησεν αυτόν».

«Φθόνω δε διαβόλου θάνατος εισήλθεν εις τον κόσμον». Πότε έφτιαξε ο Θεός τον θάνατο; Υπάρχει θάνατος της ψυχής και θάνατος του σώματος. Ο χωρισμός του σώματος εκ της ψυχής είναι θάνατος του σώματος και ο χωρισμός της ψυχής από του Θεού είναι θάνατος της ψυχής. Ο Αδάμ και η Εύα πεθάνανε όταν παρακούσανε, ψυχικά όμως, όχι σωματικά, και χωρίστηκαν από τον Θεό, απεκόπησαν από τη ζωή. Τον σωματικό θάνατον τον υπέστησαν έπειτα από 930 χρόνια. Δύο θάνατοι: θάνατος πνευματικός και θάνατος σωματικός. Θάνατος πνευματικός άμα τη παρακοή...

θάνατος σωματικός έπειτα από 930 χρόνια. Υπάρχουν, αγαπητοί μου, και ζωντανοί νεκροί. Στην παραβολή του Ασώτου, όταν μιλούσε ο πατέρας με τον μεγάλον αδελφόν, του είπε σε μια στροφή: «Ο αδελφός σου ούτος νεκρός ήτο και ανέζησε, απολωλώς και ευρέθη». Μα πώς ήτανε νεκρός; Αυτός γλεντούσε με τις φιλενάδες. Ακριβώς, αυτό είναι. Ξέρετε πόσα κινητά νεκροταφεία υπάρχουν μεταξύ μας, πόσοι ζωντανοί νεκροί για τον Θεό υπάρχουν μεταξύ μας; Παιδιά μας, αδέρφια μας, γονείς μας, σύζυγοί μας, φίλοι μας. Κάθε άνθρωπος που δεν έχει σχέση με τον Χριστό, όχι φιλολογική,

μυστηριακή, οργανική, είναι ζωντανός νεκρός. Θυμόσαστε τι είπε στον Άγγελο Σάρδεων, τον Επίσκοπο Σάρδεων, ο Χριστός μας; Έχετε διαβάσει ποτέ στην Αποκάλυψη; «Το όνομα έχεις ότι ζεις και νεκρός ει». Ή έχετε διαβάσει ποτέ σας ή έχετε προσέξει; Σε κανένα ευχέλαιο διαβάζεται αυτό το Ευαγγέλιο του Λουκά, που ένα παλικάρι κάποτε, που ήταν ακόλουθος του Χριστού, ζήτησε άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του και ο Χριστός δεν του έδωσε άδεια να πάει να θάψει τον πατέρα του και του είπε το εξής: «Άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς». Στο σπίτι, στο χωριό σου, υπάρχουν νεκροί με γραβάτα που θα τον θάψουν τον πατέρα σου. Εσύ ακολούθει μοι.

Δεν τον άφησε να πάει στην κηδεία του πατέρα του. Δεν σας λένε τίποτα αυτά τα πράγματα ή τα αποφεύγουμε, μη τυχόν ο Χριστός να μας πάρει το πορτοφόλι; Έτσι έχουν τα πράγματα. Κάθε άνθρωπος που ζει μακριά από τη μυστηριακή ζωή της Ορθοδόξου Εκκλησίας του Χριστού είναι ζωντανός νεκρός. Έχει φυσική ζωή, όχι πνευματική ζωή. Έχει τη ζωή που την έχουν τα πτηνά, που έχουν τα ζώα, που έχουν οι ιχθύες, που έχουν δεν ξέρω τι άλλο. Δεν έχει την πνευματική ζωή. Τρώει απλώς να ζει, όχι για να πετάξει, δεν είναι εις θέση να πετάξει. Δεν έφτιαξε, λοιπόν, ο Θεός τον θάνατο. Ο θάνατος εισήλθε φθόνω του διαβόλου. Ο διάβολος μπήκε στη μέση και έκανε το παιχνίδι αυτό και παρέσυρε την Εύα στην παρακοή και, στη συνέχεια, τον Αδάμ.

