Our Faith Is True

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Thank you. Holy Scripture, the Resurrection, the Apocalypse, the Antichrist.

Those of you who have been with us will remember that we spoke of what might be called a second part, concerning certain evidence for the truth of our faith. As part of the supplementary program for the celebration of the National Uprising, there was a presentation from the Holy Mountain, and we presented the section on the Holy Mountain. We also showed, and briefly discussed, what we might call the military equipment of Saint Mercurius—the helmet and sword that appeared when I presented the Holy Monastery of Karakallou. This prompted a small objection and a brief digression: what significance do these objects preserved there have? There is a very important account here, one that could edify some people, and all of us Orthodox more generally, by showing how God, the Lord, the Theotokos, and the Saints help us in difficult circumstances. Saint Mercurius, together with his military equipment, was the person whom Divine Providence, through our Most Holy Theotokos, used against

Julian the Apostate, when he had set himself against Saint Basil the Great. I do not know whether you have ever read that Julian the Apostate had studied with Basil the Great in Athens, and they had been friends, as we might say, from their university days. That was so even though one followed the path of divine things and the other took the opposite path. At any rate, Julian once set out on a military campaign toward the Saint’s homeland. When he reached the borders of the Saint’s region, there in Cappadocia, he sent some of his soldiers to greet Basil the Great, although their convictions were opposed. Basil the Great thought he should send him something

as a friendly gesture. Since Julian had specifically asked him to send some bread, Basil made him two loaves of barley bread, because Basil the Great himself ate barley bread. When the barley bread reached Julian, he became angry. He said, “I will send him something in kind,” and sent Basil two bundles of hay, because he took the barley as an insult, since barley was considered food for animals. “So you regard me as an animal and send me barley bread. I am sending you hay in return, because in some sense you too must be an animal.”

Basil the Great replied after receiving the two bundles of hay: “Each person sends what he himself eats. I eat barley bread, so that is what I sent him. Apparently, he eats hay, and so he sent me hay.” But Julian also threatened him: “I will deal with him when I return. Priest, I will deal with you when I come back.” Saint Basil took this threat very seriously. In an address to his people, he told them what had happened and what had passed between him and the man who was marching south on a campaign of conquest. He then issued an appeal, as follows. In fact, an incident a few days ago gave me an opportunity to mention it elsewhere.

“Let us take up a collection among ourselves, my children, and gather what we can. He is going down there for money, so when we hear that he is returning, I will find some people and send them with gifts of money. In this way, perhaps we can halt his dishonorable advance against us and keep him from killing anyone. Money can be found again, but human lives cannot. So, if you believe that we should do this and that my thought is sound, leave something there below, in the offering box, as we might say. Let us gather a sum, and permit me to administer it for our good, so that he may do us no harm.” And indeed, everyone who came in left whatever they had: necklaces,

rings, watches, money, wedding bands—whatever they possessed. They left it all there, and a great heap was formed from all the congregation’s valuables. They entrusted everything to Basil the Great to administer. Some time passed; how much, I do not know. Julian carried out his operations in the south and then began to return. Basil the Great found several people and prepared to put his plan into action. But he also thought it right to hold an all-night vigil and ask our Most Holy Theotokos to help him, so that he might find mercy in the eyes of this wicked man and Julian might not kill anyone from his flock.

Outside the city was a small hill on which there stood a church dedicated to our Most Holy Theotokos. Basil called his flock, his people, to an all-night vigil there on that little hill.

And so it happened. The vigil began and continued through the night. Toward dawn, the Saint was exhausted and worn out. He leaned against a choir stall, as we might say, and dozed off for a moment. During that brief sleep, he saw before him our Most Holy Theotokos, the Lady of the Angels, smiling at him. He also saw her command the angel accompanying her to summon her servant Mercurius.

His entire relic was kept in the church. His body was whole, like those of Saint Spyridon, Saint Gerasimos, and others, and lay in a reliquary in the church below the city. “Tell my servant Mercurius to come here at once,” she said. A short while later, a young soldier arrived in full armor, carrying his sword. He appeared before her and asked, “What do you command?” She replied, “Go and strike down the enemy of my Son,” meaning Julian. The Saint saw all this. Of course, as the saying goes, a hungry man dreams of food. That might have seemed to explain it. That was the whole vision. Our Most Holy Theotokos smiled once more and departed.

“Ah, it was only a dream, only a dream.” Yet he remained there, pondering what he had seen before him. What was it? What did it mean? Would the Most Holy Theotokos truly help them? But he could not leave it alone. He had seen her summon Mercurius to carry out this task. Then the thought—the logismos—came to him that he should go down into the city, to the Church of Saint Mercurius, to the Saint’s tomb and reliquary. Without telling anyone anything, he went out through the rear door of the sanctuary, descended into the city, and entered the church. It was morning. The sacristan had opened the church and was putting things in order. Basil went to the reliquary, to the tomb, to venerate the Saint. Strangely, the relic was no longer there. The reliquary was empty. He called the sacristan.

“Come here,” he said. “Where is he? What happened? Who took the relic?” The sacristan replied, “He was here, Your Eminence. Just a little while ago, I and the others venerated him.” From this, the Saint understood that something was about to happen. At any rate, he too venerated at the tomb and then left, wondering how he should proceed and what he should do. At that very moment, a messenger arrived and told him that Julian had died suddenly while on the road. Soon afterward, a second messenger came and said, “Julian died suddenly on the road as they were advancing.” Upon receiving this news, Basil turned back and climbed the hill again. The people were continuing the vigil and the Liturgy. He reentered through the sanctuary.

He went to the Royal Doors and raised his hands. “With joy and with fear, hear this: our Most Holy Theotokos has helped us, and we are free.” He told them everything that had happened. He recounted his dream, explained that he had gone down into the city and found the Saint’s reliquary empty, and told them of the messengers who had reported that Julian was already dead. They could now breathe freely and no longer be afraid. That is the history of the event. It is chiefly because of this that the sword, the helmet, and the rest of the Saint’s military equipment were preserved. They are kept in the treasury of the Holy Monastery of Karakallou on the Holy Mountain. You should also know this—though perhaps you already do...

This incident was the origin of the custom of people giving gifts in honor of Saint Basil. Since the valuables were not used to appease Julian, Basil called the people and told each of them to come to the Church and take back whatever they had left. But they all answered with one voice: “We gave these things, and we will not take them back. Administer them as you see fit.” The Saint used them to establish homes for the elderly and shelters for the poor, and wherever there was a need, he met it. This is the origin of the gifts of Basil the Great to the poor and those in need. Let us not forget this, because the custom has become somewhat distorted.

Now gifts are often given to people who have no need of them. We give gifts to our girlfriend, to our friends, and to others—but these are not gifts of a spiritual nature, gifts arising from love and sacrifice for our fellow human beings. Such gifts are especially needed during the days of Christmas and the New Year, when people’s needs become more visible. Their need may go unnoticed throughout the rest of the year, but during those days it becomes more apparent. That is the story behind the sword you saw last night and all the Saint’s military equipment. Now, in the course of what we were presenting yesterday, we came to Saint Nektarios of Aegina, this modern Saint who has helped many people both spiritually and physically and who, more generally, is a helper

in every circumstance of human life. Last night I told you many things about him, and tonight I again commend this Saint to you, whatever difficulty you may face. I have been deeply impressed by how he condescends to human weakness. There was a university student from Cyprus, a very devout young man. Yet, by nature, as we might say, he was not especially quick-minded. He was at university and had been unable to pass one particular course for two years. One day, as we spoke, he began to cry in front of me—a young man in the prime of life. I said to him, “Why do you not ask Saint Nektarios for help? He condescends to everyone. He will show you love and help you. I do not say this merely on my own authority; my own experience has shown it to be true.”

“At any rate, today is Saturday. Why not go to the Saint on Aegina, venerate him, light a candle, and say to him, ‘Saint Nektarios, look at the state I am in’?” “I will go, Mr. Panagopoulos,” he told me. So the young man went to the Saint and offered his prayer in his own way. He had studied but still could not pass. That same night—Saturday night—while he was staying at the monastery, the Saint appeared to him in a dream and said, “Nikos”—the young man’s name was Nikos—“study this chapter, this chapter, and this chapter. Study these three chapters.” He studied those three chapters, and those were precisely the chapters the professor examined him on. The young man passed. He is alive today, lives in Athens, holds two degrees, and tells the story himself. He was a very young man from Nicosia in Cyprus.

Remarkable things! How many people had problems that the Saint took upon himself? How many mothers received their children back, how many husbands received their wives back, and how many wives received their husbands back? Extraordinary things happen in every kind of difficulty. That is why I told you last night that he is like an entire clinic. Do not forget it. Keep even a small badge of the Saint on you if you do not have an icon in your home. He is a blessing given by God in our own days, because people are always saying, “Those things happened in those days.” Very well—these things happen in our days too; they are happening now. You do not need to go to Cana to see miracles. Take a short trip to Aegina and see miracles. Go there, or stand before the Saint’s icon and speak to him. You will see that He who was present in those days, when those miracles occurred, is also present in our own days. We do not pay attention to these things because, as I have told you before, we are very

“weak in faith, people whose faith is lacking.” For us Orthodox, the Saint’s shrine is a contemporary sign in the very heart of Athens, in the midst of this Babylon, and it silences every objection. God, for His part, shows His love toward humanity. Yet humanity, unfortunately, does not prove worthy of the grace God has granted in our own day. Another monument for us Orthodox, proving that something exists beyond the grave and that our faith is true, is the revelation of the newly manifested Saints at Thermi on Lesbos. Some of you from Chios, Lesbos, and the surrounding places will know about Saint Raphael of Lesbos, Saint Nicholas of Thermi, and Saint Irene of Thermi. Saint Raphael lived the ascetic life in a monastery there

together with the priest Saint Nicholas and the young daughter of a local notable. The Turks burned, killed, and slaughtered them on Bright Tuesday in 1453, at the time of the fall of Constantinople, the Queen of Cities. They burned the little girl inside a large earthen jar, and she was martyred. The other two were killed and slaughtered there on Bright Tuesday. That is why their feast is celebrated on Bright Tuesday. These things were revealed by divine disclosure. The whole matter had lain buried for about four hundred years, but, as you will know, it was revealed only a few years ago. Through visions and other revelations, the Saint showed them exactly where everything was. Excavations were made, his tomb and relic were found, and the tomb and relic of Saint Nicholas were also found,

They found the monastery buried beneath a hillside, and they found the earthen jar containing the poor relics of Saint Irene, such a little girl. And the miracles taking place today—especially abroad—are extraordinary. Many people here in Canada speak of them, as I see from a booklet published by the Metropolis there; and today people in Germany and elsewhere speak of them as well. Miracles happen even from afar, in cases beyond the reach of science and human power. When we call upon these Saints, especially Saint Raphael, we will see miracles. The blessing of water that flows there is astonishing. Today there is a monastery there that makes you rub your eyes in wonder. I cannot describe what takes place. The abbess there today used to belong to my circle in Athens.

I am speaking of something that happened fifteen or eighteen years ago. The Saint himself summoned her to come to his monastery. You understand—he went to her personally, called her into his service, and made her the abbess who is there today. Of course, wherever something good is being done, wherever something brings benefit to people in general, there too you find confusion, accusations, and many other things. These are the devices of the great schemer; that is always his work. But if nothing were happening there, it would not be under attack—remember that. Wherever there is an uproar, something is there, something is happening; God is at work there. The same thing is happening there, and recently a small division has arisen.

But the reality of the matter remains what it is. And one feature of particular importance to us is this: an icon of Christ our Pantocrator had been buried there since 1453. When you see it, it is astonishing. It looks as though it were made today, and it provides both an indirect and a direct answer. Those among us who are called Protestants, and the whole Protestant world, reject icons from worship. They appeared in 1519; we have an icon from 1453. Gentlemen, before you—with a capital ‘You’—before you, icons already existed here. How can you come and tell me that we are idolaters and that we invented this? It was you who invented the idea that there should be no icons.

Certainly, the icon itself was not necessarily made in 1453. It may already have had a history stretching back another two hundred, four hundred, or five hundred years; we simply do not know. Here in Greece we have icons dating from the fourth century, as well as icons not made by human hands—not merely something conceived by a person, but icons not made by human hands that shake a person to the depths of his being. So I say that we have many examples.

