The Worth of Holy Scripture

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My listeners in Christ, rejoice in the Lord. The good God has granted that we should be together once again, so that we may continue with a few words about Holy Tradition, and specifically about the teaching of the Holy Fathers. For, as you know, Holy Tradition is rejected as a collection of human commandments by those who oppose the Orthodox Faith and the Church. In our two previous talks, we presented sixteen Fathers who speak about Tradition.

You will remember that we had reached Saint Cyril of Jerusalem, who speaks about Tradition in his Fifth Catechetical Lecture, paragraph 8. This same Father, seeking to protect the faithful from those who distort the truth and from the snares of certain people who have not understood the matter properly, adds the following: “Therefore take heed, brethren, and hold fast to the traditions which you are now receiving, and inscribe them upon the breadth of your hearts. Guard them reverently, lest the enemy carry them off or steal them away, and lest some heretic pervert anything that has been handed down to you.” Saint Epiphanius of Cyprus, who was also a most vehement opponent of heresies, says the following about Tradition: “Boundaries, foundations, and the edifice of the faith have been established for us: the traditions of the Apostles, Holy Scripture, and the succession of teaching. Through all these, the truth of God has been secured.” Besides these, we shall cite one more testimony from this divinely inspired Father, which reads as follows:

“Tradition must also be used, for not everything can be found in Holy Scripture. Therefore, the Holy Apostles left some things in writing and handed down others through Tradition, as Paul confirms when he says, ‘As I delivered them to you.’” First Corinthians 11:2. Furthermore, Basil the Great, together with the divinely inspired Epiphanius, explicitly commands in many passages throughout his numerous writings that we preserve both the written teaching and the unwritten teaching guarded within the Church. “Do not separate the Holy Spirit from the Father and the Son,” he says. “Let Tradition command you. The Lord taught it in this way.

The Apostles preached it, the Fathers preserved it, and the martyrs confirmed it. Be content to speak as you were taught, and do not try to devise clever reinterpretations of these things.” Basil, Homily 24, Against the Sabellians, Arius, and the Anomoeans. From this passage it is clearer than the sun that the order of the Church among us has not changed by so much as a single stroke. It is precisely what the Apostles, the heralds of God, delivered to the Church, and what the divinely inspired Basil and the other ancient Fathers of the Church record in their writings. “Of the doctrines and proclamations preserved in the Church, some

we possess from written teaching, while others we have received from the Tradition of the Apostles, handed down to us in mystery. Both have the same force in relation to godliness. No one who has even a little experience of the institutions of the Church would dispute this. For if we attempted to reject the unwritten customs as though they had no great authority, we would unwittingly damage the Gospel in its essential parts—or rather, we would reduce its proclamation to empty words. For example, to begin with the first and most common custom: who taught in writing that those who have placed their hope in the name of our Lord Jesus Christ should mark themselves with the sign of the Cross?

What written text taught us to turn toward the east during prayer? Which of the saints left us in writing the words used by the Church at the consecration of the bread of the Eucharist and the cup of blessing? For we are not content merely with the words mentioned by the Apostle or the Gospel; before and after them we say other things as well, having received them from unwritten teaching because they possess great power for the Mystery. And from what written texts do we bless the water of Baptism, the oil of Chrismation, and even the person being baptized? Is it not from the silent and mystical Tradition? And what of the anointing with the oil itself?

What written word taught us this? Where did we learn to immerse a person three times? And what of all the other things connected with Baptism, such as the renunciation of Satan and his angels? From what passage of Scripture were they taken? Do they not come from that unpublished and secret teaching which our Fathers guarded in unobtrusive and unexamined silence, having rightly understood that the sacred dignity of the Mysteries is preserved through silence? For how could it be proper to publish in writing the teaching concerning things upon which the uninitiated are not even permitted to gaze?” Continuing in the same chapter, Basil the Great says: “The day would fail me if I were to recount the unwritten Mysteries of the Church.” Basil, On the Holy Spirit, addressed to Amphilochius, Bishop of Iconium, chapter 27.

This great Father, beloved listeners in Christ, who was born in the year 329 after Christ, demonstrates through the testimony of many ancient Fathers of the Church that the Holy Traditions concerning the celebration of the Mystery of Baptism and the other Mysteries were established from the very foundation of the Church. He himself was baptized according to the Church’s order for Baptism which he describes. As evidence, he cites Eusebius, Bishop of Caesarea, from whom he received Baptism, along with many other apostolic Fathers and those who came immediately after them—for example, Clement of Rome, Dionysius the Bishop of Rome, Irenaeus, Origen, Gregory the Wonderworker, and others.

Saint Gregory of Nyssa, the brother of Basil the Great, likewise reveres Holy Tradition so highly that he presents it as an infallible seal, as the word of God, confirming his words and arguments. “For it is sufficient proof of our teaching,” he says, “that we possess the Tradition which has come down to us from the Fathers, like an inheritance transmitted in succession from the Apostles through the saints who followed them.” Saint Gregory the Theologian, in his turn, also teaches us to preserve the doctrine, or sacred deposit, of the Fathers, saying: “Guarding the good deposit which we received from the Fathers.” Gregory of Nazianzus, Oration on Peace.

This Father, speaking against Julian the Apostate, refers to Holy Tradition as a source of divine teaching. “From where,” he says, “did this hater of Christ receive these things, after having encountered the truth in so many teachings, seeing some and hearing from others the things that lead to salvation?” Moreover, the divinely inspired Chrysostom exhorts us not to deprive ourselves of Holy Tradition. Thus, commenting on Paul’s First Epistle to the Corinthians, where the divinely inspired Apostle commends oral Tradition, he says: “Therefore, he handed down many things at that time without writing, as he also makes clear elsewhere.” John Chrysostom, Homily 26 on First Corinthians. Likewise, in commenting on Paul’s Second Epistle to the Thessalonians,

John Chrysostom, in his fourteenth homily, very clearly recognizes the trustworthiness of Holy Tradition and affirms its authority and importance as follows: “Not everything was delivered by the Apostles through letters; many things were also handed down without writing. Both the written and the unwritten are equally trustworthy. Therefore, let us also regard the Tradition of the Church as trustworthy. It is Tradition; seek nothing further.” When Tradition speaks, he says, seek nothing beyond it. Socrates Scholasticus also confirms in his Ecclesiastical History that Holy Tradition has existed within the Church through succession. Thus, when recounting the events surrounding a Synod convened in Alexandria,

for the proclamation of the consubstantial Holy Trinity, he says: “They did not invent a new religion and introduce it into the Church. Rather, they taught what the Tradition of the Church had declared from the beginning and what Christian scholars had wisely demonstrated in their theological reasoning. For all the ancients who had studied this doctrine wrote about it and left it to us.” The same historian, Socrates, relates that Ascholius, Bishop of Thessalonica, when asked by Emperor Theodosius which doctrines he preserved, answered: “Those handed down by the Apostles.” He says: “The teaching of the Arians did not penetrate the region of Illyria, nor did the innovation introduced by Arius succeed in sweeping away the teachings of the Church.

Instead, they continued to preserve unshaken the faith handed down from above and from the beginning by the Apostles, and confirmed by the Synod at Nicaea.” Furthermore, Saint Maximus the Confessor, in his exposition of the right confession of faith, says: “Above all, let us preserve the great and foremost remedy of our faith—I mean the good inheritance of the faith—confessing it boldly with soul and body, just as the Fathers taught us. For they followed those who from the beginning were eyewitnesses and servants of the Word.” Finally, Saint John of Damascus confirms that everything done in the Church

was ordained by the Apostles who spoke by God and by the Spirit-bearing Fathers, to the glory of God, our universal King—that is, the Divine Liturgies, sacred observances, feasts of the Saints, psalmody, and so forth. “All these things,” he says, “have increased and spread from the rising of the sun to its setting, and from north to south, to the glory and praise of the Lord, God and King of those who reign.”

Speaking about turning toward the east at the time of prayer, he says: “This Tradition of the Apostles is unwritten, for they handed down many things to us without writing.” More generally, Saint John, knowing the gravity of the Apostolic Traditions, calls the Holy Fathers their exact guardians: “You have become exact guardians of the Apostolic Traditions, O Holy Fathers.” This confession of the sacred Damascene—that the Holy Fathers became exact guardians of the Apostolic Traditions—is confirmed with one voice by all the preachers of the faith, from apostolic times until today. This, then, is what we have seen and heard in the passages presented from the Apostolic Fathers and their successors. We regret, however,

that we cannot speak at greater length and bring forward still more from the abundant treasury of the chosen shepherds and teachers of Christ’s flock. Yet we hope that these testimonies are sufficient for those who are willing to listen. As for the proud and perhaps unwilling, even if we cited the whole of Patrology, they would not be moved. Finally, we believe that anyone who wishes to hold the right faith in all that our Lord Jesus Christ and the Holy Apostles taught—anyone, that is, who wishes to preserve the truth of the Gospel whole and unadulterated—must interpret the written Word of God, namely Holy Scripture, not presumptuously,

according to his own preconceptions, but with simplicity, always keeping in mind the authority of the Church, in which the Apostolic Teaching—that is, Holy Tradition—is preserved. For according to Saint Irenaeus, “Those who do not know Tradition cannot discover the truth from the Scriptures.” Thus says Irenaeus in Against Heresies, Book Three, chapter 2, and Book Four, chapter 63. And according to Clement of Alexandria, “Those who interpret Scripture contrary to the Tradition of the Church have lost the Canon of truth.” Therefore, so that we may not lose the Canon of truth, “we must not depart from the original Tradition and Scripture of the Church, nor believe differently from the way

the Churches of God have handed the faith down to us through succession.” Thus says Origen. Therefore, following these Fathers, we say to those among us who in reality are not rightly grounded what Saint Cyprian said to their predecessors sixteen hundred and forty years ago: “If they turn toward the source of divine Tradition, human error will cease.” Error, he says, and the multiplication of error will cease if we return to the source of Tradition. Yet, unfortunately, the Greek dissenters, whether called Evangelicals or by some other name,

reject the Tradition of twenty-four Holy Fathers. How, then, can you accept the tradition of Luther? Who knew better: Luther, who appeared fifteen hundred years later, or those who were successors of the Apostles? Let us take heed, brethren. Let us take heed of this error and of the destruction that lies behind it. Our salvation depends upon us. God desires all people to be saved, and He is waiting. We pray for this with all the strength of our souls. It would now be good to say something about the meaning and definition of the word “Mystery.”

Our Holy Orthodox Church has several Mysteries. The word “Mystery,” which presents a difficulty for some, is derived from a word meaning “I close the mouth.” It therefore signifies something closed, and thus something hidden and concealed. In the New Testament, besides this meaning, the word “Mystery” has another meaning as well: it signifies divine revelation. Thus, for example, the divinely inspired Paul, in his First Epistle to the Corinthians, uses the word “Mystery” in its first sense, meaning something hidden and concealed, when he says: “And though I have the gift of prophecy,”

“And though I understand all mysteries and possess all knowledge, but have no love, I gain nothing.” This is what we read in 1 Corinthians 13:2. Here, then, we see that the word “mystery” means the hidden and veiled knowledge and infinite wisdom of God. For the divine Paul is speaking hypothetically: even if, through the prophetic gift, he were to come to know truths unknown to him—that is, the mysteries of God. We Orthodox also use this word to express the communication of invisible divine grace through visible signs. We call this communication of invisible grace through visible signs a Mystery.

The manner in which invisible grace is joined to a visible sign is mysterious and beyond comprehension—a true Mystery. And so we ask: Are there such Mysteries in Holy Scripture? Are there, in other words, ways in which invisible grace is communicated through visible signs? This is the question. Those who oppose us—the Evangelicals and others—answer, “No, there are not.” They believe that grace comes through faith alone. Therefore, they regard Baptism, for example, merely as a rite, as an image and symbol, but not as something that communicates grace. And for this reason they reject it.