Έτσι απεκόπησαν και απέθανον, γι’ αυτό και τους έβγαλε από το Σώμα του Παραδείσου. Κάθε νεκρό το αποβάλλει ο οργανισμός. Όμως μιας μητέρας, μη γένοιτο, πεθάνει το παιδί στην κοιλιά της, τι θα γίνει; Θα το αποβάλει. Και κάθε τι που βγαίνει σε μας έξω, σε σπυριά, σε μπιμπίκια, είναι νεκρά του οργανισμού και τα αποβάλλει. Έτσι και το Σώμα το Ζωντανό του Χριστού απέβαλε τον Αδάμ από τον Παράδεισό του, όπως και σήμερα τρέχουν όλοι οι αποβληθέντες, εκείνοι οι οποίοι δεν έχουν σχέση με τον Χριστό, δεν είναι ζωντανοί, μένουν σε μια φυσική ζωή, τρεφόμενοι από τα υλικά αγαθά, λες και είναι μόνο σάρκα και δεν είναι και πνεύμα, δεν τρέφονται και πνευματικώς.

Εν πάση περιπτώσει, έπειτα από αυτό το οποίο ελέχθη, προβάλλεται ένα άλλο ερώτημα σε πολλούς: «Φθόνω διαβόλου εισήλθε ο θάνατος».

Γιατί να κάνει τον διάβολο τότε ο Θεός, ώστε να παρασύρει τον άνθρωπο;

Ο Θεός θα έκαμε τον διάβολο; Αυτό λέγει η Γραφή; Πού το ξέρεις ότι παρεσύρθη ο άνθρωπος; Από τας Γραφάς. Δεν ήσουν εκεί. Και αυτοί οι οποίοι τα συζητούν από τας Γραφάς αντλούν. Ε, η Γραφή τι αναφέρει περί διαβόλου; Δεν διαβάζεις λίγο παρακάτω; Αλλά δεν διαβάζει ο άνθρωπος και το έχει ερώτημα. Και γιατί να φτιάξει τον διάβολο; Ή ακόμη, γιατί ο άνθρωπος να είναι τέτοιος, ώστε να παρασύρεται από τον διάβολο; Διπλούν το ερώτημα. Και εντούτοις, παρότι υπάρχει απάντηση και στις δύο περιπτώσεις, ο άνθρωπος δεν ξέρει να απαντήσει, διότι είναι μακριά από το πνεύμα της Γραφής. Δεν διαβάζει, δεν μελετά και πλανάται. Σας ευχαριστώ πολύ.

Ποιος έφτιαξε τον διάβολο; Ο Θεός δεν έφτιαξε τον διάβολο. Στον Ησαΐα, στο ΙΔ΄, αναφέρεται εκεί σαφώς, και όταν μιλούσαμε, όσοι είμαστε μαζί την Πέμπτη εδώ, ότι υπάρχει και τρίτος, θα ενθυμείσθε ότι παρουσιάσαμε το κείμενο από τον Ησαΐα, που τον βλέπει τον Εωσφόρο να θέλει να θέσει τον εαυτόν του υπεράνω του θρόνου του Θεού και, για την προσπάθειά του να γίνει υπέρθεος, ευρέθη από κάτω στα Τάρταρα. Δεν τον έφτιαξε ο Θεός έτσι, τον διάβολο. Τον είχε άγγελον. Μόνος, θεληματικά, εγκατέλειπε το οικητήριον, τη θέση του, εκεί που τον είχε να εργαστεί και να προσφέρει.

Οι άγγελοι, όπως λέγει ο Παύλος, που το δανείζεται από την Παλαιά Διαθήκη, είναι «πνεύματα λειτουργικά, αποστελλόμενα εις διακονίαν διά τους μέλλοντας κληρονομείν σωτηρίαν». Είναι πνεύματα που στέλνονται στους ανθρώπους που θέλουν να σωθούν, και ένας που θέλει να σωθεί είναι και ο Χριστιανός ο Ορθόδοξος, ο οποίος πρέπει να βαπτιστεί, και από την ημέρα που βαπτίζεται του δίδεται άγγελος φύλαξ της ψυχής του. Και θα γνωρίζετε, όσοι προσεύχεστε από τα κείμενα της Εκκλησίας, ότι υπάρχει ειδική προσευχή στον άγγελον τον φύλακα, η οποία βρίσκεται στο απόδειπνο το βράδυ, μετά το «Άσπιλε, αμόλυντε» και λοιπά, και μετά την προσευχή του Χριστού μας είναι η προσευχή προς τον άγγελό μας.

