Apologetics on Faith and the Resurrection

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I am here among you because, through this opportunity to speak together, you give me the chance to talk about something that concerns every human being.

More specifically, we are still in a season that bears the traces of the feast, a period connected with the Pascha of us Orthodox Christians. It is the culmination of our faith. I do not know whether, amid all your other pursuits—as human beings, whatever your professions or occupations may be—you have ever seriously considered the question of faith.

It is something essential for every person who comes into this world. We must understand that human existence does not end at the grave. Unfortunately, many theories circulate in our day, and many ideas are discussed, that take man only as far as the grave and then abandon him there.

We often hear that familiar saying: “Who has ever come back from there?” It is easy to say such things before the earth and the marble cover you. But when all is said and done, that is not how things truly are. I would say they are rather different.

Thank you. There must be something beyond the grave. Of course, there is much discussion today—even on television, as we have recently seen—claiming that there is nothing beyond death and that no one has gone there and returned to tell us whether anything exists. But if there is nothing, if there is no hope born of faith, man should have blown his brains out five hundred times by now. Is there any reason to live? Why live? What does a person gain? What remains for him? Let us run a slight fever for two days—37.1 degrees, not 40 or 41, just 37.1—and our legs give way, our good spirits vanish, and we forget everything: pleasures, enjoyments, everything. All because of a temperature of 37.1.

Then pneumonia strikes you, and suddenly you cannot even stand properly. Is that all there is? Is this why I run about, suffer, and wear myself out? What is the point? Why is it necessary? Is it simply so that I may eat God’s calves, God’s eggplants and okra, and consume His oxygen? That would be pointless. If in five, ten, twenty, or thirty years it is all over, then life is not worth living. Life would be unnecessary. It contains so much toil, hardship, malice, envy, and jealousy that it would not be worth it. Yet something remains: a hope. What gives a person the courage to endure all the evil surrounding him?

Nevertheless, as I say, there is much effort to drive out the thought that anything exists beyond death. But then what is the point? I lay one brick upon another—but for what? I turn two floors into five, and what comes of it? A tiny thing called cancer—I do not even know exactly what it is—can extinguish my very being within ten or twenty days. A heart condition can knock me out in a single second. What is the point? Yet matters are not like that. Deep within the subconscious, something cries out: there may be something. Even if we are not certain, there may be something. And that small “may be” gives a person tremendous courage to endure and struggle against sickness and against every enemy—internal and external, within him and around him. It is the sense that something exists beyond the grave. Those who believe are not people who simply appeared by chance along the road, with no new people ever coming into being.

We came into this world. No, this is certainly something we cannot explain, because we cannot enter into that invisible intelligence which made all these things. That is precisely why we cannot explain it. But can I, who am no expert, explain how a weapon was made? One must be a specialist to do that. Can I inspect and approve a building when I am not even an engineer? How could I know whether it was constructed according to the laws of architecture? I do not know. Can I undertake to install the electrical system here? I am not a specialist; I cannot pretend to be one. And yet man is so absurd that he steps forward and says, “Could it not all be coincidence? Did not all these things come about by chance?” Seriously?

Did all these things really come about accidentally? Were they made by chance? If so, why do no new ones appear by themselves? Why are they not made all over again? Did I make any of them? No. Did your father? No. Did his father? No. Did anyone else? No one made them, you say. Then how did they arise by chance or coincidence? I hold a watch in my hand. Did it not have a watchmaker? How could it have made itself, arranged all its parts, and now work and go ticktock? How did such a thing come to be? So many mysteries surround man. Whenever he is incapable of doing something, he readily admits, “I know nothing about architecture, electrical work, or plumbing. I do not know.” But as soon as he reaches the great questions of his own existence, he says, “Ah, I understand these things.” What do I understand? Nothing. I do not know. But I believe.

There is something else called faith. When the Apostle Paul defines faith, he says that it is “the evidence of things not seen.” In other words, I do not see them, yet through faith I have assurance of them. Faith is the white cane by which a blind man walks even though he cannot see. That is faith. Those who throw that cane away will one day fall and shatter themselves, whether they like it or not. Faith is what still sustains us. It is what a person must possess so that, where reason and knowledge can go no farther, faith may continue onward and enable him to overcome this temptation.

They say everything arose by coincidence, that nothing exists, that life reaches only as far as the grave, and all the usual things. Yet man himself is a mystery, and everything surrounding him is mysterious. You saw the winter; and now, from beneath winter and frost, spring emerges and life comes forth. Everything seemed dead. You struck a tree and it did not respond; now you strike it and it weeps with sap. How do these things happen? Who can explain them? Man sees and observes them, but cannot explain them. He knows what happens, but not how it happens. He sees the results, yet does not know how they come about. If a man were to examine even his own self, he would stand speechless and say, “My goodness, I do not even know what I myself am.”

Yet I want to explain everything else and, with one stroke of the pen, declare, “There is nothing.” That is the attitude, “Let us eat and drink, for tomorrow we die.” How am I speaking at this very moment? How are you hearing me? Let all the scientists in the world who study speech and acoustics come and tell us how I speak and how you hear. No one can fully explain it. They can describe the process, but they cannot reproduce its mystery. They will say, “You see, hearing works in this way; that cord over there does this,” and so forth. But if I ask, “How does it truly happen? Can you reproduce it exactly?” they cannot answer. How does this irrational bodily organ, which neither speaks nor possesses consciousness, function? How is it used? How does it produce sound, and how does one hear? How does man see? No one can answer.

With his eyes? That is not the whole truth. Have people not often passed in front of you without your seeing them, and then taken offense? They greeted you, but you did not hear them. You did not answer, so they were offended. “You were looking straight over there. Do you have something against me?” “No, I do not.” “But I passed by, greeted you, and you did not respond.” “I did not see you; I did not hear you.” You were looking, but your attention—your nous—was elsewhere. Therefore, it is not simply the eyes that see. No. The nous, the spiritual intellect, sees and hears. Are these things not mysteries? Has man ever explained how bones were formed within his mother’s womb? How did a little mass of bodily fluid become bones inside his mother? How was this whole foundation laid? Has he explained how he himself was formed there? What engineer fashioned him within his mother’s womb? Who placed those bones there? Who joined them? Who added the cartilage and everything else? Have you never looked at your teeth and wondered what they are? Who shaped them? Who made them? Who made the canine teeth, the molars, and the incisors? Who made all these things?

Nature? Does nature make such things? Does irrational nature fashion things like these? My good sir, I myself am a mystery. I am a mystery even to myself. How is all this possible? Who made the tiny openings in every strand of your hair? We know that our hairs are hollow like pieces of macaroni. What has man actually solved, that he now proposes to settle whether God exists or whether there is life beyond the grave, dismissing it all with one stroke of the pen? He accepts everything else supposedly on the basis of science. He says he accepts it through science, not through faith, because he refuses to use faith at all. Who placed the heart within you, and who set it in motion? Ticktock, ticktock—from your mother’s womb until the day you die, the heart keeps working. Who ever stops to consider this? Man has solved nothing. Think of the intestines, all those yards of them. Who opened their passages? Who set them in place? Who made all the connections within them so that they function?

Who made all these things? Who made the lungs perform all these wonders, expelling carbon dioxide and retaining oxygen? How does this happen? Who put the blood within us, and how? If man took the trouble to examine himself, he would stop making such sweeping claims. He would say, “I have not even investigated myself, and I want to go beyond myself? Let me take up this cane called faith and follow where it leads. I do not know how long I have, until some car runs me over and puts an end to me.” That is what he ought to say. But man has pride within him, imagining that he knows and comprehends everything. Why? Because he landed on the moon—he landed on the moon, yet he never came down to earth within himself to understand what he is. The man who claims to know what is happening on the moon does not know what is happening twenty-two centimeters beneath his own skin. He does not know what is happening inside himself, yet he knows what happens on the moon. Pride will not let him admit it. Pride is a terrible thing, and so he dismisses everything with one stroke of the pen.

Today everything centers on the question of Christ, the Resurrection, and life beyond the grave—on all those things that are dismissed with one stroke of the pen. “No one has gone there,” they say, “and no one has returned from there.” Yet surely they have heard of Lazarus; and if they have not, they can read about him later. Did Lazarus not return from there? How can anyone deny it? Go to Constantinople and see his tomb, and see whether you find him inside it. Is the whole body of Lazarus still there to this day? There is a church bearing his name. Go to Cyprus. The whole of Cyprus bears the mark of Lazarus, for after he was raised from the dead, Lazarus lived another thirty years. He became bishop of Kition. Read the history. You read about Pausanias, Aristotle, and Plato, who lived many centuries before Christ, and you do not reject them. Why, then, do you reject this more recent witness?

You do not reject any of the others. Would you reject the Acropolis? Would you reject the Parthenon? How could you? Would you reject Mystras? How could you reject it? These monuments themselves speak. So when you go there and stand at Lazarus’s tomb, what will you say? “He did not go there and return? There was no Resurrection?” There is the man whose existence you demanded as proof. And then you reject the risen Jesus. You see, all other subjects do not trouble the devil. But the questions of faith, the soul, and the Resurrection—these trouble him. Once you enter his territory, an uprising begins. What will you reject? Everything. You accept everything else, because in order to reject one truth, man will believe 999 lies.

It is easy. The unbeliever, who is wrongly called a man without faith, should really be called extremely credulous. He believes every lie and every theory simply to reject one truth: that Christ will come, that there is a Resurrection beyond the grave, and that man will live. The soul does not die. The soul is like a drop of oil: wherever I pour it, it remains upon the surface. It may be immersed in the Atlantic, the Indian Ocean, or the Pacific—wherever you please—yet it will still rise and remain on top. Man has a material aspect, but he is also spirit. Man is not matter alone; he is spirit as well. As I told you, I am speaking very rapidly. How am I speaking? I do not know what I shall say next. People claim that man is like magnetic tape: the tape unwinds from one side, as in a tape recorder, while another tape records it on the other side. Can you seriously say such things?

Is that really how it is? Is there no one else within us? Is there nothing within me, and nothing within you? Is it as you say? At this moment, I am making a recording.

This is magnetic tape. When we play it afterward, we will hear exactly what I said. The recording is faithful. But you and I are different. If you also have only magnetic tape within you, then when you go outside, could you not say that Panagopoulos spoke against the President of the Republic, against the Archbishop, and against the Chief of the General Staff? Could you say that? Of course you could. But how could you insert such things? If you go outside, you ought to repeat exactly what I said. Yet you can cut the tape and add a lie of your own. Can you do that or not? Who is it within you that cuts and edits the tape and inserts something else? If man were merely material, he would have to reproduce exactly what I say. That is how a recording works. You could go outside and claim, “Indeed, Panagopoulos insulted the President of the Republic.” Someone might answer, “What are you talking about? I was there.”

You can say that, even though I spoke well of him. You can say it. Who is it that intervenes, cuts the tape, and says something different? Human beings, then, are not recording tapes; they are not merely material things. The human person is a mystery. He is something whose true nature he has not yet grasped. He ought to marvel at the One who made him and acknowledge Him, even if he cannot see Him with his physical eyes; he should see Him with his spiritual eyes. For there are two kinds of eyes. We do not see only with our physical eyes. We see people who harbor malice within themselves. Someone says, “Ah, I can see him. He has gone to Australia now.” He sees him there and describes everything as though the man were standing before him. Through his malice, by a twisted path, he sees him there. These things are mysteries. And yet Christ came into the world, and we are still living under the influence of these holy days and all the events surrounding them—but we stopped at nothing more than roasting the lamb.

We came only to eat and drink and to receive our holiday gift. We spoke of nothing beyond that, and most people did not even consider what this event means, or what Pascha is. “Many years! Christ is risen!” Seriously? Is that all it is? Is there nothing more? And what position did you and I take toward Pascha? What did we do? We are now in the wake of Pascha. What did we do? What did we say at Pascha? Pascha—the word is Hebrew. Pascha means exodus. Pascha means crossing over. Pascha means passage. Pascha did not begin when Christ came into the world. Pascha dates back 1,450 years before Christ. It is connected with the exodus of the Hebrews from Egypt, when God led them through the sea. Fundamentally, it is connected with the lamb they slaughtered at that time.

They marked the doorposts of their houses with its blood, if you remember this from school. The angel passed through and slew all the firstborn of the Egyptians; but wherever there was blood from that lamb which God had commanded them to take, the angel did not enter the house, because he found blood marked on both sides and above. That is where Pascha is found. That is the origin of the Pascha we now have in the person of Jesus. Just as they slaughtered the lamb and were saved and preserved through its blood, so the Lamb, the Son of God, was slaughtered, and by His blood He cleanses us and keeps us safe—most especially, He safeguards our souls. Pay close attention to this. Let us not suppose that Pascha was merely taking the lamb for the spit and...

another one besides, bringing out our fine wine and gathering our friends, holding our feast, putting on our best clothes, and so forth. Is that Pascha? That is a mistake. Pascha means exodus. God took them away from Pharaoh and led them into the Promised Land. But during these days, did we leave Pharaoh—the spiritual Pharaoh? Did we cleanse ourselves? Did we escape from the hands of Satan and pass over into a new life? That did not happen. We stopped at the material side and did nothing spiritually. Indeed, we talked, and many probably argued that all this is false, that Christ did not rise because, for example, Christ never actually died. How many claims circulate about the words we proclaim, “Christ is risen!” But if you do not believe that He died, then from what did He rise? You say, “Many years,” but on what basis? How can you offer those greetings? On the basis of Pascha?

Pascha gives you the occasion to say, “Many years.” But why do you say it? It must therefore commemorate an event, a decisive turning point. How, then, can you refuse to believe it and reject it? They say that Jesus only appeared to be dead and was later revived. They say that Christ was never buried.

They say He was stolen away, and a thousand other things besides. And these claims are discussed by Orthodox Christians who celebrated Pascha. Thousands upon thousands celebrated Pascha, but they celebrated it for their own convenience, since they rejected its very truth. In other words, they took everything that belonged to John and rejected John himself. A person therefore needs to look deeply into these matters and truly reflect: What are these things that happen around me every year? What are these events that hold the whole world together? Who is this person with such power that, through twelve barefoot men, He overturned the whole world? There are young men and women today who often say, “I do not like it.” For example, I once had a conversation that I will relate to you. There were two university students. A religious discussion began, and both of them broke in with one voice.

