The Worth of the Church

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Fathers and beloved brothers in Christ, I do not know whether you have ever reflected on our coming into this world. Many people have never considered this question, because they occupy themselves with other matters.

On this occasion, since we are still within the season filled with the influence of the Resurrection of Jesus, I wanted my subjects to center on these great events, and more specifically on the teaching of Jesus.

If a person reflects deeply and understands that he did not come into the world merely to live, but came into the world to die—and that he dies in order to live—because this kingdom comes to an end, while that Kingdom never ends, then his life will first of all change for the better, and through this temporary life he will also secure eternity. Compared with eternity, a person remains in this world for only a very short time. Yet if he lives rightly and makes good use of the time of his sojourn here,

he will gain eternity. One might say that the time a person lives here is the briefest of moments, even if he lives as many years as Methuselah. However many years Noah lived—nine hundred and thirty years—or Methuselah—nine hundred years. Shall I go further and say that a person might live for a million years? Compared with eternity, even a million years lived here are nothing. Yet this short time we have here bears fruit in eternity. One day, whether we like it or not, whether we believe it or not, we shall depart from here. No one will be able to keep us here, however great we may be in this world.

However greatly we may have influenced human knowledge, science, or the lives of others, before death and before Jesus, the Lord of death, we are small. It is as though someone were told, “Little one, come and give an account.” Who are you? Napoleon, Alexander the Great, Stalin, Roosevelt? Who are you, great man who passed through this world? Before death and before Jesus, you are small. “Little one, come and give an account.” There will be no saying, “I cannot,” “Leave me alone,” or “I have no time to prepare.” Our God has hidden two things from man—or rather, properly speaking, three: when a person will die, what he will die from, and when He Himself will come.

A person does not know these things; God has hidden them from him. In view of these three unanswered questions, he must be very watchful in his life. I do not know when I shall die; I know only that I shall die. Therefore, I must be ready at every moment. I do not know what I shall die from, because if I knew, I would die of fear before my death came. Nor do I know when He will come. From his own days Paul was saying, “We who are alive, who remain,” and he said “we,” including himself. Even then they were awaiting the Second Coming. Yet this fear of death is absent from people; and when I say fear...

I do not mean the fear that says, “I am afraid; I shall die and be lost,” and so forth. That is not what I mean. Fear means taking something seriously. I fear God: I take God seriously. I fear death: I take death seriously, because death is the end. After that I have no time left to put things right, to gain anything, or to labor; everything is over. This is why a person must reflect deeply and take care to make good use of the time of his sojourn here. Time was not given to man so that he might conquer the earth. Man is not a permanent resident of the earth; he is a sojourner upon it. As I told you, he did not come to remain here. The fact is that man came in order to depart.

He departs in order to remain there, in the longed-for homeland for which we pray even at the final hour of our death: “making Paradise once again our longed-for homeland.” Therefore, whether a person is insignificant or great, successful as we say, educated or uneducated, he must always keep the hour of his death in mind. From the moment Christ died and rose again, death is no longer immortal. By saying that death is not immortal, I mean that it is no longer something that can terrify us. Through Christ we put death to death; we trample death underfoot, as the hymn says so beautifully: “trampling down death by death, and granting life to those in the tombs.”

Death cannot threaten us. Yet how a person will live here, so as to find himself there, depends upon him. Pass that way we certainly shall. One day eight hands and eight feet will come together and carry us where we do not want to go, to that place that makes us knock on wood whenever we hear of someone’s death. They will carry us there whether we believe it or not. The question, however, is what state I shall be in when I depart. That is the issue, and it depends upon me; everything else depends upon God. Moreover, since Christ has risen, we too shall rise. This is something else that should deeply concern us. For when a person rises in the new body that Christ will give him,

he will find within it whatever he himself has placed there. When a person dies, he gives the grave something to keep for him. And what does the grave keep? In some cases it keeps doves, and in others it keeps ravens. If a person departs from here—if the hour of death finds him ready, as the Church says, clean, repentant, having confessed, having received Holy Communion, and with the Psalter in his hand—then he deposits in that bank, in that strongbox called the grave, a white dove, pure white. At the Resurrection, that dove will enter the body once again, and the person will rise again.

The unbelieving, indifferent, unrepentant person—the one who has neither confessed nor received Holy Communion—will also deposit something in that treasury called the grave. But he will deposit a raven, a blackened soul. And on that coming day this blackened soul will enter the body. Therefore, each person is responsible for what his body will contain on that day. Christ will bring about the Resurrection; He will ask no one’s opinion, for there are as many opinions as there are people in the world. Christ does not ask anyone about this. He Himself will bring about the Resurrection. But what will be inside that risen body is the person’s own responsibility. Let everyone, then, reflect upon his sojourn here. Let him attend carefully to the Church and her texts.

Let him attend to the feasts, not keeping them merely on a material level, but raising them to the spiritual. We are still under the influence of the proclamation “Christ is risen,” which, as you know, will continue to be heard until the Ascension. That Christ has risen is a great event; it is the assurance that I too shall rise, and that you too shall rise. But the question is how a person will rise. Will he rise on the right or on the left? At the Resurrection and the Judgment, will he hear, “Come, you blessed,” or “Depart, you accursed”? That is a matter for each person. If, then, a person understands that the grave is not the end, as some suppose, but that the grave is the beginning, a station on the way into a life

that has no end, then surely he will take care to move beyond theory and, when all is said and done, to live in such a way that whether his death comes suddenly or naturally, the camera lens of death will find him in a state that will allow Christ to say to him on that coming day, “Come, My blessed one,” and not, “Depart, My accursed one.” This, however, depends upon us. Someone may say, “What you have told us so far is all very well; but how and where can we attain these things?” A person cannot secure the good ordering of his soul outside the Church.

Whatever his birth may be.

A person may be regarded as the kindest of all, someone thought to perform more good works in the world than anyone else; but if he has no relationship with the Church, the Orthodox Church of Jesus, he will not behold the face of God. The road from the coffeehouse does not lead to Paradise. The road from the marketplace does not lead to Paradise, nor the road of carnal embraces, corruption, the cellar, gambling, and so on. None of these roads leads to Paradise. Only from the Church does the road lead toward Paradise. I do not know whether you have ever noticed the arrangement of the church building. The Church contains many beautiful symbols. First of all, when someone approaches...

The veil in Solomon’s Temple symbolized sin. When Christ said upon the Cross, “It is finished,” the first miracle connected with this took place: the veil was torn from top to bottom. This veil is represented by what is called the Holy Doors. Why are they called Holy? What makes them different from the others? Are not the northern door and the other door over there, on the right, the southern door of the sanctuary, also doors leading into the sanctuary? Why should this one be called Holy? And why is there an archangel on one side with a sword in his hand, and another archangel on the other side, also with a sword in his hand? Why? When you went to church—if you went—did you ever look? Did you ever ask why?

Will you try to enter that way, by a path of your own choosing? The angel forbids it. Will you try to enter by the other side? The angel bars the way. “Why, angel?” You must go through the middle. You cannot pass here. You must go through the middle. You must pass through the Holy Doors. Why are they called the Holy Doors? Because through them souls enter and return to Paradise. Have you ever thought about that? Do you know that within the Church you will put your life in order? There you will change the garment of your soul. There you will once again put on the white robe that you surrendered to the Holy Son. There, upon the Holy Altar Table, is the fatted calf. There you will enter into communion with your Christ, so that you may become fit for the Kingdom of Heaven. Has this ever concerned you?

He says, “Come, inherit the Kingdom of My Father.” We are to inherit it? But are we children of the King? A kingdom requires royal children. Are we royal children? People, supposedly speaking with humility and making humble declarations, say, “I am nothing; I am a worm.” Really? Then how will such a person enter the Kingdom? Can someone enter the Kingdom of Heaven simply because he performs good works? He cannot. Something else is needed together with good works. A person’s good works are his luggage, the suitcases he takes on his journey. But to travel, it is not enough to have a suitcase.

He must have a ticket in order to take his luggage with him. This ticket for the Kingdom of Heaven, and for a person’s entrance through the Holy Doors, is issued by the Orthodox Church of Christ alone. No one else and no other church can issue it. Everyone else speaks only about this present life. Only the Orthodox Church and her Head speak also about the life to come. Everyone else sees only as far as this world. I do not know whether you have been to the Holy Land, to the place called Jerusalem. If you go there, or if you have already gone, you will find the tomb of our Christ empty.

His tomb is empty. But if you go to find the tomb of the leader of the Muslims, you will find him confined in Mecca. Muhammad is there in his tomb. If you go to find the leader of the Buddhists, the Buddha, you will find him confined there in his tomb. If you go to the other so-called leaders—whether his name is Luther, Russell, pope, or whatever else—they are all in their tombs. Only the Head of the Orthodox has an empty tomb. And that tomb is an assurance for me that, just as our Head rose as the firstborn from the dead, so I too shall rise on that coming day. They cannot give such an assurance. But in order for me to rise,

I must have royal blood flowing here in my veins. I must put into practice what Christ says in the sixth chapter of John: “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him; and I will raise him up on the last day.” Therefore, a person who has no relationship with the Orthodox Church, a person who has not been baptized—or who, though baptized, has stained his Baptism and does not care to keep his baptismal garment white—has no entrance into the Kingdom of Heaven, no matter who he may be in the eyes of the world. It is only in Christ’s Orthodox Church, by making use of the

Mysteries that the Church possesses. Only there is salvation and all that is necessary for salvation; and from there a person journeys toward the Kingdom of Heaven. If you remember the parable of the Good Samaritan, when that blessed man traveling down from Jerusalem to Jericho fell among thieves, the one called the Good Samaritan placed him on his own animal and brought him to the inn. There he took out and gave the innkeeper—how much was it?—two denarii. “Take care,” he said, “and tend this wounded, half-dead man.