We must pay attention to this, because Pascal says somewhere: ‘For those who are willing, there is abundant light; but for those who are unwilling, there is deep darkness.’ Where one person sees, another does not, even though the light is there. They ought to see the same object. I see that this is a watch, and you see it too; but while I see it as a watch, you see it as a pair of scales. Who put different glasses on you, so that you see it that way when it is plainly a watch? This is exactly what happens. For us Orthodox, then, this is another monument to Orthodoxy, reminding us that there is a reality behind our faith. And if you read the Saint’s life, you will find many moral lessons there. When the series of revelations began...

They were told: ‘They will dig; take care what they find. They will find the icon, so they must not damage it. They must strike here, so that they do not damage the holy relics,’ and so on. People would see the Saint carrying a censer, going to a neighboring house and censing the stones—the stones themselves. He was asked, ‘Why do you go and cense those stones?’ He answered, ‘That man took those stones from the monastery and used them to build his house. The stones belong to the monastery. He took them, but they still belong to the monastery.’ This is a great lesson. Many people show no concern for Church property, yet it does not truly belong to the Church; it consists of the gifts offered by the people. I freely choose to give. The Church does not do business.

Of my own free will, I offer my field, my possessions, or my house to the monastery, to the Church. That is how the Church’s property came into being. The Church never bought it; these things were donations. We make vows, do we not? ‘Let my child recover, and this house will be yours.’ Yet you read in the newspapers how we Orthodox—who ought to ask the Church to bless these things for us—often take them away, and then we do not prosper. Whatever has once been made holy can never afterward become common; it remains sanctified forever. This action of the Saint teaches a great lesson. When I read it, it made a deep impression on me, especially in view of the things we read today. Let us remember that no one must ever touch what has been donated to the Church. And this too, as I showed you the night before last...

Kountouriotis said that the silver lemon tree belonging to the Most Holy Theotokos, which he had used, must be taken back. ‘It does not belong to us. We ask only for her blessing.’ So he returned it; he did not keep the lemon tree. It was sent away and sold in Hydra so that the money could support the struggle against Ottoman rule during the Revolution. Such things must not pass unnoticed, because we Orthodox have many shortcomings in our Christian life generally, and, for as long as God bears with us, we ought little by little to correct them. If someone takes the time to discover how events came about and what hidden history lies behind each one, he can be greatly edified. You saw how Saint Basil the Great acted, as I described to you. He did not act only by his own power. ‘Let us also place the Most Holy Theotokos before us; let us hold a vigil as well.’ And she has the means to deliver us from...

every kind of affliction, as we say in her supplicatory canon. But we recite these things without paying attention to them, because that steamroller called habit does not allow us to go deeper. We read only in passing; we do not study or enter into the meaning. This, then, is another source from which all who believe in Orthodoxy should draw strength. If something ever happens to you, notify the monastery. Three times I found myself in such need that no one could help me. I made one telephone call to the monastery: ‘Please, holy Abbess, light a vigil lamp before the Saint...’ And that was enough. The very next moment, the solution had been given—three times, from my own experience. On one particular occasion, Nektarios, our only child, was ill. No one could make him well. When I telephoned Thermi and pleaded for help, it was Holy Week. They brought the abbess from the Bridegroom Service to the telephone, interrupting the Hours they were keeping. I explained what had happened. Later, she herself called me and said, ‘Mr. Panagopoulos, the child will recover.’ I said, ‘How do you know?’ The illness had already stopped, and within a short time the child’s condition improved. ‘I have received an answer from the Saint. The child will recover.’ And he did.

I owe the Saint profound thanks. I went there long ago, in the early days. I have not been back in recent years, but at the first opportunity I intend to go there again and venerate him once more. I want to tell you one thing again, especially those of you who have children: the Saint helps children greatly. He once said to a certain lady, ‘Why did you not call upon me about your child, since you know how much I love children? You spoke to many others, and you did well, but you did not speak to me. Now that you have, you will suffer no longer; your child will recover.’ And the child recovered in a single night. Many things we cannot resolve on earth are resolved in Heaven. But corresponding faith is needed. Often, I dare say, even sinful people...

receive mercy from God. Saint George even works miracles for Turks. They too receive mercy from God. Never cease asking, and you will be benefited. From this you will draw confidence in the power and truth of our faith, and then metanoia, repentance, return to God, and confession will begin. Tonight I would like to continue in the same spirit and speak about our Theotokos, her icons, and her miracles, which, at least for us Orthodox, are inseparably bound together. There is scarcely a household that has not experienced the help of the Most Holy Theotokos. And you know, we say, ‘My Christ...’

But when something more difficult happens, we cry, ‘My Most Holy Theotokos!’ It is just as when we are in need and must turn to someone. Do we not say, ‘My father! My mother! Mama!’? It is exactly the same with our Most Holy Theotokos. And you know, the Most Holy Theotokos is a sign spoken against by the world outside, but for us Orthodox it should not be so. People are scandalized when they hear the many titles given to her, especially those outside Orthodoxy. ‘Have you no shame?’ they say. ‘How many Theotokoses are there?’ There is one and the same Theotokos, even though she bears different names. One icon is called the Portaitissa, another the Tricherousa...

another is called Malevi, and there are many others. Once, when I had the opportunity to collect some of the titles of the Most Holy Theotokos, I reached six hundred. In the second volume of the Christian Anthology that I wrote, there are six hundred titles of the Most Holy Theotokos, and I did not exhaust the subject. There may be another ten thousand. I have recorded six hundred titles, but she is one and the same Theotokos. If a particular icon of the Most Holy Theotokos—and, by extension, a church or monastery—bears a certain name, there is a reason for it. I will mention some of these titles so that you too may give a proper answer to those who accuse us of speaking about many different Theotokoses, though of course they do not accept her...

as the Most Holy Theotokos. They accept her as a certain Mary, as an ordinary woman, as merely an unmarried maiden. But for us she is not simply a woman; she is the Woman. She is not simply a maiden; she is the Maiden. She is not merely a Mary; she is Mary. If I speak about the icons of the Most Holy Theotokos, there is a wealth of material surrounding them. The first is an icon of the Most Holy Theotokos not made by human hands, connected with an event that took place in Lydda. Lydda is near Tel Aviv, on the road toward Jerusalem. It is the village where the tomb of Saint George is also found.

The Most Holy Theotokos was still alive. John and Peter built a small church in Lydda in her honor and reverently asked her to go there and bless it. She answered them, ‘Go, and you will find me there.’ They went, believing that she would travel by some other means and that they would meet her there. But when they opened the door, they found her image imprinted upon one of the two columns of the sanctuary—an icon of the Most Holy Theotokos not made by human hands. Let Protestantism cry out; let iconoclasm rage against the icons.

Later, the Christians built another church, and the Jews wanted to take the building from them. The Christians resisted, and the case went to court. The judge could not award it to either side, so he ordered the Church to be closed. If some sign or miracle occurred, he would then be able to give his judgment. And the Church remained closed. When it was eventually opened, the image of the Most Holy Theotokos was found imprinted on the left-hand side, beautifully formed. Our people hurried to report what had happened: ‘Come and see. Who is this? She is the Mother of our God, the Mother of our Lord.’ Thus, the first two icons of the Most Holy Theotokos not made by human hands are found there.

Then there are the icons of the Most Holy Theotokos painted by the Apostle and Evangelist Luke. She was still alive at the time and was staying in John’s house. You know that Christ entrusted the Most Holy Theotokos to His friend John and said to him, ‘Behold your mother,’ and to her, ‘Behold your son.’ As John tells us in chapter nineteen, ‘From that hour, the disciple took her into his own home.’ She later reposed in John’s house, which stood nearby on Zion, and from there they carried her down to Gethsemane. While the Most Holy Theotokos was still alive, Luke visited her. Luke, who was a physician...

was also a waxworker and a painter. He dared to ask the Most Holy Theotokos for her permission—or her blessing, as we would say in the language of the Church—to paint her image. ‘I will gladly let you do so,’ she told him. ‘But wait.’ Through the Archangel she sent word—the Archangel Gabriel never departed from her side—saying, ‘Go and bring what I told you.’ The Archangel then appeared with three wooden panels, almost identical in width and height. ‘Take them,’ she told Luke, ‘and gladly make your attempt.’

With due reverence, the Evangelist made a prostration before her and left to create what he had conceived and desired. He set to work and produced a most beautiful icon. When it was finished, he eventually took it and timidly went to present it to her. Naturally, he was afraid and embarrassed; he hesitated, not knowing what she would say or whether she would consider it good. At last, he appeared before her with awe and dared to show her his work. When the Most Holy Theotokos saw the icon, she congratulated him. ‘It is beautiful,’ she said. ‘Well done. But something is missing.’ He froze. ‘What is missing?’

‘I will correct it.’ She said, ‘I am alone; I have no one else with me.’ He had depicted the Most Holy Theotokos alone, in an attitude of prayer. ‘I have no Child. I do not have our Lord; I do not have our God.’ The Evangelist stopped and left to make a second attempt, completing what was lacking in the first. He went away to paint another icon. When he had first been given three panels, it had seemed strange to him. ‘Why three panels and not one?’ But he had not dared to ask. Out of courtesy, modesty, and awe, he had remained silent. So he left and made another icon, not with paint...

Using wax and mastic, then, he made a most beautiful icon. Some time later, with the same sense of awe, embarrassment, and apprehension that he might once again hear, “It is good, but...,” he presented it to her. The Most Holy Theotokos saw it and thanked him. “Well done,” she said. “Congratulations—but there is one mistake.” That stopped him cold—a second shock. “What is the mistake?” He had placed Christ on her right, making the type we call the Dexiokratousa, the Right-Handed Theotokos. That icon remains to this day at the Holy Monastery of Mega Spelaion in Kalavryta.

In this series of presentations, I have a picture of that icon as it remains to this day, from the time of Luke. So he gathered his things, went away again, and made the third icon, this time placing the Lord in the proper position, and he succeeded. He made this one as a mosaic. With its completion, the purpose for which the three boards had been given was fulfilled. The Most Holy Theotokos knew beforehand how everything would unfold. From these three icons, which still exist today and are about two thousand years old, there have arisen, at various times, claims of seventy, one hundred and twenty, or one hundred and fifty icons...

attributed to the Apostle and Evangelist Luke. But the Apostle and Evangelist Luke made three icons. The first is at Vermio in Greece and is known as the Soumela icon, because it was brought from Pontus, from Soumela Monastery. It remains there to this day. The second, as I told you, is still preserved at the Holy Monastery of Mega Spelaion. It is made of wax and mastic. The monastery has burned three times and has been reduced to ashes, yet the icon remained. It is an icon that should have been destroyed by the flame of a single candle, yet by the power of the Most Holy Theotokos it survived. The third is at Kykkos Monastery in Cyprus.

It is the icon we call the Kykkotissa, at the Holy Monastery of Kykkos, to which the late Makarios also belonged. It is a mosaic and is kept covered; it is not permitted to uncover it. Once, a Turk tried to profane it by violating this prohibition, and he fell dead before it. There is also a beautiful tradition about it. At first there was no monastery on that mountain. The monastery was later founded when a monk received a command from the Most Holy Theotokos to take this icon up to that mountain, from which Kykkos also took its name. Tradition says that as he climbed through the forest among the trees, a little bird flew ahead of him, singing, “Kykkos, Kykkos is the mountain; a monastery shall arise...”

“A golden Lady shall come forth, yet she shall never come forth from there.” The monastery received the name Kykkos from what that little bird sang along the way. So there are not one hundred and fifty icons by the Apostle and Evangelist Luke, nor one hundred and twenty, nor seventy. There are three. The others are from Luke—that is, based on his icons—but they are not by Luke himself. Vermio, Soumela, Kalavryta, and Kykkos: these are three great and wondrous histories. If someone were to go and see the miracles there, all that takes place, and how many times the Most Holy Theotokos has helped our nation through these icons, his hair would stand on end. And yet there are people who blaspheme our Most Holy Theotokos.

For us, what the Acropolis and the Parthenon are to Greece, the Most Holy Theotokos of Tinos is also. Who has not heard of Tinos? Who has not heard of the Megalochari, the Great-in-Grace, and of all that happens and all the miracles performed there? The demons themselves confess that they cannot stand before “the dark-eyed Lady.” That is what they call our Most Holy Theotokos: “the dark-eyed Lady.”

Almost all Greeks have many incidents to recount—not only those who live nearby and witness the crowds, the devotion, and the reverence of the people toward the Most Holy Theotokos of Tinos, but also people far away. The Most Holy Theotokos of Tinos is the very same Theotokos whose icon is at Vermio. The Panagia Soumela is the same Theotokos. She is called the Panagia Soumela because this Pontian icon comes from Soumela.