«Άγγελε, ο επιστάτης της αθλίας μου ψυχής και ταλαιπώρου μου ζωής, μη καταλείψεις με τον αμαρτωλόν, μηδέ αποστής απ’ εμού διά την ακρασίαν μου» κ.λπ. Στην επιστολή του Ιούδα, στη Γραφή, υπάρχει η απάντηση ότι ο Θεός δεν έδιωξε τον διάβολο, αλλά μόνος του έγινε. Και ενώ ήταν άγγελος, και αυτός εγκατέλειψε το ίδιον οικητήριον. Ακούστε: «Αγγέλους τε τους μη τηρήσαντας την εαυτών αρχήν, αλλά απολιπόντας το ίδιον οικητήριον, εις κρίσιν μεγάλης ημέρας δεσμοίς αϊδίοις υπό ζόφον τετήρηκεν». Λέγει σαφώς, «απολιπόντας», λέει, «το ίδιον οικητήριον». Μόνοι τους δεν έμειναν στη θέση τους. Και ξέρετε, οι θέσεις του ανθρώπου, οι θέσεις των Αγίων,

οι θέσεις της Παναγίας μας, οι θέσεις των Αγγέλων είναι σε ένα μέρος να παίξουν κάποιο ρόλο. Όταν κατορθώσει και φύγει ο άνθρωπος από εκεί, από την αποστολή του, χάνει την αξία του. Να σας πω ένα παράδειγμα. Ο Προτεσταντισμός την Παναγία μας την πετάει κάτω. Αυτή, μια γυναίκα, μια Μαρία, μια κόρη, μια Παρθένος, όχι η γυναίκα, μια γυναίκα, όχι η κόρη, μια κόρη από τις πολλές δηλαδή. Πώς, λοιπόν, «Ιδού, η Παρθένος εν γαστρί έξει», το άρθρο μπροστά μονοποιεί το πρόσωπο και λέει το μοναδικό πρόσωπο: «Ιδού, η Παρθένος εν γαστρί».

τέξεται υιόν και καλέσεις το όνομα αυτού Εμμανουήλ. Εμείς την έχουμε στην Εκκλησία μας στα δεξιά του Κυρίου, όπως την είδε ο Δαβίδ, ο οποίος είπε: «Παρέστη η βασίλισσα εκ δεξιών σου, εν ιματισμώ διαχρύσω περιβεβλημένη, πεποικιλμένη». Και είναι μάλιστα τα λόγια αυτά τα οποία λέγει ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς, όταν κάνει την προσκομιδή το πρωί στην Εκκλησία και βγάνει από το πρόσφορο που πηγαίνουμε εμείς οι πιστοί τη μερίδα της Παναγίας, ένα δέλτα που γράφει «Μήτηρ Θεού» επάνω, και το τοποθετεί στα δεξιά του Κυρίου, επί του Αγίου Δισκαρίου. Εκείνη η θέση της Θεοτόκου, να πρεσβεύει στον Χριστό υπέρ ημών. Όπως σωστά λέγει η Ορθόδοξη Εκκλησία: «Ταις πρεσβείαις της Θεοτόκου».

«Σώτερ, σώσον ημάς». Η Θεοτόκος πρεσβεύει και ο Χριστός σώζει. Έρχεται ο Προτεσταντισμός και λέει: «Κάτω από εκεί, από τη θέση. Δεν έχει θέση κοντά στον Χριστό, μια γυναίκα ήτανε». Έρχεται ο Παπισμός και την παίρνει από εκεί και την βάζει απάνω. Αυτή μόνον, όχι, Θεός, Παναγία. Άσπιλος σύλληψη είναι η Παναγία. Αγία, γι' αυτό και οι παπικοί κάνουν με τα πέντε δάχτυλα το σταυρό τους: Αγία Τριάδα, Παναγία και Πάπας, πέντε.

Ο ένας που την κατέβασε κάτω και ο άλλος που την ανέβασε πάνω, και οι δύο τη βλασφημούν. Η θέση της είναι στα δεξιά του Κυρίου. Αυτό είναι. Αυτός πήγε να γίνει παραπάνω και βρέθηκε παρακάτω. Η θέση του δεν ήταν εκεί. Η θέση του ήτο να πρεσβεύει και να λειτουργεί εκεί που θα τον στέλνει ο Χριστός. Ήτο το μεγαλύτερο χερουβείμ, έβλεπε κατά πρόσωπον τη δόξα του Θεού και εντούτοις δεν θέλησε να μείνει. Και ο Ιούδας στην επιστολή του λέγει: «Αγγέλους τε τους μη τηρήσαντας την εαυτών αρχήν», που δεν μείνανε στη θέση τους, τους έριξε κάτω και τους περιμένει η κρίση της Μεγάλης Ημέρας. Κατά συνέπεια, δεν τον έφτιαξε ο Θεός το διάβολο. Έγινε μόνος ο διάβολος εν τη ελευθερία του.