Whatever more you spend, I will repay you when I return.” He did not take him to a coffeehouse, as I said; he did not take him into the countryside or to a university. He brought him to the inn and entrusted him to the innkeepers. What is the inn? It is the place that receives everyone: the Church of Christ. And who are the innkeepers who, on Christ’s behalf, have undertaken the healing and full recovery of the faithful when they fall among thieves, into the hands of Satan? The clergy. There is no salvation apart from the clergy. And this is not a question of the personal quality of the clergy, as though a good and well-respected priest saves people while one

who has sinned does not. No. Does Holy Scripture say anywhere that Judas did not work miracles? Judas worked miracles just as the others did, regardless of the fact that he was Judas and came to such an end. I say this because many people remain far from the Church on account of the clergy’s alleged misconduct. That is a fundamental mistake. As the divine John Chrysostom says, “God does not ordain everyone, but He works through everyone.” When an Orthodox priest or bishop puts on his vestments, he is an angel. When he removes them, he too has his sins. But he too repents and goes to Holy Confession. Just as we have our confessors, so the clergy have their own spiritual fathers.

Therefore, no one should ever imagine that he can remain outside and reach the Kingdom of Heaven on his own. He must pass through the Holy Doors. You will come here, and Christ Himself will come forth in the person of the priest, the bishop, or the deacon and say to you, “Draw near with fear of God, faith, and love.” There you will enter into communion. Holy Communion means divine communion. There you will receive the Blood of God the King and place it within your veins, and in this way you will become a child of the King. Without the King’s blood, how can you inherit a kingdom? You must be a royal child to have a right to the Kingdom. A kingdom is inherited by the King’s children, not by ordinary mortals.

You must be of royal blood, as they say, in order to inherit. You must be a prince. The Christian is a person of great dignity, and the Christian’s calling is great—one that neither angels nor archangels possess. For we receive God in Holy Communion, while the angels and archangels minister to us. They are “ministering spirits sent forth to serve those who are to inherit salvation.” I have a guardian angel for my soul, given to me by Christ through His Church from the day I was baptized. Do you not read Compline at home in the evening? Do you not also read the beautiful prayer to your angel? “Holy Angel, who stands beside my wretched soul and my afflicted life, do not forsake me, a sinner.” Do you acknowledge that an angel is beside you? Do we truly fear God, my beloved? We have failed to take notice.

These are great privileges. “I am a worm,” you say. Why are you a worm, since you have been baptized? How can you bear “the seal of the gift of the Holy Spirit” and still be a worm? You only say the words, “I am a worm.” But if someone steps on the sore spot of your ego or your self-interest, you immediately rise up, slipper in hand, shouting, “Do you know who I am?” You become fierce. You say you are a worm, but you do not truly accept it. So, in brief, with what I have said by way of introduction, I want to call your attention to the Church. There is no salvation outside the Church. When a person is born and comes into the world, Christ, through His Church, receives that person who has come into the world, even though he is alive and young,

yet half-dead, like the man who fell among thieves. He is alive in body but dead in soul. For it is written: “Behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me.” This person, then—this living dead man—comes into the embrace of the Church. He is buried in Baptism, and he rises again. Baptism is burial and Resurrection. It is not merely a social bond between families; it is not to be made an occasion for sin or personal advantage, as we have reduced it to. It is a great and solemn reality. A dead man who has come into the world is buried in the likeness of Jesus’ death and rises again. From that moment onward, he must guard this gift, by which Christ transformed the black coal of his soul and made it glow red.

If we do not understand the role of the Church, it is only natural that we should remain outside; and if we remain outside, the wolf will devour us far from the Church. Let no one ever entertain the thought that the Church is unnecessary or that the Church has supposedly fallen into error. The Church does not fall into error. Besides, as the divine John Chrysostom says so beautifully—yes:

“It is better to be mistaken with the Church than to be correct outside her.” You sit outside and think that you know everything? Even if the Church could fall into error, the Holy Spirit would not abandon her, nor would Christ allow her to remain in error. It is better to go with all those who are supposedly mistaken, yet remain with the Church—whose Head is Christ—than to remain outside and imagine that, by following your own opinion and some private path of your own, you will reach the Kingdom of Heaven. You will not. You must pass through the Holy Doors here.

Here you must go toward the apse, where the icon of the Theotokos, “She Who Is More Spacious than the Heavens,” stands behind the Holy Table in the place once occupied by Eve, so that you may return to Paradise. There is no other way. Sadly, much mud has been thrown at our Church today. Much mud has been thrown at our clergy today. And to some degree we too are responsible, because not only are we insufficiently prepared to answer those who speak against all that is sacred to us, but we often join in. If someone accuses the Church of one thing, we add the whipped cream and the cherry on top and turn it into something far worse. We add to the accusation instead of covering our brother’s fault. Because of us, my beloved, the time has begun

when churches and priests will become fewer; and then we will understand the damage caused by our tolerance and by our tongues. A person will not understand the Church, the power found there, and how necessary she is for humanity until he dies—until he dies and no priest can be found to bury him. For the Church receives him and sends him on his way: “Blessed is the way in which you shall walk today.” The Church will continue to commemorate him afterward. The Church will remove a particle for him at the Proskomide. The Church will then place it into the Blood of Christ and say, “Wash away, O Lord, by Your precious Blood, the sins of those commemorated here.” And I take this opportunity to tell you:

The greatest relief, the greatest benefit that can be given to a departed person comes at that moment when the priest—the sinner, supposedly, whom we condemn—places these souls into the Holy Chalice with the Blood of Christ. Saint John of Euchaita says that a person’s lantern should go before him while he is alive: that is, he should set everything in order so that he will not be afraid when death finds him. Yet often, he says, even when the lantern comes behind, at the end of the procession, it still gives light. He is speaking of the help given through memorial services and, above all, through the offering that a person brings to the Church and from which the priest removes a particle at the Proskomide. Thank you.

It is the particle offered for someone who has died. If a person loves his departed ones—his parents, siblings, and relatives—he should do this for them. And even if he does not love them, if he at least loves himself, he should care for his own soul and leave those who come after him an understanding of what the Orthodox Church is and what the Orthodox clergy are. Apart from our own friendly opinion, we also have testimony from heaven. Ask a demon-possessed person to tell you what the Orthodox Church is. Go to Saint Gerasimos on Kefalonia and listen to the demons.

Ask what an Orthodox priest is. Go to Saint Nektarios of Aegina, who also has grace against unclean spirits, and hear the demon confess the truth about the Orthodox Church and the clergy. “But the priest is sinful.” The sinfulness of the clergy is never taken into account in the Mystery. Of course, if he too, being human, sins and does not repent, he will have to answer to the Lord on the day of Judgment. But that is one matter, and this is another. When I receive Holy Communion from his hand or kiss his hand, I kiss the hand that serves God. Many people refuse to do this. They try to take the antidoron from the candle stand and leave. They do not want to receive it from the priest’s hand. Yet if they had spiritual eyes,

they would see that hand covered in blood, because it has divided their God in the Divine Liturgy. And you hear Satan cry out, “Priest, why are you slaughtering their God?” because he sees what is happening. We are not bored when we go to Church, because we know what takes place there, how greatly we need the Church, and how much we must support her with our prayers—and even give our blood for her, because the Church gives blood and asks for blood. Priests have begun to grow scarce; their numbers are diminishing. Things are not going well. The city produces generals, lawyers, engineers, astronauts—it produces every profession imaginable. But it does not produce priests. Woe to us. The number of priestly vocations...

should be proportionate. Christ gives each person his particular talent. You see a child arranging little soldiers, and gradually you realize that he will become a general. You see a girl sewing and know that she will become a seamstress. You see another child taking things apart and repairing them with a screwdriver, and you know he is headed toward engineering. In the same way, you can recognize a calling to the priesthood. You see a child putting on a makeshift phelonion and turning a milk tin into a censer. In every other case, no one places obstacles before these developing talents—the future generals and engineers. But if a child puts on a little phelonion and takes a milk tin to use as a censer, his mother is the first to scold him, followed by his father, godparent, uncle,

the neighbors—everyone. No one obstructs any of his other inclinations. But when he wants to put on a cassock, everyone rises against it. Heaven will be brought down and earth turned upside down. “He wants to become a monk? Oh, no! To become a priest? What a shame for such a fine young man! Why wear black?” Very well—let them come and bury you tomorrow. Go on, and tomorrow, when there is no priest to bury you, then we shall talk. This is why we will be punished even in this world: because we do not love the Church, do not support her with our prayers, and do not offer our children—or ourselves—for the service of Christ.

If the President of the Republic asked us for a son, we would walk him all the way to Athens ourselves. But if Christ asks for him, every demon on earth will stir up resistance to keep him from going to serve the Word of God. How, then, can you offer nothing to the Church? You have a child, yet you do not give him to the Church; you give him to the State.

Then you accuse the Church of having no people worthy of your intelligence and education. You who claim to love the Church, you who demand worthy clergy—offer your own child so that Christ may prepare him for such a place. Why do we not do this? We will have to give an account. By your own words you will be judged. There is no salvation outside the Church, my beloved. Christ is in the Church. Tomorrow or the day after, you will go...

Tomorrow or the day after, you will go to Church. Listen carefully to a detail mentioned there: the man who had been paralyzed for thirty-eight years was healed, yet he did not know Christ, and Christ withdrew. But afterward the man went to the Church to thank God for sending the One who had healed him, and there he found that same One—Christ. Christ is there. Do you want to meet Christ? You will meet Him there, in the Church. Do you have needs and problems? Go there, to the Church. Human problems, and especially problems of the soul, are not resolved outside the Church. Christ shed His Blood for this Church, and He has preserved it to this day for the sake of the few.

The others seize the opportunity to come into the church courtyard, take the light, and then steal away to eat their Easter soup. They do not remain for the Resurrection service. If their mother were rising from the dead, they would stay. If their mother-in-law were rising, they would stay. But now that Christ has risen, you leave! I do not know whether such things happened here; I did not see them. But I know that Satan’s tricks are the same everywhere. One father was leaving with his child just as the dismissal was given and “Christ is risen” was proclaimed. The child was twelve or thirteen years old. “Come on, little George, let’s go.” But the boy heard these words being said in the prayers: “Let God arise, and let His enemies be scattered; and let those who hate Him flee from before His face.” “Father! Father!”

he said. “Do you not hear what it says?” “What does it say?” “It calls us enemies because we are leaving! God arises, and they flee. Where are we going, Father? Are you not afraid?” The father was shaken. “All right,” he said, “we will leave another time.” The child reminded him that by leaving, we make ourselves like the enemies who flee. David spoke these words one thousand and fifty years before Christ, yet this is precisely what we do during the Resurrection service when we refuse to remain for the Resurrection. Stay! Are you hungry? Is someone threatening you? Who is driving you away? The devils are driving you away. The devil does not want a person in the Church. He does not want him to go to Church early in the morning; and if he lets him go at all, he will send him after the second bell, after the Gospel, during the Lord’s Prayer, or at the final dismissal. Even if he lets him go from the beginning, he will keep him from reaching Holy Confession and send him to Church burdened with sins.