That is where the name comes from.

There are other monuments of Orthodoxy as well. One of great importance is in Evrytania: the Panagia Prousiotissa, the Most Holy Theotokos at Proussos. This icon came miraculously to Proussos during the Iconoclast controversy. It is a very great matter. A person who goes there will be overwhelmed. The miracles that take place there are extraordinary. There was a priest who had been left paralyzed by frostbite in Albania. They placed him on a mule, expecting him to die. They put stones in the basket on one side to balance the load and placed the priest in the basket on the other. They carried him there, and he returned on foot. These are extraordinary things.

Let me tell you an incident that took place, because we must show proper regard for these holy persons. We are sinners, and they bear with us. We treat our Most Holy Theotokos as though she were at our service, as though she were our nurse. “Most Holy Theotokos, help! Most Holy Theotokos, come quickly!” But once she has come and put everything right, we send her away. Now we want to follow the fashions, and if she tells us what we should wear, we send her away. Now we want to have new clothes made. Do you understand? Now we want to eat and to sin, so away with the Most Holy Theotokos. At times she bears with us, but how long will she continue to do so? This too is something that should concern us. Listen, then, to an incident that occurred while our homeland was still under the German boot. A German officer once set out with a detachment of soldiers to burn the monastery. Before they departed, as they were preparing to leave...

When the abbot saw that they intended to burn the monastery, he fell down before them and said to the interpreter, “Tell him not to burn it. Many people from this country and from abroad find mercy here. Miracles take place here every day. He must not do this.” The interpreter told the commander, and the commander replied, “If she performs a miracle for us too, we will not burn it.” And the abbot answered, “May the Theotokos perform one for you.” But what miracle could happen then and there? The abbot took the oil lamp from before the icon of the Most Holy Theotokos and climbed the bell tower. You would have to see the place for yourselves. It stands on a sheer precipice, with the whole area below covered in fields. Before their eyes, the abbot climbed the bell tower and threw...

the lamp down just as it was, filled with oil and still burning. The lamp fell to the ground and landed upright. The commander immediately gave the order “About-face!” in German, and they all turned and left. The monastery was spared through this miracle of the Most Holy Theotokos. But that night she went to the abbot and took him by the ear. “Who are you, and whom did you ask before doing such a thing? Who asked you whether I wanted this monastery to burn? I have the power to rebuild it, so that sin may be swept away from the feet of the Christian men and women who come here. Who are you?” She gave the abbot a severe rebuke.

A few days later the Germans returned. Bang! Bang! Bang! They set it on fire, and the monastery was reduced to ashes. Yet—and this is the wonder—the little cave containing the icon did not burn. If you go there today, you can see how fiercely the fire burned. Tongues of flame reached inward, trying to find and burn the icon of the Most Holy Theotokos, yet even that small place was not consumed. It alone remained. Everything else has since been rebuilt. What I am telling you is not street gossip or dreams; these things are realities. If you go there, you will see that only that little enclosure which held her icon survived. You will also see how the fire ate into the wall, trying to reach and burn the icon of the Most Holy Theotokos.

She is such a holy Lady. These are extraordinary things. My dear friends, she has no need of us; we are the ones who need her. She wants to help us understand these things, to humble ourselves, to enter into metanoia and repentance, and to realize that we Orthodox possess a unique power in this world. You must understand this. Many people—and I hear this objection often—take issue with votive offerings. “Must we take gold to the Most Holy Theotokos or to a saint so that they will do something for us? Do not make a vow. If you simply pray, the miracle will happen.” But you have grown accustomed to treating it as an exchange: we do this so that the saint will do that. “If you do nothing for me, I will do nothing for you. The saint did not grant what I asked for,” someone says. “Do I still owe my offering?”

Yes, you owe it; you must keep your word. What I mean is that all the votive offerings hanging on the icons of our Saints and of the Most Holy Theotokos were given in fulfillment of vows. What do we expect? We do not simply give; we expect her to act first, and only then will we give. But did anyone summon you there? She might say, “I am here in my little shrine, within the rock, with my icon. Did anyone call you here? You came because you were in need, bringing tins of oil, candles, ornaments, gold offerings, model ships, and all the rest. Did I call you? I asked you for neither gold nor silver. I asked you for nothing.” Let me tell you an incident about this. In Orni, in Evrytania, there was a poor elderly woman who had suffered from a stomach illness for thirty years. She had no means to visit doctors, travel down to the city, be examined, or have the scans and X-rays we speak of.

She suffered terribly. Pain had bent and shriveled her until she resembled the woman in the Gospel who was bent double. Yet every year, from the beginning of August onward, she watched crowds set out and climb toward Proussos. Thousands of people made the journey. When they returned—some on foot, others on mules—she heard them tell of the many miracles performed by the Most Holy Theotokos. But this woman was utterly poor. She had nothing to offer as a vow. One night, in the midst of her great pain, she made a vow to the Most Holy Theotokos. And what do you think she promised? “My Most Holy Theotokos, if you make me well, just as I hear that you heal so many people every year, I will bring you the straps from my tsarouchia, my peasant shoes.”

You can imagine what kind of shoes that poor elderly woman wore, and what sort of straps held them on her feet. Yet the straps of tsarouchia are precious to their owner, because without them the shoes cannot be fastened. In any case, she promised, “I will bring you the straps from my shoes.” That very night the woman became well. She then waited for summer, when the crowds would begin climbing to the monastery, so that she could join them and reach it herself. She did not know the way, and from her village the journey took six or seven hours on foot. But that summer, in July and August, several holidaymakers came to stay in the village. The woman owned one goat and two or three hens, and she sold the visitors a few eggs and a little milk.

She saved fifteen or twenty drachmas—I do not know exactly how much. Then one of the travelling vendors who came through during feast days arrived, selling various votive offerings, cheap little icons, and similar things. A logismos, an intrusive thought, came to her: instead of taking the straps from her shoes, she could use the twenty drachmas she had earned to buy a small icon. That would be a better gift, she thought, and she would appear more respectable before the Most Holy Theotokos. In short, she bought a small icon from the peddler and joined the others on their pilgrimage. When she arrived, she too hung up her poor little gift. A day or two after returning home, however, the pain began again. “My Most Holy Theotokos, why? What did I do? I made my vow to you, and then... Why?” Curled up in pain, she wept and prayed.

The Most Holy Theotokos appeared to her and said, “Why are you crying out? Why are you weeping? Why did you not bring me what you vowed?” “I did bring it, my Most Holy Theotokos. I brought you something better.” “No. You promised me the straps from your shoes. Those are what you must bring if you are to become well. I have no need of icons or gold. You made that vow, and you must be faithful to your promise and to your word. That is what you must do.” The next day the elderly woman, who now knew the road, went and hung the straps before the icon of the Most Holy Theotokos. They remain there to this day as a perpetual reproach, and the woman became well. Do not find these things I am telling you strange. They are true. The realities of our faith are alive.

I repeat: this is not some distant yesterday; it is a yesterday that touches our own day. Since I am speaking about icons of the Most Holy Theotokos, I will next present to you the Tricherousa, the Three-Handed icon, on the Holy Mountain. The Protestants say, “Now they have given their Panagia three hands!” Yet the Orthodox Christian does not know how to explain where this name comes from, or why the Most Holy Theotokos is shown with three hands in the icon. But the icon has its own history. Since we are speaking of it, allow me to tell you that story as well. It took place in the days when John of Damascus was a secretary to a ruler. He was accused before that ruler of stealing certain secrets and handing them over to enemies. So the ruler cut off his hand.

He hung it up in the town square. John’s hand remained hanging there in the square all day long. John had not done what he was accused of. One of his friends went to the ruler and said, “You have humiliated this hand enough.” The ruler relented and gave him the hand. John took it and went to a small Church dedicated to the Most Holy Theotokos. “Most Holy Theotokos...” You understand: with his hand cut off, bandaged, and so forth, he took the severed hand and began to weep over it. “Most Holy Theotokos,” he said, “you can restore this hand to me, and I will use it for your glory.” In his pain and tears, he finally fell asleep there on the ground before the little Church. Then he saw the Most Holy Theotokos come to him and say:

“Your prayer has been heard. Your hand is restored to its place. Take care to use it as you promised.” He awoke, just as Saint Basil the Great had in the account we mentioned earlier, and thought it had all been a dream. But then he looked: his hand was back in place—his hand was truly back in place. You understand what had happened: the severed hand had been joined to his body again. Word spread that John had his hand back, and when the ruler heard of it, he said, “That is not his hand. They brought him someone else’s hand.” So he brought John before the court. “This is not merely a case of deception; this man is a fraud, Your Honor. This and this happened, and then they deceived me as part of a great conspiracy and brought me another hand,” and so forth. “What does the accused have to say?” The accused had this to say: he raised his sleeve and showed them that the Most Holy Theotokos had left a deep ring-like scar around his wrist, clearly marking where the hand had been severed.

“This is what I have to tell you, Your Honor,” he said. “The Most Holy Theotokos placed this mark here.” When his ruler saw it, he released him and said, “You are free. Go wherever you wish, do whatever you wish, and forgive me for what happened.” From that time onward, John became a hymnographer. As for whom he wrote hymns, and where he went and what happened afterward, I will tell you tomorrow evening, because we have no more time tonight.

Ευχαριστώ. Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αντίχριστος,

Όσοι είμαστε μαζί θα ενθυμείστε ότι μιλήσαμε ένα δεύτερο μέρος, όπως θα μπορούσε να λεχθεί, που είχε σχέση με ορισμένα αποδεικτικά αναφορικά με την ορθή μας πίστη. Μέσα, μάλιστα, στο συμπλήρωμα της εκδηλώσεως της Εθνεγερσίας, που ήταν η προβολή εκ μέρους του Αγίου Όρους, το μέρος του Αγίου Όρους παρουσιάσαμε. Παρουσιάσαμε και έγινε μια μικρή συζήτηση των εξοπλισμών, όπως θα λέγαμε, του Αγίου Μερκουρίου, όταν παρουσίαζα την Ιερά Μονή Καρακάλλου, που επάνω η περικεφαλαία του εφάνη, η σπάθη. Και πάνω σε αυτό έγινε μια μικρή ένσταση και μια μικρή παρέκκλιση: τι σχέση έχουν αυτά τα πράγματα, τα οποία φυλάσσονται εκεί; Και υπάρχει μια πληροφορία πολύ σοβαρή, που μπορούσε να ωφελήσει μερικούς και γενικότερα εμάς τους Ορθοδόξους, το πώς ο Θεός, πώς ο Κύριος, πώς η Θεοτόκος, πώς οι Άγιοι μάς βοηθούν σε δύσκολες καταστάσεις. Ο Άγιος Μερκούριος και ο εξοπλισμός του είναι το πρόσωπο το οποίο χρησιμοποίησε η πρόνοια του Θεού, μέσω της Παναγίας μας, εναντίον

Ιουλιανού του Παραβάτου, όταν είχε τεθεί κατά του Μεγάλου Βασιλείου. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ, ο Ιουλιανός ο Παραβάτης είχε σπουδάσει μαζί με τον Μέγα Βασίλειο στην Αθήνα και ήταν, όπως θα λέγαμε, από το πανεπιστήμιο φίλοι. Αδιαφόρως αν ο ένας τράβηξε τον Α δρόμο των θεϊκών και ο άλλος τράβηξε τον Β δρόμο. Κάποτε, εν πάση περιπτώσει, έκανε μια εκστρατεία προς την πατρίδα του Αγίου και, όταν έφτασε στα σύνορα του Αγίου, την Καππαδοκία εκεί, έστειλε μερικούς από τους στρατιώτες του να χαιρετίσουν τον Μέγα Βασίλειο, παρότι τα φρονήματα ήσαν αντίθετα. Ο Μέγας Βασίλειος εσκέφθη να του στείλει κάτι το

φιλικό, όπως τα λέγαμε, και διότι του είχε ζητήσει κατ’ εξοχήν να του στείλει μερικό ψωμί, ο Βασίλειος του έφτιαξε και δύο καρβέλια, όπως τα λέγαμε, κρίθινο όμως ψωμί, γιατί ο Μέγας Βασίλειος έτρωγε κρίθινο ψωμί. Όταν έφτασε στα χέρια του Ιουλιανού το ψωμί το κρίθινο, εθυμώθηκε. Και μάλιστα είπε ότι «θα του στείλω κι εγώ κατ’ αναλογίαν» και του έστειλε δύο δέματα σανό, διότι παρεξηγήθη ότι το κριθάρι είναι για τα ζώα. «Ώστε, λοιπόν, με εκλαμβάνεις ως ζώο και μου στέλνεις κρίθινο ψωμί· σου στέλνω κι εγώ σανό εσένα, γιατί και εσύ κατά κάποιον τρόπο θα είσαι ζώο».