They also reject infant Baptism and all the Mysteries found in the Scriptures and confessed by the Orthodox Church. The Orthodox Church, however, guided by Holy Tradition, confesses seven Mysteries, for which there are explicit commands in the New Testament. They are Baptism, Chrismation, metanoia—that is, repentance— the Holy Eucharist, Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction. The first four are necessary for everyone: Baptism, Chrismation, repentance and Holy Confession, and the Holy Eucharist. Through Baptism a person becomes entitled to receive salvation, while through Chrismation, repentance, and the Eucharist he is sanctified. The final three—Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction—are not necessary for everyone, because they concern particular needs: Holy Unction is for those who suffer, Holy Matrimony serves the needs of society, and Holy Orders serves the needs of the Church. Finally, according to the teaching of the Church, two elements are distinguished in every Mystery: matter and form. “Matter” means the perceptible elements through which the Mystery is performed, together with the manner of its performance. “Form” means the prayer and invocation pronounced by the person performing the Mystery. In the Mystery of Chrismation, for example, the matter is the consecrated oil, used as a seal, together with the manner of anointing; and

the form is the celebrant’s invocation in the words, “The seal of the gift of the Holy Spirit.” Thus, for any Mystery to be performed, both elements must be present. The absence of either one invalidates the Mystery. Those among us who are called Evangelicals or Protestants reject five Mysteries: Chrismation, repentance and Holy Confession, Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction. They do acknowledge Baptism and the Holy Eucharist, but even these they understand incorrectly. We are therefore compelled to speak from both Scripture and Holy Tradition, so that, at least in the particular matter concerning our Church, we may enlighten those who do not know, enabling them to understand and not become victims of these people. Let us speak first about Baptism.

Baptism, in the Orthodox understanding, is defined as “that sacred rite performed by the minister, in which a person is immersed in water three times, with the name of the Holy Trinity invoked at each immersion; through it, the one baptized is delivered

according to the Orthodox understanding, and thereafter becomes receptive to sanctification.”

Given this definition taught by the Orthodox Church in accordance with the explicit testimony of Holy Scripture, our opponents attack both the manner in which Baptism is performed—sprinkling those being baptized instead of immersing them in water—and the grace bestowed through the Mystery. They say that the Mystery of Baptism is not rebirth, but merely signifies rebirth.

The Evangelicals appear to take as their guide and Canon in their religious course not Holy Scripture, but—if I may say so—their own imagination.

We see that, although they rejected nearly all the teachings of the so-called papal church from which they came, they went to the opposite extreme. Perhaps for convenience, they thought it good to retain Baptism by sprinkling. They offer the weak argument that it would have been impossible, on the single day of Pentecost, for three thousand people to be baptized by immersion, as related in Acts of the Apostles, chapter 2, verse 41.

This is by no means a reasonable argument, because Jerusalem had sources of water, such as the Pool of Bethesda, called Bethesda in Hebrew, which had five porches, and the Pool of Siloam, where they could easily have been baptized. Nor is there any reason to persuade us otherwise, because the passage in Acts does not say that they were sprinkled, but that they were baptized. All these are deceitful excuses, for the word “baptize” itself, despite every contrived distortion, always and everywhere means to dip something into water, to immerse, to submerge—never to sprinkle.

The Savior Himself commands this manner of Baptism, saying: “Go therefore and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” We read this in Matthew 28:19. The Lord Himself received Baptism in this manner: He was not sprinkled with water, but baptized in water. “And when Jesus was baptized,” Saint Matthew says, “He came up immediately from the water.” Matthew 3:16 and Mark 1:10.

Here we see that He went down into the water and then came up out of it. John likewise baptized within the waters, by immersion. As we read in the Gospel: “Now John also was baptizing in Aenon, near Salim.”

“Because there was much water there; and they came and were baptized.” John 3:23. Likewise, in Acts we see that the eunuch, knowing that the Apostles did not sprinkle but baptized, said to Philip as they traveled along the road: “See, here is water. What hinders me from being baptized?” And both Philip and the eunuch went down into the water, and Philip baptized him. When they came up out of the water, the Spirit of the Lord caught Philip away. Acts 8:36–39. Today, let us also say a few words concerning the Saints.

The Saints, too, are a stumbling block for our opponents. As you know, after the Theotokos (God-bearer), our Orthodox Church honors and praises those Saints who were pleasing to God and whom our Lord calls His friends and brethren. Our opponents, by contrast, reject them. The word “Saint” means pure, sacred, venerable, one who has pleased God, withdrawn from the world, and dedicated himself to God. In this sense, our Church bestowed the title “Saint,” as a mark of honor, upon the most distinguished sacred men and women of the Holy Scriptures:

the Patriarchs and their wives. Thus Holy Scripture says that after the Crucifixion of Christ, “the graves were opened, and many bodies of the Saints who had fallen asleep were raised.” We read this in Matthew 27:52. Elsewhere it says that “the holy women who trusted in God”

adorned themselves by submitting to their own husbands, as Sarah did, and so forth. We find this in 1 Peter 3:5. Elsewhere, Scripture also calls all the Christians living in Rome Saints.

We read this concerning those in Rome in Romans 1:7; those in Corinth in 1 Corinthians 1:2; those throughout Achaia in 2 Corinthians 1:1; those in Ephesus in Ephesians 1:1; and those in Philippi in Philippians 1:1, as well as in many other places. The Orthodox Church, therefore, follows the Canon of the Apostle Paul, who says that one is “holy both in body and in spirit” when he “cares for the things of the Lord” and for how he may please the Lord—1 Corinthians 7:33–34. Although Scripture calls all Christians Saints, the Church numbers among the Saints only those faithful who cared for the things of the Lord and for how they might please Him—that is, those who truly lived holy lives in both body and spirit. Above all, as a personal title of honor, the word “Saint” is bestowed

by the Church upon the martyrs of the faith. For according to John, in Revelation 1:5, Christ is “the faithful and true witness,” and according to Paul, Christ was the first to “witness the good confession before Pontius Pilate,” as we read in 1 Timothy 6:13. It follows that the perfect disciple of Christ is the one who, like Christ, seals with his own blood his confession of faith in Christ. Christian martyrdom stands in complete contrast to the pagan worshipers, who, as Gennadius says, “would not sacrifice even a fragment of their mantle for all their gods,” whereas Christians gave up their very lives for their faith.

Martyrdom was regarded as a washing in blood, as Tertullian says—a second Baptism that cleanses from every sin. John Chrysostom likewise teaches that, in a wondrous and extraordinary way, it cleanses the soul from sins. The invocation and honor of the Saints—those who pleased and glorified God—is taught not only by Holy Scripture, but is also proclaimed by the Fathers and the Church. The first Christians held the departed faithful in great esteem, believing that they remained inseparable members of the Church. They therefore accorded them honor and reverence, not regarding them as gods or offering them the worship due to God, but venerating them in a relative and honorific sense.

The importance the Church attached to gatherings in honor of the martyrs is attested by the Synod of Gangra, which decreed in its twentieth Canon: “If anyone, out of pride and abhorrence, rejects the gatherings of the martyrs, or the Divine Liturgies celebrated in them and the commemorations held there, let him be anathema.” Small churches were often built beside the tombs of the martyrs and were called martyrs’ oratories. After Constantine the Great, the churches of the victorious martyrs were splendid and conspicuous, distinguished by their size, richly adorned in every way, and radiant with beauty, as Theodoret says. He also bears witness to how reverently and in a manner pleasing to God

Christians celebrated the commemorations of the martyrs in these churches, saying: “When we Christians come to the martyrs’ places of prayer, we do not imitate the pagans who deified their heroes. Therefore, we offer neither sacrifices nor libations—that is, drink offerings.”

“We offer nothing to the martyrs, but honor them as godly men beloved by God. We honor them in the churches, where sober festivals are celebrated—not with drunkenness, revelry, and laughter, but with dignity, praiseworthily adorned by the hearing of sacred divine teachings and by prayer.” Therefore, the various heretics—and especially the hostile Evangelicals, who appeared a full fifteen hundred years later with the theories of Luther, Calvin, and others—cannot accuse us. Since, then, our Church believed that the martyrs and all the Saints, as those who sit beside Christ, share in His Kingdom, and take part in His Judgment, have great boldness before Christ, it is only natural that Christians, also in their sacred gatherings...

Christians also offered supplications to the Saints whose feasts they were celebrating, invoking their intercession with God and their closeness to Him on behalf of their living fellow believers, despite all the objections of the Evangelicals. John Chrysostom describes the Saints’ boldness before God in these powerful words: “Just as soldiers show the wounds they received from the enemy and speak boldly to the king, so these martyrs carry in their hands the heads that were cut off and present them before the King of Heaven; and thus they can readily obtain from Him whatever they desire.” For this reason, John Chrysostom himself counsels us to have recourse to the intercessions of the Saints and to entreat them to pray for us. Finally, Basil the Great counsels us to honor the Saints as those who were pleasing to God and who are therefore better able to intercede with God on our behalf. For through their zeal, patient endurance, and martyrdom, they clearly demonstrated their devotion to God and, as a result, their communion and close relationship with Him.

Bearing all this in mind, beloved listeners in Christ, the Orthodox Church officially declares, in the sixth session of the Seventh Ecumenical Council, that we must acknowledge all the Saints from every age down to the present—those before the Law, those under the Law, and those under grace who were pleasing to God—as honored before Him in both soul and body, and that we should ask for their prayers, since they have boldness before Him. Our Holy Orthodox Church therefore venerates, honors, and extols the Saints of God, because God Himself wills and commands it, saying: “You shall keep My Sabbaths.”

“You shall keep My Sabbaths and reverence My holy things” (Leviticus 19:30). And elsewhere He says, “Those who glorify Me I will glorify” (1 Samuel 2:30). The royal prophet David says, “Wondrous is God in His saints” (Psalm 67:36). And again: “But Your friends, O God, are greatly honored by me; their dominion has grown exceedingly strong” (Psalm 138:17). Elsewhere he also says, “Praise God in His saints” (Psalm 150:1). This is precisely what we too do when we chant the various troparia of the saints and honor their memory with hymns of praise.

Again, this is in accordance with the teaching of Holy Scripture, which says: “The memory of the righteous is accompanied by praise” (Proverbs 10:7). Yet it is God whom we praise: “Praise God in His saints”—God, who glorifies those who glorify Him and who was pleased to raise up such heroes and champions of the faith, who became examples of virtue and Christian perfection. This understanding of praising God through His saints is also wonderfully expressed in many troparia of the saints. For example, near the end of the troparion of Saint Spyridon, whom we commemorate on December 12, we hear: “Glory to Him who has glorified you; glory to Him who has crowned you; glory to Him who works healings for all through you.” Likewise, in the troparion of Macarius the Great,

For Macarius the Great, commemorated on January 17, the troparion reads: “Glory to Him who gave you strength; glory to Him who crowned you; glory to Him who works healings for all through you.” These Saints date from the fourth century after Christ: Saint Spyridon reposed around the year 350, and Macarius the Great around 391. In a later troparion to Saint Dionysios, Archbishop of Aegina, who came from the island of Zakynthos and reposed on December 17, 1621, praise to God is likewise beautifully expressed in these words: “Glory to Christ, who glorified you; glory to Him who made you wondrous; glory to Him who gave you to us as an ever-watchful intercessor.”

Therefore, we must not forget that, when we honor the Saints, we honor them because of their relationship with God—because they are people of God, chosen and precious vessels who labored in the Christian edifice, carrying out God’s work with unfailing zeal. Thus, the honor shown to the Saints is reflected back to God Himself, in accordance with the words of the Savior: “He who receives you receives Me, and he who receives Me receives Him who sent Me” (Matthew 10:40). And again: “Amen, amen, I say to you: whoever receives anyone I send receives Me, and whoever receives Me receives the…”

“Him who sent Me.” John 13:20. But do not the Protestants themselves—for example, the Germans—honor the memory of Luther and even Bismarck with words of praise? Do not American Protestants honor the memory of Franklin, George Washington, Lincoln, and others? How much more fitting, then, is such honor for the Saints, who did good not merely in an ordinary way, but with zeal and self-denial. Let them therefore take note that, on this question as well—the honoring of the Saints—there is complete harmony between the teaching of Holy Scripture and the practice of the Orthodox Church. Furthermore...