When sin stands between us and God, it becomes a screen before us. Christ opened that veil for us, yet we go and set sin up there again, and then we cannot pass through. All these things are found at the Holy Altar. Christ has done everything on His side through the Cross, and He will continue to do so. But how highly do we value what Christ has established and given to us? I do not know how you think, how you feel, or how you conduct yourself in the face of death and eternity. If these things matter to us, let us ask and learn the purpose of the Church, and let us fear, because God is long-suffering, but He does not forget.

The Greek word for “long-suffering” means that God keeps His wrath far away. He postpones my trial and also postpones my punishment. And if I make good use of metanoia—repentance—I am saved. So I have told you: the person who does not come to know Christ before the Holy Doors and is not united with Christ there through Holy Communion would have been better off never being born. For what purpose was he born? Merely to eat God’s okra and eggplants, or His calves and chickens? He gains nothing from that. Eternity is the goal: to labor here as one ought, so as to gain life there. I repeat, salvation is accomplished within the Orthodox Church. The Church is under attack, and precisely because she is attacked, we must understand this:

She must be doing something right. Have you ever seen children throwing stones at a walnut tree or an orange tree that bears no fruit? They do not stone it, because there is nothing on it to knock down. So if our Orthodox Church is being stoned in this world, that means she possesses something. Something is happening there that does not serve the devil’s interests. Here a person must be truly awake—not a trickster, not a schemer, not merely street-smart. In Greek, the word for “clever” suggests someone awakened from sleep. He must not allow Satan to lull him into the dark sleep of sin. That is what it means to be awake: awake from sleep, awake from sin. A truly discerning person grasps what is at stake. Should he close his ears?

When he hears the bell, he should spring to his feet and be unable to remain seated, as though his chair and his bed were covered with nails. And he should not come whenever he pleases, whether morning or evening, arriving halfway through the service at whatever time suits him. When you are invited to a banquet, you do not arrive at the end, after the plates have been cleared away. Naturally, you come from the beginning. When you go to see a play that deeply interests you, you are there from the beginning. And if you miss the beginning, you stay afterward to make up what you missed. Only when you go to Jesus do you go your own way, at your leisure, whenever you please. “The third bell has rung!” What of it? Were the first and second bells not meant for you? Were they meant for the priest?

Whom were they meant for?

These are fundamental and universal matters that, in one way or another, concern us all. I repeat: I have not lived among you. I did not go to Church here with you. I do not know what you have been doing or how you have conducted yourselves, so I cannot speak on the basis of that. Still, this is what I have to say. Never forget, day or night, to thank God that, after so many sins, Orthodox churches still remain standing and that clergy still exist—even if they are few and whatever their shortcomings may be—to act as salt and to stand as a force confronting Satan. This depends on us and on no one else. God desires all people to be saved and to come to the knowledge of the truth, but our response depends on us. God forces no one, and He saves no one against his will. Let us not be deceived by the words of the world.

Pay no attention to what the world says about us. Do not even listen to what your logismoi—your intrusive thoughts—say about you, because they will always make you out to be better than someone else. Do not listen to those around you. Do not listen to the little wife, the dear husband, the girlfriend, or the friend. At any given moment, four or five different opinions exist about every person. You are hearing and seeing me for the first time. Some of you send me to Paradise, and others send me to Hell. But wherever you send me, I am not going there on the strength of your judgment.

One verdict says, “Panagopoulos belongs in Hell”—the whole man, of course. Another says, “Panagopoulos belongs in Paradise.” But neither verdict will be accepted at the final gate.

My friends, acquaintances, and those who have known me from earlier years also have an opinion different from yours. That is natural, since they know me more closely. They too issue their certificate about me, but it will not be accepted. My wife, my children, my family, those closest to me, and my coworkers know me from yet another side, so they have a different opinion as well. They too issue a certificate, but it will not be accepted either. And I, who know still other sides of my life, could draw up my own certificate if called upon. But that one will not be accepted either.

What matters is not what you say, what I say, or what two friends say. What does He say about me at this very moment? That is the question. What does He say about me at this very moment—and, by extension, about all these things? You may hide them, manage to cover them up, conceal them and bury them, but God is not deceived. He will uncover you. He knows everything: what is hidden and what is manifest, what came before, what is happening now, and what will come afterward. He knows everything. All things lie naked and exposed before Him.

When you go into His Church and stand there with your hands reverently folded, remember this, if I may put it this way: He is like one who sees with X-rays. He looks through you and examines you. He knows where you were yesterday. He knows how you have ordered everything within yourself. He knows how you feel and what your disposition is toward others. He knows you. He stands at the Holy Doors and looks at you. Ah, how little fear of God we have! Many of us would not go to Church at all; we would be terrified. We would not enter the Church for a wedding, a Baptism, or anything else if we could see Christ’s sleepless eye searching us from head to foot, bearing with us as we enter, still bearing with us when we come without metanoia, without Holy Confession, without reverence, and without love.

Whether we receive Him in Holy Communion or not, we tear Him apart—and You endure so much, O Lord! But for how long? This should concern you above all: “My God, has the cup perhaps overflowed? Will Your indignation overtake me today? Lord, I am fallen, and I must face Your wrath and Your justice.” This should occupy your thoughts first. Since the subject has arisen, let me tell you something about the Church for you to remember. When you go to Church, look around at the icons hanging there. Look also at the iconostasis: at the icon of the Most Holy Theotokos, of our Lord, of the honorable Forerunner, of the patron saint of the church, and so forth. You will see that almost all the icons around the church—including those of Christ and the Most Holy Theotokos—have an oil lamp burning before them.

Now look at the bishop’s throne, where our Lord is depicted. Why is there no oil lamp there? Why do you place a lamp before this icon but not before that one? Are you being stingy over a few drops of oil? Have you ever seen a hanging oil lamp before the bishop’s throne? Have you ever entered one of our monasteries or churches and found one there? Why not? Nothing in the Church is accidental. What you see is arranged to remind you of spiritual truths. So why do the Most Holy Theotokos and Christ have oil lamps before their icons here, while Christ on the throne does not?

Mercy. We say, “Through the intercessions of the Theotokos, O Savior, save us.” Do we say it or not? Then we turn to Christ: “Save us, O Son of God.” And when a person believes, practices metanoia—repentance—makes Holy Confession, and comes to receive Holy Communion here before the Holy Doors, salvation is brought about. Through the intercessions of the Most Holy Theotokos, Christ saves the person by His Body and Blood. But when a person does not repent; when the intercessions of the Most Holy Theotokos, his own prayers, his metanoia, and his Holy Confession have not obtained mercy for him, then one day the curtain will fall. And the soul that could have found mercy and salvation here will enter into judgment and face divine justice.

For the throne represents judgment, and at the judgment there is no mercy. That is why no oil burns there now. Woe to you if you fall into the hands of divine justice. The Lord says, as it were, “I am waiting for you here one day.” Make haste to set your affairs in order here, before the Holy Doors. Repent, make Holy Confession, and come here to find Christ, who offers Himself to you, so that you may be saved. Otherwise, they will carry you here by force and bring you before the judgment. Then nothing will avail you. The judgment is without mercy. It is His judgment. When a person understands this, he will fall down in terror. What am I before God? I am a beast. Have you noticed the pickaxe, or axe, at the bottom of the icon of the honorable Forerunner? What is it? It is the justice of God, resting for the present.

His hand must take up that axe before it can cut. Our Christ has not yet taken up the axe. He is long-suffering. He has not yet taken it up to clear the threshing floor. Woe to us if He does. Woe to us if He does! We ought to tremble. We ought to lose sleep at night. If we understood what sin means, and that one sin crucified this God—one sin—we would be very different. We would not live as we now live, nor do the things we now do. These are only some of the things one person can tell another, so that he may understand the grace of God more deeply: what grace does for humanity, where God has entrusted it to human authority, and how it is administered by ordinary people.

People demand that the clergy be angels before they will go to Church. You want him to be an angel, do you? Do you not thank God that He entrusted this ministry to your fellow human being—to someone who bears flesh and has weaknesses, so that he may have compassion on you, who also have weaknesses? If God had appointed an angel to hear our Holy Confession, no one would dare approach him. You would go to the angel and say, “I killed my own children; I ended their lives.” And the angel would answer, “What? I know nothing of such things.”

A hyena does not do such a thing. A lioness does not do it. No wild beast does it—and yet you do it, O man.

Thank our dear God for placing us in the hands of human clergy—men clothed in flesh, who know our weaknesses and temptations. They know how easily we can be deceived, evade responsibility, tell lies, and fall into despair, and so they show us compassion. Otherwise, our birth would have been in vain. All these things have been established and set in place within the mercy of God and the love of God. So let us thank God for what He does for us: that He still keeps these churches open and still gives us clergy. And let us pray. Prayer is like an umbrella: may God protect these men, so that they may be able to help us both in this world and in the next. Perhaps you have heard these things before.

But even if you have not heard them, pay attention to them. God is good. At this moment, I am serving as an irrigation channel, and you are the trees being watered. But it is Christ who sends the water into the channel, so that both the channel and the trees may receive it. He knows what each person needs. He knows where each person is weak. Christianity is not merely a matter of good behavior. This does not mean that we should be harsh or unapproachable, but the most important thing for a person’s salvation is to have a living relationship with the life-giving Mysteries

of the Church of Christ. Do you know what the wound in Christ’s side is called? Life-giving. What is the tomb of our Lord called? The Life-giving Tomb. What is the Precious Cross called? The Precious and Life-giving Cross. What is the artos—the blessed bread—upon the Holy Table called? The Bread of Life. Everything here is about life. But are we truly alive? That is the question. Are we alive within, my children? Truly? Or do we merely possess the same kind of life as the birds, the animals, and the reptiles? Do you know that there are people who are alive and yet dead? Do you know this? You hear it in the Gospel reading during Holy Unction.