Μόνο δεν γνωρίζουν, λοιπόν, λέγω, οι άνθρωποι πώς ακριβώς έχει το θέμα αυτό.

Ο άνθρωπος θα έχει ως απορίες αυτά, διότι δεν διαβάζει. Οι απαντήσεις υπάρχουν μέσα στη Γραφή όλες. Και αν εμείς δεν έχουμε και οι άλλοι μας προβληματίζουν, είναι διότι εμείς δεν έχουμε διαβάσει. Κι αυτοί δεν έχουν διαβάσει και νομίζουμε ότι βλέπουμε στο σκοτάδι. Τώρα, εδώ βλέπουμε ότι ο θάνατος ήρθε από το σατανά. Τι γίνεται τώρα; Εμείς μπορούμε το θάνατον αυτόν να τον παρακολουθήσουμε μέχρι του τάφου, δεν μπορούμε να πάμε παραπέρα. Ας χτυπιόμαστε και ότι αγαπούμε το μακαρίτη, τη μακαρίτισσα κλπ. και δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς αυτούς, άμα μας πλατύνουν λίγο τον τάφο εκεί που να σε βάλουμε μέσα, πας μαζί; Θα γυρίσεις πίσω. Σταματάει μέχρι εκεί. Υπάρχει, λοιπόν, ζωή πέραν του τάφου; Πώς έχουν τα θέματα; Άλλο ερώτημα σοβαρό.

το οποίο δέρνει πολλούς από τους χριστιανούς. Οι περισσότεροι δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει ζωή πέρα του τάφου. Και γι' αυτό μαυροφορούμε. Και γι' αυτό πενθούμε. Αν ξέραμε ότι υπάρχει ζωή πέρα του τάφου και μάλιστα καλύτερη από την εδώ, θα εχαιρόμεθα ή θα ελυπούμεθα για μια στιγμή, για το χωρισμό. Ολόκληρος άνθρωπος βγαίνει μέσα από το σπίτι, από τη συντροφιά. Εδώ ένα δόντι βγάζεις και το ψάχνει η γλώσσα σου δυο-τρεις μήνες, γιατί λείπει ένα δόντι από μέσα. Πολύ μάλλον να βγει ένας ολόκληρος άνθρωπος και μάλιστα μείζων παράγων. Είναι φυσικό. Είναι ένα ερώτημα αυτό. Όμως οι περισσότεροι είμαστε από τους Ορθοδόξους, δεν πιστεύουμε, όπως δείχνουμε τουλάχιστον με τη συμπεριφορά μας, ότι υπάρχει άλλη ζωή. Τώρα βέβαια, αν θα πούμε σε κάποιον ότι υπάρχει, η απάντηση θα είναι: «Και ποιος πήγε από εκεί να μας πει».

«τι υπάρχει;» Αυτό το είπε και ο Πλούσιος στον Αβραάμ, ότι οι άνθρωποι δεν πιστεύουν τας Γραφάς, γιατί ο Αβραάμ του είπε ότι «εάν Μωσέως και προφητών ουκ ακούσουσιν, ουδέ εάν τις αναστή, πεισθήσονται». Αν αυτοί, λέει, οι οποίοι δεν είναι διατεθειμένοι να πιστέψουν στας Γραφάς, ούτε εάν γίνει νεκρανάσταση θα πιστέψουν. Θα πούμε ότι είχε πάθει νεκροφάνεια, το έχει λύσει η επιστήμη αυτό.