“Do you not think these things are fairy tales? The year 1980 cannot tolerate such fairy tales about Jesus and the Resurrection of Jesus.” A passerby said to them, “The very fact that you say ‘1980’ is enough to expose you as inconsistent and ridiculous. What is this ‘1980’ that you mention?” “It is the year.” “From what point are you counting? You are confessing Christ at this very moment. From what point are you counting, foolish man, while pretending to be educated? From the founding of Rome? From the creation of the world? Without even realizing it, you are counting from the crucified Jesus Christ. The year 1980 takes Christ as its starting point.”

So we spoke. People who have never bent down to study, never read, and never examined the matter pour empty words into the air: “There is nothing; nothing happened; no, no, no.” My dear man, everything stands or falls on the question of the human person, on the Resurrection of Jesus, and on the divinity of Jesus. If Christ rose, will we not also rise? And so I repeat and return to where I began: if He did not rise, we might as well blow our brains out today. We have no need of pleasure. What is pleasure? A carob pod. What material pleasure do you want? Sex? After the enjoyment, you spit upon yourself. Is that not so? You spit upon the pleasure, if that is all there is.

And what comes afterward? That is not all; there is something beyond it and something behind it. If I am not going to live beyond my death, if I am not going to rise again, then there is no reason for me to live today, because every pleasure is like a carob pod. It is sweet at first, as when you chew a carob pod, and then you spit it out. All pleasures are like that. Do you want food? Do you want drink? How good can they be? If you eat or drink too much, you are sick for two days. What, then, is all this? Is that all there is? You suffer stomach pain and a thousand other ailments of the stomach. No, no—is this the only life there is? It is not. There is life beyond the grave as well. My dear friends, the graves will open one day, even if they place us within them. Just as the tomb of Jesus opened, so ours will open. Let me make a distinction that you should keep in mind.

Someday you may need to know how to answer. There are many religions in the world. Many claim that they possess the truth, that theirs alone is true and all the others are not. There are Muslims, Buddhists, Catholics, Protestants, Jehovah’s Witnesses, religious leaders, gurus, and the like. They are all mistaken. The fundamental witness proving the truth of the faith and the reality it proclaims is the empty tomb of Jesus Christ in Jerusalem. If we go to the Muslims, our neighbors here, and say, “You believe Muhammad is the prophet; where is he?” He is in Mecca. If we go to visit his tomb, we will find him inside it. Hades has held him there.

Muhammad is in his tomb. Let us go farther and find the Buddha: the Buddha is in his tomb; Hades has held him there. Let us go and find Luther: he is in his tomb. Let us go and find the popes: they are in their tombs. Let us go and find Russell: he is in his tomb. Let us go and find Zoroaster: he is in his tomb. But let us go to find Jesus the Crucified, the Nazarene—not a trace of Him is there. From this we can understand that things do not end at the grave. “As I have risen, so those who believe in Me will rise.” Whether people believe it or not, that is the truth. We are not concerned with what the world says. “If these should keep silent, the stones would cry out.” The very stones, He says, will speak. You will come here, and the stones themselves will tell you, “My Master has risen.” And since my leader has the power to rise, how could I not also rise?

The empty tomb of Jesus, then, is a guarantee that there is life beyond the grave. Yet although this is a real event, much mud has been thrown upon it. People stop there and tell you, “There is nothing. Let us have a good time now; let us celebrate, indulge our flesh, and enjoy the world, because there is nothing beyond it. We die, and tomorrow we vanish into obscurity.” That is not true. And the fact that it is true can be seen from the slander and warfare directed against this truth. For the devil is clever. He does not attack anything worthless; he attacks what is good. He attacks whatever harms his purposes. If we were going to war tomorrow, what would we strike? Would we strike the poplars and...

the pine trees? We would strike the bridges and try to cut them off. Where would we go to attack? Would we simply strike one thing and then another? No, we would seek to destroy the bridges. Faith in Jesus is the bridge of man’s salvation. That is why, through money, all the means of communication, and every other means, the devil seeks to remove this faith from our midst. Money was paid to betray and crucify Christ; and an equally serious amount—indeed, even more—was paid to silence the proclamation of the Resurrection. Have you ever read the texts? When we speak about a person, we look at his works, read his writings, and study his life.

We cannot discuss these matters out of thin air without having read about them. We would be foolish debaters, not serious ones, both in our own eyes and in the eyes of those who hear us. The texts speak to us about this matter, and especially about the Resurrection, which the enemy wants to erase so that our existence will end at the grave, with nothing beyond it. It is written in the Gospel. It tells us that money was paid so the Resurrection would be slandered: “We will pay,” they said. “If you are called to account, we will satisfy the authorities and keep you out of trouble. You will not be accused.” And they paid them. But is that all the Gospel says? There is another fine, fundamental, and classic passage which you should keep in mind. I will cite it specifically. I do not know how many of you ever take the Gospel into your hands, because Satan does not allow us to take it up. He permits us to read everything else—scientific works...

technical works, books on nature and human life, encyclopedias. But Satan does not want a person to take the Gospel into his hands. Even if someone has one at home, when you ask for it he sometimes does not know where it is. The devil does not mind a person learning all those other things; he only wants him to remain ignorant of what this little book says—a book to which nothing can be added and from which nothing can be taken away, because it is the work of God. And the works of God need no additions, no later corrections, and no innovations. In the twenty-seventh chapter of Matthew, it says that on the following day, the Sabbath, when not even a leaf was permitted to stir, the pangs of conscience and fear nevertheless compelled the chief priests and the scribes to act.

They went to Pilate, although they were not supposed to go anywhere until the sun had set on the Sabbath. Yet they broke their own law, went to Pilate, and said, “Sir, we remember that while He was still alive, that deceiver said...” That is why they came: they had remembered something—that deceiver, Christ. But if He is merely a deceiver, why are you afraid of Him? If He is merely a deceiver, why do you fear Him? But if He is God, where do you think you are going? Human beings are always inconsistent. “We remember that while He was still alive, that deceiver said...” They say that He is no longer alive, that He has died. They themselves now confess it. “While He was still alive”—therefore He has died, by their own admission. And what had He said? “After three days I will rise.”

“What do you want from me?” Pilate asks. “Give the order for the tomb to be secured, so that they do not come and steal Him away and make the last deception worse than the first.” So there is a tomb, is there not? You now have Him in the tomb, and you are asking me to give you soldiers to secure it. The deceiver who was alive is no longer alive. They have already said that He died. They have already said that He is in the tomb, and Pilate’s answer says the same thing.

He died, He was buried, and the tomb was secured. How, then, was He stolen? They themselves say all this. How can you accept everything else, throw away these truths, and tell me, “He did not die, He was not buried, He did not rise; He was stolen”? And if He was stolen, why were the burial linens found there, lying in place? What does that prove? That He was not stolen. For if He had been stolen, they would have taken the linens as well. I do not know whether you have ever considered what I am telling you. Christ was buried according to the Jewish custom. Do you know what that custom was and still is? When a Jew dies, others anoint his entire body with an adhesive substance like our resin—what we call rosin—made from myrrh and aloes. You have heard that Joseph and Nicodemus took about a hundred pounds of myrrh and aloes. They requested His body, wrapped Him in clean linen, prepared Him, and buried Him. When myrrh and aloes are processed, besides the fragrance they give off, they leave a resin-like residue. The Jewish dead are anointed with this and then folded and bound tightly in linen, like a swaddled infant. Upon the human body, this becomes as hard as granite. It becomes an adhesive, solid as granite.

Then, after three days, they went and found the tomb—and they found the linens lying there. How could the thieves have removed the linens, and why would they have done so? If you and I intended to steal a body, we would go at night. According to the tradition of Karizantis, the Jews sent five hundred soldiers in addition to the Roman guard already there. They sent five hundred soldiers to the tomb.

Those men fell asleep; all of them sank into a stupor. Afterward they said, “While we were sleeping, His disciples stole Him.” We do not accept testimony from sleeping witnesses. If they were asleep, they did not know what happened—even if we grant that part of their story. If you and I were going to steal a body, what would we do? The two of us would take a blanket, throw the body onto it, lift the blanket onto our shoulders, and leave. Or we would take a large sack, put the body inside, sling it over our shoulders, and go. Why would they leave the linen there? Why would they remove it—and the sudarium, the cloth that covered His face?

Why was the cloth that bound His head found, as it says, “wrapped together in a place by itself”? How did that happen? Is that what thieves do? This is why I repeat once more: “If these should keep silent, the stones would cry out.” Everything has been thrown into confusion over the Resurrection of Jesus, because the Resurrection of Jesus, together with His divinity, is Satan’s Waterloo—his decisive defeat. For if Christ is not God, and if Christ did not rise, then there is nothing. Satan can say, “We have them all here, and we are holding them.” But Christ is God, and He did rise. And these things are, of course, demonstrated by the whole life of Christ, because someone who opens graves cannot be merely a man.

Someone who takes a little spittle, spits on the ground, makes clay, puts it on the eye, and creates an eye cannot be merely a man. Someone who knows from afar what is happening—that Lazarus has died—and says, “Let us go and awaken him,” cannot be merely a man. Someone who walks upon the sea cannot be merely a man. Someone who drives out demons cannot be merely a man, nor can he be a demon, because one demon does not cast out another. He must be something more. The very life of Jesus shows that He is also God. He is the God-Man. He is not man alone, for man could not reach God; nor is He God alone, for human beings could not comprehend Him. He is like a pencil with both blue and red: God and man, so that He may unite man with God—not God with man, but man with God. For, as one Father of our Church says, God is never hostile toward man. God always...

God always looks upon man. It is man who turns his back on God; man does not want God. And we ourselves do not want Him now. Even if we do want Him, we want Him only within limits, up to the point where we say: “Christ, You are forbidden to have an opinion about everything. You will not tell me how many children I shall have. You will not tell me what I shall eat on Wednesday and Friday. You will not tell me how much money I shall take from the bank or what I shall build. I forbid it. Of course, I will light a candle, come to Christ, offer my good wishes, and give half of my thirteenth salary—but no further.” Even Christians today keep Christ within limits. Do you know that? People do not want Christ because He reproves their lawless way of life. That is why they do not want Him. It is the same with us when a serious person comes—a superior, a friend, or a grandmother of upright character. Out of respect for their moral standing, we restrain ourselves, and then we want to leave the house quickly so that we can go off and do whatever foolish things we please.

The same thing happens with Christ. People do not want Christ. That is why there is all this uproar. That is why they try to get rid of Him—to strip Him of all seriousness and worth, so that He cannot influence human life beyond this material, animal existence, the sort of life lived by beasts, birds, fish, and the rest. A person must discern the war the devil is waging to prevent any discussion of the divinity of Jesus. “Christ ate,” they say. As man, He ate. But why do you speak to me only of His eating? Why speak only of His weeping, His asking questions, and so forth? Why do you not speak of the other things—how He opened graves, drove out demons, and created eyes, as I said? Why do you not ask about those things? The one reveals His humanity, but the other reveals His divinity. There is a Father of the Church...

He was a disciple of the divinely inspired John Chrysostom, named Proclus, Archbishop of Constantinople. He gave a concise definition of the divinity and humanity of Jesus in one and the same person. He says: “I behold the miracles He performs, and I proclaim His divinity. I behold His sufferings, and I do not deny His humanity.” The miracles are those I have spoken of. His eating, sleeping, suffering anguish, and shedding tears are proofs of His human nature. Proclus therefore says: “I behold the miracles and proclaim His divinity.” He is God. “I behold His sufferings and do not deny His humanity.” Nor can I say that He was not also man. He was man as well. He died, was buried, and rose again. The Jews themselves say so.

Those who crucified Him said it in the very words I have just quoted, besides all the other evidence. I have simply taken, in summary, one passage from the Gospel itself, from their own words. They say, “We remember that this deceiver said, while He was still alive”—therefore He died. “Give orders for us to secure the tomb”—therefore you have buried Him. They secured the tomb; He was gone—therefore He rose. It is proved by their own texts and their own words. And why do I need other witnesses, when the very accusers who condemn Him themselves confess that He died and was buried? There is also another classic proof, if only people could understand it and add it to the rest. But we neither attend Church nor pay attention. Which of us went to the Taking Down from the Cross? Who went? A person goes to the grave and funeral of his mother, brother, father, and so forth, and rightly so. But why does he not go to the funeral of his God? Why does he not go? Do you know what is said there?

Christ died. But Christ died in the reverse order; He did not die in the order in which an ordinary person dies. Do you know how a person dies? Have you ever watched someone die, or are you afraid of the dead? Fear the living; do not fear the dead. How does a person die? He gives up his spirit, and then his head falls. The shutters come down and close, never to open again. We take a mirror and hold it before him to see: Is he breathing? Is there any breath, as we say? He has died. But how did Christ die? Have you read the texts? “And bowing His head, He gave up His spirit.” We give up the spirit—or rather, it is taken from us. But He gave it up, because He is God: He lays down His soul and takes it up whenever He wills. “And bowing His head...”

“He gave up His spirit.” In other words: “I am dying now; I Myself lay down My life.” Many people think that the Jews crucified Christ. That description is not correct. Who crucified Him? His love for mankind crucified Him. The Jews did not crucify Him; His love did. Have you never heard, “As the Lord comes to His voluntary Passion”? Have we explained what “voluntary” means? It means willingly. He Himself willed it; He came and surrendered Himself, and He was crucified through their malice. If He had not willed it, if He had not loved mankind, He would not have come. There was a committed and influential communist, an opponent of Christ. He said to me, speaking of our Christ, “The Jews caught that rascal and crucified Him. What else could He do?”