One of the disciples learned that his father had died and asked Christ for permission: “Let me go and bury my father.” Christ said, “No.” “My father? Then what will happen to him?” “Let the dead bury their own dead.” There are plenty of people back in your village, dressed in their finest, who can bury your father. Have you ever noticed what the father said to the elder brother of the prodigal son? “This brother of yours was dead and is alive again.” But how was he dead? He was healthy and strong, enjoying himself with his women. That is precisely the point. Away from God, a person is the living dead. Away from the Mysteries, away from the clergy, away from Holy Communion, away from

confession, a person is both alive and dead. Do you remember what was written to the bishop of Laodicea in the Apocalypse? “You have a name that you are alive, but you are dead.” People become walking cemeteries. And yet, unfortunately, we are so generous with our praise. “How are things at home?” “Glory to God, everything is fine.” “How are the children?” “Glory to God.” Can you tell me why you are glorifying God? What good are the children doing? Do they attend Church? No. Do they confess? No. Do they fast? No. Are they chaste? No. Then why do you glorify God? Because they have a job, have bought themselves a car, and go around with their girlfriends and boyfriends—is that what glorifies God? Woe to us on the day we mock God. Thank you.

Our flags ought to be flying at half-mast that day. There are so many of the living dead among us. People who have no relationship with the Church, no relationship with the Mysteries—especially the supremely loving Mystery of metanoia, repentance, and confession—people who do not attend Church and do not receive Holy Communion after proper preparation, are the living dead. They should implore God to be longsuffering and to wait for them, so that they may make good use of His longsuffering and kindness and finally repent. Saint Arsenios, at the age of ninety-four, constantly repeated this short prayer: “Lord, grant me more time, that I may make a beginning of repentance.”

And he even had a raising of the dead to his credit.

He would say, “Grant me more time, that I may make a beginning of repentance,” because day and night a person falls, whether in word, deed, or thought. Therefore, he must rise again. And how will you rise? Through this loving Mystery which Christ established at Pascha through the Holy Spirit. Christ said: “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.”

Πατέρες, αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί, δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ ο ερχομός εδώ στον κόσμο, γιατί πολλοί άνθρωποι δεν το έχουν θίξει το θέμα αυτό και για άλλα θέματα απασχολούνται.

Ήθελα επί τη ευκαιρία αυτή, και διότι βρισκόμεθα μέσα στον χρόνο αυτόν που επηρεάζεται ακόμη από την Ανάσταση του Ιησού, τα θέματά μου να είναι γύρω από αυτά τα μεγάλα γεγονότα και πιο συγκεκριμένα από τη διδασκαλία του Ιησού.

Εάν ο άνθρωπος φιλοσοφήσει ότι δεν ήρθε στον κόσμο για να ζήσει, αλλά ήρθε στον κόσμο για να πεθάνει και πεθαίνει για να ζήσει, διότι της βασιλείας αυτής έρχεται τέλος, της βασιλείας εκείνης ούτε έρχεται τέλος, αν λοιπόν αυτό το φιλοσοφεί, θα αλλάξει η ζωή του επί τα βελτίω, πρώτον, και θα εξασφαλίσει και την αιωνιότητα με βάση την προσωρινότητα. Πολύ λίγο καιρό μένει ο άνθρωπος στον κόσμο αυτόν εν σχέσει με την αιωνιότητα. Όμως, εάν πολιτευτεί σωστά και αξιοποιήσει τον χρόνο της παροικίας του εδώ,

θα κατακτήσει την αιωνιότητα. Είναι στιγμή ολιγίστη, θα μπορούσε να πει κανείς, ο χρόνος αυτός που ζει ο άνθρωπος εδώ, έστω και αν ζήσει όσα χρόνια έζησε ο Μαθουσάλας. Όσα χρόνια έζησε ο Νώε, 930 χρόνια, 900 ο Μαθουσάλας. Θέλετε να βάλω ακόμη να ζήσει ένα εκατομμύριο χρόνια; Εν σχέσει με την αιωνιότητα, δεν είναι τίποτα το ένα εκατομμύριο χρόνια να ζήσει ο άνθρωπος εδώ. Όμως αυτός ο λίγος χρόνος που έχει εδώ έχει αντίκρισμα στην αιωνιότητα. Κάποια μέρα, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι, θα φύγουμε από εδώ. Δεν πρόκειται να μας κρατήσει κανένας, οσοδήποτε μεγάλοι κι αν είμαστε στον κόσμο αυτό.

Οσοδήποτε κι αν επηρεάσαμε τη γνώση, την επιστήμη, τη ζωή των ανθρώπων, έναντι του θανάτου και του Ιησού, του Κυρίου του θανάτου, είμαστε μικροί. Είναι σαν να πει σε κάποιον: «Μικρέ, πέρασε για λογαριασμό». Ποιος είσαι; Ο Ναπολέων, ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Στάλιν, ο Ρούζβελτ; Ποιος είσαι, μεγάλος που πέρασε από τον κόσμο; Μπροστά στον θάνατο και στον Ιησού είσαι μικρός. «Μικρέ, πέρασε για λογαριασμό». Δεν έχει «δεν μπορώ», «αφήστε με», «δεν έχω καιρό να ετοιμαστώ». Ο Θεός μας δύο πράγματα έχει κρύψει από τον άνθρωπο, μάλιστα τρία πράγματα κανονικά: το πότε θα πεθάνει ο άνθρωπος, από τι θα πεθάνει ο άνθρωπος και πότε θα έρθει Αυτός.

Δεν τα ξέρει, του τα έχει κρύψει του ανθρώπου, και με βάση αυτά τα τρία ερωτηματικά ο άνθρωπος πρέπει να προσέχει πολύ στη ζωή του. Πότε θα πεθάνω δεν ξέρω· ξέρω μόνο ότι θα πεθάνω. Κατά συνέπεια, πρέπει να είμαι ανά πάσαν στιγμή έτοιμος. Από τι θα πεθάνω δεν ξέρω, διότι, αν ήξερα από τι θα πεθάνω, θα είχα πεθάνει απ’ τον φόβο μου πριν πεθάνω. Επίσης δεν ξέρω πότε θα έρθει Αυτός. Ο Παύλος από τις ημέρες του έλεγε «Εμείς οι ζώντες, οι περιλειπόμενοι» και το «εμείς» το έλεγε· έβαζε και τον εαυτό του μέσα. Από τότε την περίμεναν τη Δευτέρα Παρουσία. Αυτός, λοιπόν, ο φόβος του θανάτου λείπει από τους ανθρώπους και, όταν λέγω φόβο...

δεν λέγω τον φόβο «φοβάμαι, πεθαίνω και πάω χαμένος» κ.λπ. Δεν λέγω αυτό. Φόβος θα πει λογάριασμα. Φοβούμαι τον Θεό, λογαριάζω τον Θεό. Φοβούμαι τον θάνατον, λογαριάζω τον θάνατον, διότι ο θάνατος είναι τέρμα· δεν προλαμβάνω πλέον να διορθώσω, να κατακτήσω, να εργαστώ· τελειώνει πλέον. Γι’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να φιλοσοφεί και να φροντίζει να εκμεταλλεύεται τον χρόνο της παροικίας του εδώ. Ο χρόνος δεν έχει δοθεί στον άνθρωπο για να κατακτήσει τη γη. Ο άνθρωπος δεν είναι κάτοικος στη γη, ο άνθρωπος είναι πάροικος στη γη. Δεν ήρθε, όπως σας είπα, για να μείνει εδώ. Γεγονός: ο άνθρωπος ήρθε για να φύγει.

Φεύγει για να μείνει εκεί, στην ποθεινή πατρίδα που δεόμεθα και την ώρα την τελευταία του θανάτου μας: «ποθεινὴν πατρίδα, παράδεισον πάλιν ποιῶν». Είτε, λοιπόν, μικρός είναι ο άνθρωπος είτε μεγάλος είναι, φτασμένος όπως λέμε, είτε μόρφωση έχει είτε δεν έχει, θα πρέπει πάντοτε να λογαριάζει την ώρα του θανάτου του. Ο θάνατος, από τη στιγμή που ο Χριστός απέθανε και ανέστη, δεν είναι αθάνατος. Ο θάνατος, δηλαδή, δεν είναι — όταν λέγω αθάνατος εννοώ την περίπτωση αυτή — δεν είναι κάτι που μπορεί να μας φοβερίζει, δηλαδή. Εμείς τον νεκρώνουμε με βάση τον Χριστό, τον πατάμε τον θάνατο, όπως λέγει ωραιότατα: «Θανάτῳ θάνατον πατήσας καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος».

Ο θάνατος δεν μπορεί να μας απειλήσει. Όμως εξαρτάται από τον άνθρωπο το πώς θα ζήσει εδώ για να βρεθεί εκεί. Ότι θα περάσουμε από εκεί, θα περάσουμε. Κάποτε θα ενωθούνε οκτώ χέρια και οκτώ πόδια και θα μας πάνε εκεί που δεν θέλουμε να πάμε, εκεί που χτυπάμε ξύλο όταν ακούμε για κάνα θάνατο. Θα μας πάνε, είτε το πιστεύουμε είτε όχι. Το θέμα, όμως, είναι το πώς θα είμαι φεύγοντας. Αυτό είναι, και αυτό εξαρτάται από μένα· τα υπόλοιπα εξαρτώνται από τον Θεό. Επίσης, εφόσον ο Χριστός ανέστη, θα αναστηθούμε κι εμείς. Και αυτό είναι κάτι που πρέπει πάλι να απασχολεί τον άνθρωπο. Διότι, όταν ο άνθρωπος θα αναστηθεί, στο καινούργιο αυτό σώμα που θα του δώσει ο Χριστός,

θα έχει ό,τι ο άνθρωπος θα βάλει. Όταν ο άνθρωπος αποθνήσκει, δίνει στον τάφο κάτι να του φυλάξει. Και τι φυλάγει ο τάφος; Σε άλλες περιπτώσεις φυλάγει περιστέρια και σε άλλες περιπτώσεις φυλάγει κοράκια. Εάν ο άνθρωπος φύγει από εδώ, δηλαδή τον βρει η ώρα του θανάτου έτοιμο, όπως λέει η Εκκλησία, καθαρόν, μετανοημένο, εξομολογημένο, κοινωνημένο, με το Ψαλτήρι στο χέρι, κατά συνέπεια καταθέτει στην τράπεζα αυτή, το χρηματοκιβώτιο αυτό που λέγεται τάφος, μίαν περιστερά λευκή, ολόλευκη, που κατά την Ανάσταση αυτή η περιστερά θα ξαναεισέλθει στο σώμα και θα ξανασηκωθεί ο άνθρωπος.