Απάντηση ήταν του Μεγάλου Βασιλείου. Πήρε τα δύο αυτά δέματα του σανού: «Από ό,τι τρώει ο καθένας, από αυτό στέλνει. Εγώ κρίθινο ψωμί τρώγω, αυτό του έστειλα. Αυτός φαίνεται θα τρώει σανό και μου έστειλε σανό». Αλλά ταυτόχρονα ο Ιουλιανός τον ηπείλησε: «Θα του πω εγώ όταν γυρίσω. Παπά, θα σου πω εγώ όταν θα γυρίσω». Αυτό το έλαβε σοβαρώς υπ’ όψιν ο Άγιος Βασίλειος και, σε μία του ομιλία προς το λαό του, είπε τα γεγονότα και το τι διεμείφθη με αυτόν που πηγαίνει προς τα κάτω για κατακτητικούς σκοπούς και έριξε ένα σύνθημα, το οποίο σύνθημα είναι το εξής. Μάλιστα, από το περιστατικό προ ημερών κάπου μου δόθηκε ευκαιρία και το είχα πει.

«Κάνουμε μια λογεία», λέει, «μεταξύ μας, παιδιά μου, να μαζέψουμε κάτι. Αυτός για λεφτά πάει κάτω, ώστε, όταν μάθουμε ότι γυρίζει, θα βρω μερικούς ανθρώπους να τους στείλω μερικά δώρα χρηματικά, να του κόψουμε τρόπον τινά την άτιμη προέλαση εναντίον μας, μη σκοτώσει κανέναν άνθρωπο. Ανθρώπους. Λεφτά ξαναβρίσκουμε, ανθρώπους όμως όχι. Αν νομίζετε, λοιπόν, ότι πρέπει να το κάνουμε και ότι είναι σωστή η σκέψη μου, να αφήσετε εκεί κάτω στο παγκάρι, όπως θα λέγαμε, κάτι, να κάνουμε ένα ποσό και να το διαχειριστώ, να μου επιτρέψετε να το διαχειριστώ για το καλό μας, μην μας κάνει καμιά ζημιά». Πραγματικά, όλοι εκεί όσοι ήρθαν μέσα άφησαν τα πάντα. Περιδέραια είχαν,

δακτυλίδια είχαν, ωρολόγια είχαν, χρήματα είχαν, ό,τι είχαν, τις βέρες, ό,τι είχαν, τα άφησαν εκεί και δημιουργήθηκε ένας μεγάλος σωρός από τα τιμαλφή όλα αυτά του εκκλησιάσματος και τ’ άφηκαν να τα διαχειριστεί ο Μέγας Βασίλειος. Πέρασε καιρός, πόσο δεν ξέρω. Αυτός πήγε, έκανε τις επιχειρήσεις κάτω και επέστρεφε. Τότε ο Μέγας Βασίλειος βρήκε μερικούς και σκέφτηκε να βάλει το σχέδιό του εις ενέργειαν. Όμως, εθεώρησε καλόν να κάνει και μία αγρυπνία, να παρακαλέσει την Παναγία μας να τον βοηθήσει. Να βρει, δηλαδή, έλεος στα μάτια αυτού του πονηρού ανθρώπου, να μην του σκοτώσει κανέναν από το ποίμνιό του.

Έξω της πόλεως ήτο ένας λοφίσκος, που εκεί επάνω υπήρχε ένας ναός της Παναγίας μας, και κάλεσε το ποίμνιό του, το λαό του, σε αγρυπνία επάνω στο βουνελάκι εκείνο.

Πραγματικά. Πράγματι, η αγρυπνία εξεκίνησε και συνέχιζε. Περί τα ξημερώματα, κουρασμένος ο Άγιος, βαλαντωμένος, όπως θα λέγαμε, είχε ακουμπήσει σε ένα στασίδι και εκεί τον πήρε λίγο ο ύπνος. Και τη στιγμή εκείνη αυτού του μικρού υπνάκου βλέπει μπροστά του την Παναγία μας, την Κυρία των Αγγέλων, και του χαμογελάει. Βλέπει ακόμη να δίνει εντολή στον άγγελο που τη συνόδευε να ειδοποιήσει το δούλο της Μερκούριο.

Στο ναό εκεί εφυλάσσετο ολόκληρο το λείψανό του, ήταν ολόσωμος, όπως ο Άγιος Σπυρίδων, ο Άγιος Γεράσιμος και λοιποί, σε λάρνακα μέσα στο ναό κάτω της πόλεως. «Να ειδοποιήσεις», του λέει, «τον δούλο μου Μερκούριον να έρθει παρευθύς εδώ». Σε λίγο, λοιπόν, έρχεται ένας νεαρός στρατιωτικός με πλήρη εξάρτυση, με το σπαθί του, και παρουσιάζεται και της λέει: «Τι διατάσσεις;» «Θα πας», του λέγει, «να πατάξεις τον εχθρό του Υιού μου»· υπονοούσε τον Ιουλιανό. Αυτά τα βλέπει εκεί ο Άγιος. Τώρα, βέβαια, ο πεινασμένος, όπως θα λέγαμε, βλέπει στο μυαλό του ύπνο του. Κοιτάξτε, αυτό ήταν όλο. Η Παναγία μας χαμογέλασε ξανά και απήλθε.

Και, αχ, όνειρο ήταν, όνειρο. Αλλά κάθεται και το βασανίζει αυτό που είδε μπροστά του. Τι είναι αυτό; Περί τίνος πρόκειται; Θα μας βοηθήσει άραγε η Παναγία; Αλλά δεν τον βάσταγε, δεν τον βάσταγε. Είδε ότι ειδοποίησε τον Μερκούριο να κάνει αυτή τη δουλειά. Του έρχεται, λοιπόν, ο λογισμός να κατέβει μέχρι κάτω στην πόλη, στο Ναό του Αγίου Μερκουρίου, στον τάφο του, στη λάρνακα του Αγίου Μερκουρίου. Βγαίνει, λοιπόν, από την πίσω πόρτα του ιερού, χωρίς να πει σε κανέναν τίποτα, και κατεβαίνει κάτω και πηγαίνει στο Ναό. Ήτανε πρωί, ο νεωκόρος είχε ανοίξει, τακτοποιούσε κ.λπ., και πήγε στη λάρνακα, στον τάφο, για να προσκυνήσει. Παραδόξως, δεν υπήρχε το λείψανο ήδη. Άδειο. Ειδοποιεί τον νεωκόρο.

«Έλα εδώ», του λέει, «πού είναι; Τι έγινε; Ποιος το πήρε το λείψανο;» «Εδώ», λέει, «εγώ, Σεβασμιότατε, προ ολίγου προηγουμένως το προσκύνησα, εγώ και οι άλλοι». Κατάλαβε τώρα ο Άγιος, με βάση αυτό, ότι κάτι θα γίνει. Εν πάση περιπτώσει, προσκύνησε και αυτός και βγήκε απ’ εκεί και σκέφτετο, σκέφτετο πώς να κινηθεί και να ενεργήσει και λοιπά. Την ίδια στιγμή έρχεται ένας αγγελιοφόρος και του λέγει ότι ο Ιουλιανός απέθανε από συγκοπή καθ’ οδόν του. Σε λίγο έρχεται δεύτερος και του λέει: «Ο Ιουλιανός απέθανε από συγκοπή στον δρόμο που προχωρούσαν». Με βάση τις πληροφορίες ξαναγυρίζει και ανηφορίζει επάνω. Οι άνθρωποι συνέχιζαν την αγρυπνία, τη λειτουργία. Ξαναεισέρχεται από το ιερό.

Πηγαίνει στην ωραία πύλη και σηκώνει τα χέρια του: «Μετά χαράς, μετά φόβου. Η Παναγία μας μάς εβοήθησε και είμεθα ελεύθεροι». Αυτό και αυτό και αυτό έγινε. Τους διηγήθη το όνειρό του, τους διηγήθη ότι κατέβη κάτω, ότι βρήκε τη λάρνακα κενή του Αγίου και ήρθαν οι αγγελιοφόροι, οι οποίοι είπαν ότι ο Ιουλιανός ήδη είναι νεκρός και αυτοί μπορούν να αναπνεύσουν ελευθέρως, να μη φοβούνται. Αυτό είναι το ιστορικό και, εξαιτίας αυτού του πράγματος, κατ’ εξοχήν έχει περισυλλεχθεί αυτό το σπαθί και γενικά η περικεφαλαία και αυτά και είναι εκεί επάνω στο θησαυροφυλάκιο του Αγίου Όρους, στην Ιερά Μονή Καρακάλλου. Αυτό δε ακόμη να ξέρετε, δεν ξέρω, μπορεί να το ξέρετε...

Εκείνο το οποίο έχει αποτελέσει την αφορμή του Αγίου Βασιλείου να δίδουνε δώρα οι άνθρωποι. Διότι εκάλεσε τον λαό, εφόσον δεν χρησιμοποιήθησαν αυτά για να εξευμενίσουν τον Ιουλιανό, να περάσει ο καθένας από εκεί, στην εκκλησία, να πάρει τα πράγματά του, αυτά που άφησε. Και όλοι με μια φωνή είπαν ότι «εμείς τα εδώσαμε, δεν τα παίρνουμε. Να τα διαχειριστείτε όπως εσείς θέλετε». Και ο Άγιος αυτά τα έκανε γηροκομεία, τα έκανε πτωχοκομεία, τα έκανε όπου ήταν ανάγκη και κάλυψε κάθε ανάγκη. Από εκεί βγαίνουν τα δώρα του Μεγάλου Βασιλείου προς τους πτωχούς, προς τους έχοντας ανάγκη. Μην το ξεχνάμε αυτό λίγο, παρεφθάρη.

Δώρα, και μάλιστα στους ανθρώπους που δεν έχουν ανάγκη από δώρα. Κάνουμε δώρα στη φιλενάδα μας, κάνουμε δώρα στους φίλους μας, κάνουμε δώρα, όχι δώρα πνευματικής φύσεως, δώρα που έρχονται από την αγάπη, από τη θυσία προς τους συνανθρώπους μας, στις ημέρες μάλιστα εκείνες των Χριστουγέννων και της πρώτης του έτους, που φαίνεται περισσότερο η ανάγκη. Όλο τον χρόνο μπορεί να μη φαίνεται η ανάγκη και στις ημέρες φαίνεται περισσότερο η ανάγκη. Αυτό είναι το περιστατικό γύρω από τη ρομφαία αυτή που είδατε το βράδυ και από την όλη εξάρτυση του Αγίου. Τώρα, στη σειρά αυτών που παρουσιάζαμε χθες, είχαμε σταθεί στον Άγιο Νεκτάριο, τον σύγχρονον αυτόν Άγιον, ο οποίος πολύ κόσμο έχει βοηθήσει και πνευματικώς αλλά και σωματικώς και γενικότερα είναι βοηθός

σε όλες τις εκδηλώσεις των ανθρώπων. Και χθες το βράδυ σας μίλησα πολλά πράγματα γι’ αυτόν και απόψε θα σας συνιστώ τον Άγιο αυτό. Οποιαδήποτε δυσκολία κι αν έχετε. Μου έκαμε εντύπωση το πόσο συγκαταβαίνει στην αδυναμία των ανθρώπων. Επρόκειτο περί ενός φοιτητού εκ Κύπρου. Ευσεβέστατο παιδί. Όμως, εκ κατασκευής, όπως τα λέγαμε, στο μυαλό του δεν έπαιρνε πολλές στροφές. Ήταν στο πανεπιστήμιο και ένα μάθημα δεν μπορούσε να το περάσει δύο χρόνια. Συζητούσαμε μια μέρα και άρχισε να κλαίει μπροστά μου. «Α, νεαρός τώρα, παλικάρι». Του λέω: «Δεν ζητάς τη βοήθεια του Αγίου Νεκταρίου; Αυτός συγκαταβαίνει σε όλους», του λέω. «Θα κάνει αγάπη», του λέω, «και θα σε βοηθήσει. Όχι γιατί το λέω εγώ, αλλά η πείρα είναι τέτοια στα χέρια μου».