I said to him, “How do you know that?” “I see it there in the Gospel,” he told me, “which I read.” “Do you read it in order to believe it?” I asked. “To believe it?” “No,” he said, “I read it to find fault with it.” Such hostility toward Christ! “Tell me,” I said, “does not the Gospel itself say that when Christ declared that He is God, they tried to throw Him down from the brow of a hill—a precipice that remains there to this day?” “Yes, it says that.” “Does it not also say that He passed through their midst? He escaped from among them, they did not recognize Him, and they could do nothing to Him. Could He not have escaped from this situation too? Answer me. Why are you staring at me? Therefore, since He did not use His divine power to escape them, but surrendered Himself, they did not truly force Him onto the Cross. His love brought Him there.”

During the years of the occupation, let me tell you a personal story to give you a little rest. I found myself in the mountainous region of Aigialeia and was staying with an elder, a wise and serious man who was a butcher. Someone—a young man, as the story went—had taken advantage of him. He had taken some sheep and some money, and the young man had made a fool of the elder. As we sat there in the corner, I said to him, “My dear Mr. Papagiannis, you were an intelligent man. How did this happen? How did that young fellow take advantage of you?” He replied, “He did not take advantage of me. My sense of honor did. My sense of honor was what left me vulnerable, not that young man.” That is the point.

Christ’s loving sense of honor raised Him upon the Cross. They were merely instruments of Satan’s malice, seeking to remove Him because they saw Him only as a righteous man. For if Satan himself had seen Him unmistakably as God, the devil would never have put his hand into that fire. This is why the divinely inspired John Chrysostom says to him: “You seized what you could see—a man—and you lost your dominion through what you could not see: the divinity of that man.” For the One clothed outwardly in humanity had God within, and He confounded you completely. His power confounded you. But we do not pay attention to these things. We have not taken up the texts in order to see exactly how matters stand. So, as I said and now repeat, He died in the reverse order, proving that He could have...

escaped death, but accepted it voluntarily: “Behold, we are going up to Jerusalem, and the Son of Man will be betrayed.” He went willingly and surrendered Himself. Human malice did not overpower Him. There is one more thing I wanted to mention, since this subject has come up. When Judas went at night to seize Christ—or rather, to betray Him—it was night. He knew where Christ went in the evenings to pray: across from the Mount of Olives, in the garden that remains there to this day and is in Catholic hands. Christ saw them in the distance as they came out through the Golden Gate. There is a gate in the fortress of the Temple of Solomon called the Golden Gate. He said, “Behold, they are coming. Prepare yourselves for the temptation.” And they came.

They reached the place where Christ was. He rose from prayer and said to them, “Whom do you seek?” They answered, “We seek Jesus.” He said, “I am He.” At the words “I am He,” they all fell backward, as though they might be killed. Like cabbages struck down by frost, they all fell backward as soon as He spoke. They fell. “Get up,” He said. “Come here. Whom do you seek?” “Jesus,” they replied. “I am He. Let these men go. Let the others go. Is it not Me you seek? Let the disciples depart.” He therefore had the power to make them fall backward, unable even to approach Him. How could a man made of earth approach the divinity?

Here again, then, He shows that He willingly comes out of love to His voluntary Passion for the sake of mankind. He surrenders Himself, is crucified, is buried, and descends even into the innermost chambers of Hades. He is received as a guest there, as we say on Great Friday: “He is received in a small lodging, whom children bless, priests praise, and peoples exalt above all forever.” He went down and preached there. Human souls had gone to Hades; He went and preached to them, and those who received Him He made alive. Why do we say, “Christ is risen”? What does “Christ is risen” proclaim? “Trampling down death by death, and upon those in the tombs bestowing life.” Upon whom, then, did He bestow life if there is nothing beyond the grave and no life beyond the grave? Upon whom? And to whom did He preach, if not to the spirits in prison?

If there is nothing, if we pass into nonexistence as we imagine, then there is nothing beyond the grave. Yet all these texts, everything we claim to believe when we offer Paschal greetings or say, “Christ is risen,” expose our contradiction, because they say exactly the opposite. We have failed to pay attention; we accept whatever is served to us by the various enemies of Christ, of the Resurrection, and of our own souls. You may ask, “Is the matter really so serious?” I have told you that it is. For if our existence extends only as far as the grave, then there is no reason for us to live. What consoles us and gives us hope and strength is that our existence does not end when we are laid in the grave. It does not end. Things will change. We shall return to being, whether we believe it or not. None of us will be consulted.

God will not say to us, “Mr. So-and-so, what do you think? Mr. Panagopoulos, what do you think? Madam So-and-so, what is your opinion?” Nothing of the sort. There are as many opinions as there are people. He did not ask anyone before creating us, nor will He ask anyone before creating us anew. Whether a person believes that he will rise or not, why then does he go to Church? Even this year, people were seen attending the funeral of Christ and following the Epitaphios while rejecting the Resurrection. Why, then, do you go to the Epitaphios? What do you want with someone who has no power, who is merely an ordinary man, only the son of Mary and not also the Son of God? Where are you going? “Well, that is the Church’s custom.” Yes, but the Church is teaching you something.

What does the Church say? I urge you to see how inconsistent we are. When the Epitaphios returns from the procession and enters the church, there is still a short service. As soon as everyone has come inside, the right chanter goes up, opens the book, and reads a prophecy from the Prophet Ezekiel, chapter 37, verses 1 through 14. Do you know what it says? What is it about? We shall become human beings again. That is what it proclaims: we shall be human beings once more. We shall receive our bones, our skeletal frame. Sinews will be joined to them, like the braces and beams of a structure.

These are the sinews within the human body. When a person’s sinews fail, he can do nothing. Flesh will be added, then skin, then spirit, and human beings will rise again. God said it; the Church proclaims it. Many of us now carry a small Holy Week prayer book in church; some carry another service book, others a compendium. Open it calmly when you return home at midday. Look through the events of Great Friday until you reach the point where the Epitaphios returns, and read Ezekiel’s prophecy. See what it says about how we shall rise. Thank you. Why did God have this written six hundred years before Christ? To steal our wallets? To take away our wives?

To take away our husbands? What could He want to take from us? Why did He have it written—to deceive us? Why? And these gentlemen, the enemies of Christ, will not erase it. They have not erased it, and Christ will not allow them to erase it. The testimony will remain there as a crushing reply to us: “You are mistaken, not knowing the Scriptures,” because you do not read. As I said earlier, man knows what is happening on the moon, yet he does not know what is happening twenty-two centimeters inside himself, in his inner being. We are to blame because, through ignorance and indifference, we give room for things to be discussed, spoken, heard, and repeated even by us—things utterly opposed to our own good, both temporal and eternal. Very well, many people...

Many people blaspheme Christ. But if you blaspheme Him, do you not believe in Him? You are the one committing blasphemy. Do you know what that uncle of mine used to say when I spoke with him and tried somehow to help him understand? I said, “You do not believe in Christ, you do not believe in the Most Holy Theotokos, you do not believe in the Cross, and you do not believe in these things. Why, then, do you blaspheme them? How can you? You are therefore acknowledging that they are real.” “Aha!” he said. “Do you take me for such a fool that I would blaspheme persons who do not exist?” Do you hear the answer he gave me? So you immediately condemn yourself. For if you blaspheme Christ, the Most Holy Theotokos, the Cross, and the other realities that have existed, you cannot at the same time claim not to acknowledge them. If you reject them, you will be guilty twice over—both intellectually and morally. Our own words will judge us.

These are fundamental matters. Alongside all his other education—general and technical training, which he needs in order to earn his daily bread, put a roof over his head, have clothes to wear, and provide for his home and family—a person must also include this spiritual dimension. You cannot treat your soul, my friend, like some mangy cat and toss it aside. The soul... There was once an American who had come to a village and bought a red horse. He would spend two hours every day grooming and tending to it. But he never went to Church. So one day the priest passed by. “Well, Mr. Nikos,” he said, “every day I see you taking such good care of it...

...of the roan”—that was what they called the red horse in his language. “Well done, well done. But what are you doing for your soul? How are you caring for it?” “Oh, now you are talking about the soul!” He could see the horse, but he could not see his own soul. The man could not see his own soul. When a person falls so low that he takes no interest in that part of himself which endures beyond the grave... People show such foresight in trying to acquire things that will not lose their value. The Jews, for example, say, “Buy gold, not apartments—gold.” And if we have a little money, we look for some stable currency in which to invest it—the dollar, the mark, or whatever else...

...we can buy, so that our savings will be secure. If only we did the same for our immortal soul! But the soul has been buried from our awareness, and a person no longer knows whether he even has one. He cannot discern it either within himself or in those closest to him. Fathers and mothers are beside themselves if their daughter comes home at midday with her blouse bloodstained or her new dress dirty. But if she comes home morally corrupted, they do not even notice. They see her as decoration, as an object, as someone destined for death. But what, after all, is this soul? Job says to the Lord: “What am I, O God, that You pursue me even as I am dying for You?” Just think, then, what you truly are. No economist is capable of taking pencil in hand...

...and telling us how much the human soul is worth. Christ, the One who created it, said: “If you gain the whole world but lose your soul, what does it profit you?” All these other things will remain here. Whatever else you may become in this world, if you become Christians, you have succeeded. Do you want to become another Onassis? Even his name no longer exists today. You know that, in reality, the Onassis name no longer continues. His son, who might have succeeded him, died before he did. That is the real question: whatever a person may become and however far he may rise, if he loses his soul, he will...

που βρίσκομαι μεταξύ σας, διότι μου δίνετε μια ευκαιρία, στην επικοινωνία μας αυτή, να μιλήσω για κάτι που απασχολεί όλους τους ανθρώπους.

Συγκεκριμένα, διότι βρισκόμαστε μέσα σε μια περίοδο η οποία ακόμη έχει τα ίχνη της εορτής και υπάρχει για ορισμένο χρονικό διάστημα, που είναι συνδεδεμένη με το Πάσχα ημών των Ορθοδόξων. Είναι το αποκορύφωμα της πίστεώς μας. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ, μέσα στις άλλες επιδιώξεις σας, που σαν άνθρωποι ασφαλώς, δεν ξέρω τι άλλο επαγγέλλεσθε, τι άλλο κάνετε, αν σας έχει απασχολήσει ποτέ το θέμα της πίστεως.

Το απαραίτητο για κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Θα ληφθεί υπόψη ότι η υπόθεση του ανθρώπου δεν τελειώνει στον τάφο. Δυστυχώς, στις ημέρες μας κυκλοφορούν πολλές θεωρίες, κυκλοφορούν και συζητούνται πολλά πράγματα που τον άνθρωπο τον φτάνουν μέχρι του τάφου· από εκεί και πέρα τον εγκαταλείπουν.

Ακούμε πολλές φορές εκείνο το κλασικό: «Ποιος εγύρισε από εκεί;» Είναι καλά να μη σε σκεπάσει το χώμα, να μη σε σκεπάσει το μάρμαρο. Όμως τα πράγματα δεν έχουν έτσι, στην τελευταία τους ανάλυση. Είναι κάπως διαφορετικά, θα μπορούσα να πω.

Ευχαριστώ. Στον τάφο, κάτι πρέπει να υπάρχει και πέραν του τάφου. Τώρα βέβαια γίνονται συζητήσεις, όπως έτυχε να παρακολουθήσουμε και τελευταίως και από τις τηλεοράσεις ακόμη, ότι δεν υπάρχει τίποτα από εκεί και δεν πήγε κανένας από εκεί για να έρθει να μας πει εάν υπάρχει κάτι. Εάν δεν υπάρχει τίποτα, δεν υπάρχει αυτή η ελπίδα πίστεως, ο άνθρωπος πρέπει να έχει τινάξει τα μυαλά του πεντακόσιες φορές μέχρι τώρα. Υπάρχει λόγος να ζεις; Γιατί να ζεις; Τι ωφελείται; Τι του μένει; Θα μας πιάσει δύο μέρες πυρετός, 37 και 1, όχι 40 και 41, 37 και 1, κόπηκαν τα πόδια μας, χάθηκε το κέφι μας, ξεχάσαμε τα πάντα, ηδονές, απολαύσεις, τα πάντα. Ζήσαμε με ένα 37 και 1.

Σου έβαλε μία πνευμονία, να ότι δεν στέκεσαι καλά. Αυτό ήταν όλο. Γι’ αυτό τρέχω; Γι’ αυτό βασανίζομαι; Γι’ αυτό κουράζομαι; Ποιος ο λόγος; Τι χρειάζεται; Να φάω τα μοσχάρια του Θεού, να φάω τις μελιτζάνες και τις μπάμιες του Θεού και να του αφαιρώ το οξυγόνο; Είναι περιττό. Εάν είναι έτοιμοι σε 5, σε 10, σε 20, 30 χρόνια, ζήνει το πανί. Δεν χρειάζεται η ζωή. Έχει τόσο κόπο, έχει τόσο μόχθο, τόση κακία, τόσο φθόνο, τόση ζήλια, που δεν χρειάζεται η ζωή. Αλλά κάτι μένει πίσω. Μια ελπίδα. Τι είναι που κάνει κουράγιο στον άνθρωπο, ώστε να αντέξει όλη αυτή την κακία η οποία υπάρχει γύρω του;

Εντούτοις, λέγω, γίνεται πολλή συζήτηση να φύγει αυτή η ιδέα ότι υπάρχει τίποτα. Τότε τι χρειάζεται; Βάζω τα τούβλα το ένα πάνω στ’ άλλο. Τι; Δύο πατώματα να τα κάνω πέντε, και τι βγαίνει; Εφόσον ένα μικρόβιο που λέγεται καρκίνος, δεν ξέρω τι είναι, μου σβήνει το είναι μου μέσα σε δέκα, σε είκοσι μέρες. Ένα καρδιονόσημα με βγάζει νοκ άουτ μέσα σε ένα δευτερόλεπτο. Τι χρειάζεται; Δεν είναι όμως έτσι. Μέσα, κάτω στο υποσυνείδητο, φωνάζει κάτι: κάτι μπορεί να είναι. Αν δεν είναι, κάτι μπορεί να είναι. Και εκείνο το «μπορεί», το λίγο, δίδει ένα μεγάλο κουράγιο στον άνθρωπο να αντέξει και να παλέψει έναντι των ασθενειών, των εχθρών, των εσωτερικών, των εξωτερικών, των μέσα του και απ’ έξω του και των πάντων. Αυτό, το ότι υπάρχει κάτι πέραν του τάφου. Δεν είναι οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι βρέθηκαν έτσι, στον δρόμο βρέθηκαν, χωρίς τώρα να βρίσκονται καινούργιοι όμως.