Ο άπιστος, ο αδιάφορος, ο αμετανόητος, ο ανεξομολόγητος, ο ακοινώνητος, και αυτός θα καταθέσει κάτι στο θησαυροφυλάκιο αυτό που λέγεται τάφος. Αλλά αυτός θα καταθέσει κόρακα, μια μαύρη ψυχή. Και αύριο αυτή η μαύρη ψυχή θα μπει στο σώμα. Και, κατά συνέπεια, είναι ο άνθρωπος ο υπεύθυνος για το τι θα έχει αύριο μέσα το σώμα του. Την Ανάσταση θα την κάνει ο Χριστός, δεν πρόκειται να ρωτήσει κανέναν, διότι όσα κεφάλια υπάρχουν στον κόσμο τόσες γνώμες υπάρχουν. Δεν ρωτάει ο Χριστός γι’ αυτό· την Ανάσταση θα την κάνει Αυτός. Τι θα είναι μέσα, όμως, στο αναστημένο αυτό σώμα, αυτό είναι θέμα του. Ας σκέφτεται, λοιπόν, ο άνθρωπος την παροικία του εδώ. Ας προσέχει την Εκκλησία και τα κείμενά της.

Ας προσέχει τας εορτάς, να μην τις κρατάει σε υλικό μόνο μέρος, αλλά να τις ανεβάζει σε πνευματικό. Είμεθα μέσα ακόμη στην επήρεια αυτή του «Χριστός Ανέστη» και θα ακούγεται, όπως φαίνεται, μέχρι της Αναλήψεως. Μεγάλο γεγονός ότι ο Χριστός ανέστη· είναι μια εγγύηση ότι θα αναστηθώ κι εγώ, θα αναστηθείτε κι εσείς. Αλλά το πώς θα αναστηθεί ο άνθρωπος, αυτό είναι το θέμα. Θα αναστηθεί στα δεξιά ή στα αριστερά; Θα ακούσει κατά την Ανάσταση και την Κρίση «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι» ή «Πορεύεσθε, οἱ κατηραμένοι»; Αυτό είναι θέμα ενός εκάστου. Εάν, λοιπόν, σκέφτεται ο άνθρωπος ότι ο τάφος δεν είναι τέρμα, όπως νομίζουν ορισμένοι, αλλά ο τάφος είναι η αρχή, μια στάση ζωής,

η οποία ούτε έχει τέλος, θα φροντίσει ασφαλώς, από τη θεωρία να το βάλουμε στο κάτω-κάτω της γραφής, να πολιτεύεται κατά τέτοια έννοια, ώστε, εάν σημάνω άστροφος ή φυσιολογικά, τον βρει ο φωτογραφικός φακός του θανάτου, να τον βρει σε κατάσταση που αύριο θα δώσει την ευκαιρία στον Χριστό να του πει «Έλα, ευλογημένε μου», να μην του πει «Πορεύου, κατηραμένε μου». Αυτό, όμως, εξαρτάται από εμάς. Θα πει κανείς: «Καλά είναι αυτά που μας λες μέχρι εδώ· πώς και πού θα επιτύχουμε αυτά;» Την τακτοποίηση της ψυχής του ο άνθρωπος δεν μπορεί να την εξασφαλίσει έξω της Εκκλησίας.

οποιοσδήποτε γέννηση.

Άνθρωπος που θεωρείται ότι είναι ο πιο αγαθός, ένας άνθρωπος που θεωρείται ότι έχει τα περισσότερα καλά έργα κάνει στον κόσμο, εάν δεν έχει σχέση με την Εκκλησία, την Ορθόδοξο του Ιησού, δεν πρόκειται να ίδει Θεού πρόσωπο. Από το καφενείο δεν πηγαίνουν στον Παράδεισο, από την αγορά δεν πηγαίνουν στον Παράδεισο, από την αγκαλιά, από τη διαφθορά, από το υπόγειο, από το χαρτί, από, από, από... Δεν πηγαίνουν αυτοί οι δρόμοι στον Παράδεισο. Μόνον από την Εκκλησία ο δρόμος οδεύει προς τον Παράδεισο. Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει τη διάταξη της Εκκλησίας. Έχει πολλά ωραία πράγματα συμβολικά μέσα η Εκκλησία. Πρώτα-πρώτα, όταν φτάσει κανείς...

Το καταπέτασμα αυτό που συμβόλιζε την αμαρτία στον ναό του Σολομώντος, που όταν ο Χριστός είπε στον σταυρό «Τετέλεσται» έγινε το πρώτο θαύμα επ’ αυτού και εσχίσθη το καταπέτασμα από άνωθεν έως κάτω, αυτό συμβολίζεται διά της Ωραίας λεγομένης Πύλης. Γιατί να λέγεται Ωραία αυτή; Τι διαφέρει από τις άλλες; Μήπως η βόρεια πύλη και η άλλη πύλη από εκεί, η δεξιά, η νότια του Ιερού, δεν είναι κι αυτές πύλες που οδεύουν προς το Ιερό; Γιατί αυτή να λέγεται Ωραία; Και γιατί εκεί να έχει έναν αρχάγγελο με ένα σπαθί στο χέρι και από εκεί έναν άλλο αρχάγγελο, άλλος με το σπαθί στο χέρι; Γιατί; Κοίταξες ποτέ που πήγες στην Εκκλησία, εάν πήγες; Κοίταξες γιατί;

Θα θελήσεις να μπεις με τον δικό σου τρόπο από εκεί; Απαγορεύει ο άγγελος. Θα θελήσεις να μπεις από εκεί; Κλεισμένος ο άγγελος. «Γιατί, άγγελε;» Από το μέσον θα πας. Εδώ δεν περνάς. Από το μέσον θα πας. Από την Ωραία Πύλη θα πας. Γιατί λέγεται Ωραία Πύλη; Διότι από εκεί εισέρχονται οι ψυχές και ξαναγυρίζουν στον Παράδεισο. Το σκέφτηκες ποτέ αυτό; Γνωρίζεις ότι μέσα στην Εκκλησία θα τακτοποιήσεις τον εαυτόν σου; Εκεί θα αλλάξεις το κοστούμι της ψυχής σου, εκεί θα ξαναφορέσεις το λευκό ένδυμα που έδωσες στον Άγιο τον Υιό. Εκεί είναι ο μόσχος ο σιτευτός επί της Αγίας Τραπέζης, που θα επικοινωνήσεις με τον Χριστό σου για να γίνεις κατάλληλος για τη Βασιλεία των Ουρανών. Σε απασχόλησε ποτέ;

Που λέγει «Ελάτε να κληρονομήσετε τη βασιλεία του Πατέρα μου», εμείς; Μα βασιλόπουλα είμεθα; Η βασιλεία θέλει βασιλόπουλα. Είμεθα εμείς βασιλόπουλα; Λένε οι άνθρωποι, ταπεινοφρονούντες και ταπεινολογούντες: «Τίποτα, σκουλήκι». Σοβαρά; Και πώς θα πάει στη Βασιλεία; Μπορεί να πάει ένας άνθρωπος, διότι πράττει καλά έργα, στη Βασιλεία των Ουρανών; Δεν πάει. Χρειάζεται και κάτι άλλο μαζί με τα καλά έργα. Τα καλά έργα του ανθρώπου είναι οι αποσκευές του, είναι οι βαλίτσες του που έχουν ταξιδέψει. Αλλά, για να ταξιδέψει ένας άνθρωπος, δεν είναι αρκετό να έχει βαλίτσα.

Πρέπει να έχει εισιτήριο για να πάρει και τις βαλίτσες. Εάν δεν έχει εισιτήριο, με τις βαλίτσες δεν μπορεί να ταξιδέψει. Αυτό το εισιτήριο για τη Βασιλεία των Ουρανών και για την είσοδο του ανθρώπου διά της Ωραίας Πύλης το βγάζει μόνη η Εκκλησία του Χριστού, η Ορθόδοξος. Κανένας άλλος, καμία άλλη. Και όλοι ομιλούν μέχρι εδώ. Μόνο η Ορθόδοξη Εκκλησία και ο Αρχηγός της ομιλούν και για άλλη ζωή. Όλοι βλέπουν μέχρι εδώ. Δεν ξέρω αν έχετε πάει στους Αγίους Τόπους, αν έχετε πάει στα Ιεροσόλυμα τα λεγόμενα. Αν πάτε ή αν πήγατε, θα βρήκατε τον τάφο του Χριστού μας κενόν.