«Εν πάση περιπτώσει, σήμερα είναι Σάββατο, δεν πας στον Άγιο, στην Αίγινα, να τον προσκυνήσεις, ν’ ανάψεις ένα κερί και να του πεις “πού είμαι, Άγιε”;» «Θα πάω», μου λέει, «κύριε Παναγόπουλε». Πηγαίνει, λοιπόν, το παιδί αυτό στον Άγιο, κάνει την προσευχή του, τέλος πάντων, με τον τρόπο του. Εφόσον διάβαζε, δεν μπορούσε να περάσει, και ο Άγιος τού παρουσιάζεται το ίδιο βράδυ, το Σάββατο το βράδυ, που έμενε στο μοναστήρι, στον ύπνο του και του λέει: «Νίκο» —Νίκο το λέγανε το παιδί— «θα διαβάσεις αυτό και αυτό και αυτό το κεφάλαιο. Αυτά τα τρία κεφάλαια», του λέει, «θα διαβάσεις». Και διάβασε τα τρία κεφάλαια αυτά και του έβαλε αυτά ο καθηγητής και το παιδί επέρασε. Ζει, είναι στην Αθήνα, έχει δύο διπλώματα και τα διηγείται. Εκ Κύπρου, νεαρότατο παιδί από τη Λευκωσία.

Πράγματα. Πόσοι είχαν πρόβλημα που δεν το ανέλαβαν, πόσες μητέρες δεν έλαβαν τα παιδιά τους πάλι πίσω, πόσοι σύζυγοι τις συζύγους και πόσες σύζυγοι τους συζύγους. Παράξενα πράγματα, για ό,τι θέμα θέλετε. Γι’ αυτό σας είπα το βράδυ, είναι πολυκλινική, μην το ξεχνάτε. Έχετε τον έστω και μια μικρή κονκάρδα επάνω σας, αν δεν έχετε εικόνα στο σπίτι σας. Είναι ευλογία δοσμένη από το Θεό στις ημέρες μας, γιατί όλοι οι άνθρωποι στέκονται: «Τον καιρό εκείνο εγίνοντο αυτά». Ωραία, στον καιρό ετούτο γίνονται αυτά, τώρα γίνονται αυτά. Δεν είναι ανάγκη να πας στην Κανά για να δεις θαύματα· πετάξου στην Αίγινα να δεις θαύματα. Πήγαινε κάπου ή πήγαινε στην εικόνα του Παναγίου και μίλησε, να δεις ότι είναι και στον καιρό ετούτο Εκείνος που ήταν τον καιρό εκείνο και γινόντουσαν αυτά τα θαύματα. Δεν τα προσέχουμε. Γιατί, όπως σας είπα και άλλοτε, είναι πολύ

«άνθρωποι ολιγόπιστοι, κακοί στην πίστη». Το ορόσημο για εμάς τους Ορθοδόξους του Αγίου είναι σύγχρονο πράγμα μέσα στην καρδιά της Αθήνας, μέσα στη Βαβυλώνα αυτή, που κλείνει όλα τα στόματα. Αλλά ο Θεός, από την πλευρά Του, κάνει την αγάπη Του προς τον άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος δεν παρουσιάζεται, δυστυχώς, άξιος πάνω σε αυτή τη χάρη που του έχει δώσει σήμερα ο Θεός. Ένα άλλο μνημείο για εμάς τους Ορθοδόξους, που αποδεικνύει ότι υπάρχει κάτι πέραν του τάφου και ότι η πίστη μας είναι σωστή, είναι το περιστατικό των νεοφανών Αγίων στη Θερμή της Μυτιλήνης. Ορισμένοι που θα είσαστε εκεί από Χίο, Μυτιλήνη κ.λπ. θα γνωρίζετε περί Αγίου Ραφαήλ, Αγίου Νικολάου και Αγίας Ειρήνης. Είναι ασκητεύων ο Άγιος Ραφαήλ σε μοναστήρι εκεί

με τον ιερέα τον Άγιο Νικόλαο και μια παιδίσκη ενός προύχοντος, που τους κάψανε, που τους σκότωσαν, που τους έσφαξαν οι Τούρκοι τη Λαμπροτρίτη το 1453, δηλαδή άμα τη πτώσει της Βασιλευούσης. Τη μικρή κοπέλα την έκαψαν μέσα σε ένα πιθάρι. Μαρτύρησε. Τους άλλους δύο τους εσκότωσαν, τους έσφαξαν εκεί, την Τρίτη της Λαμπρής. Γι’ αυτό και εορτάζει την Τρίτη της Λαμπρής. Κατόπιν αποκαλύψεως. Αυτή η υπόθεση, η οποία ετάφη 400 περίπου χρόνια, τελευταίως, προ ολίγων ετών θα ξέρετε, απεκαλύφθη. Κατόπιν οραμάτων και λοιπά, τους υπέδειξε πού είναι ακριβώς, έγιναν ανασκαφές, ευρέθη ο τάφος του, ευρέθη το λείψανό του, ευρέθη ο τάφος και το λείψανο του Αγίου Νικολάου,

το μοναστήρι θαμμένο κάτω από μια πλαγιά, ευρέθη ο πίθος αυτός που είχε μέσα τα λείψανα, τα καημένα, της Αγίας Ειρήνης, μιας παιδίσκης τόσης, και τα θαύματα τα οποία γίνονται σήμερα στο εξωτερικό κατ’ εξοχήν. Και πολλοί εδώ στον Καναδά, βλέπω από ένα φυλλάδιο που βγάζει η Μητρόπολις εκεί πέρα, σήμερα ομιλούν και από τη Γερμανία και από άλλα μέρη. Έχουν θαύματα εκ του μακρόθεν, για ζητήματα τα οποία δεν μπορεί να τα πιάσει η επιστήμη, δεν μπορεί να τα πιάσει η δύναμη του ανθρώπου. Όταν επικαλεστούμε αυτούς τους Αγίους, τον Άγιο Ραφαήλ, θα δούμε θαύματα. Το αγίασμα που βγαίνει εκεί είναι καταπληκτικό. Είναι σήμερα ένα μοναστήρι εκεί πέρα, που τρίβει ο άνθρωπος τα μάτια του. Το τι γίνεται δεν μπορώ να σας το πω. Η ηγουμένη που υπάρχει εκεί ήταν στον κύκλο μου παλαιότερα, στην Αθήνα.

Μιλώ για μια υπόθεση προ 15-18 ετών και την επιστράτευσε ο ίδιος ο Άγιος να έρθει εκεί στο μοναστήρι του. Καταλαβαίνετε, προσωπικώς επήγε και την επιστράτευσε και την έκαμε ηγουμένη, αυτή που υπάρχει σήμερα εκεί. Βέβαια, όπου γίνεται κάτι καλό, όπου γίνεται κάτι που ωφελεί γενικά, εκεί υπάρχει και η σύγχυση, εκεί υπάρχει και η κατηγορία, εκεί υπάρχουν πολλά πράγματα. Αυτά τα τεχνάσματα του Αρχιμάστορα· αυτός αυτή τη δουλειά κάνει πάντοτε. Όμως, αν δεν γινόταν τίποτα, δεν θα εβάλλετο, να το ξέρετε αυτό το πράγμα. Όπου γίνεται φασαρία, εκεί κάτι είναι, κάτι συμβαίνει, είναι του Θεού δουλειά εκεί. Το ίδιο γίνεται και εκεί πέρα και τελευταίως έχει γίνει ένας μικρός διχασμός εκεί πέρα.

Στην ουσία, όμως, η υπόθεση είναι ό,τι είναι. Εκείνο δε το χαρακτηριστικό που για μας είναι... το εξής: ότι εκεί μέσα ήτο θαμμένη μια εικόνα του Παντοκράτορος, του Χριστού μας, από το 1453. Όταν τη δείτε, είναι καταπληκτική· είναι σαν να εφτιάχθη σήμερα και είναι μια απάντηση έμμεσος και απευθείας. Οι παρ’ ημίν λεγόμενοι Προτεστάντες και όλος ο κόσμος ο προτεσταντικός απορρίπτουν τις εικόνες από τη λατρεία. Αυτοί ήρθαν το 1519, εμείς έχουμε εικόνα από το 1453. Κύριοι, προ υμών, με ύψιλον, προ υμών, εδώ υπάρχουν εικόνες. Πώς εσύ έρχεσαι και μου λες ότι είναι ειδωλολάτρες και το βρήκαμε εμείς αυτό το πράγμα; Εσείς το βρήκατε ότι δεν υπάρχουν εικόνες.

Ασφαλώς δεν έγινε το 1453, μπορεί να έχει στο ενεργητικό της αυτή η εικόνα και κατώτερα 200, 400 και 500 χρόνια πίσω και δεν ξέρουμε. Εδώ υπάρχουν εικόνες στην Ελλάδα μας από τον τέταρτο αιώνα και αχειροποίητες εικόνες, όχι απλώς κάτι που εσκέφθη κάποιος, αχειροποίητες εικόνες που συγκλονίζουν τον άνθρωπο. Λέγω, λοιπόν, ότι εμείς έχουμε και πολλά παραδείγματα.

Πρέπει να δώσουμε προσοχή σε αυτό, διότι, όπως λέγει ο Πασκάλ σε ένα μέρος, λέγει το εξής: «Για τους θέλοντας», λέγει, «υπάρχει πολύ φως, αλλά για τους μη θέλοντας υπάρχει πολύ σκότος». Εκεί που ένας βλέπει, ο άλλος δεν βλέπει, και φως. Θα έπρεπε να βλέπουν το ίδιο αντικείμενο. Και εγώ το βλέπω ότι αυτό είναι ρολόι και εσύ το βλέπεις ρολόι, αλλά εγώ το βλέπω ως ρολόι και εσύ το βλέπεις ως ζυγαριά. Ποιος σου έβαλε γυαλιά άλλα και το βλέπεις, εφόσον αυτό είναι ρολόι; Αυτό τούτο συμβαίνει. Είναι, λοιπόν, για μας τους Ορθοδόξους και αυτό ένα μνημείο Ορθοδοξίας εκεί πέρα, το οποίο μας υπενθυμίζει ότι κάτι είναι πίσω από αυτή μας την πίστη. Αν διαβάσετε δε, εκεί έχει πολλά ηθικά διδάγματα ο βίος του. Όταν ξεκίνησαν τη σειρά οι αποκαλύψεις,

«θα σκάψουνε, τι θα βρούνε, να προσέξουνε, θα βρουν την εικόνα, να μην τη χαλάσουνε, να κτυπήσουν εδώ, να μη χαλάσουν το σκήνωμα», τούτο, τ’ άλλο και λοιπά. Τον έβλεπαν τον Άγιο με ένα θυμιατό και πήγαινε σε ένα διπλανό σπίτι και θυμίαζε τα λιθάρια. Λιθάρια. Και ερωτήθη: «Γιατί», λέει, «πας και θυμιάζεις τα λιθάρια;» «Αυτά τα έχει πάρει», λέει, «από το μοναστήρι, τα λιθάρια, και έχει φτιάξει το σπίτι του αυτός. Είναι του μοναστηριού», λέει, «τα λιθάρια. Τα έχει πάρει», λέει, «αυτός. Ανήκουν όμως στο μοναστήρι τα λιθάρια». Μεγάλο μάθημα αυτό. Πολλοί άνθρωποι αδιαφορούν για την εκκλησιαστική περιουσία, η οποία δεν είναι της Εκκλησίας, είναι δώρα των ανθρώπων. Εγώ θεληματικά... Η Εκκλησία δεν κάνει business.

Θεληματικά εγώ προσφέρω το χωράφι μου, προσφέρω τα ελευθέρια μου, προσφέρω το σπίτι μου, το μοναστήρι, στην Εκκλησία. Και έτσι έγιναν οι περιουσίες. Δεν αγόρασε ποτέ η Εκκλησία. Είναι δωρεές. Κάνουμε τάματα, έτσι; Να γίνει το παιδί μου καλά και το σπίτι αυτό είναι δικό σου. Και διαβάζετε στις εφημερίδες πως εμείς οι Ορθόδοξοι, που έπρεπε την Εκκλησία να τη βάλουμε να μας τα ευλογεί, παίρνουμε πολλές φορές και δεν προκόβουμε. Ό,τι γίνεται Άγιο, άπαξ και κάποτε γίνεται κοινό, είναι αγιασμένο πάντοτε. Μεγάλο μάθημα αυτή η χειρονομία του Αγίου. Εγώ το διάβασα, μου έκανε μεγάλη αίσθηση, με βάση αυτά τα οποία μάλιστα διαβάζουμε. Ενθυμούμεθα ότι ό,τι δωρίζεται στην Εκκλησία δεν πρέπει να το πειράζει κανένας ποτέ. Και τούτο, όπως σας έδειξα και προχθές το βράδυ...