Ήρθαμε εις τον κόσμο. Όχι. Είναι κάτι βέβαια που δεν μπορούμε να το ερμηνεύσουμε, γιατί δεν μπορούμε να μπούμε μέσα στον νουν αυτόν, τον αόρατον, που έφτιαξε αυτά τα πράγματα, και γι’ αυτό ακριβώς δεν μπορούμε να το ερμηνεύσουμε. Μα είναι πως εγώ μπορώ να ερμηνεύσω, που δεν είμαι ο ειδικός, πώς έγινε ένα όπλο; Πρέπει να είναι ο ειδικός για να μπορέσει. Μπορώ εγώ να πάω να παραλάβω ένα οικοδόμημα, ο οποίος δεν είμαι καν μηχανικός; Τι μπορώ να ξέρω αν έγινε με βάση τους νόμους της τεκτονικής; Δεν ξέρω. Μπορώ να καταπιαστώ να εγκαταστήσω μια ηλεκτρική εδώ πέρα εγκατάσταση; Δεν είμαι ο ειδικός, δεν μπορεί να είμαι ειδικός. Και εντούτοις όμως ο άνθρωπος είναι τόσο αστείος, που μπαίνει μέσα και λέει: «Αχ, δεν είναι σύμπτωση; Τυχαία έγιναν όλα αυτά τα πράγματα». Σοβαρά;

Συμπτωματικά έγιναν αυτά τα πράγματα όλα; Τύχη έτσι έγιναν; Μονάχα στις τοποθετήσεις σας, γιατί δεν τοποθετούνται καινούργια; Γιατί δεν ξαναγίνονται και αυτά; Έφτιαξα τίποτα εγώ; Όχι. Έφτιαξε ο πατέρας σου; Όχι. Έφτιαξε ο πατέρας σου; Όχι. Έφτιαξε άλλος; Κανένας δεν έφτιαξε. Πώς λοιπόν έγιναν τυχαία, σύμπτωση; Κρατώ το ρολόι στο χέρι μου. Δεν έχει ρολογά αυτό; Πώς έγινε μοναχό του, τακτοποιήθηκε και δουλεύει τώρα και κάνει τικ-τακ και λοιπά; Πώς έγινε αυτό το πράγμα; Τόσα μυστήρια καλύπτουν τον άνθρωπο και ο άνθρωπος, όσον δεν μπορεί τίποτα, ευγενώς προσφέρεται και λέει: «Δεν ξέρω εγώ από τεκτονική, δεν ξέρω εγώ από ηλεκτρολογική, δεν ξέρω εγώ από υδραυλική, δεν ξέρω». Μόλις φτάνει στα θέματά του: «Α, αυτά τα ξέρω εγώ». Τι ξέρω και τι ξέρω; Τίποτα δεν ξέρω. Δεν γνωρίζω. Πιστεύω όμως.

Κάτι άλλο που λέγεται πίστη. Και ο Απόστολος Παύλος λέγει ότι η πίστη, όταν έλεγε τον ορισμό της, είναι «πραγμάτων έλεγχος, πραγμάτων έλεγχος μη βλεπομένων». Δηλαδή δεν τα βλέπω, όμως τα ελέγχω. Η πίστη είναι το ραβδί το λευκό που έχει ο τυφλός και περπατάει χωρίς να έχει μάτια. Αυτή είναι η πίστη. Και όσοι την πετάνε αυτή τη ράβδο, θα τσακιστούν μίαν ώρα, είτε το θέλουν είτε όχι. Αυτό είναι που μας κρατάει ακόμη. Αυτό είναι που πρέπει να έχει ο άνθρωπος να τον κρατάει, ώστε εκεί που δεν μπορεί να προχωρήσει η λογική του, η γνώση του, να βαδίζει η πίστη του, για να μπορέσει να ξεπεράσει αυτόν τον πειρασμό.

Έγιναν κατά σύμπτωση, δεν υπάρχει τίποτα, μέχρι του τάφου είναι η ζωή και τα συνηθισμένα πράγματα. Ο άνθρωπος αυτός καθεαυτόν είναι ένα μυστήριο, ο ίδιος ο άνθρωπος. Και όλα αυτά που τον περιβάλλουν είναι μυστήρια. Είδατε χειμώνα και τώρα, κάτω από τον χειμώνα, από τον παγετό, να βγαίνει άνοιξη, βγαίνει η ζωή. Νεκρά, πεθαμένα τα πάντα. Χτύπαγες το δέντρο, δεν μιλούσε. Τώρα το χτυπάς και κλαίει. Πώς γίνονται αυτά τα πράγματα; Ποιος θέλει να τα ερμηνεύσει; Τα βλέπει, τα παρακολουθεί, δεν μπορεί όμως να τα ερμηνεύσει. Ξέρει τι γίνεται, δεν ξέρει όμως πώς γίνεται. Το πώς γίνεται δεν ξέρει. Βλέπει τι γίνεται, τα αποτελέσματα βλέπει· πώς γίνεται όμως δεν το ξέρει. Ο ίδιος ο εαυτός του, και αν εξετάζετο υπό του ανθρώπου, θα στεκόταν ο άνθρωπος με κλειστό το στόμα και θα έλεγε: «Βρε γονέ, δεν ξέρω τι είμαι εγώ ο ίδιος».

Θέλω να τα ερμηνεύσω όλα τα άλλα και με μια μονοκοντυλιά να βγάζω και να λέω: «Δεν υπάρχει τίποτα». Αυτά είναι «φάγωμεν, πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν». Πώς μιλώ εγώ τώρα; Πώς ακούτε εσείς; Ας έρθουν όλοι οι επιστήμονες του κόσμου που απασχολούνται με τη φωνητική και με την ακουστική να μας πούνε πώς εγώ μιλώ και πώς εσείς ακούτε. Κανένας δεν μπορεί. Θα περιγράψουν, δεν θα αντιγράψουν όμως. Θα περιγράψουν, θα πούνε: «Ξέρετε, έτσι ακούει, εκεί η χορδή εκείνη κάνει εκείνο» και λοιπά. Πώς το κάνεις, θα μου πεις; Θα μου πεις τι ακριβώς; Θα μου αντιγράψεις; Δεν ξέρει να απαντήσει. Πώς αυτό το άλογο, αυτό που δεν μιλάει, αυτό που δεν είναι η συνείδηση αυτή, πού χρησιμοποιείται, πώς χρησιμοποιείται, πώς ηχοδίδει και πώς ακούει; Πώς βλέπει ο άνθρωπος; Δεν ξέρει να απαντήσει κανείς.

Με τα μάτια του; Λάθος. Πολλές φορές δεν πέρασαν άνθρωποι μπροστά σας και δεν τους είδατε; Και παρεξηγηθήκατε. Δεν σας καλημέρισαν και δεν τους ακούσατε. Και δεν απαντήσατε και παρεξηγηθήκατε. «Ε, βλέπετε προς τα εκεί, έχετε τίποτα μαζί μου;» «Όχι, δεν έχω». «Μα πέρασα, σας καλημέρισα και δεν...» «Δεν σας είδα, δεν σας άκουσα». Κοιτάγατε, προσέχατε. Είχατε τον νου σας κάπου αλλού. Άρα δεν βλέπεις με τα μάτια. Όχι. Νους ορά και νους ακούει. Δεν είναι μυστήρια πράγματα αυτά; Εξήγησε ποτέ ο άνθρωπος πώς έγιναν κόκκαλα μέσα στην κοιλιά της μάνας του; Πώς μια μύξα έγινε κόκκαλα μέσα στην κοιλιά της μάνας του; Πώς έγινε αυτή η θεμελίωση; Εξήγησε τον εαυτό του πώς έγινε μέσα; Ποιος μηχανικός τον έφτιαξε μες στην κοιλιά της μάνας; Ποιος έβαλε τα κόκκαλα αυτά; Ποιος τα ένωσε; Ποιος έβαλε τους χόνδρους και λοιπά; Δεν είδες ποτέ τα δόντια σου να δεις τι είναι; Ποιος τα χάραξε; Ποιος τα έφτιαξε; Ποιος έφτιαξε κυνόδοντες; Ποιος έφτιαξε τραπεζίτες; Ποιος έφτιαξε τους κόπτες; Ποιος έφτιαξε αυτά τα πράγματα;

Η φύση; Φτιάχνει τέτοια πράγματα η φύση; Η άλογος φύση φτιάχνει τέτοια πράγματα; Είμαι, κύριε, εγώ ο ίδιος μυστήριο. Στον ίδιο είμαι μυστήριο. Πώς; Ποιος τρύπησε τα μαλλιά σας; Ξέρω ότι τα μαλλιά μας είναι τρύπια σαν μακαρόνια. Τι έλυσε ο άνθρωπος που θέλει να λύσει αν υπάρχει Θεός, αν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου, και να απορρίψει με μια μονοκοντυλιά; Όλα τα άλλα, με βάση δήθεν την επιστήμη, θα παραδέχεται. Όχι με την πίστη, με την επιστήμη του θα παραδέχεται. Την πίστη δεν θέλει να τη χρησιμοποιεί καθόλου. Ποιος σου έβαλε την καρδιά και ποιος της έβαλε μπρος να δουλεύει; Τικ-τακ, τικ-τακ, από την κοιλιά της μάνας μέχρι που θα πεθάνει. Θα δουλεύει η καρδιά. Ποιος το σκέφτεται ποτέ αυτό το πράγμα; Δεν έχει λύσει τίποτα. Για βάλε τα έντερα, τόσα μέτρα έντερα. Ποιος τα τρύπησε; Ποιος τα θεμελίωσε; Ποιος έκανε τις συγκολλήσεις μέσα και δουλεύουν;

Ποιος έκανε όλα αυτά τα πράγματα; Ποιος έκανε τους πνεύμονες να κάνουν όλα αυτά τα θαύματα, να απορρίπτουν το ανθρακικό, να κρατούν το οξυγόνο; Πώς; Ποιος έβαλε το αίμα μέσα; Πώς; Αν ο άνθρωπος έκανε τον κόπο τον εαυτό του να εξετάσει, θα σταμάταγε τα θέματα. Θα πει: «Εγώ δεν ερεύνησα τον εαυτό μου και θέλω να πάω παραπέρα; Ας πάρω λοιπόν το ραβδί αυτό που λέγεται πίστη, να ακολουθήσω. Δεν ξέρω, μέχρι να με πατήσει κανένα αυτοκίνητο να ησυχάσω». Έτσι έπρεπε να πει. Έχει εγωισμό μέσα του ο άνθρωπος, ότι δήθεν τα ξέρει όλα και τα κυκλώνει όλα. Γιατί; Διότι προσεληνώθη, διότι προσεληνώθη, και ο άνθρωπος που προσεληνώθη δεν προσγειώθη, για να καταλάβει τι είναι. Ο άνθρωπος που ξέρει τι γίνεται μέσα στο φεγγάρι, δεν ξέρει τι γίνεται 22 εκατοστά εδώ. Εδώ μέσα δεν ξέρει τι γίνεται ο άνθρωπος και ξέρει τι γίνεται στο φεγγάρι. Δεν αφήνει ο εγωισμός, μεγάλο πράγμα αυτό, και τα απορρίπτει όλα με μια μονοκοντυλιά.

Στήνεται το παν σήμερα γύρω από το θέμα του Χριστού, γύρω από το θέμα της Αναστάσεως, γύρω από το θέμα της ζωής πέραν του τάφου και όλα αυτά τα πράγματα, τα οποία απορρίπτονται με μια μονοκοντυλιά, αυτά όλα. «Δεν πήγε», λέει, «κανένας από εκεί και δεν γύρισε κανένας από εκεί». Λένε κανέναν έξυπνον Λάζαρο και, αν δεν λένε, θα είναι παρακάτω. Ο Λάζαρος δεν ήρθε από εκεί; Μα είναι δυνατόν; Πήγαινε στην Κωνσταντινούπολη να δεις τον τάφο του και να τον βρεις μέσα. Είναι ολόσωμος ο Λάζαρος μέχρι σήμερα; Υπάρχει φερώνυμος ναός. Πήγαινε στην Κύπρο. Ολόκληρη η Κύπρος φυτευμένη από Λάζαρο, διότι ο Λάζαρος έζησε μετά την Ανάστασή του 30 χρόνια. Έγινε επίσκοπος Κιτίων. Διάβασε την ιστορία. Πώς διαβάζεις για τον Παυσανία, για τον Αριστοτέλη, για τον Πλάτωνα, που είναι χιλιάδες χρόνια π.Χ., και νεότερον δεν το απορρίπτεις; Γιατί αυτόν τον απορρίπτεις;

Όλους τους άλλους δεν τους απορρίπτεις. Θα απορρίψεις την Ακρόπολη; Θα απορρίψεις τον Παρθενώνα; Πώς θα τον απορρίψεις; Θα απορρίψεις τον Μιστρά; Θα τον απορρίψεις; Πώς θα τον απορρίψεις; Δηλαδή αυτά μιλάνε. Όταν πας λοιπόν εκεί πέρα και είσαι στον τάφο του, τι θα πεις; «Δεν επήγε αυτός και δεν ήρθε από εκεί; Δεν έγινε Ανάσταση;» Να έναν που μου ζητάς. Απορρίψτε τον Ιησούν τον Αναστάντα. Διότι, ξέρετε, όλα τα θέματα δεν βλάπτουν τον διάβολο. Το θέμα της πίστεως, της ψυχής, της Αναστάσεως, αυτό τον πειράζει. Μπαίνεις πλέον στα οικόπεδά του και εκεί γίνεται επανάσταση. Τι θα απορρίψεις; Όλα. Όλα τα άλλα να τα δέχεσαι. Γιατί ο άνθρωπος, για να απορρίψει ένα, πιστεύει 999 ψέματα.