Ο τάφος του είναι κενός. Ε, αν πάτε όμως να βρείτε τον τάφο του αρχηγού των Μωαμεθανών, θα τον βρείτε καθηλωμένον στη Μέκκα. Ο Μωάμεθ είναι στον τάφο του εκεί. Αν πάτε να βρείτε τον αρχηγό των Βουδιστών, τον Βούδα, θα τον βρείτε καθηλωμένον εκεί, στον τάφο του. Αν πάτε στους λεγόμενους άλλους αρχηγούς, μα Λούθηρος λέγεται, μα Ρώσελ λέγεται, μα Πάπας λέγεται, δεν ξέρω τι, είναι στον τάφο μέσα όλοι. Μόνον των Ορθοδόξων ο Αρχηγός έχει κενόν τάφον. Και ο τάφος αυτός είναι μια εγγύηση για μένα, ότι όπως ο Αρχηγός ανέστη, πρωτότοκος εκ των νεκρών, έτσι και εγώ θα αναστηθώ αύριο. Αυτοί δεν μπορούν να το εγγυηθούν αυτό. Αλλά, για να αναστηθώ,

πρέπει να έχω μέσα εδώ στις φλέβες μου αίμα βασιλικό. Πρέπει να εφαρμόζω εκείνο το οποίο λέγει στο έκτο κεφάλαιο του Ιωάννου: «Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοὶ μένει κἀγὼ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ». Ο άνθρωπος, λοιπόν, ο οποίος δεν έχει σχέση με την Ορθόδοξη Εκκλησία, ο άνθρωπος ο οποίος δεν είναι βαπτισμένος ή, αν είναι βαπτισμένος, έχει λερώσει το βάπτισμα, ο άνθρωπος που δεν ενδιαφέρεται να έχει λευκό το βάπτισμα, οποιοσδήποτε κι αν είναι κατά κόσμον, δεν έχει είσοδον στη Βασιλεία των Ουρανών. Μόνον στην Εκκλησία, λοιπόν, την Ορθόδοξο του Χριστού, κάνοντας χρήση των

μυστηρίων που έχει η Εκκλησία. Μόνον εκεί υπάρχει η σωτηρία, η προϋπόθεση της σωτηρίας, και από εκεί ο άνθρωπος οδεύει για τη Βασιλεία των Ουρανών. Όταν περιέπεσε στους ληστάς, αν ενθυμείστε την παραβολή του Καλού Σαμαρείτου, εκείνος ο ευλογημένος ο οποίος κατέβαινε από τα Ιεροσόλυμα στην Ιεριχώ, όταν τον πήρε ο λεγόμενος Καλός Σαμαρείτης επάνω στο ίδιο κτήνος, τον πήγε στο πανδοχείο. Και εκεί είπε στον πανδοχέα — πόσον του έβγαλε και του έδωσε; — δύο δηνάρια. «Πρόσεξε», του λέγει, «να επιμεληθείς αυτού του τραυματίου, του ημιθανούς.

Ό,τι προσδαπανήσεις, όταν θα ξαναγυρίσω, θα σε πληρώσω». Δεν τον πήρε να τον πάει στο καφενείο, όπως είπα, δεν τον πήρε να τον πάει στην εξοχή, δεν τον πήρε να τον πάει στο πανεπιστήμιο. Τον πήγε στο πανδοχείο και τον παρέδωσε στους πανδοχείς. Ποιο είναι το πανδοχείο; Αυτό που τους πάντας δέχεται, η Εκκλησία του Χριστού. Ποιοι είναι οι πανδοχείς που έχουν αναλάβει για λογαριασμό του Χριστού τη θεραπεία ή, μάλλον, και την αποθεραπεία των πιστών που περιπίπτουν στους ληστάς, στα χέρια του Σατανά; Ο κλήρος. Έξω του κλήρου δεν υπάρχει σωτηρία. Και δεν είναι θέμα ποιότητος κλήρου, ότι κάποιος καλός παπάς που έχει όνομα καλό σώζει τους ανθρώπους και κάποιος

που έχει αμαρτήσει δεν σώζει τους ανθρώπους. Όχι. Αναφέρεται η Συγγραφή πουθενά ότι ο Ιούδας δεν έκανε θαύματα; Έκανε θαύματα ο Ιούδας, όπως κάνανε και οι άλλοι. Αδιάφορο αν ήταν Ιούδας και αν το τέλος του ήταν αυτό. Το λέγω αυτό γιατί πολλοί άνθρωποι μένουν μακριά από την Εκκλησία για δήθεν ατασθαλίες του κλήρου. Είναι λάθος αυτό, βασικό. Και όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος: «Οὐ πάντας χειροτονεῖ, ἀλλὰ διὰ πάντων ἐνεργεῖ». Ο ιερεύς και ο αρχιερεύς, ορθόδοξος, όταν βάλει τη στολή του, είναι άγγελος. Αν βγάλει τη στολή του, έχει και τις αμαρτίες του. Αλλά κι αυτός μετανοεί, κι αυτός εξομολογείται. Όπως και εμείς έχουμε τους εξομολόγους μας, και αυτοί έχουν πνευματικούς των.

Γι’ αυτό κανένας ποτέ του να μη νομίζει ότι μόνος του απ’ έξω θα βγει για τη Βασιλεία των Ουρανών. Θα περάσει διά της Ωραίας Πύλης. Θα έρθεις εδώ και θα βγει ο Χριστός ο ίδιος εν τω προσώπω του ιερέως ή του αρχιερέως ή του διακόνου και θα σου πει: «Έλα εδώ, μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης προσέλθετε». Εκεί θα επικοινωνήσεις. Θεία Κοινωνία πάει να πει θεία επικοινωνία. Εκεί θα πάρεις το αίμα του Βασιλιά Θεού, μέσα εκεί θα το βάλεις στις φλέβες, και έτσι θα γίνεις βασιλόπουλο. Χωρίς το αίμα του βασιλιά, βασιλεία πώς έχεις; Βασιλόπουλο για να δικαιούσαι της βασιλείας. Βασιλεία κληρονομείται από τα βασιλόπουλα, δεν κληρονομείται από τους κοινούς θνητούς.

Πρέπει να είσαι γαλαζοαίματος, όπως λένε, για να κληρονομήσεις. Πρέπει να είσαι πρίγκιπας. Είναι ένα μεγάλο πρόσωπο ο χριστιανός, μεγάλη η αποστολή του χριστιανού, που δεν την έχουνε ούτε άγγελοι ούτε αρχάγγελοι. Διότι εμείς κοινωνούμε τον Θεό· οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι μας διακονούν. Είναι «πνεύματα λειτουργικὰ εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν». Έχω άγγελο φύλακα της ψυχής μου, που τον έδωσε ο Χριστός διά της Εκκλησίας του από την ημέρα που βαφτίστηκα. Δεν διαβάζετε το βράδυ στο σπίτι σας το Απόδειπνο; Δεν διαβάζετε και την ωραία προσευχή προς τον άγγελό σας; «Ἅγιε Ἄγγελε, ὁ ἐφεστὼς τῇ ἀθλίᾳ μου ψυχῇ καὶ τῇ ταλαιπώρῳ μου ζωῇ, μὴ ἐγκαταλίπῃς με τὸν ἁμαρτωλόν». Παραδέχεσαι ότι είσαι άγγελος δίπλα σου; Είμεθα θεοφοβούμενοι, αγαπητοί μου; Δεν έχουμε προσέξει.

Μεγάλα προνόμια είναι αυτά. «Εγώ το σκουλήκι». Γιατί είσαι σκουλήκι, εφόσον είσαι βαπτισμένος; Πώς έχεις «σφραγὶς δωρεᾶς Πνεύματος Ἁγίου»; Πώς είσαι σκουλήκι και το λες με τα λόγια, «το σκουλήκι»; Αν σε πατήσει όμως τον κάλο του εγώ ή του συμφέροντος, «ξέρεις ποιος είμαι εγώ;», θα σηκωθείς αμέσως και θα πάρεις την παντούφλα. Αγριεύεις. Λόγια λες ότι είσαι σκουλήκι· δεν το παραδέχεσαι αυτό το πράγμα. Θέλω, λοιπόν, εν ολίγοις, μ’ αυτά που είπα έτσι σαν πρόλογο, να δώσω μια προσοχή προς την Εκκλησία. Έξω της Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία. Όταν γεννηθεί ο άνθρωπος, έρχεται εις τον κόσμο, ο Χριστός διά της Εκκλησίας του παραλαμβάνει τον άνθρωπο που έρχεται εις τον κόσμο, παρότι είναι ζωντανός, μικρός,

ημιθανής, σαν τον περιπεσόντα εις τους ληστάς. Είναι ζωντανός στο σώμα, αλλά νεκρός στην ψυχή. Διότι, όπως αναφέρει, λέγει: «ἐν ἀνομίαις συνελήφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου». Ο άνθρωπος, λοιπόν, αυτός, ο ζωντανός νεκρός, έρχεται στην αγκαλιά της Εκκλησίας, θάπτεται, θάπτεται εν τω βαπτίσματι και ανασταίνεται. Το βάπτισμα είναι ταφή και Ανάσταση. Δεν είναι κουμπαριά, δεν είναι αμαρτία, δεν είναι συμφέρον, όπως το έχουμε καταντήσει εμείς. Είναι μεγάλη υπόθεση. Ένας νεκρός άνθρωπος που ήρθε στον κόσμο θάπτεται εν ομοιώματι του θανάτου του Ιησού και ανίσταται. Και από εκεί και κάτω πρέπει να προσέχει για τη δωρεά αυτή, που ο Χριστός το μαύρο κάρβουνο της ψυχής του το έκαμε κόκκινο.

Εάν δεν γνωρίζουμε τι ρόλο παίζει η Εκκλησία, είναι φυσικό να μένουμε έξω και, εφόσον θα μένουμε έξω, θα μας φάει ο λύκος μακριά από την Εκκλησία. Μην περάσει ποτέ από κανενός τη σκέψη ότι δεν χρειάζεται η Εκκλησία ή ότι δήθεν επλανήθη η Εκκλησία. Δεν πλανάται η Εκκλησία. Άλλωστε, όπως λέγει ωραία ο θείος Χρυσόστομος: Καλό.

Κάλλιον πλανώμενος μετά της Εκκλησίας, παρά ακριβολογών έξωθεν αυτής. Κάθεσαι απ' έξω και τα ξέρεις εσύ; Αν επλανήθη η Εκκλησία, δεν την αφήνει το Πνεύμα το Άγιον, δεν την αφήνει ο Χριστός να πλανηθεί. Καλύτερα πας με όλους τους πλανημένους, αλλά με την Εκκλησία, που είναι και ο Χριστός κεφαλή της Εκκλησίας, παρά να μείνεις απ' έξω και να νομίζεις με τον τρόπο της ιδιογνωσίας και από κάποιον δικό σου δρόμο θα πας στη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν πηγαίνεις. Θα περάσεις εδώ διά της Ωραίας Πύλης.