Our Orthodox Church steadfastly teaches that we may seek the intercession of the Saints—that is, that we may call upon them to help and strengthen us through their supplications to the Most High. The Evangelicals, however, fiercely attack this teaching and practice of our Church, regarding it not only as unnecessary and useless, but even as impious, claiming that it is contrary to Holy Scripture itself. We recommend that you study this chapter carefully. This is one of the issues they use to confuse and lead astray their innocent, naive, and unsuspecting victims.

The passages of Holy Scripture that they put forward in support of their opinion are the following, all taken from the New Testament. For example, in Matthew 11:28–30 we read: “Come to Me, all you who labor and are heavy laden, and I will give you rest. Take My yoke upon you and learn from Me, for I am meek and humble in heart, and you will find rest for your souls. For My yoke is easy and My burden is light.” “See,” they say, “Christ calls everyone directly to Himself, so there is no need for us to come to Him through others.” But this passage does not forbid us to invoke the saints.

This is a general invitation from Christ the Savior to all humanity: to abandon the sinful state of ignorance of God, to come to the knowledge of God, and to be saved through faith in Him, Christ the Savior, being freed from the burden and toil of sin. He is not saying that we should not turn to the Saints; He does not forbid that here. He is speaking about something else. After this passage, they quote the following words of the Evangelist John: “And whatever you ask in My name, I will do, that the Father may be glorified in the Son.” John 14:13. “If you abide in Me, and My words abide in you, ask whatever you desire, and it shall be done for you.” John 15:7.

Other passages, such as those already cited, instruct us to invoke the prayers of others on our behalf, especially those of the Saints and the righteous. More specifically, through the words quoted above, which He spoke shortly before His Passion, Christ wished to comfort and strengthen His disciples, assuring them that after He was separated from them, they could ask anything directly of the heavenly Father in His name. They also put forward this passage: “It is Christ who died, and more than that, was raised, who is also at the right hand of God, and who intercedes”—that is, pleads—“for us,” as we read in Romans 8:34. The following two passages are also in agreement with this one:

In the Epistle to the Hebrews we read: “Therefore He is also able to save completely those who draw near to God through Him, since He always lives to intercede for them.” Hebrews 7:25. “For Christ did not enter holy places made by human hands, antitypes—that is, representations—of the true ones, but into heaven itself, now to appear before the face of God on our behalf.” Hebrews 9:24. “There you have it,” they say again. “Since Christ intercedes for us, and since we have Christ as our intercessor, what need do we have of others?” With these enticing and seemingly plausible arguments, they deceive the simpler and less learned, whom they thus draw into their heresy and false teaching. We, of course, know that the Lord, having taken flesh and become like us, intercedes for us with the Father as man.

Just as this truth and this fact are witnessed to and taught by Scripture, so too, as we shall hear shortly, Holy Scripture bears witness to and teaches the truth that others can pray for us, and that God therefore wills and approves this practice. That is the issue at hand. But the passage they use against us more than any other—the one they imagine to be the impregnable fortress and bulwark of their teaching—is this: “For there is one God and one mediator between God and men, the man Christ Jesus, who gave Himself as a ransom for all.” 1 Timothy 2:5. “Behold,” they say, crying out almost with jubilation, “behold, between God and men,”

there is room for no one except Christ alone, because He is the only mediator between God and mankind. Yet this wonderful saying, which they terribly distort and misinterpret, expresses only the divine truth that man's salvation could be—and was—accomplished solely through Christ the Savior. Thus, as the God-Man, He is the only mediator between God and mankind, the only one who reconciles God and mankind and brings peace between them. Mankind had turned away from God through sin, and God, in turn, had turned away from them because of that sin. This work could not have been accomplished by any angel or any human being, but only by our Lord Jesus Christ as the God-Man. As God, He is united to God the Father.

And as man, He is related to us. In this sense, of course, He is and remains the one mediator between God and mankind. This, and this alone, is the sublime meaning of this verse. Yet this meaning in no way prevents anyone from praying for others or from asking others to pray for him. And because, as we have said, God approves and desires this practice, it does not in any way conflict with the Lord’s supreme work of mediation. But let us now consider what Holy Scripture teaches concerning this matter, for it both reveals the will of God and, at the same time, demonstrates the truth of the practice of the Orthodox Church.

In the Old Testament, for example, we see that the Saints and the righteous have great power and grace before God. Abraham, for instance, prays to God for Abimelech, king of Gerar, and God heals him, his wife, and his maidservants. Genesis 20:7 and 17. Likewise, in Exodus, Pharaoh asks Moses to pray to God that the plague of flies may depart. Moses does pray, and the plague departs, as we read in Exodus 8:17–18. Likewise, at the request and through the prayers of Moses and Aaron, the thunder, the hail, and the fire from God cease, as we read in Exodus.

Exodus 9:28–29. The Jewish people commit a great sin before the Lord by making the golden calf and turning to its worship. The Lord is greatly angered and intends to destroy them. But Moses intervenes and makes atonement before the Lord on behalf of the people. We read this in Exodus 32:1–14. Again, the people murmur wickedly against the Lord. The Lord is angered and sends fire against them; the people cry out to Moses, and he prays to the Lord, and the fire dies down. We read this in Numbers 11:2. We also see the people beseeching Samuel to pray to the Lord; he prays, and the Lord hears him, as we read in

We read this in 1 Kingdoms 7:8–9 and in 3 Kingdoms 13:4–6. And in the book of Job we see that his three friends, who had sinned against him, were absolved of their sin through Job’s prayers and for his sake. Job 42:8. Especially striking is the following passage from the Prophet Ezekiel, which we read in chapter 22, verse 30: “And I sought among them for a man who would conduct himself rightly and stand fully before My face in the time of wrath, so that I might not utterly destroy the city, but I found none.” These words clearly show, beloved, that God Himself desired a righteous and holy man to stand and pray before Him, so that He would not utterly destroy the city of Jerusalem. Who, then, does not see in all these examples the great power and grace that the Saints have before God? And who does not see plainly fulfilled the saying of James, the Brother of the Lord: “The effective prayer of a righteous man has great power”? James 5:16. Yet when we present all these testimonies to the Evangelicals, do you know how they answer?

“These are testimonies from the Old Testament, whereas in the New Testament Christ wants us to come directly to Him.” But let us hear

what the New Testament teaches on this matter. In the Acts of the Apostles, for example, we read: “Peter was therefore kept in prison, but constant prayer was offered to God for him by the Church.” Acts 12:5. In this passage we see that the Christians of Jerusalem, although they knew that Peter, as an Apostle, had great boldness before God the Father through Christ the Savior, nevertheless offered fervent prayers to God for him while he was in prison. Did they do this, or did they not? They did. The Apostle Paul writes: “I exhort first of all that supplications, prayers,

intercessions, and thanksgivings be made for all men, for kings and all who are in authority.” 1 Timothy 2:1–2. And he adds: “For this is good and acceptable before God our Savior.” Verse 3. Here, then, is the clearest teaching of the New Testament: we can and ought to pray for all people, and this is good and acceptable before God. These wonderful words of the Apostle Paul come only two verses before that renowned verse, “For there is one God and one Mediator,” and so forth—the verse which, as we heard earlier, they distort and misrepresent. And since the Apostle Paul certainly knows very well what he is saying and would not contradict himself, the conclusion follows with certainty

that the Evangelicals are in error. Moreover, the Apostle Paul calls God as his witness that he remembers the faithful unceasingly in his prayers, as we read in Romans 1:9–10 and in many other passages. In any case, our time has run out, so we shall stop here. God willing, we shall return to the subject. Once again, rejoice in the Lord.

Μου εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Επέτρεψε ο αγαθός Θεός να βρεθούμε και πάλι μαζί, προκειμένου να πούμε εν συνεχεία λίγα λόγια περί της Ιεράς Παραδόσεως και συγκεκριμένως από την γνώμη των Αγίων Πατέρων, διότι, όπως ξέρετε, η Ιερά Παράδοση απορρίπτεται ως εντάλματα ανθρώπων από τους αντιφρονούντας αναφορικώς με την Ορθόδοξον Πίστη και Εκκλησία. Στις δύο προηγούμενες ομιλίες μας παρουσιάσαμε 16 πατέρες, οι οποίοι ομιλούν περί παραδόσεως.

Είχαμε σταθεί, να ενθυμείσθε, στον Άγιο Κύριλο Ιεροσολύμων, όπου ομιλεί περί παραδόσεως και συγκεκριμένως στην πέμπτη κατήχηση αυτού, παράγραφος 8. Ο ίδιος αυτός πατήρ, προφυλάττων τους πιστούς από τους διαστροφείς της αληθείας και από τας παγίδας ορισμένων που δεν έχουν συλλάβει το θέμα όπως πρέπει, προσθέτει και λέγει τα εξής: «Βλέπετε οὖν, ἀδελφοί, καὶ κρατεῖτε τὰς παραδόσεις, ἃς νῦν παραλαμβάνετε, καὶ ἀναγράψασθε ταύτας εἰς τὸ πλάτος τῆς καρδίας ὑμῶν. Τηρήσατε μετ' εὐλαβείας, μή πως συλλῃ τὶς ἢ κλέπτης ὁ ἐχθρός, μή τις αἱρετικὸς παρατρέψῃ τι τῶν παραδεδομένων ὑμῖν». Ο Άγιος Επιφάνιος επίσης Κύπρου, όστις υπήρξε σφοδρότατος πολέμιος των αιρέσεων, λέγει περί παραδόσεως τα εξής: «Καὶ ὅρια ἐτέθησαν ἡμῖν καὶ θεμέλια καὶ οἰκοδομὴ τῆς πίστεως, καὶ Ἀποστόλων παραδόσεις καὶ Γραφαὶ Ἅγιαι καὶ διαδοχαὶ διδασκαλίας, καὶ ἐκ πάντων ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἠσφάλισται». Εκτός τούτων, παραθέτομεν και μία ακόμη μαρτυρία του Θείου Πατρός, η οποία έχει ως εξής:

δι λέγει και την παράδοση, ούγα ρίαντε εν μόνε σε βρήν πάντα τες γραφές, γάρ Αγιώτατη Απόστολη, τα μεν εν τη γραφή κατέλυπον, τα δε εν τη παραδόση, ότι ο Παύλος βέβαιοι λέγον, καθώς παρέδωκα ημίν. Α. Κορινθίους 11 -2 Ακόμη ο Μέγας Βασίλειος, μετά των θείων επιφάνειων, εις πλήστα μέρη των πολυπληθών αυτούς συγγραμμάτων, παραγγέλει ρητός την τήρηση της εγγράφου διδασκαλίας της υποτισμητρόσιμων Εκκλησίας Πεφυλαγμένης. Αλλά μη χωρίσεις, λέγει Πατρός και Υιού το Πνεύμα του Άγιον. Δυσοπίτωσε η παράδοσης. Ο Κύριος ούτως ρίδαξε.