Εύκολο. Ο άπιστος, που λέγεται κακώς άπιστος, πρέπει να λέγεται λίαν εύπιστος. Πιστεύει όλα τα ψέματα και όλες τις θεωρίες. Να απορρίψει μίαν αλήθεια: ότι ο Χριστός θα έρθει, ότι υπάρχει Ανάσταση στο τέλος του τάφου και ότι ο άνθρωπος θα ζήσει. Δεν πεθαίνει η ψυχή. Η ψυχή είναι σαν μια σταλαγματιά λάδι, που αν τη ρίξω οπουδήποτε, ενώ αυτή στέκεται πάνω από πάνω, βρέχεται στον Ατλαντικό, στον Ινδικό, στον Ειρηνικό, βρέχεται όπου θέλει, αυτή θα στέκεται από πάνω πάντως. Έχει την ύλη του ανθρώπου. Είναι πνεύμα ο άνθρωπος. Δεν είναι μόνον ύλη ο άνθρωπος, είναι και πνεύμα. Ομιλώ, όπως σας είπα, γρηγορότατα. Πώς ομιλώ; Τι θα πω στη συνέχεια, δεν ξέρω. Λένε οι άνθρωποι ότι ο άνθρωπος είναι μια μαγνητοταινία. Λέει και ξετυλίγει από εδώ, όπως το μαγνητόφωνο, και γράφει η άλλη μαγνητοταινία από εκεί. Σοβαρά τα λέτε αυτά τα πράγματα;

Έτσι είναι; Δεν υπάρχει κανένας άλλος μέσα εδώ; Δεν έχω τίποτα εγώ μέσα και εσείς δεν έχετε τίποτα; Έτσι είναι όπως το λες; Εγώ τώρα γράφω.

Μαγνητοταινία αυτό. Όταν έπειτα το βάλουμε, θα ακούσουμε ακριβώς αυτά τα οποία είπα. Αυτό είναι πιστό. Εγώ, εσείς όμως, αν έχετε και εσείς μαγνητοταινία μέσα σας, όταν βγείτε έξω μπορείτε να πείτε ότι ο Παναγόπουλος είπε κατά του Προέδρου της Δημοκρατίας, είπε κατά του Αρχιεπισκόπου, είπε κατά του Αρχηγού του Επιτελείου. Δεν μπορείτε να το πείτε; Μπορείτε. Πώς το βάζετε; Γιατί αν θα βγείτε έξω πρέπει να πείτε ακριβώς εκείνα που εγώ λέγω. Όμως εσείς την κόβετε την ταινία και προσθέτετε ένα ψεύδος δικό σας. Μπορείτε ή δεν μπορείτε; Ποιος είναι εκείνος που κόβει την ταινία και τη μοντάρει από μέσα και βάζει ένα άλλο θέμα; Αν είναι υλικό πράγμα, πρέπει να αποδώσει εκείνο ακριβώς το οποίο εγώ λέγω. Έτσι είναι. Μπορείτε να πείτε, αν εγώ βρίσω, να βγείτε έξω να πείτε: «Αλήθεια, εξύβρισε ο Παναγόπουλος τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας». «Τι λέτε, καλέ; Θέματα; Εγώ ήμουν εκεί».

Μπορείτε να το πείτε, παρότι εγώ τον εκτίμησα. Μπορείτε να το πείτε. Ποιος είναι εκείνος που παρεμβάλλεται και κόβει την ταινία και λέει άλλα; Άρα δεν είναι ταινία ο άνθρωπος, δεν είναι υλικό πράγμα ο άνθρωπος. Είναι μυστήριο ο άνθρωπος. Είναι κάτι που δεν το έχει πιάσει ακόμη τι είναι και πρέπει να θαυμάζει ποιος τον έφτιαξε και να τον αναγνωρίζει αυτόν, έστω και αν δεν τον βλέπει με τα υλικά του μάτια, να τον βλέπει με τα πνευματικά του μάτια. Γιατί υπάρχουν δύο ειδών μάτια. Δεν υπάρχουν μόνον τα υλικά μάτια που βλέπουμε. Βλέπουμε τώρα ανθρώπους οι οποίοι έχουν μια κακία μέσα τους. «Α, τον βλέπω εγώ. Έχει πάει τώρα στην Αυστραλία». Βλέπει. Έχει πάει εκεί και τα λένε σαν να είναι μπροστά μου. Και τον βλέπει εκεί, δια κακίας του, καμπύλης τροχιάς. Μυστήρια πράγματα είναι αυτά. Και εντούτοις, ο Χριστός ήρθε εις τον κόσμο και είμαστε μέσα στην επήρεια των ημερών αυτών. Γύρω από τόσα γεγονότα, που σταθήκαμε μόνο να ψήσουμε το αρνί.

Ήρθαμε μόνο να φάμε και να πιούμε και να πάρουμε και το δώρο. Δεν μιλήσαμε τίποτα άλλο παρακάτω, ούτε σκέφτηκαν οι περισσότεροι τι είναι αυτό το γεγονός, τι είναι Πάσχα. «Χρόνια πολλά, Χριστός Ανέστη». Σοβαρά; Γι’ αυτό είναι μόνον; Τίποτα άλλο δεν είναι; Και τι θέση επήρατε εσείς και εγώ έναντι του Πάσχα; Τι κάναμε εμείς; Είμαστε στα απόνερα του Πάσχα τώρα. Τι κάναμε; Τι είπαμε επί Πάσχα; Πάσχα. Πάσχα είναι εβραϊκή λέξη. Πάσχα πάει να πει έξοδος. Πάσχα πάει να πει διάβαση. Πάσχα πάει να πει πέρασμα. Το Πάσχα δεν έγινε από που ήρθε ο Χριστός στον κόσμο. Το Πάσχα είναι 1450 χρόνια προ Χριστού. Το Πάσχα έχει σχέση με την έξοδο των Εβραίων από την Αίγυπτο, που τους πέρασε δια της θαλάσσης. Βασικά έχει σχέση με εκείνον τον αμνό που έσφαξαν αυτοί τότε.

Με το αίμα εκτύπησαν τους παραστάτες των οικιών, αν θυμόσαστε από το σχολείο. Και πέρασε ο άγγελος και εφόνευσε όλα τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, και όπου υπήρχε αίμα από το αρνί εκείνο που είχαν πάρει εντολή από τον Θεό, όμως δεν μπήκε στο σπίτι, γιατί βρήκε αίμα χτυπημένο ένθεν, εκείθεν και εκείθεν. Με εκείνο, εκεί είναι το Πάσχα. Από εκεί πίσω είναι το Πάσχα το οποίο έχουμε εμείς σήμερα εν τω προσώπω του Ιησού. Όπως έσφαξαν εκείνοι το αρνί και με το αίμα εγλύτωσαν και διετηρήθησαν, έτσι εσφάγη ο αμνός, ο Υιός του Θεού, και με το αίμα του καθαρίζει μας και ασφαλίζει μας και συγκεκριμένως την ψυχή ημών. Παρατηρήστε το αυτό. Μην πήραμε το αρνί με τη σούβλα και

δεύτερο, και το καλό μας το κρασί και τους φίλους μας, και κάναμε το γλέντι μας και φορέσαμε τα καλά μας και λοιπά. Αυτό είναι Πάσχα; Είναι λάθος. Έξοδος. Από τον Φαραώ, τους πήρε από τον Φαραώ και τους πέρασε στη γη της Επαγγελίας. Φύγαμε εμείς από τον Φαραώ αυτές τις ημέρες, από τον νοητό Φαραώ; Εκαθαρίσαμε τους εαυτούς μας; Φύγαμε από του σατανά τα χέρια και περάσαμε μπροστά εδώ; Δεν έγινε αυτό το πράγμα. Σταθήκαμε μόνο στο υλικό μέρος, στο πνευματικό τίποτα. Και μιλήσαμε, μάλιστα, και πολλοί θα συζητήσανε αυτά τα πράγματα, ότι ψέματα αυτά τα πράγματα, ο Χριστός δεν ανέστη, διότι ο Χριστός, επί παραδείγματι, ουδέποτε απέθανε. Πόσα πράγματα δεν κυκλοφορούν γύρω από εκείνο που λέμε εμείς «Χριστός ανέστη»! Μα, αφού δεν πιστεύεις ότι πέθανε, τι ανέστη; Χρόνια πολλά, με βάση τι; Πώς εσύ το λες τα χρόνια πολλά; Με βάση το Πάσχα;

Δίνει την ευκαιρία να πεις τα χρόνια πολλά. Γιατί τα λες; Άρα ένα γεγονός, κάποιον σταθμό. Πώς να μην το πιστεύεις αυτό, το απορρίπτεις; Έπαθε νεκροφάνεια, λέει, ο Ιησούς και τον συνεφέρανε έπειτα. Χριστός ουδέποτε ετάφη.

Εκλάπη και χίλια δυο άλλα πράγματα. Και συζητούνται από ανθρώπους χριστιανούς ορθοδόξους, οι οποίοι εόρτασαν το Πάσχα. Αλλά χιλιάδες κόσμος, χιλιάδες εόρτασαν το Πάσχα. Συμφεροντολογικώς εόρτασαν το Πάσχα, εφόσον απέρριψαν. Δηλαδή επήραν όλα τα του Γιάννη και απέρριψαν τον Γιάννη. Χρειάζεται, λοιπόν, ο άνθρωπος να εμβαθύνει, βασικά να φιλοσοφήσει, να πει: Τι είναι αυτά τα πράγματα που γίνονται κάθε χρόνο γύρω μου; Τι είναι αυτά τα πράγματα που συνέχουν όλο τον κόσμο; Τι είναι αυτό το πρόσωπο, το οποίο έχει τόση δύναμη, με 12 ξυπόλυτους ανθρώπους να ανατρέψει το σύμπαν; Υπάρχουν άνθρωποι νεαροί, νεαρές σήμερα, οι οποίοι λένε πολλές φορές: «Δεν μ' αρέσει». Παραδείγματος χάριν, έτσι είχα μια συζήτηση, τη μεταφέρω. Ήτανε δύο φοιτητές, έγινε μία συζήτηση θρησκευτική και επεμβαίνουν και οι δύο με ένα στόμα.

«Δεν νομίζετε ότι αυτά είναι παραμύθια; Το 1980 δεν τα αντέχει αυτά τα παραμύθια περί Ιησού και Αναστάσεως Ιησού». Και του λέει ένας, διερχόμενος από εκεί: «Και μόνον το 1980 είναι αρκετό, που το λες, να σε βγάλει ανακόλουθον και αστείον. Τι είναι το 1980 που λες;» «Η χρονολογία». «Από πού μετράς; Εσύ τον ομολογείς τον Χριστό τώρα. Από πού μετράς, ανόητε, και μου κάνεις τον μορφωμένον; Από πού μετράς; Από κτίσεως Ρώμης; Από κτίσεως κόσμου; Μετράς, χωρίς να το καταλάβεις, από Ιησού Χριστού Εσταυρωμένου. Το 1980 έχει αφετηρία τον Χριστό».

Εμιλήσαμε. Άνθρωποι οι οποίοι δεν έσκυψαν, δεν διάβασαν, δεν εξέτασαν, αδειάζουν λόγια στον αέρα: «Δεν υπάρχει τίποτα, δεν έγινε τίποτα, δεν, δεν, δεν». Ωραία, Χριστέ μου, άνθρωπε, το παν ίσταται ή πίπτει γύρω από την υπόθεση του ανθρώπου, γύρω από την Ανάσταση του Ιησού και από τη Θεότητα του Ιησού. Αν ο Χριστός ανέστη, και εμείς δεν θα αναστηθούμε; Και, κατά συνέπεια, επαναλαμβάνω και έρχομαι σε εκείνο που ξεκίνησα: πρέπει να πετάξουμε τα μυαλά μας από σήμερα. Δεν μας χρειάζεται μια ηδονή. Τι είναι η ηδονή; Ένα ξυλοκέρατο. Ποια υλική ηδονή θέλεις; Το σεξ; Μετά την απόλαυση φτύνεις επάνω σου. Ναι ή όχι; Φτύνεις επάνω στην ηδονή. Όσο αυτό ήταν μόνον.

Και κατόπιν τι είναι; Δεν είναι μόνον αυτό, έχει παρακάτω, έχει παραπίσω. Εάν δεν πρόκειται να ζήσω πέραν του θανάτου μου, αν δεν πρόκειται να αναστηθώ, δεν χρειάζεται και να ζήσω σήμερα, γιατί όλα είναι ξυλοκέρατα. Έχουν μια γλύκα στην αρχή, όπως τρως το ξυλοκέρατο, και έπειτα το φτύνεις. Έτσι είναι όλες οι ηδονές. Θέλεις φαΐ; Θέλεις ποτό; Τι καλή να είναι; Είσαι άρρωστος δύο μέρες όταν φας πολύ ή όταν πιεις πολύ. Τι είναι, λοιπόν, αυτό; Μόνον είναι; Παθαίνεις μια γαστραλγία, παθαίνεις χίλιες δυο άλλες υποθέσεις στομάχου και υποφέρεις. Όχι, όχι, αυτή είναι μόνη ζωή εδώ πέρα; Δεν είναι αυτό. Είναι και πέρα από τον τάφο. Οι τάφοι, αγαπητοί μου, θα ανοίξουνε μια μέρα. Ας μας βάλουνε μέσα εκεί. Όπως άνοιξε του Ιησού, θα σας κάνω μια διάκριση να την έχετε υπόψη.

Θα σας χρειαστεί ποτέ να ξέρετε να απαντήσετε. Υπάρχουν πολλά θρησκεύματα στον κόσμο. Πολλοί διατείνονται ότι έχουν την αλήθεια, ότι αυτή είναι η μοναδική και όλοι οι άλλοι όχι. Είναι οι Μωαμεθανοί, είναι οι Βουδισταί, είναι οι Καθολικοί, είναι οι Προτεστάντες, είναι οι Χιλιαστές, είναι με αρχηγούς θρησκείας, γκουρούς και τα τοιαύτα. Είναι λάθη όλα. Η μαρτυρία η βασική, που αποδεικνύει την αλήθεια της θρησκείας και της πραγματικότητας, είναι του Ιησού Χριστού ο τάφος, ο κενός, στα Ιεροσόλυμα. Αν πάμε στους Μωαμεθανούς, γείτονας εδώ, και πιστεύετε ο Μωάμεθ είναι ο προφήτης, πού είναι αυτός; Στη Μέκκα. Πάμε να επισκεφθούμε τον τάφο του, θα τον βρούμε μέσα. Τον κράτησε ο Άδης εκεί.