Ο Κουντουριώτης είπε να την πάτε πίσω, ότι χρησιμοποίησε την ασημένια λεμονιά της Παναγίας επάνω. Δεν είναι δική της αυτή, την ευχή της μόνο θέλουμε να μας δώσει, και την επέστρεψε, δεν την κράτησε τη λεμονιά. Την έστειλαν, την εκποίησαν στην Ύδρα, για να δοθούν τα χρήματα στον αγώνα κατά της Τουρκοκρατίας, που γινόταν η Επανάσταση. Δεν πρέπει να περνάνε απαρατήρητα, διότι έχουμε πολλές ελλείψεις εμείς οι Ορθόδοξοι στη ζωή μας γενικά, τη χριστιανική, και θα έπρεπε, όσον μας ανέχεται ο Θεός, λίγο-λίγο αυτά να τα διορθώνουμε. Αν καθίσει κανείς να βρει πώς βρεθήκανε, τι είναι κρυμμένο ιστορικό πίσω από κάθε γεγονός, πολλά πράγματα έχει να ωφεληθεί. Είδατε την ενέργεια του Μεγάλου Βασιλείου, που σας είπα πώς ενήργησε. Δεν ενήργησε μόνο με τη δικιά του πλευρά. Ας βάλουμε και την Παναγία μπροστά, ας κάνουμε και μια αγρυπνία, και έχει τρόπο αυτή να μας βγάλει από...

πάσης φύσεως συμφορά, όπως λέμε στον Παρακλητικό της Κανόνα. Αλλά τα λέμε, αλλά δεν τα προσέχουμε, διότι ο οδοστρωτήρας αυτός, η συνήθεια, δεν μας αφήνει να εμβαθύνουμε. Διαβάζουμε από το «διαβαίνω», δεν μελετούμε, δεν εισχωρούμε μέσα στο νόημα αυτό. Αυτό λοιπόν, λέγω, είναι κάτι ακόμη που πρέπει όσοι πιστεύουν στην Ορθοδοξία να αντλούνε δύναμη εξ αυτού. Αν ποτέ σας συμβεί κάτι, ειδοποιήσατε το μοναστήρι. Τρεις φορές ήρθα σε ανάγκη που δεν μπορούσε να με βοηθήσει κανένας. Ένα τηλέφωνο έκαμα στη Μονή. «Σε παρακαλώ, Αγία Ηγουμένη, άναψε μία λαμπάδα στον Άγιο...» και αυτό μου συμβαίνει. Το άλλο λεπτό η λύση είχε δοθεί, τρεις φορές, από ατομικό πειραματισμό. Μια φορά συγκεκριμένα είχαμε άρρωστο τον Νεκτάριο, αυτό το παιδί, το μοναδικό που είχαμε. Κανένας δεν μπόρεσε να το κάνει καλά. Όταν τηλεφώνησα στη Θερμή και παρακάλεσα, ήταν Μεγάλη Εβδομάδα και την φέρανε από το Νυμφείο, μέσα από τις ώρες που έκαναν, την φέρανε στο τηλέφωνο. Της είπα αυτό και αυτό. Και με παίρνει έπειτα αυτή μόνη της και μου λέγει: «Κύριε Παναγόπουλε, το παιδί θα γίνει καλά». Λέγω: «Πού το ξέρεις;» Και το παιδί ήδη είχε σταματήσει το κακό και τα βελτίωσε μέσα σε λίγη ώρα. «Έχω απάντηση από τον Άγιο, το παιδί θα γίνει καλά». Και έγινε.

Ευχαριστώ μεγάλα που οφείλω εγώ στον Άγιο. Πήγα παλιά, στις αρχές, και πήγα εκεί. Τώρα αργότερα δεν πήγα και επιφυλάσσομαι, με την πρώτη ευκαιρία που μου δοθεί, να ξαναπεταχτώ εκεί, να τον προσκυνήσω ξανά. Ένα πάλι θέλω να σας το λέγω, να το ξέρετε εσείς που έχετε κατ’ εξοχήν παιδιά: πολύ βοηθά τα παιδιά. Και σε μάλιστα μια κυρία παραπονέθηκε: «Γιατί εμένα δεν με κάλεσες για το παιδί σου, εφόσον ξέρεις πόσο αγαπώ τα παιδιά; Πολλούς εμίλησες και καλά έκανες, αλλά εμένα δεν με ομίλησες. Τώρα που μιλάς, δεν θα βασανίζεσαι, το παιδί σου θα γίνει καλά». Και έγινε το παιδί μέσα σε μια βραδιά καλά. Πολλά πράγματα που δεν μπορούμε να τα λύσουμε στη γη, τα λύνουμε στον ουρανό. Αλλά χρειάζεται η ανάλογος πίστις. Πολλές φορές, τολμώ να σας πω, και αμαρτωλοί άνθρωποι...

ελεούνται από τον Θεό. Σε αυτή, ο Άγιος Γεώργιος κάνει θαύματα στους Τούρκους. Ελεούνται από τον Θεό. Μην παύετε να ζητάτε και θα ωφελείστε, και από εκεί θα αντλήσετε δύναμη για τη δύναμη της πίστεώς μας και την ορθότητα της πίστεώς μας, και δεν θα ξεκινήσει και η μετάνοια και η επιστροφή και η εξομολόγηση. Στη συνέχεια, απόψε θα έλεγα κάτι, στο ίδιο πνεύμα, που έχει σχέση με τη Θεοτόκο μας, με τις εικόνες της και με τα θαύματά της, που για εμάς τουλάχιστον τους Ορθοδόξους είναι συνυφασμένα. Δεν υπάρχει σχεδόν σπίτι που να μην έχει δει τη βοήθεια της Παναγίας. Και ξέρετε, «Χριστέ μου»...

Δυσκολότερα λέμε ό,τι συμβεί, «Παναγία μου». Είναι όπως συμβαίνει αν σε μια μας ανάγκη αναγκαστούμε κάπου να αποταθούμε. Δεν λέμε «πατέρα μου, μάνα μου, μαμά μου»; Έτσι ακριβώς συμβαίνει και με την Παναγία μας. Και ξέρετε, η Παναγία μας είναι σημείο αντιλεγόμενο για τον έξω κόσμο, αλλά για εμάς τους Ορθοδόξους όμως δεν πρέπει να είναι έτσι. Όλοι σκανδαλίζονται όταν ακούνε διάφορες προσωνυμίες της Παναγίας μας, και μάλιστα ο ξένος κόσμος, ο έξω της Ορθοδοξίας. «Μα δεν ντρέπεστε», λέει, «πόσες Παναγίες είναι αυτές;» Μία και η αυτή Παναγία, αν έχει ένα διάφορο όνομα. Η μία λέγεται Πορταΐτισσα, η άλλη λέγεται Τριχερούσα,

άλλη λέγεται Μαλεβή, δεν ξέρω τι λέγεται. Κάποτε που μου εδόθη ευκαιρία να συλλέξω μερικά επίθετα της Παναγίας μας, έφτασα 600 τον αριθμό. Στον δεύτερο τόμο της Χριστιανικής Ανθολογίας που έχω γράψει υπάρχουν 600 επίθετα της Παναγίας μας, χωρίς να έχω εξαντλήσει την υπόθεση. Μπορεί να είναι ακόμη 10.000. Έχω 600 επίθετα, αλλά η μία και η αυτή Παναγία είναι. Αν η εικόνα αυτή της Παναγίας φέρει το όνομα και, κατ’ επέκταση, ο Ναός ή το Μοναστήρι, υπάρχει κάποιος λόγος. Θα σας αναφέρω μερικά από αυτά, για να έχετε κι εσείς μια ορθή απάντηση στους ανθρώπους αυτούς που μας κατηγορούν ότι εμείς μιλάμε για πολλές Παναγίες, που αυτή βέβαια δεν τη δέχονται...

για Παναγία. Τη δέχονται για μια Μαρία, τη δέχονται για μια γυναίκα, τη δέχονται για μια ξεροκόρη, αλλά για εμάς όμως δεν είναι μια γυναίκα, είναι η Γυναίκα· δεν είναι μια κόρη, είναι η Κόρη· δεν είναι μια Μαρία, είναι η Μαρία. Κατ’ εξοχήν αντλούνται πολλά πράγματα γύρω, αν μιλήσω για τις εικόνες, περιπτώσεις της Παναγίας μας. Το πρώτο παρουσιάζει την Παναγία μας, αχειροποίητη εικόνα, μια υπόθεση η οποία έλαβε χώραν εις τη Λύδδα. Η Λύδδα είναι στο Τελ Αβίβ, ερχόμενοι προς τα Ιεροσόλυμα. Είναι το χωριό ένθα και ο τάφος του Αγίου Γεωργίου.

Η Παναγία μας ακόμη ζούσε. Ο Ιωάννης με τον Πέτρο της φτιάξανε μια μικρή εκκλησία, στη Λύδδα, στο όνομά της, η σεμνή, και την παρακάλεσαν να πάει μέχρι εκεί να την ευλογήσει την εκκλησία. Και η Παναγία μας απήντησε: «Πηγαίνετε και θα με βρείτε εκεί». Και πήγανε αυτοί με την πίστη ότι αυτή με κάποιο άλλο μέσον θα πήγαινε και θα τη συναντούσαν εκεί πέρα. Και όταν άνοιξαν την πόρτα, τη βρήκανε αποτυπωμένη επάνω στη μία από τις δύο κολόνες του Ιερού. Αχειροποίητος εικόνα της Παναγίας. Ας φωνάζει ο προτεσταντισμός, ας φωνάζει ο εικονοκλαστισμός κατά των εικόνων.

Στη συνέχεια έγινε άλλη εκκλησία εκ μέρους των χριστιανών και οι Εβραίοι ήθελαν να τους πάρουν το οίκημα αυτό. Αντεστάθησαν οι χριστιανοί και έφτασαν στο δικαστήριο. Ο δικαστής δεν μπόρεσε ούτε στους μεν να τη δώσει ούτε στους δε. Και έπεσε το σύνθημα να την κλείσει την Εκκλησία και, αν έχουν κάποιο σημείο, κάποιο θαύμα, μελλοντικώς θα μπορέσει να βγάλει την απόφαση ο δικαστής. Και έμεινε η Εκκλησία κλειστή. Άνοιξε κάποτε η Εκκλησία και στο αριστερό μέρος ήταν αποτυπωμένη η Παναγία μας. Ωραίας τάξεως. Τρέχουν οι δικοί μας και καταγγέλλουν το γεγονός. «Ελάτε. Τι είναι αυτή; Μητέρα του Θεού μας, μητέρα του Κυρίου μας». Και εδώ οι δύο πρώτες αχειροποίητες εικόνες της Παναγίας μας υπάρχουν εκεί.

Έπειτα, στη συνέχεια, αναφορικώς με τις εικόνες της Παναγίας μας, είναι οι εικόνες που έφτιαξε ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς. Υπήρχε στης Παναγίας μας ακόμη, όταν εφιλοξενείτο στο σπίτι του Ιωάννου. Ξέρετε ότι ο Χριστός μας, την Παναγία μας την παρέδωσε στον φίλο του, τον Ιωάννη, και του είπε: «Ιδού η μήτηρ σου» και σε αυτήν «Ιδού ο υιός σου». Και την επήρε, όπως αναφέρει ο Ιωάννης, το 19ο, «απ’ την ημέρα εκείνη εις τα ίδια», και εκοιμήθη στο σπίτι του Ιωάννου, που ήταν εκεί στη Σιών κοντά, και από εκεί ήδη κατέβασαν προς Γεθσημανή το χωρίο. Τις ημέρες που ζούσε η Παναγία μας ακόμη, ο Λουκάς επισκέφτηκε την Παναγία μας. Ο Λουκάς, γείτων...

που ήτο ιατρός, ήτο κηροτέχνης, ζωγράφος, και ετόλμησε να ζητήσει από την Παναγία μας την άδεια, την ευλογία, όπως θα λέγαμε στην εκκλησιαστική γλώσσα, αν του επιτρέπει να τη ζωγραφίσει. «Ευχαρίστως», του λέει, «να το κάνω». Περίμενε όμως. Ειδοποιεί διά του Αρχαγγέλου —ο Αρχάγγελος Γαβριήλ δεν έφυγε ποτέ από κοντά της— «Πήγαινε», του λέει, «να φέρεις αυτό που σου είπα». Και παρουσιάζεται ο Αρχάγγελος με τρεις σανίδες, σχεδόν ομοιόμορφες σε πλάτος και σε ύψος. «Πάρε», του λέγει, «και κάνε την προσπάθειά σου ευχαρίστως».