Ἀπόστολοι ἐκήρυξαν, Πατέρες διετήρησαν, μάρτυρες ἐβεβαίωσαν. Ἀρκέσθητι λέγειν, ὡς ἐδιδάχθης, καὶ μὴ μετασοφίζου ταῦτα». Βασιλείου, ομιλία 24, Κατά Σαβελλιανών και Αρείου και των Ανομοίων. Εκ του μνημονευθέντος χωρίου ηλίου φαεινότερον δείκνυται ότι το παρ' ημίν εκκλησιαστικόν καθεστώς δεν μετεβλήθη ουδέ κατά κεραίαν, αλλά είναι αυτό εκείνο όπερ οι θεοκήρυκες Απόστολοι παρέδωκαν τη Εκκλησία και όπερ μνημονεύει εν τω συγγράμματι αυτού ο Θείος Βασίλειος και οι λοιποί αρχαίοι της Εκκλησίας Πατέρες. «Τῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πεφυλαγμένων δογμάτων καὶ κηρυγμάτων, τὰ μὲν

της εγγράφου δασκαλίας έχουμε, τα δε εκ της των Αποστόλων παραδόσεως, διαδοθέντα ημίν εν μυστηρίω παραδεξάμετα. Άπερ αμφότερα την αυτήνη συνέχη προς την ευσέβεια. Και τούτοις ουδείς αντεροί ουκούν ως τη γε κατά μικρόν γουν θεσμών εκκλησιαστικών πεπήρατε. Υγκάρ, επιχειρήσαμε τα άγραφα των εθών, ως μη μεγάλην έχοντα την δύναμη. Παρετήστε, λάθη ενάν εις αυτά τα κέρια ζημιούνται το Ευαγγέλιο. Μάλλον δε εις όνομα ψηλών περιεστώνται στο κήρυγμα. Υιών, Είνα του Πρώτου και Κοινοτάτου Μισθώ, το τύπο του Σταυρού, τους εις το όνομα του Κυρίου ημώνης του Χριστού, υλπικότας κατασημένεστε.

οδιασμούς γράμματος διδάξας; Τὸ πρὸς ἀνατολὰς τετράφθαι κατὰ τὴν προσευχὴν ποῖον ἐδίδαξεν ἡμᾶς γράμμα; Τὰ τῆς Ἐκκλησίας ῥήματα ἐπὶ τῇ ἀναδείξει τοῦ ἄρτου τῆς Εὐχαριστίας καὶ τοῦ ποτηρίου τῆς εὐλογίας τίς τῶν ἁγίων ἐγγράφως ἡμῖν καταλέλοιπεν; Οὐ γὰρ δὴ τούτοις ἀρκούμεθα, ὧν ὁ Ἀπόστολος ἢ τὸ Εὐαγγέλιον ἐπεμνήσθη, ἀλλὰ καὶ προλέγομεν καὶ ἐπιλέγομεν ἕτερα, ὡς μεγάλην ἔχοντα πρὸς τὸ μυστήριον τὴν ἰσχύν, ἐκ τῆς ἀγράφου διδασκαλίας παραλαβόντες. Εὐλογοῦμεν δὲ τὸ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος καὶ τὸ ἔλαιον τῆς χρίσεως, καὶ προσέτι αὐτὸν τὸν βαπτιζόμενον, ἀπὸ ποίων ἐγγράφων; Οὐκ ἀπὸ τῆς σιωπωμένης καὶ μυστικῆς παραδόσεως; Τί δέ; Αὐτοῦ τοῦ ἐλαίου τὴν χρίσιν

ο λόγος διαγραμμένος εδίδαξε, το δέτει τρεις βαπτίζεσαι των άνθρωπων πόθεν, αλλά δε όσα περί το βάπτισμα αποτάσει του σατανά και της Αγγέλης αυτού εκπίασε στη γραφής, ούκ έκτσα δημοσιεύτου ταύτης και απορείτου η δασκαλίας, ειν απολυπρακτομονίτω και απερεργάστος η γη, η πατέρη Σιμώνε φύλαξαν, καλώς εκείνοι διδαγμένοι των μυστηρίων τα σεμνά σιωπή διασώδεστε. Αγαρουδέν εποπτεύειν έξαισθη της αμήτης τούτον πως αν ειν οικός τη δασκαλίαν θραβεύειν εγγράμμασι, προχωρών δέεν το αυτό κεφαλαίο Μέγας Βασίλειο λέγει, Επιλήψη με ημέρα τα άγραφα της Εκκλησίας Μυστήρια διηγούμεν. Βασιλείου, Περιαγίου Πνεύματος προς Αμφιλόχειον Επίσκοπον, Ικωνίου Κεφάλαιον 27

Μέγας ούτος Πατήρ, αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, γεννηθείς εν έτει 329 μετά Χριστόν, αποδεικνύει διά των μαρτυριών πλείστων αρχαίων της Εκκλησίας Πατέρων ότι αι περί της τελέσεως του μυστηρίου του βαπτίσματος και των λοιπών μυστηρίων Ιεραί Παραδόσεις της Εκκλησίας είναι από της συστάσεως αυτής τεθεσπισμέναι, ότι και αυτός εβαπτίσθη κατ' εκείνην την περί βαπτίσματος μνημονευθείσαν υπ' αυτού διάταξιν της Εκκλησίας. Προς απόδειξιν δε τούτου φέρει μάρτυρας και τον επίσκοπον Καισαρείας Ευσέβιον, υπό του οποίου έλαβε το βάπτισμα, και πολλούς άλλους αποστολικούς και τους αμέσως μετ' αυτούς πατέρας. Παραδείγματι, Κλήμεντα τον Ρωμαίων, Διονύσιον τον Ρώμης Επίσκοπον, τον Ειρηναίον, τον Ωριγένη, Γρηγόριον τον Θαυματουργόν και άλλους.

Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, επίσης αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου, τοσούτον σέβεται την Ιερά Παράδοση, ώστε φέρει ταύτην ως σφραγίδα αλάθητον, ως λόγον Θεού, προς επιβεβαίωσιν των λόγων και των επιχειρημάτων αυτού. «Ἀρκεῖ γάρ», λέγει, «εἰς ἀπόδειξιν τοῦ ἡμετέρου λόγου τὸ ἔχειν πατρόθεν ἥκουσαν τὴν παράδοσιν, οἷόν τινα κλῆρον δι' ἀκολουθίας ἐκ τῶν Ἀποστόλων διὰ τῶν ἐφεξῆς ἁγίων παραπεμφθέντα». Ο Άγιος Γρηγόριος επίσης ο Θεολόγος διδάσκει αυτός με τη σειρά του να φυλάττουμε τη διδασκαλία ή την παρακαταθήκη των πατέρων, λέγων: «Φυλάσσοντες τὴν καλὴν παρακαταθήκην, ἣν παρὰ τῶν Πατέρων ἐλάβομεν». Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Λόγος Ειρηνικός.

Αυτός ο πατήρ, ομιλών κατά Ιουλιανού του Παραβάτου, μνημονεύει της Ιεράς Παραδόσεως ως πηγής της Θείας Διδασκαλίας. «Πόθεν», λέγει, «οὗτος ὁ μισόχριστος, ὁ τοσούτοις λόγοις τῆς ἀληθείας προσωμιλήσας καὶ τὰ μὲν ὑπὸν, τὰ δὲ ἀκούσας τῶν φερόντων εἰς σωτηρίαν;» Ακόμη δε, ο Θείος Χρυσόστομος παραγγέλλει μην στερώμεθα της Ιεράς Παραδόσεως. Ούτως, ομιλών εις την Πρώτην προς Κορινθίους Επιστολήν του Παύλου, ένθα ο Θείος Απόστολος συνιστά την στοματική παράδοση, λέγει: «Ἄρα καὶ ἀγράφως πολλὰ παρεδίδου τότε, ὅπερ καὶ ἀλλαχοῦ δηλοῖ». Χρυσόστομος, Πρώτη προς Κορινθίους, λόγος 26. Ομοίως και τη Δευτέρα προς Θεσσαλονικείς του Παύλου Επιστολή

ο Χρυσόστομος, εν τω δεκάτω τετάρτω αυτού λόγω, λίαν σαφώς αναγνωρίζει το αξιόπιστον της Ιεράς Παραδόσεως και συνιστά το κύρος και τη σπουδαιότητά της ως εξής: «Οὐ πάντα δι' ἐπιστολῆς παρεδόθησαν ὑπὸ τῶν Ἀποστόλων, ἀλλὰ πολλὰ καὶ ἀγράφως. Ὁμοίως δὲ κἀκεῖνα καὶ ταῦτά ἐστιν ἀξιόπιστα, ὥστε καὶ τὴν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας ἀξιόπιστον ἡγούμεθα. Παράδοσίς ἐστι· μηδὲν πλέον ζήτει». Όταν ομιλεί, λέγει, η παράδοση, μη ζητάς τίποτα περαιτέρω. Αλλά και ο Σωκράτης ο Σχολαστικός, εν τη Εκκλησιαστική Ιστορία αυτού, βεβαιοί την εκ διαδοχής υπάρχουσαν εν τη Εκκλησία Ιεράν Παράδοση. Ούτως, αφηγούμενος τα κατά συγκροτηθείσαν εν Αλεξανδρεία σύνοδον,

τη ανακηρύξει της ομοουσίου Τριάδος, λέγει: «Οὐ γὰρ νεαρὰν θρησκείαν ἐπινοήσαντες εἰς τὴν Ἐκκλησίαν εἰσήγαγον, ἀλλ' ἅπερ ἐξ ἀρχῆς ἡ ἐκκλησιαστικὴ παράδοσις ἔλεγε καὶ ἀποδεικτικῶς παρὰ τῶν χριστιανῶν σοφῶς ἐφιλοσοφεῖτο. Οὕτω γὰρ πάντες οἱ παλαιότεροι περὶ τούτου τοῦ λόγου γυμνασθέντες ἔγραφον, ἡμῖν κατέλιπον». Ο αυτός δε ιστορικός Σωκράτης διηγείται ότι Ασχόλιος ο Θεσσαλονίκης επίσκοπος, ερωτηθείς παρά του αυτοκράτορος Θεοδοσίου ποία δόγματα φυλάττει, απήντησε: «Τὰ παραδοθέντα ὑπὸ τῶν Ἀποστόλων». «Οὐ παρῆλθεν», λέγει, «ἡ Ἀρειανῶν δόξα κατὰ τὸ Ἰλλυριῶν ἔθνος, οὐδὲ ἴσχυσε συναρπάσαι ὑπὸ τῆς ἐκείνου τοῦ Ἀρείου δηλαδή

γεγενημένης καινοτομίας, τὰ τῆς Ἐκκλησίας ἀλλὰ μεμένουσι φυλάσσοντες ἀσάλευτον τὴν ἄνωθεν μὲν καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐκ τῶν Ἀποστόλων παραδοθεῖσαν πίστιν, ἐν δὲ τῇ ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ βεβαιωθεῖσαν». Ακόμη ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, εν τη εκθέσει της ορθής ομολογίας, λέγει: «Φυλάξομεν δὲ μᾶλλον τὸ μέγα καὶ πρῶτον τῆς πίστεως ἡμῶν φάρμακον, τὴν καλήν, λέγω, τῆς πίστεως κληρονομίαν, ὁμολογοῦντες ψυχῇ τε καὶ σώματι μετὰ παρρησίας, ὡς οἱ πατέρες ἡμᾶς ἐδίδαξαν, οἵτινες τοῖς ἐξ ἀρχῆς αὐτόπταις καὶ ὑπηρέταις γενομένοις τοῦ Λόγου ἠκολούθησαν». Τέλος, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός βεβαιοί ότι παν το εν τη Εκκλησία γινόμενο

προσετάχθη υπό των θεηγόρων Αποστόλων και πνευματοφόρων Πατέρων εις δόξαν του Παμβασιλέως Θεού ημών. Δηλαδή, λειτουργίαι και τελεταί και εορταί των Αγίων και ψαλμωδίαι κ.λπ. «Πάντα», λέγει, «ἐπαύξηται καὶ προστίθεται ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου μέχρι δυσμῶν καὶ ἀπὸ βορρᾶ καὶ νότου, εἰς δόξαν καὶ αἶνον τοῦ Κυρίου καὶ Βασιλέως τῶν βασιλευόντων Θεοῦ».