Στον τάφο του είναι ο Μωάμεθ. Πάμε παρακάτω να βρούμε τον Βούδα, μέσα στον τάφο του είναι ο Βούδας, τον κράτησε ο Άδης εκεί. Πάμε να βρούμε τον Λούθηρο επάνω, μέσα στον τάφο του είναι. Πάμε να βρούμε τους Πάπες, μέσα στον τάφο τους είναι. Πάμε να βρούμε τον Ρώσσελ, μέσα στον τάφο του είναι. Πάμε να βρούμε τον Ζωροάστρη, μέσα στον τάφο του είναι. Πάμε να βρούμε τον Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν, ούτε ίχνος. Εδώ δυνάμεθα να καταλάβουμε ότι τα πράγματα δεν σταματάνε μέχρι του τάφου. «Όπως εγώ ανέστην, και όσοι πιστεύουν σε εμένα θα αναστηθούν». Ήδη το πιστεύουν είτε όχι. Αλλά δεν συζητούμε τι λέει ο κόσμος. «Εάν», λέει, «αυτοί σιωπήσουν, οι λίθοι κεκράξονται». Θα μιλήσουν, λέει, τα λιθάρια. Θα έρθετε εδώ και τα λιθάρια θα σου πούνε ότι ο αφέντης μου ανέστη. Και εφόσον έχει τη δύναμη να αναστηθεί ο αρχηγός μου, πώς εγώ;

Είναι μια εγγύηση, λοιπόν, ο κενός τάφος του Ιησού, ότι υπάρχει ζωή πέραν του τάφου. Αλλά, διότι είναι, επαναλαμβάνω, ένα γεγονός, όμως έχει πάρει πολλή λάσπη επάνω. Οι άνθρωποι στέκουν μέχρι εκεί και σου λέει: «Δεν υπάρχει τίποτα. Ας περάσουμε τώρα καλά, ας γλεντήσουμε, ας απολαύσουμε τη σάρκα μας, ας απολαύσουμε τον κόσμο, διότι δεν υπάρχει τίποτα. Αποθνήσκουμε, αύριο πάμε στην αφάνεια». Δεν είναι αλήθεια. Τώρα, το ότι είναι αλήθεια φαίνεται από τη συκοφαντία και από τον πόλεμο που υφίσταται αυτή η αλήθεια. Γιατί ο διάβολος είναι έξυπνος. Τίποτα το σκάρτο δεν το βάλλει. Το καλό βάλλει. Εκείνο που κάνει ζημιά βάλλει. Μη, θα κάνουμε πόλεμο αύριο; Τι θα χτυπάμε; Θα χτυπάμε τις λεύκες και

τα πεύκα; Θα χτυπάμε τις γέφυρες, να κόψουμε τις γέφυρες. Πού θα πηγαίναμε να χτυπάμε; Μπαμ τον έναν και μπαμ τον άλλον. Τις γέφυρες θα κοιτάξουμε να κόψουμε. Η πίστη προς τον Ιησού είναι η γέφυρα της σωτηρίας του ανθρώπου. Και γι' αυτό, με όλα αυτά τα μέσα, με χρήμα, με όλα τα μέσα της ενημερώσεως κ.λπ., κοιτάζει αυτό το πράγμα να το απαλείψει από τη μέση. Ανάλογα, το χρήμα που έπεσε για να πουληθεί ο Χριστός, να σταυρωθεί, το χρήμα, εξίσου και σοβαρότερο σε ποσότητα, έπεσε για να φιμωθεί η αναγγελία της Αναστάσεως. Έχετε διαβάσει τα κείμενα ποτέ; Γιατί, όταν μιλούμε για κάποιο πρόσωπο, βλέπουμε τα έργα του, διαβάζουμε τα συγγράμματά του, παρακολουθούμε τη ζωή του.

Δεν μπορούμε στον αέρα, χωρίς να έχουμε διαβάσει τα θέματα αυτά, να συζητούμε. Θα είμαστε ανόητοι συζητητές, δεν θα είμαστε σοβαροί συζητητές, ούτε για τους εαυτούς μας, για αυτούς που μας ακούνε. Τα κείμενα, λοιπόν, μας λένε γύρω από το θέμα αυτό, κατ' εξοχήν της Αναστάσεως, που θέλει να μας βγάλει μέχρι του τάφου και δεν υπάρχει τίποτα πέρα από εκεί. Είναι μέσα στο Ευαγγέλιο γραμμένο. Εκείνο που μας λέει ότι, αν έρθει και συκοφαντηθεί η Ανάσταση, διότι έπεσε πολύ χρήμα, «εμείς», λέει, «θα πληρώσουμε. Αν σας καλέσουνε, εμείς θα πληρώσουμε και θα σας καταστήσουμε ανυπόπτους. Δεν πρόκειται να κατηγορηθείτε». Και επλήρωσαν. Αλλά μόνον αυτό λέγει; Υπάρχει ένα ωραίο, βασικό και κλασικό, το οποίο κι εσείς θα πρέπει να έχετε υπόψη, που είναι το εξής. Θα αναφέρω συγκεκριμένως. Δεν ξέρω πόσοι πιάνετε ποτέ το Ευαγγέλιο στο χέρι σας, γιατί δεν αφήνει ο σατανάς να το πιάσουμε στο χέρι. Όλα τα επιτρέπει, τα επιστημονικά,

τα τεχνικά, τα φυσιολογικά, τα εγκυκλοπαιδικά. Το Ευαγγέλιο δεν επιτρέπει ο σατανάς να το πιάσει ο άνθρωπος στο χέρι του. Και αν το έχει στο σπίτι του, καμιά φορά, και όταν το ζητήσεις, δεν ξέρει πού το έχει. Διότι όλα δεν τον πειράζουν να τα μάθει ο άνθρωπος· αυτό να μη μάθει, που λέει αυτό το βιβλιαράκι το μικρό, το οποίο ούτε συμπληρώνεται ούτε ελαττούται, διότι είναι έργο Θεού. Και τα έργα του Θεού δεν έχουν ανάγκη από συμπλήρωση, δεν έχουν ανάγκη από τακτοποίηση εκ των υστέρων, από νεωτερισμούς. Κι ό,τι μέσα λέγει στο 27ο κεφάλαιο του Ματθαίου, το εξής: ότι την άλλη μέρα, το Σάββατο, παρότι φύλλο δεν επιτρέπεται να κουνηθεί, εντούτοις όμως η τύψη της συνειδήσεως και ο φόβος ηνάγκασαν τους αρχιερείς και τους γραμματείς.

Πήγαν στον Πιλάτο, που δεν έπρεπε να κινηθούνε μέχρι να πέσει ο ήλιος το Σάββατο, όμως έκαμαν, παρακούσαντες τον νόμο τους, και πήγαν στον Πιλάτο και του λένε το εξής: «Κύριε, εμνήσθημεν ότι είπε εκείνος ο πλάνος, έτι ζων». Λοιπόν, θυμηθήκαμε, λέει, κάτι και ήρθαμε εδώ, ότι εκείνος ο πλάνος — Χριστός ο πλάνος. Πόσο είναι πλάνος, τι τον φοβάσαι; Πόσο είναι πλάνος, τι τον φοβάσαι; Αν είναι Θεός, όμως, πού πας; Ανακόλουθος ο άνθρωπος πάντοτε. «Εμνήσθημεν ότι είπε εκείνος ο πλάνος έτι ζων». Λέει, τώρα δεν ζει, έχει πεθάνει. Τώρα το ομολογούν οι ίδιοι. Έτι ζων, άρα έχει πεθάνει, ομολογούν. Τι είπε; Ότι «τη τρίτη ημέρα εγείρομαι», θα σηκωθώ, λέει, μετά τρεις ημέρες.

«Τι θέλετε από μένα;» «Να δώσεις εντολή να ασφαλίσουνε τον τάφο, ώστε να μην έρθουν και μας τον κλέψουν και γίνει η εσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης». Ώστε υπάρχει τάφος, λοιπόν, ε; Τον έχετε στον τάφο τώρα και μου ζητάτε να σας δώσω στρατό να ασφαλίσετε τον τάφο. Ο πλάνος που ζούσε δεν ζει. Ήδη λένε ότι πέθανε. Ότι είναι στον τάφο ήδη λένε και η απάντηση του Πιλάτου λέγει το ίδιο.

Και απέθανε και ετάφη και ασφαλίσθη. Πώς εκλάπη; Οι ίδιοι τα λένε. Πώς, λοιπόν, εσύ παίρνεις όλα τα άλλα και τις αλήθειες αυτές τις πετάς και μου λες «δεν απέθανε, δεν ετάφη και δεν ανέστη, εκλάπη»; Και εφόσον εκλάπη, πώς ευρέθηκαν τα σεντόνια εκεί, τα οθόνια κείμενα; Τι αποδεικνύει; Ότι δεν εκλάπη. Διότι, αν εκλέπτετο, θα παίρνανε και τα σεντόνια. Ξέρετε, δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει, τι είναι αυτό που σας λέγω. Ο Χριστός ετάφη κατά το ιουδαϊκό έθιμον. Ποιο ήτο και ποιο είναι το ιουδαϊκό έθιμον, ξέρετε; Ο Ιουδαίος, όταν αποθάνει, αλείφεται από τους άλλους όλο το σώμα με μίαν κολλητική ουσία, που είναι όπως η ρητίνη δικιά μας, το ρετσίνι που λέμε στη γλώσσα μας, που είναι από σμύρνα και αλόη. Ακούσατε που ο Ιωσήφ με τον Νικόδημο επήρανε ως λίτρα εκατό σμύρνα και αλόη και πήγανε και, σε σεντόνια καθαρά, τον ζητήσανε και τον έφτιαξαν και τον ενταφίασαν. Αυτή η σμύρνα και η αλόη, εκτός του εσάνς, του αρώματος που βγάζει όποτε την επεξεργάζονται, αφήνει ένα υπόλοιπο που είναι σαν ρετσίνι. Αυτό, λοιπόν, τον χρίουν τον Εβραίο και έπειτα τον διπλώνουν, τον φασκιώνουν σαν αρτίδες μου που λέμε, τον διπλώνουν με σεντόνι. Αυτό, λοιπόν, επάνω στο σώμα του ανθρώπου γίνεται γρανίτης, όπως τα λέγαμε. Κόλλα γίνεται, γρανίτης.

Έπειτα από τρεις ημέρες που πήγανε και τον βρήκανε και βρήκανε. Βρήκαν τα σεντόνια εκεί πέρα. Πώς θα βγάλαν τα σεντόνια οι κλέφτες και γιατί να τα βγάλουνε; Όταν πρόκειται να κλέψω εγώ ή εμείς, θα πηγαίναμε τη νύχτα. Η παράδοση του Καριζάντη λέει, 500 στρατιώτες στείλανε οι Εβραίοι, εκτός της φρουράς της ρωμαϊκής που ήταν. 500 στρατιώτες εστείλανε στον τάφο.

Αυτοί κοιμηθήκανε, όλοι αυτοί πέσανε σε νάρκη και λένε εκ των υστέρων ότι «ημών κοιμωμένων, τον έκλεψαν οι μαθηταί του». Από κοιμισμένους μάρτυρες δεν περιμένουμε μαρτυρία. Αφού κοιμισμένοι ήτανε, δεν ξέρετε τι έγινε. Αν παραδεχτούμε και αυτό. Όταν, λοιπόν, εγώ πρόκειται να κλέψω, εσείς τι θα κάνουμε; Θα πάρουμε μια κουβέρτα, οι δυο μας, θα τον πετάξουμε απάνω σ' αυτή, θα πάρουμε την κουβέρτα στον ώμο και θα φύγουμε. Ή θα πάρουμε ένα τσουβάλι της ρίγας, θα το ρίξουμε μέσα, θα τον φορτωθούμε στον ώμο και θα φύγουμε. Προς τι να αφήσουν το σεντόνι εκεί πέρα; Γιατί να το βγάλουν, το σουδάριον αυτό;

Γιατί αυτό που δένει το κεφάλι το βρήκαν, λέει, τετυλιγμένον εις έναν τόπον; Πώς έγινε αυτό το πράγμα; Οι κλέφτες κάνουν αυτά τα πράγματα; Γι' αυτό επαναλαμβάνω γρηγορότερα: «Εάν αυτοί σιωπήσουν, οι λίθοι κεκράξονται». Όλα έχουν παραπνήσει γύρω από την υπόθεση της Αναστάσεως του Ιησού, διότι η Ανάσταση του Ιησού, μαζί με τη Θεότητα του Ιησού, είναι το Βατερλό του σατανά. Γιατί, αν ο Χριστός δεν είναι Θεός και αν ο Χριστός δεν ανέστη, δεν υπάρχει τίποτα. Τους έχουμε και τους κρατάμε όλους εδώ πέρα. Αλλά και Θεός είναι και ανέστη. Και, βέβαια, αποδεικνύονται αυτά τα πράγματα από τη ζωή γενικά του Χριστού, διότι ένας ο οποίος ανοίγει τάφους δεν μπορεί να είναι άνθρωπος μόνο.

Ένας που με λίγο σάλιο... Έφτυσε χάμω και φτιάχνει λάσπη και το βάνει στο μάτι και κάνει μάτι, δεν μπορεί να είναι μόνον άνθρωπος. Ένας που ξέρει από μακριά τι γίνεται, ότι ο Λάζαρος θα πέθαινε και πάμε να τον ξυπνήσουμε, δεν μπορεί να είναι μόνον άνθρωπος. Ένας που περπατεί επί της θαλάσσης δεν μπορεί να είναι μόνον άνθρωπος. Ένας που φυγαδεύει δαιμόνια δεν μπορεί να είναι άνθρωπος, ούτε δαίμονας, διότι ο δαίμονας δεν διώχνει τον δαίμονα. Πρέπει και κάτι άλλο να είναι. Η ιδία η ζωή του Ιησού δείχνει ότι είναι και Θεός. Είναι Θεάνθρωπος. Ούτε άνθρωπος μόνον, διότι δεν μπορούσε να φτάσει στον Θεό, ούτε Θεός μόνον, διότι δεν μπορούσαν να τον καταλάβουν οι άνθρωποι. Είναι ένα μολύβι μπλε-κόκκινο, και άνθρωπος, για να ενώσει τον άνθρωπο με τον Θεό. Όχι τον Θεό με τον άνθρωπο, τον άνθρωπο με τον Θεό. Διότι ο Θεός, όπως λέγει ένας πατήρ της Εκκλησίας μας, ο Θεός προς τον άνθρωπο ουδέποτε εχθραίνει. Πάντοτε ο Θεός...