Με τον δέοντα σεβασμό ο Ευαγγελιστής της έβαλε μετάνοια και έφυγε να πάει να φτιάξει αυτά που είχε στο νου του, επιθυμούσε. Πράγματι, καταπιάστηκε με το έργο και έφτιαξε μια ωραιοτάτη, όπως θα λέγαμε, εικόνα. Όταν την έφτιαξε, με καιρό την πήρε δειλά-δειλά και πήγε να την παρουσιάσει. Φοβότανε βέβαια, εντρέπετο, εστέλλετο, δεν ήξερε τι θα του πει, αν είναι καλή ή όχι. Τέλος πάντων, παρουσιάζεται με δέος μπροστά της και ετόλμησε να δείξει την προσπάθειά του. Όταν την είδε η Παναγία μας, την εικόνα, τον συνεχάρη. «Ωραία», του είπε, «μπράβο. Όμως κάτι της λείπει». Κόκαλο. «Τι της λείπει;»

«Θα το διορθώσω». Λέγει: «Μόνη μου είμαι, δεν έχω κανέναν άλλον». Την είχε φτιάσει την Παναγία μας μόνη της, δεομένη. «Δεν έχω παιδί, δεν έχω τον Κύριό μας, δεν έχω τον Θεό μας». Σταμάτησε ο Ευαγγελιστής και έφυγε να κάνει δεύτερη προσπάθεια, να συμπληρώσει την πρώτη προσπάθεια. Έφυγε και πηγαίνει να φτιάξει άλλη εικόνα. Διότι, γρηγορότερα, όταν του έδωσαν τρεις σανίδες, φάνηκε περίεργο. «Γιατί τρεις σανίδες και όχι μία;» Δεν ετόλμησε όμως να ρωτήσει. Από ευγένεια, από ντροπή, από δέος δεν ετόλμησε. Έφυγε λοιπόν και έφτιαξε, όχι με χρώμα...

με κηρομάστιχο, εν ανάγκη λοιπόν, μια ωραιοτάτη εικόνα. Και μετά από καιρό ξανά, με τα ίδια σκηνικά, το δέος, την εντροπή και την επιφύλαξη μήπως ακούσει πάλι «καλά, αλλά», την παρουσίασε. Την είδε η Παναγία μας και τον ευχαρίστησε. «Μπράβο», του λέει, «τα συγχαρητήριά μου, αλλά έχει ένα λάθος». Κόκαλο, δεύτερο κόκαλο. «Ποιο είναι το λάθος;» Είχε βάλει τον Χριστό μας δεξιά, η Δεξιοκρατούσα που λέμε, η οποία υπάρχει αυτή σήμερα στην Ιερά Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου, στα Καλάβρυτα.

Στη σειρά αυτών που παρουσιάζουμε, των παρουσιάσεων, την έχω την εικόνα αυτή όπως είναι μέχρι σήμερα, από ημερών Λουκά. Τα μαζεύει και ξαναφεύγει και φτιάχνει την τρίτη εικόνα, κανονικά τον Κύριό μας, και την επέτυχε. Αυτή την έφτιαξε με ψηφί. Ολοκληρώνοντας, και ο σκοπός που έδωσαν τρεις σανίδες πραγματοποιήθη. Η Παναγία μας ήξερε εκ προοιμίου το τι θα εξελιχθεί. Με βάση αυτές τις τρεις εικόνες, που υπάρχουν μέχρι σήμερα, που έχουν ηλικία περίπου 2.000 ετών, έχουν γίνει κατά καιρούς 70, 120, 150 εικόνες...

αποδίδονται στον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά. Ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς έκαμε τρεις εικόνες. Η μία, η οποία υπάρχει στο Βέρμιο, στην Ελλάδα μας, η Σουμελά λεγόμενη, διότι είναι φερμένη από τον Πόντο, από το μοναστήρι Σουμελά. Και υπάρχει μέχρι σήμερα εκεί. Η Δευτέρα υπάρχει, όπως σας είπα, στην Ιερά Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου, ζωντανή μέχρι σήμερα. Είναι με κηρομάστιχο. Έχει καεί τρεις φορές, έχει αποτεφρωθεί το μοναστήρι, η εικόνα έμεινε. Εικόνα που έπρεπε με ένα κεράκι να μην έχει μείνει τίποτα. Δυναμικά η Παναγία μας επέζησε. Και η Τρίτη είναι στο μοναστήρι του Κύκκου, στην Κύπρο.

Η Κυκκώτισσα που λέμε, εκεί που ανήκε και ο μακαρίτης Μακάριος, η Ιερά Μονή του Κύκκου. Αυτή είναι με ψηφί και είναι και καλυμμένη, δεν επιτρέπεται να αποκαλυφθεί. Κάποτε ένας Τούρκος θέλησε να ασεβήσει μπροστά σε αυτή την απαγόρευση και έπεσε νεκρός μπροστά της. Και έχει ωραία μια παράδοση, η οποία λέγει: για το βουνό εκείνο δεν είχε μοναστήρι, έπειτα έγινε μοναστήρι, όταν ο καλόγερος επήρε εντολή από την Παναγία να πάρει αυτήν την εικόνα και να την πάει στο βουνό αυτό, εκεί επάνω, του οποίου έχει πάρει και το όνομα Κύκκου. Αναφέρει η παράδοση ότι, όταν ανέβαινε και διέσχιζε το ρουμάνι εκεί μέσα στα δέντρα, ένα πουλάκι μπροστά πετούσε και έλεγε: «Κύκκου, Κύκκου το βουνί, μοναστήρι θα γενεί...»

«χρυσή κυρά θα βγει και ποτέ της δεν θα βγει». Και από εκεί επήρε το μοναστήρι το όνομα του Κύκκου, από αυτό που έψαλε το πουλάκι αυτό καθ’ οδόν. Δεν είναι λοιπόν 150 οι εικόνες του Αποστόλου και Ευαγγελιστού Λουκά, ούτε 120 ούτε 70. Είναι τρεις. Από του Λουκά, όχι του Λουκά. Από του Λουκά, ναι, του Λουκά όχι. Βέρμιο, Σουμελά, Καλάβρυτα, Κύκκο. Αυτές είναι τρεις μεγάλες υποθέσεις. Εάν κανείς πάει να ιδεί τα θαύματα που υπάρχουν εκεί, το τι γίνεται, το πόσες φορές εβοήθησε το γένος μας αυτή η Παναγία, αυτές οι εικόνες, θα σηκωθεί η τρίχα του ανθρώπου. Και εντούτοις βρίσκονται άνθρωποι που τη βλασφημούν την Παναγία μας.

Εμείς, ό,τι είναι παραδείγματι η Ακρόπολη, ο Παρθενών, είναι και η Παναγία της Τήνου. Ποιος δεν ξέρει για την Τήνο; Ποιος δεν ξέρει για τη Μεγαλόχαρη, το τι γίνεται εκεί, το τι θαύματα γίνονται εκεί; Τα δαιμόνια τα ίδια είναι εκείνα τα οποία ομολογούν ότι δεν μπορούν να σταθούν μπροστά στη μαυρομάτα. Γιατί έτσι τη λέγει, «μαυρομάτα», για την Παναγία μας.

Σχεδόν όλοι οι Έλληνες, όχι εκείνοι που είναι κοντά από εκεί, που βλέπουν την κίνηση και τη συμπάθεια και την ευσέβεια του λαού προς την Παναγία μας την Τήνο, αλλά και από μακριά οι άνθρωποι έχουν πολλά περιστατικά να μιλήσουν. Παναγία της Τήνου, λοιπόν, είναι η ίδια η Παναγία εκείνη που είναι και στο Βέρμιο. Παναγία στα Σουμελά, είναι η ίδια. Α, λέγεται η Παναγία Σουμελά, διότι είναι η Πόντια στα Σούμελα.

Αυτό από εκεί παίρνει το όνομα.

κονέ! Υπάρχουνε άλλα μνημεία Ορθοδοξίας, όπως είναι στην Ευρυτανία, ένα σοβαρό: η Προυσιώτισσα, Παναγία στον Προυσό. Είναι μια εικόνα που ήρθε θαυματουργικά από την Εικονομαχία στον Προυσό. Μεγάλη υπόθεση είναι εκεί. Θα πάει ο άνθρωπος εκεί πέρα, θα αφήσει τον νου του. Τα θαύματα που γίνονται εκεί είναι παράξενα. Έναν ιερέα, ο οποίος ήταν παράλυτος, φερμένος από τα κρυοπαγήματα της Αλβανίας, τον φόρτωσαν για θάνατο, τον φόρτωσαν στο μουλάρι. Έβαλαν λιθάρια στο ένα μέρος, στο κοφίνι, και στο άλλο βάλαν τον ιερέα, και τον πήγαν εκεί και γύρισε με τα πόδια. Παράξενα αυτά.

Να πω ένα περιστατικό το οποίο έλαβε χώραν, γιατί πρέπει να τα λογαριάζουμε τα πρόσωπα αυτά. Γιατί είμαστε αμαρτωλοί και μας ανέχονται. Θα έχουμε ως υπηρεσία, την Παναγία μας την έχουμε ως υπηρεσία, την έχουμε ως νοσοκόμα. «Παναγία, βοήθεια! Παναγία, τρέξε!» Και όταν η Παναγία τρέξει και τα τακτοποιήσει, τώρα έξω η Παναγία. Κάνουμε και τη μόδα μας τώρα, μας πει τι θα φορέσουμε, έξω. Θα ράψουμε τώρα. Καταλάβατε; Θα φάμε τώρα, θα αμαρτήσουμε τώρα, έξω η Παναγία. Μας ανέχεται ορισμένες φορές, αλλά μέχρι πότε θα μας ανέχεται; Είναι και αυτό ένα θέμα που πρέπει να μας απασχολεί. Ακούστε λοιπόν ένα περιστατικό, το οποίο έλαβε χώραν όταν στην πατρίδα μας ήταν ακόμη η μπότα η γερμανική. Έφυγε κάποτε ένα απόσπασμα με αξιωματικό Γερμανό και με άλλους στο μοναστήρι να το κάψουν. Πριν φύγουν, τις παραμονές, θα τα φύγουν.

Εκεί ο ηγούμενος, όταν είδε ότι θα κάψει το μοναστήρι αυτό, έπεσε μπροστά και είπε στον διερμηνέα: «Πες του ας μην το κάψει. Εδώ βρίσκει έλεος πολύς κόσμος και από το εσωτερικό και από το εξωτερικό. Εδώ γίνονται θαύματα καθημερινώς. Να μην το κάνει αυτό το πράγμα». Του το είπε του επικεφαλής και λέει ο επικεφαλής: «Αν μας κάνει και εμάς θαύμα, δεν θα το κάψει». Εδώ αυτή η απάντηση του ηγουμένου: «Να σας κάνει», λέει, «η Θεοτόκος». Τι θαύμα τώρα θα γίνει; Παίρνει ο ηγούμενος το καντήλι της Παναγίας μας και ανεβαίνει επάνω στο καμπαναριό. Εσείς, θα λέγατε, να τα δείτε αυτά τα πράγματα. Είναι σε ένα απόκρημνο μέρος, το κάτω είναι όλο η στάρια. Και ανεβαίνει επάνω στο καμπαναριό ενώπιόν τους και ρίχνει...

το καντήλι όπως ήτανε, με το λάδι και αναμμένο, κάτω. Και πέφτει το καντήλι κάτω και εστάθηκε όρθιο. Δίνει λοιπόν μια εντολή αυτός, «μεταβολή», στα γερμανικά, και γυρίζουνε και φεύγουνε όλοι. Εγλίτωσε το μοναστήρι, με αυτό το θαύμα που έκανε η Παναγία μας. Το βράδυ όμως η Παναγία μας πάει και πιάνει από το αυτί τον ηγούμενο. «Ποιος είσαι εσύ και ποιον ερώτησες που έκαμες αυτό το πράγμα; Ποιος ερώτησε εσένα αν θέλω να καεί το μοναστήρι αυτό; Και εγώ έχω τη δύναμη να ξανατοφτιάσω, να ξεπαστρέψει η αμαρτία από τα πόδια των χριστιανών, των γυναικών και των ανδρών που έρχονται εδώ πέρα. Ποιος είσαι εσύ;» Τον ξετίναξε τον ηγούμενο.