Λόγου γενομένου εις το στρέφεσθαι προς ανατολάς κατά την ώρα της προσευχής, λέγει: «Ἄγραφος ἡ παράδοσις αὕτη τῶν Ἀποστόλων· πολλὰ γὰρ ἀγράφως ἡμῖν παρέδωκαν». Και εν γένει ο Άγιος Ιωάννης, γνωρίζων τη σοβαρότητα των Αποστολικών Παραδόσεων, ονομάζει τους Αγίους Πατέρας ακριβείς φύλακας αυτών: «Ἀποστολικῶν Παραδόσεων ἀκριβεῖς φύλακες γεγόνατε, Ἅγιοι Πατέρες». Ταύτην δε την ομολογία του Ιερού Δαμασκηνού, δηλαδή ότι οι Άγιοι Πατέρες έγιναν ακριβείς φύλακες των Αποστολικών Παραδόσεων, επιβεβαιούσι με μία φωνή άπαντες οι κήρυκες της πίστεως από των αποστολικών χρόνων μέχρι σήμερα. Λοιπόν, ως είδαμε και ως ακούσαμε εις τα εκτεθέντα χωρία των Αποστολικών Ανδρών και διαδόχων αυτών. Λυπούμεθα δε,

μη δυνάμενοι να εκταθώμεν περισσότερον, υπενθυμίζοντες πλείονα εκ του αφθόνου ταμείου των εκλεκτών της του Χριστού ποίμνης ποιμένων και διδασκάλων. Ελπίζομεν όμως ότι αυτά είναι αρκετά διά τους θέλοντας· διά τους εγωιστάς ίσως και μη θέλοντας, και ολόκληρον την Πατρολογία αν παραθέταμε, δεν θα ήθελαν συγκινηθεί. Τέλος, νομίζομεν πως όστις θέλει να πιστεύει ορθώς όσα εδίδαξαν ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός και οι Άγιοι Απόστολοι, όστις θέλει δηλαδή να έχει ακεραίαν και ανόθευτον την Ευαγγελική Αλήθεια, οφείλει να ερμηνεύει τον γραπτό Λόγο του Θεού, δηλαδή την Αγία Γραφή, ουχί αυθαδιάζων,

κατά τας προλήψεις αυτού, αλλά εν απλότητι, έχων πάντοτε υπ' όψιν την αυθεντία της Εκκλησίας, τηρουμένης της Αποστολικής Διδασκαλίας ήτοι της Ιεράς Παραδόσεως. Διότι, κατά τον Άγιον Ειρηναίον, «Οἱ τὴν παράδοσιν μὴ γινώσκοντες, οὐ δύνανται τὴν ἀλήθειαν ἐκ τῶν Γραφῶν εὑρεῖν». Έτσι λέγει ο Ειρηναίος, Κατά Αιρέσεων, στο Γ΄ 2 και Δ΄ 63. Και κατά τον Κλήμεντα Αλεξανδρείας, «οἱ κατὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως τὴν Γραφὴν ἑρμηνεύοντες ἀπώλεσαν τὸν τῆς ἀληθείας κανόνα». Επομένως, ίνα μη απολέσωμεν τον της αληθείας κανόνα, οὐκ ὀφείλομεν παρεκκλίνειν της πρώτης εκκλησιαστικής παραδόσεως και Γραφής, πιστεύσαι άλλως πως παρά ως

παρέδωκαν ἡμῖν ἐκ διαδοχῆς αἱ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαι». Έτσι λέγει ο Ωριγένης. Γι' αυτό κι εμείς, επόμενοι αυτών, λέγομεν τοις παρ' ημίν, εις την πραγματικότητα όμως όχι καλώς ευρισκομένοις, ως έλεγε εις τους προκατόχους αυτών προ χιλίων εξακοσίων σαράντα ετών ο Άγιος Κυπριανός: «Αλλιώς, εάν προς την πηγήν της Θείας Παραδόσεως στρέψωσι, παύσει η ανθρωπίνη πλάνη». Θα σταματήσει, λέγει, η πλάνη ως και ο πολλαπλασιασμός της πλάνης, εάν επιστρέψωμεν προς την πηγή της Παραδόσεως. Αλλά δυστυχώς οι Έλληνες αντιφρονούντες, Ευαγγελικοί λεγόμενοι ή άλλοι,

απορρίπτετε την παράδοση 24 Αγίων Πατέρων· πώς παραδέχεσθε την του Λουθήρου; Ποιος γνωρίζει καλύτερον, ο Λούθηρος που παρουσιάζεται μετά 1.500 έτη ή αυτοί που ήσαν διάδοχοι των Αποστόλων; Ας προσέξωμεν, αδελφοί. Ας προσέξωμεν την πλάνη αυτή και την απώλειαν που ευρίσκεται όπισθεν αυτής. Από εμάς εξαρτάται η σωτηρία. Ο Θεός θέλει πάντας σωθήναι και αναμένει. Το ευχόμεθα με όλη τη δύναμη της ψυχής μας. Στη συνέχεια, καλό θα ήταν να μιλούσαμε κάτι γύρω από τη σημασία και τον ορισμό της λέξεως «μυστήριον».

Η Αγία μας Εκκλησία, η Ορθόδοξος, έχει αρκετά. Η λέξη «μυστήριον», που για ορισμένους αποτελεί πρόβλημα, παράγεται εκ του «μύω», δηλαδή κλείω το στόμα. Σημαίνει δηλαδή κεκλεισμένον τι, επομένως απόκρυφον και κεκαλυμμένον τι. Εις την Καινή Διαθήκη η λέξις «μυστήριον», εκτός της σημασίας ταύτης, έχει και άλλη σημασία· σημαίνει αποκάλυψη Θεία. Ούτω, φερ' ειπείν, ο Θείος Παύλος, εν τη Πρώτη προς Κορινθίους αυτού Επιστολή, ποιείται χρήσιν της λέξεως «μυστήριον» επί της πρώτης σημασίας του κεκρυμμένου και κεκαλυμμένου, λέγων: «Και αν έχω προφητείαν,

ειδῶ τὰ μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι». Έτσι διαβάζουμε στην Α΄ Κορινθίους 13:2. Εδώ, λοιπόν, βλέπουμε ότι η λέξη «μυστήριον» σημαίνει την κεκρυμμένη και κεκαλυμμένη γνώση και άπειρον σοφία του Θεού. Διότι ο Θείος Παύλος θέτει υπόθεσιν, εάν δηλαδή ήθελε γνωρίσει τας αγνώστους εις αυτόν αληθείας, τα μυστήρια δηλαδή του Θεού, διαμέσου του προφητικού χαρίσματος. Εμείς ακόμη οι Ορθόδοξοι χρησιμοποιούμε τη λέξη αυτήν για να εκφράσωμε την μετάδοση της αοράτου Θείας Χάριτος δι' ορατών σημείων. Ονομάζομεν δε την δι' ορατών σημείων μετάδοση της αοράτου Χάριτος «Μυστήριον».

Ο τρόπος της συνδέσεως αοράτου χάριτος και ορατού σημείου είναι μυστηριώδης, ακατάληπτος, μυστήριον πραγματικό. Και ερωτώμεν: Υπάρχουν τοιαύτα μυστήρια στην Αγία Γραφή; Υπάρχουν δηλαδή τρόποι όπου η αόρατος χάρις μεταδίδεται και δι' ορατών σημείων; Αυτό είναι το θέμα. Οι αντιφρονούντες, οι Ευαγγελικοί, οι άλλοι, εις την ερώτηση αυτή απαντούν: «Όχι, δεν υπάρχουν». Αυτοί πιστεύουν ότι μόνον διά πίστεως έρχεται η χάρις. Γι' αυτό και το βάπτισμα, φερ' ειπείν, το θεωρούν ως μια τελετή, ως ένα σύμβολο που εικονίζει, που συμβολίζει, αλλά που δεν μεταδίδει χάρη. Και γι' αυτό το απορρίπτουν.

Αυτοί απορρίπτουν και τον νηπιοβαπτισμό δηλαδή και όλα τα μυστήρια όπου υπάρχουν εν τη Γραφή και παραδέχεται μάλιστα η Ορθόδοξη Εκκλησία. Η Ορθόδοξη όμως Εκκλησία, οδηγουμένη υπό της Ιεράς Παραδόσεως, παραδέχεται επτά μυστήρια, περί ων υπάρχει ρητή παραγγελία εν τη Καινή Διαθήκη. Είναι δε τα εξής: το Βάπτισμα, το Χρίσμα, η Μετάνοια, η Ευχαριστία, η Ιεροσύνη, ο Γάμος και το Ευχέλαιον, εκ των οποίων τα τέσσερα πρώτα είναι υποχρεωτικά εις πάντας: Βάπτισμα, Χρίσμα, Μετάνοια-Εξομολόγηση και Θεία Ευχαριστία. Διότι διά μεν του βαπτίσματος δικαιούται ο άνθρωπος όπως τύχει της σωτηρίας, Χρίσματος, της Μετανοίας και της Ευχαριστίας αγιάζεται. Τα δε τρία τελευταία, δηλαδή η Ιεροσύνη, ο Γάμος και το Ευχέλαιον, είναι μη υποχρεωτικά εις πάντας, ως αναφερόμενα εις τας ιδιαιτέρας ανάγκας του ατόμου. Το Ευχέλαιον εις τους πάσχοντας, ο Γάμος εις τας ανάγκας της κοινωνίας και η Ιεροσύνη εις τας ανάγκας της Εκκλησίας. Τέλος δε, κατά την διδασκαλία της Εκκλησίας, εν παντί μυστηρίω διακρίνονται δύο τινά, ήτοι ύλη και είδος. Και ύλη μεν λέγονται τα αισθητά στοιχεία, εν οις επιτελείται το μυστήριον και ο τρόπος της επιτελέσεως αυτού. Είδος δε η ευχή και η επίκληση του τελούντος το μυστήριον. Εν τω μυστηρίω, φερ' ειπείν, του χρίσματος, ύλη μεν είναι το ηγιασμένον έλαιον, ως φραγιστήρ, και

ο τρόπος του χρίσματος, είδος δε η επίκλησις του τελούντος διά των λέξεων: «Σφραγὶς δωρεᾶς Πνεύματος Ἁγίου». Ώστε, ίνα επιτελεσθεί οιονδήποτε μυστήριον, ανάγκη να συνδράμωσιν αμφότερα ταύτα. Επομένως, η έλλειψις είτε του ενός είτε του ετέρου αναιρεί το μυστήριο. Οι παρ' ημίν όμως λεγόμενοι Ευαγγελικοί ή Διαμαρτυρόμενοι απορρίπτουν τα πέντε μυστήρια, δηλαδή το Χρίσμα, Μετάνοια-Εξομολόγηση, Ιεροσύνη, Γάμο, Ευχέλαιο. Παραδέχονται βέβαια Βάπτισμα και Θεία Ευχαριστία, αλλά και αυτά πλημμελώς. Γι' αυτό αναγκαζόμεθα να μιλήσουμε τόσον εκ της Γραφής όσον και εκ της Ιεράς Παραδόσεως, να διαφωτίσουμε, τουλάχιστον για την ειδική μας υπόθεση της Εκκλησίας μας, αυτούς οι οποίοι δεν γνωρίζουν, ώστε να γνωρίσουν και να μην γίνονται θύματά των. Πρώτον, να μιλήσουμε περί του βαπτίσματος.

Βάπτισμα, κατά την Ορθόδοξον έννοια, λέγεται «η υπό του λειτουργού γενομένη ιερά εκείνη τελετή, δις τρεις βυθιζομένου του ανθρώπου εν τω ύδατι, δι' επικλήσεως του ονόματος της Αγίας Τριάδος εις εκάστην κατάδυσιν, απαλλάσσεται ο βαπτισθείς

την Ορθόδοξον έννοια και γίνεται πλέον δεκτικός αγιασμού.