Βλέπει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος γυρίζει τα οπίσθια του Θεού, ο άνθρωπος δεν θέλει τον Θεό. Και εμείς αυτοί τώρα δεν τον θέλουμε τον Θεό. Και αν τον θέλουμε, τον θέλουμε με μέτρα, μέχρι εκεί που θα του πούμε εμείς: «Απαγορεύεται, Χριστέ, να έχεις γνώμη σε όλα. Δεν θα μου πεις εσύ πόσα παιδιά θα κάνω εγώ, δεν θα μου πεις εσύ τι θα φάω εγώ σήμερα Τετάρτη και Παρασκευή, δεν θα μου πεις εσύ πόσο θα πάρω εγώ στην τράπεζα και τι θα φτιάξω. Το απαγορεύω. Πάρ' το, βέβαια, θα ανάψω ένα κερί, θα έρθω στον Χριστό, θα ευχηθώ χρόνια πολλά, πάρ' το δεκατοτρίτο μισό, αλλά μέχρι εκεί». Με όρια και οι χριστιανοί τον έχουν τον Χριστό σήμερα, το ξέρετε; Δεν τον θέλουν τον Χριστό οι άνθρωποι, γιατί τους ελέγχει τον παράνομο βίο τους. Γι' αυτό δεν τον θέλουν. Όπως και εμείς, όταν έρχεται κάποιος σοβαρός άνθρωπος, κάποιος προϊστάμενός μας, κάποιος φίλος μας, κάποια γιαγιά μας που είναι σοβαροί άνθρωποι, είναι ηθική τιμή, μαζευόμαστε και έτσι θέλουμε γρήγορα να φύγουμε από το σπίτι για να κάνουμε τα δικά μας, να σαλαπουργήσουμε τα δικά μας.

Ακριβώς συμβαίνει και με τον Χριστό. Δεν θέλουν τον Χριστό οι άνθρωποι. Γι' αυτό γίνεται όλος αυτός ο θόρυβος. Γι' αυτό φροντίζουν να τον ξεφορτωθούν, να μην έχει καμιά σοβαρότητα και καμιά αξία και να μην μπορεί να επηρεάσει τη ζωή του ανθρώπου, πέρα από την υλική ζωή, τη ζωώδη ζωή αυτή που κάνουν και τα κτήνη, που κάνουν τα πτηνά, οι ιχθύες και τα λοιπά. Πρέπει αυτό να το διακρίνει ο άνθρωπος, τον πόλεμο που κάνει ο διάβολος, να μη συζητηθεί το θέμα της Θεότητας του Ιησού. Έτρωγε, λέει, ο Χριστός. Ως άνθρωπος έτρωγε. Και γιατί μου μιλάς που έτρωγε; Γιατί μου μιλάς που έκλαιγε; Γιατί μου μιλάς που ερωτούσε κ.λπ.; Και δεν μου μιλάς για τα άλλα, που άνοιγε τάφους, που εφυγάδευε δαιμόνια, όπως είπα, που έφτιαχνε μάτια κ.λπ.; Αυτό γιατί δεν το ρωτάς; Και το ένα δείχνει την ανθρωπότητα, το άλλο όμως δείχνει τη Θεότητα. Υπάρχει ένας πατήρ της Εκκλησίας.

Μαθητής του θείου Χρυσοστόμου, ο οποίος λέγεται Πρόκλος, Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, και έχει πει συνοπτικά έναν ορισμό για τη Θεότητα και την ανθρωπότητα του Ιησού στο ένα και το αυτό πρόσωπο. Λέγει: «Ορώ τα θαύματα, βλέπω τα θαύματα που κάνει, ανακηρύττω τη Θεότητα. Βλέπω τα πάθη και ουκ αρνούμαι την ανθρωπότητα». Τα θαύματα είναι αυτά που σας είπα. Το ότι τρώει, το ότι κοιμάται, το ότι αγωνιά, το ότι δακρύζει, αυτά είναι ανθρωπίνης φύσεως αποδείξεις. Ο Πρόκλος, λοιπόν, λέει: «Τα θαύματα, ανακηρύττω τη Θεότητα». Είναι Θεός. «Βλέπω τα πάθη και ουκ αρνούμαι την ανθρωπότητα». Και δεν μπορώ να πω και ότι δεν ήταν και άνθρωπος. Ήτο και άνθρωπος. Αυτός απέθανε, ετάφη και ανέστη. Το λένε οι ίδιοι οι Εβραίοι.

Που τον εσταυρώσανε, αυτοί είπαν με τα λόγια που σας είπα τώρα, εκτός των άλλων αποδεικτικών. Αλλά συνοπτικώς ένα χωρίο πήρα απλώς από το ίδιο το Ευαγγέλιο, από τα ίδια τα λόγια τα δικά τους. Λέω: «Εμνήσθημεν ότι εκείνος ο πλάνος, έτι ζων», άρα πέθανε. «Δώστε μας να ασφαλίσουμε τον τάφο», άρα τον έχετε ενταφιάσει. Ησφάλισαν τον τάφο, χάθηκε, άρα ανέστη. Αποδεικνύεται από τα ίδια τα κείμενα τα δικά τους, από τα λόγια τα δικά τους. Και τι χρειάζομαι μαρτύρων, εφόσον οι ίδιοι οι κατηγορούμενοι που τον κατηγορούν, αυτοί οι ίδιοι ομολογούν ότι πια πέθανε και ετάφη; Άλλωστε, ένα κλασικό, αν μπορούσε να καταλάβει ο άνθρωπος, και το προσέθετε. Αλλά εμείς ούτε εκκλησιαζόμεθα ούτε προσέχουμε. Ποιος από μας πήγε στην Αποκαθήλωση; Ποιος πήγε; Πάει στον τάφο, στην κηδεία της μάνας του, του αδερφού του, του πατέρα του και λοιπά, και καλώς κάνει. Αλλά του Θεού του γιατί δεν πάει; Του Θεού του γιατί δεν πάει; Ξέρετε τι λέγει εκεί πέρα;

Πέθανε ο Χριστός. Ο Χριστός πέθανε ανάποδα, δεν πέθανε κατά τη σειράν που αποθνήσκει ο άνθρωπος. Πώς πεθαίνει ο άνθρωπος, ξέρετε; Έχετε παρακολουθήσει ποτέ ή φοβείστε τους νεκρούς; Τους ζωντανούς να φοβάστε, τους νεκρούς μη φοβάστε. Πώς πεθαίνει ο άνθρωπος; Αφήνει το πνεύμα και κλίνει η κεφαλή. Έπεσαν τα ρολά, έκλεισαν, δεν ξανανοίγουν. Και παίρνουμε εμείς έναν καθρέφτη και τον βάζουμε μπροστά να δούμε: αναπνέει; Ανασαίνει, που λέμε; Πέθανε. Ο Χριστός πώς πέθανε; Έχετε διαβάσει τα κείμενα; «Και κλίνας την κεφαλήν, παρέδωκε το πνεύμα». Εμείς παραδίδουμε το πνεύμα, μας παίρνει μάλλον το πνεύμα, το παραδίδουμε. Αυτός το παρέδωσε, γιατί είναι Θεός και τη δίνει την ψυχή του και την παίρνει όποτε θέλει. Και κλίνας την κεφαλήν,

παρέδωκε το πνεύμα. Πεθαίνω τώρα, εγώ πεθαίνω. Πολλοί έχουν τη γνώμη ότι τον εσταύρωσαν οι Εβραίοι, τον Χριστό. Δεν είναι σωστός ο χαρακτηρισμός. Ποιος τον εσταύρωσε; Η αγάπη του τον εσταύρωσε, προς τον άνθρωπο, τον Χριστό. Δεν τον εσταύρωσαν οι Εβραίοι. Η αγάπη του. Δεν ακούσατε ποτέ σας: «Ερχόμενος ο Κύριος προς το εκούσιον πάθος»; Είπαμε τι θα πει εκούσιον; Θεληματικόν. Ήθελε ο ίδιος και ήρθε και παρεδόθη, εσταυρώθη από την κακία αυτών. Αν αυτός δεν ήθελε, αν αυτός δεν αγαπούσε τον άνθρωπο, δεν ερχότανε. Ήτανε ένας κομμουνιστής μεγάλος, δυνατός, αντίχριστος. «Τον έπιασαν», μου λέει, «τον κατεργάρη και τον εσταύρωσαν», μου λέει, «οι Εβραίοι. Μπορούσε να κάνει αλλιώς;» Έλεγε για τον Χριστό μας.

Του λέω: «Πού το ξέρεις αυτό;» «Μα το βλέπω», μου λέει, «μέσα εκεί, στο Ευαγγέλιο», μου λέει, «το οποίο διαβάζω». «Το διαβάζεις», του λέω, «για να το πιστέψεις; Να το πιστέψεις;» «Όχι», μου λέει, «για να το ελέγξω το διαβάζω». Κακία αντίχριστη. «Δεν μου λες», του λέω, «το ίδιο το Ευαγγέλιο μέσα δεν λέει, όταν ο Χριστός είπε ότι είναι Θεός, ότι πήγαν να τον γκρεμίσουν από έναν βράχο κάτω, στην οφρύ που υπάρχει, από μια κορυφή που υπάρχει μέχρι σήμερα;» «Λέει, το λέει». «Δεν λέει εκεί ότι τους έφυγε διαμέσου; Από μέσα τους έφυγε και δεν τον εγνώρισαν, και έφυγε και δεν τον έκαναν. Δεν μπορούσε να φύγει και από εκεί; Κάστε με εκεί τους. Γιατί με κοιτάς τώρα; Άρα, εφόσον δεν χρησιμοποίησε τη Θεία του δύναμη να τους ξεφύγει και παρεδόθη, δεν τον εσταύρωσαν. Η αγάπη του τον εσταύρωσε».

Μέσα στα χρόνια της κατοχής, σας λέω κάτι ιδιωτικό δικό μου, να σας ξεκουράσω. Είχα βρεθεί στην ορεινή περιοχή της Αιγιαλείας και φιλοξενούμουν από ένα γέροντα, θυμόσοφο γέροντα, σοβαρόν, ο οποίος ήτανε χασάπης και κάποιος τον είχε βάλει στο χέρι, ένας νεαρός, κατά διλεγόμενον. Είχε πάρει κάτι πρόβατα και κάτι χρήματα και ο νεαρός τον κορόιδευε, τον γέροντα. Τι του λέω εγώ εκεί στη γωνιά που καθόμαστε; «Κύριε Παπαγιάννη μου, ήσουν έξυπνος άνθρωπος, πώς την έπαθες», του λέω, «πώς σε έβαλε στο χέρι», του λέω, «αυτός;» «Δεν με έβαλε αυτός», λέει, «στο χέρι. Με έβαλε», λέει, «το φιλότιμό μου», λέει, «στο χέρι. Το φιλότιμό μου με έβαλε στο χέρι, δεν με έβαλε αυτός στο χέρι». Αυτό είναι.

Το φιλότιμο του Χριστού τον ανέβασε στον Σταυρό. Αυτοί θα ήτανε απλώς όργανα της κακίας του σατανά, που θέλανε να τον βγάλουν από τη μέση, γιατί τον έβλεπαν σαν ένα δίκαιο μόνο. Γιατί κι αυτός ο σατανάς, αν τον έβλεπε σαν Θεό, τον είχε πιάσει σαν Θεό εκατό τοις εκατό, δεν το έβαζε το χέρι του στη φωτιά ο διάβολος. Γι' αυτό του λέγει ο θείος Χρυσόστομος: «Έλαβες», του λέει, «αυτό που έβλεπες, άνθρωπο, και εξέπεσες από εκείνο που δεν έβλεπες, από τη θεότητα αυτού του ανθρώπου». Διότι αυτός ο ντυμένος γύρω γύρω άνθρωπος μέσα είχε Θεό και σου τα πέταξε τα μυαλά. Η δύναμή του αυτή σου τα πέταξε τα μυαλά. Αλλά αυτά εμείς δεν τα προσέχουμε, δεν τα έχουμε πιάσει τα κείμενα ώστε να δούμε πώς έχει το θέμα ακριβώς. Λοιπόν, πέθανε, όπως σας είπα, και επαναλαμβάνω, κατά τον αντίθετο τρόπο, που αποδεικνύει ότι αυτός μπορούσε να...

ξεφύγει τον θάνατον, όμως θεληματικά: «Ιδού, λέει, ανεβαίνομεν στα Ιεροσόλυμα και ο Υιός του ανθρώπου θα παραδοθεί». Πήγε θεληματικά και παραδόθηκε. Δεν έπιασε η κακία των ανθρώπων. Υπάρχει και ένα άλλο ακόμη, το οποίο ήθελα να σας αναφέρω, μια και έγινε συζήτηση τέτοια, να το πω. Λοιπόν, όταν ο Ιούδας πήγε το βράδυ να τον πιάσει, τον Χριστό, να τον παραδώσει μάλλον, ήταν βράδυ, ήξερε πού πηγαίνει τα βράδια και προσεύχεται, απέναντι στο Όρος των Ελαιών, στον κήπον που υπάρχει μέχρι σήμερα και τον έχουν οι Καθολικοί. Τους είδε από απέναντι που βγήκανε από τη Χρυσή Πύλη. Είναι το φρούριο που υπάρχει, ο Ναός του Σολομώντος, υπάρχει μια πύλη που λέγεται Χρυσή. Λέγει: «Ιδού, έρχονται. Ετοιμαστείτε για τον πειρασμό». Και έρχονται.