Πάση περιπτώσει, στο ερώτημα «ποιος πήγε από εκεί και ήρθε εδώ;», ο Χριστός ήτανε από εκεί και ήρθε εδώ. Ο Χριστός που ήρθε εδώ ξαναπήγε εκεί και μας περιμένει. Μιλάμε καμιά φορά για πρόδρομο. Μπορείτε να μου πείτε πόσοι πρόδρομοι υπάρχουν; Πολλοί γνωρίζουν τον Ιωάννη τον Πρόδρομο και εντούτοις υπάρχουν τρεις πρόδρομοι. Υπάρχει ο πρόδρομος ο Ιωάννης, προκειμένου να έρθει ο Χριστός στον κόσμο, την πρώτη. Όταν θα ξαναέρθει ο Χριστός, θα έχει πρόδρομο τον Προφήτη Ηλία. Δεύτερος πρόδρομος της παρουσίας Χριστού, Ηλίας ο Ένδοξος. Και αυτοί που έχουν το όνομα Ηλίας έχουν μεσάνυχτα. Ούτε καν εξέτασαν τι λέει το απολυτίκιο του Αγίου των. Ούτε καν γνωρίζουν ότι ο Ηλίας ζει ακόμη. Ούτε καν γνωρίζουν ότι ο Ηλίας θα ξανάρθει.

Δεν είναι κρυμμένα αυτά τα πράγματα, υπάρχουν μέσα στο Ευαγγέλιο όλα και στην Παλαιά Διαθήκη υπάρχουν. Και υπάρχει και τρίτος πρόδρομος της επιστροφής του ανθρώπου στον ουρανό. Γιατί ήρθε ο Χριστός στον κόσμο; Για να πάει ο άνθρωπος ξανά στον ουρανό. Προκειμένου να έρθει ο Χριστός στον κόσμο, ποιον είχε πρόδρομο; Τον Ιωάννη. Προκειμένου να πάει ο άνθρωπος στον ουρανό, ποιον έχει πρόδρομο; Τον Ιησούν, πρόδρομος υπέρ ημών γενόμενος, ο Χριστός. Ο Χριστός ήρθε, απέθανε, ετάφη, ανέστη και έχει πάει πρόδρομος υπέρ ημών στον ουρανό. Το πιστεύουμε εμείς; Πέθανε ο Χριστός ή δεν επέθανε; Πέθανε. Ανέστη ο Χριστός ή δεν ανέστη; Ανέστη. Το κενό μνημείον του.

Όλων των αρχηγών των θρησκειών τα σάβανά τους είναι καθηλωμένα κάτω. Και του Βούδα και του Μωάμεθ και του Λουθήρου και του Καλβίνου και του Ρώσσελ και των Παπών και των πάντων. Μόνον του Ιησού, του Εσταυρωμένου, του Ναζαρινού, ο τάφος είναι κενός. Και της Παναγίας, Αυτού Μητρός, ο τάφος είναι κενός, το οποίο θα σας δείξω απόψε.

Είναι ιστορικόν πρόσωπον ο Χριστός, τι είναι; Εδώ πιστεύεις ότι η ελιά του Πλάτωνος είναι τριών χιλιάδων ετών. Ο Χριστός είναι νεότερος, γιατί πιστεύεις στην ελιά του Πλάτωνος και στον Χριστό δεν πιστεύεις; Ότι ο Παύλος ήρθε στην Αθήνα εδώ, δεν το πιστεύεις; Και γκρέμισε τα λιθάρια όλα. Δεν μίλησε εδώ στους παππούληδές μας, στην Πνύκα;

Πώς θα τον έχουμε εμείς τον χριστιανισμό σήμερα; Ποιος μας τον μετέφερε; Και ποιος τον έστειλε εδώ; Και τι κατήγγειλε, τι παρήγγειλε ο Παύλος όταν ήρθε εδώ; «Τους καιρούς της αγνοίας υπεριδών ο Θεός, τα νυν παραγγέλλει πάσι μετανοείν, διότι έχει τάξει ημέρα που θα κρίνει τον κόσμο εν δικαιοσύνη, διαμέσου ενός ανδρός που είναι ο Χριστός». Διαβάστε το 17ο κεφάλαιο των Πράξεων και θα βρείτε εκεί πέρα την απάντηση.

Λοιπόν, από εκεί. Αλλά εγώ σου λέω άλλο.