Ερατείωνομος Δεδομένου υπό της Ορθοδόξου Εκκλησίας, συμφώνως προς τας ρητάς μαρτυρίας της Αγίας Γραφής, ορισμού, οι πολέμιοι ημών και τον τρόπο της επιτελέσεως προσβάλλουσι, μη βυθίζοντες τους βαπτιζομένους εν τω ύδατι, αλλά ραντίζοντες τούτους, και την παρεχομένην διά του μυστηρίου χάριν απορρίπτουσι, λέγοντες ότι δεν είναι αναγέννησις το μυστήριον του βαπτίσματος, αλλά απλώς σημαίνει αναγέννησιν.

Οι Ευαγγελικοί φαίνεται ότι γνώμονα και κανόνα εν τη θρησκευτική αυτών πορεία έχουσι, ουχί την Αγία Γραφή, αλλά, ας επιτραπεί, την εαυτών φαντασίαν.

Βλέπουμε ότι, ενώ απεκήρυξαν άπαντα σχεδόν τα φρονήματα της παπικής λεγομένης εκκλησίας, εκ της οποίας προέρχονται, λαβόντες το αντίθετον άκρον, εφαντάσθησαν ίσως ως καλόν, διά την ευκολίαν ίσως, να κρατήσωσι το διά ραντισμού βαπτίζειν, προβάλλοντες ανίσχυρον λόγον, ότι δεν είναι δυνατόν εις μίαν μόνον ημέραν της Πεντηκοστής να βαπτισθώσι διά καταδύσεως τρεις χιλιάδες άνθρωποι, περί ων διηγούνται αι Πράξεις Αποστόλων, στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 41.

Τούτο δεν είναι ουδαμώς λογικόν επιχείρημα, διότι εν Ιερουσαλήμ υπήρχον πηγαί υδάτων, οίον η προβατική κολυμβήθρα, η εβραϊστί λεγομένη Βηθεσδά, ήτις είχε πέντε στοάς, και η κολυμβήθρα του Σιλωάμ, εν αις εύκολον να βαπτισθώσι. Ουδείς δε λόγος υπάρχει πείθων ημάς περί του εναντίου, διότι εν τω ειρημένω χωρίω των Πράξεων δεν αναφέρεται ότι εραντίσθησαν, αλλά ότι εβαπτίσθησαν. Ταύτα πάντα είναι πονηραί προφάσεις, διότι αυτή καθ’ εαυτήν η λέξις «βαπτίζω», μεθ’ όλας τας επιτεχνομένας διαστροφάς, σημαίνει πάντοτε και πανταχού βάπτω τι εν τω ύδατι, καταδύω, βυθίζω, ουδέποτε δε ραντίζω.

Τον τρόπον τούτον του βαπτίσματος παραγγέλλει αυτός ο Σωτήρ, λέγων: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτό διαβάζουμε στο Ματθαίο, ΚΗ΄ 19. Κατά δε τούτον τον τρόπον εξετέλεσεν εις εαυτόν ο Κύριος το βάπτισμα, μη ραντισθείς δι’ ύδατος, αλλά βαπτισθείς εν ύδατι. «Και βαπτισθείς ο Ιησούς», λέγει ο Ιερός Ματθαίος, «ανέβη ευθύς από του ύδατος». Ματθαίος Γ΄ 16 και Μάρκος Α΄ 10.

Όπου βλέπουμε ότι εισήλθεν εντός του ύδατος, καταβάς, και εξ αυτού ανέβη. Και ο Ιωάννης εντός των υδάτων, διά καταδύσεως, εβάπτιζεν. Όπως βλέπουμε στο Ευαγγέλιο: «Ήν δε και Ιωάννης βαπτίζων εν Αινών, εγγύς του Σαλείμ».

«Ύδατα πολλά ην εκεί, και παρεγίνοντο και εβαπτίζοντο». Ιωάννης Γ΄ 23. Ωσαύτως και εν ταις Πράξεσι βλέπουμε ότι ο Ευνούχος, γνωρίζων ότι οι Απόστολοι δεν εράντιζαν αλλά εβάπτιζον, λέγει στον Φίλιππον, καθ’ ον χρόνον απήλαυναν κατά την οδόν: «Ιδού ύδωρ· τι κωλύει με βαπτισθήναι; Και κατέβησαν αμφότεροι εις το ύδωρ, ό τε Φίλιππος και ο Ευνούχος, και εβάπτισεν αυτόν. Ότε δε ανέβησαν εκ του ύδατος, πνεύμα Κυρίου ήρπασε τον Φίλιππον». Πράξεις Η΄ 36-39. Και σήμερα να λέγαμε λίγα λόγια που έχουν σχέση με τους Αγίους.

Και αυτοί είναι πρόσκομμα εις τους υπεναντίους. Η ημετέρα Ορθόδοξος Εκκλησία, ξέρετε, τιμά και εγκωμιάζει, μετά την Θεοτόκον, και τους Αγίους εκείνους, οίτινες ευηρέστησαν τον Θεόν και τους οποίους ο Κύριος ημών καλεί φίλους και αδελφούς, εν αντιθέσει με τους υπεναντίους, οι οποίοι απορρίπτουν αυτούς. Η λέξις «Άγιος» ερμηνεύεται αγνός, ιερός, σεβάσμιος, ευαρεστήσας τω Θεώ, αποχωρισθείς εκ του κόσμου και αφιερωθείς εις τον Θεόν. Υπό την έννοιαν δε ταύτην η Εκκλησία μας απέδωσε την προσωνυμίαν «Άγιος», τιμητικώς, εις τους επισημοτέρους ιερούς άνδρας και γυναίκας των Αγίων Γραφών.

Πατριάρχας και τας γυναίκας αυτών. Ούτω η Αγία Γραφή λέγει ότι μετά την Σταύρωσιν του Χριστού «τα μνημεία ανεώχθησαν και πολλά σώματα των κεκοιμημένων Αγίων ηγέρθη». Που διαβάζουμε στο Ματθαίο ΚΖ΄ 52. Και αλλαχού λέγει ότι «αι Άγιαι γυναίκες αι ελπίζουσαι επί τον Θεόν»

εκόσμουνε αυτάς υποτασσόμενε της ιδίης ανδράση ως σάρα και λοιπά στην α' πέτρου το βρίσκουμε αυτό γάμα πέντε Επίσης, και αλλαχού η Γραφή ονομάζει Αγίους πάντας τους Χριστιανούς, τους όντας εν τη Ρώμη.

Διαβάζουμε στους Ρωμαίους Α΄ 7, εν Κορίνθω, Α΄ Κορινθίους Α΄ 2, και εν όλη τη Αχαΐα, Β΄ Κορινθίους Α΄ 1, εν Εφέσω, Εφεσίους Α΄ 1, και εν Φιλίπποις, Φιλιππησίους Α΄ 1, και σε άλλα πολλά μέρη. Η Ορθόδοξος λοιπόν Εκκλησία, ακολουθούσα τον κανόνα του Αποστόλου Παύλου, όστις λέγει «άγιος σώματι και πνεύματι» είναι εκείνος όστις «μεριμνά τα του Κυρίου» και πώς αρέσει τω Κυρίω, Α΄ Κορινθίους Ζ΄ 33-34, και αφού η Γραφή ονομάζει Αγίους πάντας τους Χριστιανούς, κατατάσσει εις την τάξιν των Αγίων εκείνους μόνον των πιστών οι οποίοι μεριμνώσι τα του Κυρίου και πώς αρέσωσι τω Κυρίω, ήτοι διήλθον τον βίον όντως άγιοι και σώματι και πνεύματι. Κατ’ εξοχήν δε, ως ατομική τιμητική προσωνυμία, η λέξις «Άγιος»

υπό της Εκκλησίας εις τους μάρτυρας της πίστεως, διότι, αφού κατά τον Ιωάννην, Αποκάλυψις Α΄ 5, «πιστός και αληθινός μάρτυς» είναι ο Χριστός και κατά τον Παύλον πρώτος ο Χριστός «εμαρτύρησεν επί Ποντίου Πιλάτου την καλήν ομολογίαν», Α΄ Τιμόθεος ΣΤ΄ 13, έπεται ότι τέλειος μαθητής του Χριστού είναι εκείνος ο οποίος, καθώς ο Χριστός, διά του αίματος αυτού επισφραγίζει την ομολογίαν της προς τον Χριστόν πίστεως. Το μαρτύριον εις τους Χριστιανούς αποτελεί τελείαν αντίθεσιν μεταξύ αυτών και των λατρών, οι οποίοι, όπως λέγει ο Γέννης, «ουδέ τεμάχιον του μανδύου αυτών εθυσίαζαν υπέρ πάντων των θεών αυτών», ενώ οι Χριστιανοί, για την πίστην αυτών, παρείχον και αυτήν την ζωήν.

Εθεωρείτο λουτρόν αίματος, ως λέγει ο Τερτυλλιανός, δεύτερον βάπτισμα, από πάσης αμαρτίας καθαίρον, ως διδάσκει και ο Χρυσόστομος, τα αμαρτήματα καθαρίζον κατά θαυμάσιον και παράδοξον τρόπον την ψυχήν. Η επίκλησις δε και η τιμή των Αγίων, των ευαρεστησάντων τω Θεώ και δοξασάντων αυτόν, όχι μόνον διδάσκεται παρά των Αγίων Γραφών, αλλά και κηρύττεται και υπό των Πατέρων και της Εκκλησίας. Οι πρώτοι Χριστιανοί περί πολλού εποιούντο τους τεθνεώτας πιστούς, πιστεύοντες ότι ούτοι διαμένουσιν αχώριστα μέλη της Εκκλησίας. Διά τούτο απένειμον εις αυτούς τιμήν και σεβασμόν, ουχί θεωρούντες αυτούς θεούς, ούτε προσκυνούντες αυτούς λατρευτικώς, αλλά σχετικώς και τιμητικώς.

Πόση δε σπουδαιότητα απέδιδεν η Εκκλησία εις τας συνάξεις των μαρτύρων μαρτυρεί η εν Γάγγρα Σύνοδος, η οποία διά του 20ού κανόνος αυτής εθέσπισεν ότι: «Ει τις διά υπερήφανον διάθεσιν και βδελυσσόμενος τας συνάξεις των μαρτύρων ή τας εν αυταίς γινομένας λειτουργίας και τας μνήμας αυτών, ανάθεμα έστω». Παρά τους τάφους δε των μαρτύρων ανεγείροντο πολλάκις ναΐσκοι, καλούμενοι προσευκτήρια μαρτύρων. Μετά δε τον Μέγαν Κωνσταντίνον οι ναοί των καλλινίκων μαρτύρων ήσαν λαμπροί και περίβλεπτοι και μεγέθει διαπρεπείς και παντοδαπώς πεποικιλμένοι και κάλλος αφιέντες μαρμαρυγάς, όπως λέγει ο Θεοδώρητος, όστις μαρτυρεί και πόσον σεμνώς και θεαρέστως

εόρταζαν οι Χριστιανοί στους ναούς τούτους τας μνήμας των μαρτύρων, λέγων ότι: «Δεν μιμούμεθα τους θεοποιήσαντας τους ήρωας αυτών εθνικούς, εμείς οι Χριστιανοί, προσερχόμενοι εις τα προσευκτήρια των μαρτύρων, και διά τούτο ουδέ θυσίας, ουδέ μην χοάς, δηλαδή σπονδάς,

μάρτυσιν απονέμομεν, αλλ’ ως θείους και θεοφιλείς γεραίρομεν άνδρας και γεραίρομεν αυτούς εις τους ναούς, εις τους οποίους σώφρονες εορτάζονται πανηγύρεις, ου μέθαις έχουσαι και κώμους και γέλωτα, αλλά σεμνούς, θείων ιερών λογίων ακρόασιν και προσευχήν αξιοπαίνως κοσμουμένην διάκρισιν». Γι’ αυτό δεν δύνανται να μας κατηγορήσουν οι διάφοροι αιρετικοί και κατ’ εξοχήν οι υπεναντίοι Ευαγγελικοί, οι οποίοι παρουσιάσθησαν έπειτα από 1.500 ολόκληρα χρόνια με τας θεωρίας του Λουθήρου, του Καλβίνου και των άλλων. Όσον λοιπόν η Εκκλησία μας επίστευεν ότι οι μάρτυρες και πάντες οι Άγιοι, ως του Χριστού πάρεδροι και της Βασιλείας αυτού κοινωνοί και μέτοχοι της Κρίσεως αυτού, έχουν πολλήν παρρησίαν παρά τω Χριστώ, φυσικόν είναι ότι οι Χριστιανοί και εις τα ιερά συναθροίσματα