Έφτασαν εκεί που ήταν ο Χριστός. Σηκώνεται από τη στάση προσευχής και τους λέει το εξής: «Τίνα ζητείτε;» Λέει, λοιπόν, «Ιησούν ζητούμε». Λέει: «Εγώ είμαι, εγώ είμαι». Και με το «εγώ είμαι» που τους είπε, έπεσαν όλοι πίσω να σκοτωθούν. Σαν τα λάχανα που τα καίει ο πάγος, έπεσαν όλοι πίσω μόλις τους είπε. Έπεσαν. «Σηκωθείτε», λέει, «ελάτε εδώ. Ποιον ζητάτε;» «Ιησούν», λέει. «Εγώ είμαι. Αφήσετε αυτούς υπάγειν, αφήσετε τους άλλους. Εμένα δεν ζητάτε; Άστε τους μαθητάς να φύγουν». Αυτός, λοιπόν, που είχε τη δύναμη να πέσουν πίσω και να μην μπορούν να τον πλησιάσουν... Πού να πλησιάσει τη Θεότητα άνθρωπος χωματένιος;

Αποδεικνύει, λοιπόν, εδώ και πάλι ότι θεληματικά, από αγάπη, προς το εκούσιον πάθος, για την αγάπη του ανθρώπου, έρχεται και παραδίδεται και σταυρώνεται και θάπτεται και φτάνει μέχρις Άδου ταμείων και ξενοδοχείται, όπως λέμε τη Μεγάλη Παρασκευή: «Εν σμικρώ ξενοδοχείται, ον παίδες ευλογείτε, ιερείς υμνείτε, λαοί υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας». Και πήγε κάτω εκεί και εκήρυξε. Και εκεί που πήγε, είναι στον Άδη, πήγαν άνθρωποι στον Άδη, πήγε και εκήρυξε εκεί και όσοι τον εδέχτησαν τους ζωοποίησε. Τι το λέμε το «Χριστός Ανέστη»; Τι λέει το «Χριστός Ανέστη»; «Θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος». Σε ποιους, λοιπόν, εχάρισε τη ζωή, αν δεν υπάρχει τίποτα πέραν του τάφου και δεν υπάρχει ζωή πέραν του τάφου; Σε ποιους; Και σε ποιους, μην εκήρυξε στα εν φυλακή πνεύματα;

Εφόσον δεν υπάρχει τίποτα, πάμε στην ανυπαρξία, όπως πιστεύουμε εμείς, δεν υπάρχει τίποτα πέραν του τάφου. Όλα αυτά τα κείμενα, όλα αυτά που λέμε ότι πιστεύουμε και λέμε «χρόνια πολλά» ή «Χριστός Ανέστη», όλα αυτά μας καθίζουν στους καμπούρηδες. Διότι λένε το τελείως αντίθετο. Να μην έχουμε προσέξει εμείς, να πιάνουμε όπως μας τα σερβίρουν οι διάφοροι εχθροί του Χριστού και της Αναστάσεως και της ψυχής της δικής μας. Θα μου πείτε, τόσο σοβαρό θέμα είναι; Σας είπα ότι είναι σοβαρό το θέμα. Διότι αν η υπόθεσή μας φτάνει μέχρι του τάφου, τότε δεν χρειάζεται να ζήσουμε. Εκείνο που μας παρηγορεί και μας δίνει την ελπίδα και τη δύναμη είναι ότι δεν είναι η υπόθεσή μας μέχρι το άφημα. Δεν τελειώνει. Αλλάζουν τα πράγματα. Θα ξανάρθουμε στο είναι, ή το πιστεύουμε είτε όχι. Δεν πρόκειται να ρωτηθεί κανένας από εμάς.

Δεν πρέπει να μας λέει: «Κύριε τάδε, τι λέτε; Κύριε Παναγόπουλε, τι λέτε; Κυρία τάδε, τι λέτε; Κυρία ξέρω γω;» Τίποτα, άνθρωπε. Όσοι άνθρωποι είναι, τόσες γνώμες έχουμε. Ούτε ρώτησε κανέναν που μας έφτιαξε, ούτε θα ρωτήσει που θα μας ξαναφτιάξει. Το πιστεύει ο άνθρωπος ότι θα αναστηθεί, δεν το πιστεύει; Τότε γιατί πας στην εκκλησία; Εθεάθησαν άνθρωποι που παρηκολούθησαν την κηδεία του Χριστού και εφέτος, στον Επιτάφιο, οι οποίοι απορρίπτουν την Ανάσταση. Τότε γιατί πας στον Επιτάφιο; Τι θέλεις με έναν ο οποίος δεν έχει δύναμη και είναι απλώς ένας κοινός άνθρωπος, είναι γιος μόνο της Μαρίας και όχι γιος και του Θεού; Πού πηγαίνεις; «Άλλωστε έτσι το έχει η Εκκλησία». Ναι, η Εκκλησία όμως κάτι σε διδάσκει.

Τι λέει η Εκκλησία; Και σας προτρέπω να δείτε πόσο ανακόλουθοι είμεθα. Όταν γυρίζει ο Επιτάφιος από την περιφορά και εισέρχεται, έχει μια μικρή ακολουθία ακόμη. Ο δεξιός ψάλτης, αμέσως μόλις γυρίσουν μέσα, ανεβαίνει και ανοίγει και διαβάζει μια προφητεία από τον προφήτη Ιεζεκιήλ, από το 37ο κεφάλαιό του, στίχος 1 έως 14. Ξέρετε τι λέει εκεί; Τι είναι; Θα ξαναγίνουμε άνθρωποι. Αυτό διαβάζει. Ότι θα γίνουμε άνθρωποι ξανά. Θα πάρουμε τα κόκκαλά μας, τα οστά μας, τον σκελετό μας. Θα μπουνε νεύρα, τα ξυλοδέματα, τα σινάζια.

Αυτά είναι τα νεύρα του ανθρώπου μέσα. Άμα τα νεύρα του ανθρώπου χαλάσουν, ο άνθρωπος δεν κάνει για τίποτε. Θα μπει σάρκα, θα μπει δέρμα, θα μπει πνεύμα και οι άνθρωποι θα ξανασηκωθούν. Το είπε, το λέει η Εκκλησία. Πολλοί από εμάς τελευταίως κρατούμε και ένα μικρό εγκόλπιο της Μεγάλης Εβδομάδος στην εκκλησία, άλλη μια συνέκδημο, άλλοι μια σύνοψη κρατούν στο χέρι τους. Ανοίξτε το, εν ψυχρώ τώρα, όταν γυρίσετε σπίτι σας το μεσημέρι, κοιτάξετε στα γεγονότα της Μεγάλης Παρασκευής και φτάσετε στο σημείο εκείνο που γυρίζει ο Επιτάφιος και διαβάστε του Ιεζεκιήλ την προφητεία, να δείτε τι είναι, τον τρόπο που θα αναστηθούμε. Ευχαριστούμε. Γιατί το έγραψε ο Θεός εξακόσια χρόνια π.Χ.; Να μας κλέψει το πορτοφόλι; Να μας πάρει και τη γυναίκα;

Να μας πάρει τον άντρα; Τι να μας πάρει; Γιατί μας το έγραψε, να μας γελάσει; Γιατί; Και δεν θα το σβήσουν οι κύριοι, οι εχθροί του Χριστού. Ούτε το έσβησαν, ούτε θα τους αφήσει ο Χριστός να το σβήσουν. Και θα υπάρχει εκεί η μαρτυρία και θα είναι μια απάντηση σκλαστική σε εμάς: «Κύριοι, πλανάσθε, μη ειδότες τας γραφάς», διότι δεν διαβάζετε. Όπως είπα γρηγορότερα, ο άνθρωπος ξέρει τι γίνεται στη Σελήνη και δεν ξέρει τι γίνεται είκοσι δύο εκατοστά μέσα εδώ, στην πληθύντρια. Εμείς φταίμε που δίδουμε χώραν, διά της αγνοίας και της αδιαφορίας, το να συζητούνται και να λέγονται και να ακούγονται και να πιπιλίζουμε κι εμείς πράγματα τα οποία είναι τελείως αντίθετα προς το συμφέρον μας, και το πρόσκαιρο και το αιώνιο. Ωραία, πολλοί άνθρωποι

βλασφημούν τον Χριστό. Μα, και το πιστεύεις; Είσαι ο βλάσφημος. Αυτός πάλι ο θείος μου, ξέρετε τι μου έλεγε όταν συζητούσα, που κοιτούσα κάπως να τον διευκολύνω; Του λέω: «Εσύ δεν πιστεύεις στον Χριστό, δεν πιστεύεις στην Παναγία, δεν πιστεύεις στον Σταυρό, δεν πιστεύεις σ' αυτά. Τι τα βλασφημείς; Πώς; Άρα τα παραδέχεσαι». «Αχά», μου λέει, «τόσο βλάκα, ρε», μου λέει, «με περνάς, να βλαστημάω», λέει, «ανύπαρκτα πρόσωπα;» Ακούτε απάντηση που μου έδωσε; Εγκληματείς, λοιπόν, ευθύς. Διότι αν βλαστημάς τον Χριστό, την Παναγία, τον Σταυρό κλπ. και πράγματα αυτά που υπήρξαν, δεν μπορεί να βλαστημάς πράγματα που δεν παραδέχεσαι. Θα είσαι δυο φορές ένοχος, και από νουν και από ηθική, εάν τα απορρίπτεις. Τα λόγια τα ίδια θα μας κρίνουν.

Αυτό... είναι βασικά θέματα που πρέπει ο άνθρωπος, μαζί με την άλλη εκπαίδευσή του, την εγκυκλοπαιδική, την τεχνική, που είναι ανάγκη να καταρτιστεί, να βγάλει ένα κομμάτι ψωμί να ζήσει, να βάλει ένα κεραμίδι να ζήσει από κάτω και να έχει κανένα ρούχο να ντυθεί, να κάνει το σπίτι, την οικογένειά του, και έχει ανάγκη εξόδων, θα βάλει όμως και αυτό το κεφάλαιο, το πνευματικό. Δεν μπορείς την ψυχή, άνθρωπε, να τη λογαριάζεις και να της συμπεριφέρεσαι σαν αγκατσιασμένο γατί και το πετάς εκεί πάνω. Όμως η ψυχή... Όπως έλεγε ένας Αμερικανός που είχε έρθει, είχε πάρει ένα κόκκινο άλογο στο χωριό εκεί και καθόταν δυο ώρες την ημέρα και έκανε ξυστρί και ιπποκομία στο άλογο και το περιποιείτο. Στην εκκλησία δεν πήγαινε. Πέρασε, λοιπόν, μια μέρα ο παπάς. «Ε, κύριε Νίκο», του λέγει, «κάθε μέρα σε βλέπω και το περιποιείσαι

το ροΐ, έτσι το λέγανε στη γλώσσα τους το κόκκινο άλογο. Μπράβο, μπράβο. Για την ψυχή σου τι κάνεις, τι φτιάχνεις; Πώς την περιποιείσαι αυτή;» «Ω, μιλάς τώρα για ψυχή». Άλογο έβλεπε, την ψυχή του δεν την έβλεπε, την ψυχή του δεν την έβλεπε ο άνθρωπος. Όταν ο άνθρωπος φτάσει, λοιπόν, σε αυτό το κατάντημα, να μην ενδιαφέρεται για εκείνο που έχει αντοχή και πέραν του τάφου... Ο άνθρωπος που δείχνει τόση γνώση και φροντίζει να πάρει όλα εκείνα και να κατακτήσει, τα οποία δεν παθαίνουν φθορά, όπως κάνουν οι Εβραίοι: χρυσό, λέει, να αγοράζετε, όχι διαμερίσματα, λένε οι Εβραίοι, χρυσό. Και εμείς κοιτάζουμε, αν έχουμε δύο δεκάρες, να τις επενδύσουμε σε ένα νόμισμα σκληρό, ξέρω εγώ, στο δολάριο, στο μάρκο, δεν ξέρω τι άλλο

μπορούμε να πάρουμε, ώστε να το εξασφαλίσουμε. Να κάναμε το ίδιο και για την αθάνατη ψυχή μας. Αλλά έλα που έχει ταφεί και δεν ξέρει ο άνθρωπος αν έχει ψυχή και δεν τη διακρίνει ούτε στον εαυτό του ούτε στους δικούς του. Λέτε στον πατέρα και τη μητέρα, κόπτονται αν γυρίσει ματωμένη η καμιζόλα το μεσημέρι στο σπίτι, λερωμένο το καινούργιο φόρεμα. Αν γυρίσει διεφθαρμένη, δεν το πιάνει. Τη βλέπει σαν ντεκόρ, τη βλέπει σαν αντικείμενο, τη βλέπει σαν πλησίον θάνατο. Μα τι είναι επιτέλους αυτή η ψυχή; Λέγει ο Ιώβ στον Κύριο: «Τι είμαι», λέει, «επιτέλους, Θεέ, που με κυνηγάς όσο εγώ πεθαίνω για σένα; Φαντάσου τι είσαι». Κανένας οικονομολόγος δεν είναι ικανός να πιάσει το μολύβι στο χέρι

να μας πει πόσο αξίζει η ψυχή του ανθρώπου. Αυτός που την έφτιαξε, ο Χριστός, είπε: «Εάν κερδίσεις τον κόσμο όλο και ζημιώσεις την ψυχή σου, τι ωφελεί;» Όλα αυτά θα μείνουν εδώ. Οτιδήποτε κι αν γίνετε στον κόσμο, αν γίνετε όμως χριστιανοί, επιτύχατε. Θέλετε να γίνετε Ωνάσηδες; Ούτε το όνομά του δεν υπάρχει σήμερα. Ξέρετε ότι δεν υπάρχει το όνομα Ωνάσης στην πραγματικότητα. Ο γιος του, ο οποίος μπορούσε να διαδεχθεί, απέθανε πρώτα από τον ίδιο. Αυτό είναι το θέμα, ποιος θα γίνει, πού θα φτάσει, αν χάσεις την ψυχή σου θα...