Μου λες: Υπάρχει Λάζαρος; Ο Λάζαρος απέθανε ή δεν απέθανε; Υπάρχει ο τάφος του μέχρι σήμερα, του Λαζάρου, κενός; Υπάρχει, στη Βηθανία, και στη σειρά θα σας τον δείξω και αυτόν. Τον ανέστησε τετραήμερον. Έζησε ο Λάζαρος 30 χρόνια έπειτα. Έγινε επίσκοπος στην Κύπρο ο Λάζαρος ή δεν έγινε; Είναι ο τάφος του στην Κύπρο, του Λαζάρου, και είναι το σώμα του στην Κωνσταντινούπολη, του Λαζάρου, ή δεν είναι; Πήγε από εκεί και ήρθε. Δεν σου λέει τίποτα ούτε αυτός; Άνθρωποι που ζητάσαν: «Υπάρχει ζωή πέραν του τάφου; Και τι είπε, λέγει, ο Λάζαρος που ήρθε από εκεί; Τι εκήρυξε;»

Να ανοίξεις το Τριώδιο, να διαβάσεις την ημέρα του Λαζάρου το συναξάρι, τα μαύρα γράμματα εκεί. Θα βρεις ότι τα πράγματα δεν τα βρήκε καλά πέραν του τάφου και όταν ήρθε εδώ δεν άνοιξε το στόμα του καθόλου. Ξέρετε τι γράφει εκεί; Ότι όσα χρόνια έζησε ο Λάζαρος, ουδέποτε έφαγε τίποτα χωρίς να το γλυκάνει. Πώς έτσι; Ο Λάζαρος έφερε την πικρία του θανάτου, από εκεί, του Άδου, μαζί του. Δεν εγέλασε ποτέ στη ζωή του. Πώς έτσι; Ο Λάζαρος δεν είχε γέλια εδώ. Μαύρα τα πράγματα από εκεί. Με τη σιωπή του αυτή εκήρυξε ο Λάζαρος. Εμείς λέμε καμιά φορά: «Η σιωπή μου προς απάντησή σου». Και πολλές φορές ο άνθρωπος.

λέει περισσότερα με κλεισμένο το στόμα παρά με το στόμα ανοιχτό. Κι αυτός ο Χριστός εσιώπα όταν τον ειρωνεύετο ή τον ήλεγχε ο Πιλάτος. Όμως σαν απάντηση ήταν που δεν απαντούσε. Ποια φορά στη ζωή του εγέλασε ο Λάζαρος; Όταν ένα μεσημέρι, εκεί που καθόταν στο δωμάτιό του, είδε από κάτω έναν που πουλούσε λουλούδια και έκλεψε μια γλάστρα, Δευτέρα το μεσημέρι, από ένα σπίτι και την έβαλε πάνω στο καρότσι του. Αυτό του έκανε τόση περιέργεια που γέλασε. Όταν πήγαν οι αδελφές του και είπανε «γέλασε ο Λάζαρος, τι ήταν αυτό;», είπε: «Γέλασα διότι είδα τον πηλόν να κλέβει τον πηλόν». Είδε το χώμα, λέει, να κλέβει το χώμα.

Οι Εβραίοι θα τον σκοτώσουν, διαβάστε τον Ιωάννη, διότι πολλοί εξαιτίας αυτού επίστευαν στον Χριστό. Γι' αυτό τον έδιωξαν οι Απόστολοι από τα Ιεροσόλυμα και τον έστειλαν στην Κύπρο. Και έγινε επίσκοπος Κιτίου 30 χρόνια και έπειτα πέθανε εκεί. Η Παναγία μας, μάλιστα, του ύφανε το ομοφόριόν του, όπως είχε υφάνει τον Άρραφο Χιτώνα του Χριστού μας. Ύφανε το ομοφόριό του. Αυτοί, λοιπόν, λένε ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Αλλά εκτός αυτού, όταν μας είπε την παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου ο Χριστός, δεν μας τράβηξε τον μπερντέ και μας έδειξε πως έχει ζωή πέραν του τάφου, ότι ζουν οι άνθρωποι; Δεν μας είπε γρηγορότερα ότι ο Θεός είναι Θεός Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ, Θεός ουκ έστι νεκρών αλλά ζώντων; Τι άλλο θέλεις, άνθρωπε; Αλλά επαναλαμβάνω.

Ο άνθρωπος δεν θέλει, ο άνθρωπος δεν διαβάζει, δεν μελετά. Όμως θα σταματήσουμε μέχρι εδώ, διότι η ώρα πέρασε και, Θεού θέλοντος, θα συνεχίσουμε στην άλλη μας ομιλία την ερχομένη Κυριακή.