έκαμναν και δεήσεις προς τους εορταζομένους Αγίους, επικαλούμενοι την παρά του Θεού πρεσβείαν και οικείωσιν αυτών υπέρ των ζώντων ομοπίστων, παρ’ όλας τας αντιθέσεις των Ευαγγελικών. Την παρρησίαν δε των Αγίων ισχυράν ο Θείος Χρυσόστομος περιγράφει ως εξής: «Καθάπερ οι στρατιώται, τραύματα επιδείξαντες, άπερ εκ των πολεμίων έλαβον, μετά παρρησίας τω βασιλεί διαλέγονται, ούτω και ούτοι τας κεφαλάς, ας απετμήθησαν, επί των χειρών βαστάζοντες και εις το μέσον παράγοντες, ευκόλως άπαντα όσα αν θέλωσι παρά τω Βασιλεί των Ουρανών ανύειν και τελείν δύνανται». Διά τούτο συμβουλεύει ο ίδιος να καταφεύγουμε εις των Αγίων τας πρεσβείας και να παρακαλούμε, ώστε οι περί ημών δεηθώσι. Τέλος, ο Μέγας Βασίλειος συμβουλεύει να τιμώμεν τους Αγίους ως ευαρεστήσαντας τω Θεώ και δυναμένους μάλλον ημίν να μεσιτεύσωσι παρά τω Θεώ, καθότι διά του ζήλου, της υπομονής και του μαρτυρίου απέδειξαν τρανώς την προς τον Θεόν αφοσίωσιν αυτών και την μετ’ αυτού, ένεκα τούτου, κοινωνίαν και σχέσιν.

Ταύτα δε τα αυτά έχουσα υπ’ όψιν η Ορθόδοξος Εκκλησία συνιστά, αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, επισήμως, διά της έκτης πράξεως της Εβδόμης Οικουμενικής Συνόδου, ότι οφείλομεν ομολογείν πάντας τους Αγίους, τους απ’ αιώνος μέχρι του νυν, τους προ του νόμου και τους εν τω νόμω και εν τη χάριτι τω Θεώ ευαρεστήσαντας, τιμίους είναι ενώπιον αυτού ψυχή τε και σώματι, και τας τούτων δεήσεις αιτείσθαι, ως παρρησίαν εχόντων. Η Αγία λοιπόν ημών Ορθόδοξος Εκκλησία σέβεται, τιμά και γεραίρει, όπως θα λέγαμε, τους του Θεού Αγίους, διότι το θέλει και το διατάσσει αυτός ο Θεός, λέγων: «Τα Σάββατά μου φυλάξεσθε».

Φυλάξεσθε και από τον Αγίον μη φοβηθήσεσθε Λεβιτικό 19 .30 Και άλλα χού λέγει Τους δοξάζοντάς με δοξάσω ΑΒΒΙΤΑ 30 Ο Δε Προφητάναξ Λαβίδ λέγει Θαυμαστός ο Θεός εν τη σωσία εις αυτού Στον ψαλμό ΞΖΗΤΑ 6 Και πάλιν, εμεί δε λίαν ετιμήθησαν οι φίλοι σου ο Θεός, λίαν εκρατεώθησαν εαρχέ αυτών. Στον Ψαλμόν, ρο λάμτα η τα 17 και πάλιν αλλού λέγει εν είτε των Θεών εν της Αγίας αυτού. Ψαλμός, ρο νι ένα. Τούτο ακριβώς πράττομαι κι εμείς ψάλλοντος διάφορα τροπάρια των Αγίων. και κομιάζουμε με τη μνήμη αυτών.

Πάλι προς τη διδασκαλία της Αγίας Γραφής, της λεγούσης: «Μνήμη δικαίου μετ’ εγκωμίων», Παροιμίες Ι΄ 7. Αινούμεν δε τον Θεόν, «αινείτε τον Θεόν εν τοις αγίοις αυτού», τον δοξάζοντα τους δοξάζοντας αυτόν και ευδοκήσαντα να αναδείξει τοιούτους ήρωας και αθλητάς της πίστεως, γενομένους πρότυπα αρετής και χριστιανικής τελειότητος. Η έννοια δε αύτη του προς τον Θεόν αίνου διά των Αγίων αυτού εκφράζεται θαυμασίως και σε πολλά τροπάρια των Αγίων, παραδείγματος χάριν του Αγίου Σπυρίδωνος, που εορτάζουμε το 12 Δεκεμβρίου, το οποίο περί τα τέλη έχει ως εξής: «Δόξα τω σε δοξάσαντι, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι διά σου πάσιν ιάματα». Επίσης, εις του Οσίου Μακαρίου του Αιγυπτίου,

17 Ιανουαρίου, έχον ως εξής: «Δόξα τω σε δεδοκότι ισχύν, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι διά σου πάσιν ιάματα». Χρονολογούνται δε οι Άγιοι ούτοι από της τετάρτης μετά Χριστόν εκατονταετηρίδος, του μεν Αγίου Σπυρίδωνος αποβιώσαντος περί το 350, του δε Οσίου Μακαρίου περί το 391. Εις νεώτερον δε τροπάριον του Αγίου Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αιγίνης, του εκ της νήσου Ζακύνθου, αποβιώσαντος 17 Δεκεμβρίου εν έτει 1621, θαυμασίως επίσης εκφράζεται προς τον Θεόν αίνος διά των εξής: «Δόξα τω σε δοξάσαντι, Χριστώ, δόξα τω σε θαυμαστώσαντι, δόξα τω δωρησαμένω ημίν πρέσβυν ακοίμητον».

Διά τούτο δεν πρέπει να λησμονώμεν ότι, τιμώντες τους Αγίους, τους τιμώμεν διά την προς τον Θεόν σχέσιν αυτών, τρόπον τινά διά τούτο, ότι είναι άνθρωποι του Θεού, σκεύη εκλεκτά και τίμια, εργασθέντα εν τω χριστιανικώ οικοδομήματι το έργον του Θεού μετά ζήλου αδιαπτώτου, ώστε η προς τους Αγίους αύτη τιμή αντανακλά προς αυτόν τον Θεόν, συμφώνως με τον λόγον του Σωτήρος: «Ο δεχόμενος υμάς εμέ δέχεται, και ο εμέ δεχόμενος δέχεται τον αποστείλαντά με». Ματθαίος Ι΄ 40. Και πάλιν: «Αμήν, αμήν λέγω υμίν, ο λαμβάνων εάν τινα πέμψω εμέ λαμβάνει, ο δε εμέ λαμβάνων λαμβάνει τον».

πέμψαντάμε. Ιωάννης, Ιωταγράμμα 20. Αλλά μήπως και οι διαμαρτυρόμενοι, φερ' ειπείν, οι Γερμανοί δεν τιμώσιν μετ' εγκωμίων τη μνήμη του Λουθήρου και αυτού του Βίσμαρκ; Μήπως οι Αμερικανοί διαμαρτυρόμενοι δεν τιμώσιν τη μνήμη του Φραγκλίνου, του Γεωργίου Ουάσιγκτον, του Λίνκολν και άλλων; Πολύ περισσότερον τα αυτά αρμόζουσι εις τους Αγίους, οι οποίοι έπραττον το αγαθόν, ουχί απλώς, αλλά με ζήλον και αυταπάρνησιν. Ας προσέξουν λοιπόν ότι και εν τω ζητήματι τούτω, δηλαδή της προς τους Αγίους τιμής, υπάρχει πλήρης αρμονία μεταξύ της διδασκαλίας της Αγίας Γραφής και της πράξεως της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ακόμη

η ημετέρα Ορθόδοξος Εκκλησία διδάσκει σταθερώς ότι δυνάμεθα να έχουμε την πρεσβεία των Αγίων, δηλαδή να επικαλούμεθα τους Αγίους όπως βοηθήσωσιν ημάς και ενισχύσωσι διά των προς τον Ύψιστον δεήσεων αυτών. Όμως οι Ευαγγελικοί επιτίθενται σφοδρότατα εναντίον της διδασκαλίας και της πράξεως ταύτης της ημετέρας Εκκλησίας, θεωρούντες αυτήν όχι μόνον περιττήν και ανωφελή, αλλά και τούτο αυτό ασεβή, ως εναντιουμένην δήθεν εις αυτήν την Αγία Γραφή. Συνιστώμεν την μετά προσοχής μελέτην του κεφαλαίου τούτου. Είναι εν εκ των θεμάτων εκείνων διά των οποίων ζαλίζουσι και παρασύρουσι τα αθώα, αφελή και αμέριμνα θύματά των.

Ρητά της Αγίας Γραφής, τα οποία προβάλλουσι προς υποστήριξιν της γνώμης των, είναι κατά σειράν τα εξής, εκ της Καινής Διαθήκης παρμένα αυτά. Από το Ματθαίο, φερ' ειπείν, ΙΑ΄ 28-30, που λέγει: «Δεύτε προς με πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, καγώ αναπαύσω υμάς. Άρατε τον ζυγόν μου εφ' υμάς και μάθετε απ' εμού ότι πράος ειμί και ταπεινός τη καρδία, και ευρήσετε ανάπαυσιν ταις ψυχαίς υμών· ο γαρ ζυγός μου χρηστός και το φορτίον μου ελαφρόν». Ιδού, λέγουσι, ότι ο Χριστός καλεί πάντας απευθείας προς Αυτόν και δεν είναι ανάγκη διά μέσου άλλων να έρθουμε προς Αυτόν. Εις το ρητόν τούτο δεν πρόκειται περί απαγορεύσεως των Αγίων.

Πρόκειται περί γενικής από του Σωτήρος Χριστού προσκλήσεως της ανθρωπότητος, όπως εγκαταλείψει την προς την άγνοιαν του Θεού αμαρτωλήν κατάστασιν και έλθει εις θεογνωσίαν και σωθεί διά της προς Αυτόν, τον Σωτήρα Χριστόν, πίστεως, απαλλασσομένη του βάρους και του μόχθου της αμαρτίας. Δεν ομιλεί να μη χρησιμοποιούμε τους Αγίους, δεν απαγορεύει αυτό το πράγμα εδώ· άλλο θέμα ομιλεί. Μετά από το ρητό αυτό αναφέρουσι τα εξής του Ευαγγελιστού Ιωάννου: «Και ό,τι αν αιτήσητε εν τω ονόματί μου, τούτο ποιήσω, ίνα δοξασθή ο Πατήρ εν τω Υιώ». Ιωάννης ΙΔ΄ 13. «Εάν μείνητε εν εμοί και τα ρήματά μου εν υμίν μείνη, ο εάν θέλητε αιτήσασθε, και γενήσεται υμίν». Ιωάννης ΙΕ΄ 7.