Σε λίγες μέρες επιστρέφουν οι Γερμανοί. Παμ! Παμ! Παμ! Φωτιά, στάχτη το μοναστήρι. Δεν εκάηκε —αυτό είναι το θαυμαστό— αυτό το μικρό σπηλαιάκι που είχε μέσα την εικόνα. Αν πάτε μέχρι σήμερα να δείτε, η κακία της φωτιάς, γλώσσες έμπαιναν μέσα να πάνε να βρούνε την εικόνα της Παναγίας, να την κάψουν. Δεν έκαψε και αυτό. Μόνο έχει μείνει. Το υπόλοιπο έχει γίνει ξανά καινούργιο. Τα πράγματα που σας λέγω δεν είναι του πεζοδρομίου ούτε όνειρα, είναι πραγματικότητες. Αν πάτε εκεί πέρα, θα δείτε ότι μόνον αυτό, το κιόσκι εκείνο που κρατούσε την εικόνα της μέσα, και θα δείτε πώς έχει φάει τον τοίχο η φωτιά να πάει μέσα να την κάψει, την Παναγία.

Είναι κάποια τέτοια Αγία. Παράξενα πράγματα. Δεν μας έχει, αγαπητοί μου, ανάληψη. Την έχουμε ανάληψη και θέλει να μας βοηθήσει να τα καταλάβουμε, να ταπεινωθούμε, να μετανοήσουμε και να καταλάβουμε ότι έχουμε τη μοναδική δύναμη στον κόσμο, εμείς οι Ορθόδοξοι. Θα το καταλαβαίνετε. Πολλοί, και το ακούω πολλές φορές, έχουν μια ένσταση με τα τάματα. «Ε, χρυσό να της πάμε της Παναγίας, χρυσό να του πάμε, τάματα για να μας κάνει κάτι; Μην του τάζεις. Εσύ τάζεις; Κι απλώς άμα προσεύχεσαι, το θαύμα στο κάνει». Αλλά εσύ έχεις συνηθίσει σε αυτήν την αλλαγή: κάνουμε αυτό για να του κάνουμε εκείνο. «Δεν μου κάνεις, δεν σου κάνω. Δεν μου έκαμε», λέει, «αυτό που ζητούσα, οφείλω το τάμα μου;»

Το οφείλεις, είσαι εντάξει. Θέλω να πω ότι ό,τι τάματα υπάρχουν στις εικόνες των Αγίων μας και της Παναγίας μας είναι δεδουλευμένα. Τι θέλουμε; Δεν δίνουμε εμείς έτσι. Θα μας κάμει για να της δώσουμε. Βρε, σε κάλεσε κανένας εδώ; Εγώ κάθομαι εδώ πέρα στο κιόσκι μου, στο βράχο μέσα, με την εικόνα μου. Σε κάλεσε κανένας εδώ εσένα; Εσύ ήρθες από ανάγκη και μου τα ’φερες εδώ πέρα, τενεκέδες με λάδι και κεριά, σαντομπόι και χρυσά και καράβια και... Σε κάλεσα εγώ; Δεν σου ζήτησα εγώ ούτε χρυσό ούτε άργυρο. Τίποτα δεν σου ζήτησα. Και να σας πω ένα περιστατικό επάνω σε αυτό. Εκεί, από την Ευρυτανία, την Ορνή, ήταν μια γιαγιά, η καημένη, η οποία είχε 30 χρόνια αρρώστια από το στομάχι της. Δεν είχε δύναμη να πάει σε γιατρούς, να κατέβει στην πόλη, να εξεταστεί, να κάνει πλάκες και ακτινογραφίες, που λέμε εμείς.

Υπέφερε, είχε ζαρώσει, είχε γίνει σαν τη συγκύπτουσα του Ευαγγελίου από τον πόνο. Έβλεπε όμως κάθε έτος που ξεκινούσε κόσμος από την αρχή του 15 Αυγούστου και έπειτα κι ανηφόριζε επάνω να πάει για τον Προυσό. Δουλειά, χιλιάδες κόσμος. Και άκουγε έπειτα, που γύριζε αυτός ο κόσμος, άλλος πεζή, άλλος με το μουλάρι του, ξέρω εγώ, πολλά θαύματα που έκανε η Παναγία μας. Αλλά αυτή ήταν πάμφτωχη, δεν είχε τίποτα να δώσει, να κάνει ένα τάμα. Κι οπότε λοιπόν, από τον πολύ πόνο, ένα βράδυ έκαμε ένα τάμα στην Παναγία μας. Και τι ήτανε το τάμα, λέτε; «Παναγία μου, αν με κάμεις εμένα καλά, όπως ακούω που κάνεις κάθε χρόνο τόσο κόσμο, θα σου φέρω τα λουριά από τα τσαρούχια μου».

Να φανταστείτε τι είδους τσαρούχια ήσαν αυτά εκεί πέρα της γιαγιάς και μπορείτε να φανταστείτε τι είδους λουριά ήσαν αυτά που έδεναν τα τσαρούχια της. Όμως τα λουριά από τα τσαρούχια είναι πολύτιμα, επειδή χωρίς λουριά δεν μπορούν τα τσαρούχια να σφίγγουν. Εν πάση περιπτώσει, «θα σου φέρω τα λουριά από τα τσαρούχια μου». Από το ίδιο βράδυ η γιαγιά γίνεται καλά και περίμενε τώρα το καλοκαίρι, που θα αρχίσει να ανεβαίνει κόσμος, να μπει κι αυτή μέσα στον κόσμο αυτό, να φτάσει εκεί, γιατί δεν ήξερε· ήταν από εκεί επάνω 6-7 ώρες να πάει η γιαγιά. Το καλοκαίρι όμως, Ιούλιο-Αύγουστο, πήγανε μερικοί εκεί πέρα παραθεριστές στο χωριό. Η γιαγιά είχε μια κατσίκα, είχε δύο-τρεις κότες και πούλησε μερικά αβγά και μερικό γάλα σε κάτι παραθεριστές εκεί.

Μάζεψε κανένα δεκαπενταριά ή εικοσαριά, δεν ξέρω πόσο μάζεψε τότε. Και πέρασε από αυτούς που στις εορτάσιμες μέρες περνάνε, που έχουν διάφορα τάματα, κάτι εικονίτσες ψεύτικες, κάτι τέτοια, και της πάει ο λογισμός να μην πάει τα λουριά από τα τσαρούχια, αλλά να πάει έτσι μια εικονίτσα μικρή, μια και οικονόμησε κάποιο εικοσάρι, να πάει καλύτερα, ασπροπρόσωπη να πούμε, με καλύτερο πρόσωπο στην Παναγία. Με λίγα λόγια, αγόρασε από τον γυρολόγο αυτόν ένα εικονισματάκι μικρό και με τον κόσμο των άλλων επήγε στην Παναγία. Και έφτασε μέχρι εκεί και κρέμασε κι αυτή το φτωχό της δώρο. Όταν γύρισε, έπειτα από κάνα δυο μέρες, στο σπίτι, άρχισε να ξαναπονάει. «Παναγία μου, γιατί; Τι έκανα; Εγώ σου έταξα και τότε... Γιατί;» Να κλαίει κουλουριασμένη, να προσεύχεται.

Παρουσιάζεται η Παναγία μας και της λέει: «Γιατί φωνάζεις; Γιατί κλαις; Γιατί δεν μου έφερες το τάμα;» «Το έφερα, Παναγία μου, εγώ σου το έφερα καλύτερο». «Όχι. Μου έταξες τα λουριά από τα τσαρούχια σου. Αυτά θα φέρεις για να γίνεις καλά. Δεν έχω ανάγκη από εικόνες, από χρυσάφια. Εσύ το έταξες, για να είσαι συνεπής με το τάμα σου και με το λόγο σου. Αυτό θα κάνεις». Την άλλη μέρα η γιαγιά, είχε μάθει τον δρόμο, επήγε και κρέμασε στην Παναγία μας τα λουριά, τα οποία υπάρχουν μέχρι της σήμερον, εις αιώνιον έλεγχον μέχρι της σήμερον, και η γιαγιά έγινε καλά. Μη σας φαίνονται παράξενα αυτά τα οποία σας λέγω. Είναι αλήθεια. Ζωντανά τα θέματα τα δικά μας.

Δεν είναι, επαναλαμβάνω, το χθες εκείνο· είναι το χθες ετούτο. Στη συνέχεια, στο Άγιον Όρος, μια και ομιλώ περί εικόνων της Παναγίας μας, θα σας παρουσιάσω την Παναγία την Τριχερούσα. Άλλο πάλι λένε οι Προτεστάντες: «Βάλανε τρία χέρια τώρα· έκανε η Παναγία τους». Και εντούτοις ο Ορθόδοξος δεν ξέρει να απαντήσει πού αντλεί αυτή την ονομασία, αυτή την αιτία, ώστε παρουσιάζεται η Παναγία με τρία χέρια στην εικόνα. Η ίδια η Παναγία όμως έχει ένα ιστορικό. Μια και ομιλώ, επιτρέψτε μου να πω και αυτό. Είναι οι μέρες όπου είναι ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός επί σκηνής, ο οποίος ήτο γραμματεύς σε έναν άρχοντα. Κατηγγέλθη στον άρχοντα ότι του υπέκλεψε ορισμένα από τα μυστικά και τα παρέδωσε σε κάποιους άλλους εχθρούς. Και αυτός του έκοψε το χέρι.

Το κρέμασε στην πλατεία. Το χέρι του Ιωάννου έμεινε στην πλατεία ολόκληρη την ημέρα κρεμασμένο. Ευχαριστώ. Δεν το είχε κάνει αυτό ο Ιωάννης. Ένας από τους φίλους επήγε στον άρχοντα και του λέει: «Αρκετά το διαπόμπευσες αυτό το χέρι». Ενέδωσε αυτός και του έδωσε το χέρι. Το παίρνει το χέρι ο Ιωάννης και πηγαίνει σε μια εκκλησούλα μικρή της Παναγίας. Παναγία... Καταλαβαίνετε, με κομμένο χέρι, δεμένο και λοιπά, το παίρνει κι αυτό και άρχισε και το κλαίει. «Παναγία μου», λέει, «εσύ μπορείς να μου το δώσεις ξανά αυτό και εγώ το χέρι αυτό να το χρησιμοποιήσω για τη δόξα σου». Μες στον πόνο, μέσα στα δάκρυα, μέσα σε αυτά και λοιπά, αποκοιμιέται εκεί μπροστά στο εκκλησάκι, μες στο χώμα. Βλέπει την Παναγία μας και έρχεται και του λέει:

«Η προσευχή σου εισηκούσθη, το χέρι σου στη θέση του. Πρόσεξε να το διαθέσεις όπως είπες». Ξυπνάει, σαν τον Μέγα Βασίλειο, όπως είπαμε γρηγορότερα, και του φάνηκε ότι επρόκειτο περί ονείρου. Όμως κοιτάζει: το χέρι στη θέση του, το χέρι στη θέση του. Καταλαβαίνετε το τι έγινε· το χέρι κολλημένο ξανά. Διαδίδεται ότι ο Ιωάννης το χέρι του έχει, το μαθαίνει ο άρχων: «Δεν είναι αυτό το χέρι του. Ξένο του φέρανε εδώ πέρα». Τον φτάνει στο δικαστήριο. «Δεν πρόκειται μόνον περί όλης της απάτης· απατεών πρόκειται, κύριε δικαστά. Έτσι, έτσι, έτσι, και μάλιστα με ξεγέλασαν και μου έφεραν τη μεγάλη σκευωρία και μου έφεραν άλλο χέρι» κλπ. «Τι έχει να πει ο κατηγορούμενος;» Ο κατηγορούμενος έχει να πει το εξής: σηκώνει το μανίκι του και δείχνει· η Παναγία μας εδώ γύρω στον καρπό του τού είχε αφήσει ένα βραχιόλι βαθύ, που φαινόταν με το χέρι το κομμένο.

«Αυτό έχω να σου πω», λέει, «κύριε Πρόεδρε. Η Παναγία μού το έβαλε εδώ πέρα». Όταν είδε έτσι ο άρχοντάς του, τον άφησε και του είπε: «Ελεύθερος· πήγαινε όπου θέλεις, κάνε ό,τι θέλεις και συγχώρεσέ με γι’ αυτό που έγινε». Και από τότε είναι ο υμνογράφος. Για ποιον συγκεκριμένα, διότι δεν με παίρνει η ώρα, θα σας πω αύριο βράδυ πού είναι και τι έγινε.