Εδώ θα πάω πίσω στην αψίδα, που είναι η Πλατυτέρα πίσω από την Αγία Τράπεζα, τη θέση της Εύας της παλιάς, για να γυρίσεις στον Παράδεισο. Άλλος τρόπος δεν υπάρχει. Δυστυχώς έχει πέσει πολλή λάσπη επάνω στην Εκκλησία μας σήμερα. Έχει πέσει πολλή λάσπη επάνω στον κλήρο μας σήμερα. Και σε έναν βαθμό είμαστε υπεύθυνοι και εμείς, διότι όχι μόνο δεν είμαστε επαρκώς καταρτισμένοι να απαντήσουμε στον καθένα όταν μας μιλούν για τα ιερά και τα όσιά μας, αλλά συμμετάσχουμε πολλές φορές και, αν κατηγορήσουν άλφα, εμείς βάζουμε και το σαντιγί από πάνω, βάζουμε και το κερασάκι και το κάνουμε ωμέγα. Προσθέτουμε αντί να καλύψουμε. Άρχισε η εποχή, αγαπητοί μου, εξαιτίας μας,

που οι εκκλησίες θα περιοριστούν, που οι ιερείς θα περιοριστούν, και τότε θα καταλάβουμε τι ζημιά κάναμε με την ανοχή μας και τι ζημιά κάναμε με τη γλώσσα μας. Διότι ο άνθρωπος δεν θα μπορέσει να καταλάβει την Εκκλησία, τη δύναμη εκεί και πόσο είναι ανάγκη αυτής για τον άνθρωπο, ειμή όταν πεθάνει. Όταν πεθάνει και δεν θα βρεθεί παπάς να τον θάψει. Διότι αυτός που τον παρέλαβε και τον στέλνει. «Μακαρία η οδός η πορεύει σήμερον». Η Εκκλησία πίσω θα τον μνημονεύει. Η Εκκλησία πίσω θα του βγάζει τη μερίδα στην προσκομιδή. Η Εκκλησία πίσω θα τη ρίχνει έπειτα μέσα στο αίμα του Χριστού και θα λέγει: «Απόπλυνον, Κύριε, τω τιμίω αίματί σου τας αμαρτίας των ενθάδε μνημονευθέντων». Και δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω:

Η μεγαλύτερη ανακούφιση, η μεγαλύτερη όνηση που μπορεί να γίνει εις κεκοιμημένον νεκρό είναι εκείνη τη στιγμή που ο αμαρτωλός, θαρρείς, ο παπάς, που τον κατηγορούμε εμείς, τη στιγμή που ρίχνει μέσα στο Άγιο Ποτήριο τις ψυχές αυτές με το αίμα του Χριστού. Ο Άγιος Ιωάννης ο Ευχαΐτων λέγει ότι το φανάρι του ανθρώπου πρέπει να πηγαίνει μπροστά και στη στιγμή του, δηλαδή να τα έχει τακτοποιήσει έτσι, ώστε όταν τον βρει ο θάνατος να μην φοβάται. Αλλά πολλές φορές, λέει, και πίσω όταν έρχεται το φανάρι στην ουρά φωτίζει. Ομιλεί για τη βοήθεια που γίνεται διά των μνημοσύνων και, κατεξοχήν, διά της προσφοράς την οποία πηγαίνει ο άνθρωπος στην Εκκλησία και ο ιερεύς που βγάζει στην προσκομιδή. Ευχαριστώ.

Η μερίδα ενός τεθνεώτος. Αν αγαπάει τους νεκρούς του, τους γονείς του, τ' αδέρφια του, τους συγγενείς του, κι αν δεν αγαπάει αυτούς, αν αγαπάει τον εαυτό του, τη δική του την ψυχή να φροντίσει, να κληροδοτήσει στους πίσω του γνώση το τι πάει να πει Εκκλησία Ορθόδοξος και τι πάει να πει κλήρος Ορθόδοξος. Γνώμη μου, εκτός της φιλικής μας, έχουμε και εξ ουρανών τη γνώμη. Ρωτήσετε έναν δαιμονισμένο να σας μιλήσει τι είναι η Ορθόδοξος Εκκλησία. Πηγαίνετε στον Άγιο Γεράσιμο, στην Κεφαλονιά, να ακούσετε τα δαιμόνια.

Τι είναι ο Ορθόδοξος ιερεύς. Πηγαίνετε στον Άγιο Νεκτάριο, στην Αίγινα, που κι αυτός έχει χάρισμα κατά πνευμάτων ακαθάρτων, να ακούσετε το δαιμόνιο να ομολογεί για την Ορθόδοξη Εκκλησία και για τον κλήρο. Αυτή είναι αμαρτωλός. Δεν λαμβάνεται ποτέ υπόψη στο μυστήριο η αμαρτωλότητα του κλήρου. Αδιαφόρως εάν κι αυτός, σαν άνθρωπος, αμάρτησε και δεν μετανοήσει και θα βρεθεί μπερδεμένος με τον Κύριο τη μέρα της Κρίσης· άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Εγώ όμως, όταν πάω από το χέρι του, όταν κοινωνώ από το χέρι του, όταν του φιλήσω το χέρι του, φιλώ το χέρι του Θεού που υπηρετεί. Πολλοί δεν το καταδέχονται αυτό και αυτό το αντίδωρο κοιτάζουν να το πάρουν από το παγκάρι και να φύγουν. Δεν θέλουν να το πάρουνε από τον ιερέα στο χέρι, που αν υπήρχαν μάτια πνευματικά,

θα το έβλεπαν ματωμένο, διότι διεμέλισε τον Θεό τους. Και ακούς τον σατανά και λες: «Παπά, πώς σφάζεις τον Θεό τους;» Γιατί το βλέπει αυτό. Εμείς δεν πλήττουμε που πάμε στην Εκκλησία, διότι ξέρουμε τι γίνεται εκεί πέρα, πόσο την έχουμε ανάγκη και πόσο πρέπει με τις προσευχές να την στηρίξουμε και αίμα να δώσουμε, διότι η Εκκλησία αίμα δίδει και αίμα θέλει. Άρχισαν να σπανίζουν, να λιγοστεύουν. Τα πράγματα δεν είναι καλά. Η πόλη βγάζει στρατηγούς, βγάζει δικηγόρους, βγάζει μηχανικούς, βγάζει αστροναύτες, βγάζει, βγάζει, βγάζει, βγάζει. Παπά δεν βγάζει. Αλίμονό μας. Παπαδο...

Ποσοστό είναι ανάλογο. Ο Χριστός, όπως έχει δώσει το τάλαντο αυτού, και βλέπεις που θα βάζει τα μικρά, λίγο-λίγο, και το βλέπεις ότι αυτός θα γίνει στρατηγός, όπως βλέπεις την κοπέλα που ράβει εκεί πέρα και τη βλέπεις, αυτή θα γίνει μοδίστρα, όπως βλέπεις τον άλλον με το κατσαβίδι και λύνει και φτιάχνει, αυτός πάει για μηχανικός, έτσι έχεις και για παπά. Βλέπεις τον άλλον και βάζει ένα φελόνι και λοιπά και με ένα γαλακτοκούτι κάνει. Ενώ σε όλες τις άλλες περιπτώσεις δεν παίρνει κανένα εμπόδιο στους εξελισσόμενους πνευματικούς, αυτούς τους στρατηγούς, στους εξελισσόμενους μηχανικούς, αν πρόκειται να βάλει ένα μικρό ένα φελόνι και να πάρει ένα γαλακτοκούτι να κάνει θυμιατό, θα το επιπλήξει η πρώτη μητέρα, ο πατέρας, ο νονός, ο θείος,

η γειτονιά, οι πάντες. Για όλες τις άλλες εκδηλώσεις δεν γίνεται κανένα εμπόδιο. Όταν πρόκειται όμως να ενδυθεί ράσο, τα πάντα. Θα έρθει ο ουρανός κάτω και η γη επάνω. Να πάει να γίνει καλόγερος; Πω, Να γίνει μοναχός; Πω, Να γίνει κληρικός; Χαρά στο παλικάρι! Τι, τι τα μαύρα; Έλα να σε κηδέψουν αύριο. Πήγαινε από εκεί αύριο και να μην υπάρχει παπάς να σε κηδέψει, και τότε θα συζητήσουμε. Γι' αυτό θα τιμωρηθούμε κι από τούτον τον κόσμο, διότι δεν την αγαπάμε την Εκκλησία και δεν τη στηρίζουμε με τις προσευχές και δεν προσφέρουμε τα παιδιά ή τον εαυτό μας στην υπηρεσία του Χριστού.

Αν μας ζητήσει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έναν γιο, θα τον πάμε δια λυτός με τα πόδια στην Αθήνα. Αν μας τον ζητήσει ο Χριστός, θα διστατευτούν όλοι οι σατανάδες της υφηλίου να μην πάει προς του Θεού το λόγο. Πώς, λοιπόν, εσύ δεν προσφέρεις τίποτα στην Εκκλησία; Έχεις άλλο παιδί, δεν το δίνεις στην Εκκλησία, το δίνεις στην Πολιτεία.

Εσύ κατηγορείς την Εκκλησία ότι δεν έχει ανθρώπους αξίους της νοημοσύνης σου και της μορφώσεώς σου. Εσύ που αγαπάς, εσύ που θέλεις, πρόσφερε να φτιάξει αυτό μια θέση το παιδί το δικό σου. Γιατί δεν το κάνουμε; Θα δώσουμε λόγο. Εκ των λόγων σου κριθήσεσαι. Δεν υπάρχει σωτηρία, αγαπητοί μου, έξω της Εκκλησίας. Ο Χριστός είναι στην Εκκλησία. Θα πάτε αύριο,

μεθαύριο, στην Εκκλησία. Βάλτε αυτί να ακούσετε μια λεπτομέρεια που λέγεται εκεί: ότι ο παράλυτος των 38 ετών έγινε καλά, τον Χριστό δεν γνώρισε και ο Χριστός έφυγε. Σηκώθηκε να πάει όμως έπειτα στην Εκκλησία να ευχαριστήσει τον Θεό που του έστειλε εκείνον και τον έκανε καλά, και όταν πήγε εκεί βρήκε τον ίδιο, τον Χριστό. Εκεί είναι ο Χριστός. Θέλεις να συναντήσεις τον Χριστό; Εκεί θα τον συναντήσεις, στην Εκκλησία. Έχεις ανάγκες, έχεις προβλήματα; Εκεί, στην Εκκλησία. Δεν λύνονται τα προβλήματα του ανθρώπου και κατεξοχήν τα ψυχικά προβλήματα έξω από την Εκκλησία. Γι' αυτό έχει χύσει αίμα γι' αυτή την Εκκλησία και τη διατηρεί μέχρι σήμερα για τους ολίγους.