Άλλων ρητών, ως τα αναφερόμενα, υπαγορεύεται να επικαλούμεθα και τας περί ημών προσευχάς των άλλων και δη των Αγίων και των Δικαίων. Ιδιαιτέρως δε, ως εκ των ανωτέρω λόγων, τους οποίους είπε ολίγον προ του πάθους του, ηθέλησε να παρηγορήσει και να ενισχύσει τους μαθητάς αυτού, ότι μετά τον χωρισμόν του απ' αυτών, ηδύναντο να ζητήσωσι οτιδήποτε απευθείας παρά του Ουρανίου Πατρός εν τω ονόματί του. Προβάλλουσι δε και το εξής ρητόν: «Χριστός ο αποθανών, μάλλον δε και εγερθείς, ος και εστιν εν δεξιά του Θεού, ος και εντυγχάνει», παρακαλεί δηλαδή, «περί ημών», που διαβάζουμε στους Ρωμαίους Η΄ 34. Και προς το ρητόν τούτο είναι σύμφωνα και τα εξής δύο

προς Εβραίους επιστολής: «Όθεν και σώζειν εις το παντελές δύναται τους προσερχομένους δι' αυτού τω Θεώ, πάντοτε ζων εις το εντυγχάνειν υπέρ αυτών». Εβραίους Ζ΄ 25. «Ου γαρ εις χειροποίητα άγια εισήλθεν Χριστός, αντίτυπα των αληθινών, αλλ' εις αυτόν τον ουρανόν, νυν εμφανισθήναι τω προσώπω του Θεού υπέρ ημών». Εβραίους Θ΄ 24. Ιδού, λέγουσι πάλι, όταν ο Χριστός παρακαλεί υπέρ ημών και όταν έχουμε τον Χριστό παρακαλούντα, τι ανάγκη έχουμε τους άλλους; Διά των δελεαστικών και δήθεν αληθοφανών τούτων λόγων παραπλανώσι τους απλουστέρους και αμαθεστέρους, τους οποίους τοιουτοτρόπως παρασύρουσι στην αίρεση και την ψευδοδιδασκαλίαν των. Βεβαίως εμείς γνωρίζουμε ότι ο Κύριος, σάρκα λαβών και όμοιος ημίν γενόμενος, παρακαλεί ως άνθρωπος υπέρ ημών τον Πατέρα.

Όπως η αλήθεια και το γεγονός τούτο μαρτυρείται και διδάσκεται υπό της Γραφής, καθ' όμοιον τρόπον, όπως εν συνεχεία θα ακούσουμε, μαρτυρείται επίσης και διδάσκεται υπό της Αγίας Γραφής η αλήθεια και το γεγονός ότι και άλλοι δύνανται να προσεύχονται υπέρ ημών και ότι επομένως ο Θεός θέλει και εγκρίνει την πράξιν ταύτην. Αυτό είναι το θέμα. Αλλά το χωρίον εκείνο, το οποίον υπέρ παν άλλο μεταχειρίζονται εναντίον ημών και το οποίο νομίζουν ότι είναι απόρθητον φρούριον και προπύργιον της διδασκαλίας των, είναι το εξής: «Εις γαρ Θεός, εις και μεσίτης Θεού και ανθρώπων, άνθρωπος Χριστός Ιησούς, ο δους εαυτόν αντίλυτρον υπέρ πάντων». Α΄ Τιμόθεος Β΄ 5. Ιδού, λέγουν, ανακράζοντες εν αγαλλιασμώ μάλιστα, ιδού, μεταξύ Θεού και ανθρώπων,

ουδείς χωρεί ειμή μόνον ο Χριστός, διότι είναι ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων. Το θαυμάσιον όμως τούτο ρητόν, το οποίο φοβερά διαστρέφουσι και παρερμηνεύουσι, εκφράζει μόνον την θεία αλήθεια ότι η σωτηρία του ανθρώπου ηδύνατο να γίνει και έγινε μόνον διά του Σωτήρος Χριστού. Ώστε, ως Θεάνθρωπος, είναι ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο μόνος συμφιλιωτής και ειρηνοποιός Θεού και ανθρώπων, των μεν ανθρώπων αποστάντων του Θεού διά της αμαρτίας, του δε Θεού πάλιν αποστραφέντος αυτούς δι' αυτήν. Και το έργον τούτο ήτο αδύνατον να επιτελέσει ούτε άγγελος ούτε άνθρωπος οποιοσδήποτε, αλλά μόνον ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός ως Θεάνθρωπος. Ως Θεός μεν έχει σχέσιν προς τον Θεόν Πατέρα.

Ως άνθρωπος δε προς ημάς. Και υπ' αυτήν την έννοια βεβαίως είναι και παραμένει ο μόνος μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων. Αυτή και μόνη η υπέροχος έννοια είναι η σημασία τούτου του στίχου. Και η έννοια αυτή ουδόλως παρακωλύει το να εύχεται τις υπέρ άλλων ή να προσκαλεί τας ευχάς άλλων υπέρ αυτού. Και επειδή, ως είπαμε, την πράξιν αυτήν εγκρίνει και θέλει ο Θεός, διά τούτο ουδαμώς προσκρούει αυτή στο μέγιστο έργο της μεσιτείας του Κυρίου. Αλλά ας παρακολουθήσουμε τι περί του ζητήματος τούτου η διδασκαλία της Αγίας Γραφής, η οποία και το θέλημα του Θεού αποκαλύπτει και ταυτοχρόνως και την αλήθεια της πράξεως της Ορθοδόξου Εκκλησίας αποδεικνύει.

Στη Παλαιά Διαθήκη, φερ' ειπείν, βλέπομε ότι Άγιοι και Δίκαιοι έχουν μεγάλην ισχύν και χάριν παρά τω Θεώ. Προσεύχεται, παραδείγματι, ο Αβραάμ προς τον Θεό υπέρ του Αβιμέλεχ, βασιλέως Γεράρων, και ο Θεός θεραπεύει αυτόν και την γυναίκα αυτού και τας δούλας αυτού. Γένεσις Κ΄ 7 και 17. Επίσης, εν τη Εξόδω, ο Φαραώ παρακαλεί τον Μωυσή να προσευχηθεί στον Θεό ίνα παρέλθει η κυνόμυια και πράγματι προσεύχεται ο Μωυσής και παρέρχεται η κυνόμυια, που διαβάζουμε στην Έξοδο Η΄ 17-18. Επίσης, εξ αιτήσεως και προσευχής του Μωυσέως και του Ααρών, δια να παύσωσιν αι φωναί του Θεού, η χάλαζα και το πυρ, που διαβάζουμε στην Έξοδο.

Έξοδος Θ΄ 28-29. Αμαρτάνει ο Ιουδαϊκός λαός αμαρτία μεγάλη ενώπιον του Κυρίου, διά της κατασκευής του χρυσού μόσχου και της μεταπτώσεως αυτού στην λατρεία. Οργίζεται ο Κύριος σφόδρα και θέλει να εκτρίψει αυτόν. Επεμβαίνει όμως ο Μωυσής και εξιλεώνει τον Κύριον υπέρ του λαού. Στην Έξοδο που διαβάζουμε αυτό, ΛΒ΄ 1-14. Επίσης, γογγύζει ο λαός πονηρά εναντίον του Κυρίου, οργίζεται ο Κύριος και στέλνει πυρ κατ' αυτού, και ο λαός κράζει προς τον Μωυσήν, και ούτος εύχεται προς τον Κύριο και κοπάζει το πυρ. Διαβάζουμε στους Αριθμούς ΙΑ΄ 2. Βλέπουμε επίσης να παρακαλεί ο λαός τον Σαμουήλ να εύχεται προς τον Κύριο, και εύχεται και εισακούει αυτού ο Κύριος, που διαβάζουμε στην

Α΄ Βασιλειών Ζ΄ 8-9 και στη Γ΄ Βασιλειών ΙΓ΄ 4-6. Αλλά και εν τω βιβλίω του Ιώβ βλέπουμε ότι οι προς αυτόν αμαρτήσαντες τρεις φίλοι του ελύθησαν της αμαρτίας διά των ευχών του Ιώβ και χάριν αυτού. Ιώβ ΜΒ΄ 8. Χαρακτηριστικότατον δε είναι και το εξής ρητόν του προφήτου Ιεζεκιήλ, που διαβάζουμε στο ΚΒ΄ κεφάλαιο, το 30: «Και εζήτουν εξ αυτών άνδρα αναστρεφόμενον ορθώς και εστώτα προ προσώπου μου ολοσχερώς εν τω καιρώ της οργής, του μη εις τέλος εξαλείψαι αυτήν, και ουχ εύρον». Διά των λόγων τούτων αποδεικνύεται προφανώς, αγαπητοί, ότι αυτός ο Θεός ήθελε να ίσταται και να προσεύχεται ενώπιον αυτού ανήρ δίκαιος και άγιος, ίνα μη εξαλείψει εντελώς την πόλη Ιερουσαλήμ. Ποιος δεν βλέπει λοιπόν δι' όλων τούτων των ανωτέρω τη μεγάλη δύναμη και χάρη των Αγίων παρά τω Θεώ; Και ποιος δεν βλέπει οφθαλμοφανώς εκτελούμενον το λεγόμενον υπό του αδελφοθέου Ιακώβου, ότι «πολύ ισχύει δέησις δικαίου ενεργουμένη»; Ιάκωβος Ε΄ 16. Όταν όμως παρουσιάσουμε όλες αυτές τις μαρτυρίες στους Ευαγγελικούς, γνωρίζετε τι απαντούν;

Αυτά είναι μαρτυρίες της Παλαιάς Διαθήκης και ότι η Καινή Διαθήκη, ο Χριστός, θέλει να ερχόμεθα απευθείας προς Αυτόν. Αλλά ας ακούσουμε

τη διδασκαλία της Καινής Διαθήκης περί του ζητήματος αυτού. Εις τας Πράξεις, φερ' ειπείν, των Αποστόλων, αναγινώσκομεν: «Ο μεν ουν Πέτρος ετηρείτο εν τη φυλακή· προσευχή δε ην εκτενής γινομένη υπό της Εκκλησίας προς τον Θεόν υπέρ αυτού». Πράξεις ΙΒ΄ 5. Εν τω χωρίω τούτω βλέπουμε ότι οι Χριστιανοί των Ιεροσολύμων, αν και γνώριζαν ότι ο Πέτρος ως Απόστολος είχε μέγα θάρρος διά του Σωτήρος Χριστού προς τον Θεό Πατέρα, εν τούτοις έκαμαν δι' αυτόν, ευρισκόμενον στην φυλακή, εκτενείς προσευχάς προς τον Θεό. Ή δεν το έκαμαν; Το έκαμαν. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Παρακαλώ, πρώτον πάντων, ποιείσθαι δεήσεις, προσευχάς,

εντεύξεις, ευχαριστίας, υπέρ πάντων ανθρώπων, υπέρ βασιλέων και πάντων των εν υπεροχή όντων». Α΄ Τιμόθεος Β΄ 1-2. Και προσθέτει: «Τούτο γαρ καλόν και απόδεκτον ενώπιον του Σωτήρος ημών Θεού». Στίχος 3. Ιδού σαφεστάτη διδασκαλία της Καινής Διαθήκης ότι δυνάμεθα και πρέπει να προσευχόμεθα υπέρ πάντων ανθρώπων και ότι τούτο είναι καλόν και απόδεκτον ενώπιον του Θεού. Και οι θαυμάσιοι ούτοι λόγοι του Αποστόλου Παύλου είναι κατά δύο μόνον στίχους προ του περιφήμου εκείνου στίχου «Εις γαρ Θεός, εις και μεσίτης» κ.λπ., τον οποίο ακούσαμε ανωτέρω πως παραμορφώνουσι και διαστρεβλώνουσι. Και επειδή βεβαίως ο Απόστολος Παύλος γνωρίζει πολύ καλά τι λέγει και δεν θα έφθανεν εις αντίφασιν προς εαυτόν, εξάγεται ασφαλώς το συμπέρασμα

ότι οι Ευαγγελικοί παραπαίουσι. Άλλωστε, ο Απόστολος Παύλος επικαλείται μάρτυρα τον Θεόν ότι αδιαλείπτως ενθυμείται τους πιστούς στις προσευχές του, όπως διαβάζουμε στους Ρωμαίους Α΄ 9-10 και σε άλλα πολλά εδάφια. Πάντως η ώρα δεν μας παίρνει και θα σταματήσουμε εδώ. Θεού θέλοντος, θα επανέλθουμε. Και πάλιν, χαίρετε εν Κυρίω.