Βρίσκουν ευκαιρία και οι άλλοι και έρχονται στον περίβολο και παίρνουνε το φως, το κλέβουνε και φεύγουν για τη μαγειρίτσα. Δεν κάθονται εις την Ανάσταση. Αν ανασταινόταν η μάνα τους, θα καθόταν. Αν ανασταινόταν η πεθερά τους, θα καθόταν. Τώρα που ανέστη ο Χριστός, φεύγεις. Δεν ξέρω, δεν τα είδα εδώ τα περιστατικά, αλλά ξέρω τα τεχνάσματα του σατανά είναι τα ίδια. Ένας πατέρας έφευγε, πήρε το παιδί και την ώρα που έγινε η απόλυση, «Χριστός Ανέστη», να φύγει. Το παιδάκι ήταν 12 ετών, 13. «Πάμε, Γιωργάκη, προχώρησε». Ακούει μέσα στις ευχές οι οποίες έλεγαν: «Αναστήτω ο Θεός και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί αυτού και φυγέτωσαν από προσώπου αυτού οι μισούντες αυτόν». «Μπαμπά! Μπαμπά!»

λέει, «δεν ακούς τι λέει;» «Τι λέει;» «Εχθρούς μάς λέει που φεύγουμε. Αναστήτω ο Θεός και φεύγουν. Πού πάμε, μπαμπά; Δεν φοβάσαι;» Φοβήθηκε αυτός, έτσι. «Τώρα», λέει, «πάμε κι άλλη φορά». Ο μικρός τού υπενθύμισε ότι είμαστε εχθροί που φεύγουμε. Και το έχει πει ο Δαβίδ χίλια πενήντα χρόνια π.Χ., αυτό που κάνουμε εμείς κατά την τελετή της Αναστάσεως, εφόσον δεν πρόκειται να καθίσει στην Ανάσταση. Κάτσε, πεινάς, απειλείς; Ποιος σε διώχνει; Σε διώχνουν οι διάβολοι. Δεν τον θέλει στην Εκκλησία. Δεν τον θέλει τον άνθρωπο να πάει στην Εκκλησία. Δεν τον θέλει να πάει από πρωί στην Εκκλησία και, αν τον αφήσει να πάει, θα τον στείλει μετά τη δεύτερη καμπάνα, θα τον στείλει μετά το Ευαγγέλιο, θα τον στείλει στο Πάτερ ημών, θα τον στείλει στο Δι' ευχών. Ή και αν τον αφήσει από πρωί, για να μην τον αφήσει να φτάσει να εξομολογηθεί, θα τον στείλει με αμαρτίες στην Εκκλησία.

Άμα υπάρχει αμαρτία στη μέση, είναι παραβάν πάνω. Ο Χριστός του άνοιξε το καταπέτασμα αυτό. Δεν ξέρω αν πάμε να στήσουμε την αμαρτία εκεί πέρα και δεν μπορούμε να περάσουμε. Όλα αυτά είναι στα χέρια της Αγίας Τράπεζας. Του Σταυρού από την πλευρά του. Έκανε και θα κάνει. Εμείς όμως τι θα εκτιμήσουμε εν σχέσει με εκείνα τα οποία έχει στηρίξει ο Χριστός και μας... Δεν ξέρω πώς σκέφτεσαι, πώς αισθάνεσαι, πώς συμπεριφέρεσαι έναντι του θανάτου και της αιωνιότητας. Εάν μας ενδιαφέρει, ας ρωτήσουμε να μάθουμε τον σκοπό της Εκκλησίας και να φοβηθούμε, διότι ο Θεός μακροθυμεί αλλά δεν λησμονεί.

Μακρόθυμος είναι σύνθετη λέξη: μακριά τον θυμό. Αναβάλλει τη δίκη μου, αναβάλλει και την τιμωρία μου. Και αν κάνουμε καλή χρήση της μετανοίας, εσώθηκα. Σας είπα, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος ο οποίος δεν θα γνωριστεί με τον Χριστό μπροστά στην Ωραία Πύλη και δεν θα ενωθεί με τον Χριστό διά της Θείας Κοινωνίας μπροστά στην Ωραία Πύλη, καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Δεν υπάρχει λόγος, δηλαδή, να φάει τι; Τις μπάμιες και τις μελιτζάνες ή τα μοσχάρια και τα κοτόπουλα του Θεού; Δεν έχει να ωφεληθεί σε τίποτα. Σκοπός είναι η αιωνιότητα, να εργαστεί εδώ όπως πρέπει για να κερδίσει εκεί. Η σωτηρία, επαναλαμβάνω, συντελείται μέσα στην Εκκλησία, στην Ορθόδοξο. Βάλλεται και, διότι βάλλεται, θα πρέπει να γνωρίζουμε:

Κάτι σωστό έκανε. Είδατε καμιά καρυδιά και καμιά πορτοκαλιά που δεν έχει πορτοκάλια, που δεν κάνει, να την πετροβολούν τα παιδιά; Δεν την πετροβολούν, δεν έχει τίποτα πάνω της να πετροβολήσουν. Για να πετροβολείται, λοιπόν, η Ορθόδοξος ημών Εκκλησία στον κόσμο, αυτό πάει να πει κάτι έχει. Κάτι γίνεται εκεί πέρα που δεν συμφέρει στον διάβολο. Εδώ πρέπει να είναι έξυπνος ο άνθρωπος. Και όταν λέω έξυπνος, όχι παπατζής, όχι καταφερτζής, όχι ένα ξένα πατέα πανσάου. Έξυπνος είναι εξ ύπνου η λέξη. Έξυπνος από τον ύπνο. Να μην τον έχει αποκοιμίσει ο σατανάς από τον ζοφερό ύπνο της αμαρτίας. Αυτό πάει να πει έξυπνος. Έξυπνος από τον ύπνο. Έξυπνος από την αμαρτία. Μα είναι έξυπνος ο άνθρωπος που πιάνει το θέμα. Να κλείνει τα αυτιά του;

Όταν ακούει η καμπάνα, να σηκώνεται από κάτω, να μην μπορεί να καθίσει, να έχει καρφιά το κάθισμα, καρφιά το κρεβάτι όταν ακούει η καμπάνα. Και όχι το πρωί και το βράδυ. Και όχι όποτε νομίζουμε, μισή, και όποια ώρα νομίζουμε, μισή από το πρωί. Όταν καλείσαι σ' ένα τραπέζι, δεν πηγαίνεις στο τέλος που έχουν σηκωθεί τα πιάτα. Φυσικά, πηγαίνεις από την αρχή. Όταν πηγαίνεις σε ένα έργο και πολύ ενδιαφέρεσαι, είσαι από την αρχή. Και αν έχασες την αρχή, περιμένεις έπειτα να συμπληρώσεις μετά το τέλος την αρχή. Μόνο όταν πηγαίνεις στον Ιησού, πηγαίνεις με τον τρόπο τον δικό σου, με το ραχάτι σου, ό,τι ώρα θέλεις. Χτύπησε τρίτη καμπάνα. Γιατί; Η δευτέρα και η πρώτη δεν είναι για εσένα; Είναι για τον παπά;

Ποιον είναι;

Βασικά θέματα αυτά που συζητώ και γενικά θέματα που... όλους μας πιάνουν μέσα κατά κάποιον τρόπο. Επαναλαμβάνω, δεν έχω ζήσει μαζί. Δεν πήγες στην Εκκλησία στα κόμματα. Δεν ξέρω τι κάνατε, τι φτιάχνατε, να σας μιλήσω με βάση αυτά. Πάντως, είναι ό,τι έχω να πω. Μην ξεχνάτε ημέρα νύχτα να ευχαριστείτε τον Θεό που, έπειτα από τόσα αμαρτήματα, εξακολουθούν να υπάρχουν Ορθόδοξες Εκκλησίες όρθιες και να υπάρχει και κλήρος ακόμα, έστω λίγος, αυτός που είναι, να αλατίζει, να υπάρχει αντίκρισμα στα μάτια του σατανά. Και αυτό εξαρτάται από εμάς και από κανέναν άλλον. Ο Θεός θέλει πάντας σωθήναι και εις επίγνωσιν αληθείας ελθείν, αλλά εξαρτάται από εμάς. Δεν εκβιάζει κανέναν ο Θεός, δεν σώζει με το ζόρι ο Θεός κανέναν. Μη πλανώμεθα από τα λόγια του κόσμου.

Τι λέει ο κόσμος για μας, αδιαφόρει. Μην ακούς ο λογισμός σου τι λέει για τον εαυτό σου. Για τον εαυτό σου ο λογισμός σου θα τον βγάλει καλύτερον από τον άλλον. Μην ακούς τους παραπέρα. Μην ακούς τη γυναικούλα, μην ακούς τον αντρούλη, μην ακούς τη φιλενάδα, μην ακούς τον φίλο. Γιατί για κάθε άνθρωπο, ανά πάσα στιγμή, υπάρχουνε τέσσερις-πέντε γνώμες. Σεις με ακούτε και με βλέπετε για πρώτη φορά. Άλλοι με στέλνετε στον Παράδεισο και άλλοι στην κόλαση. Όπου να με στείλετε, δεν πηγαίνω.

Μία απόφαση: «Παναγόπουλος στην κόλαση». Βεβαίως, όλος. «Παναγόπουλος στον Παράδεισο». Δεν περνάει πίσω να το χαρτίσει.

Καλά, και οι φίλοι μου, οι γνωστοί μου, οι άλλοι που με ξέρουν από γρηγορότερα, από άλλα χρόνια, έχουν κι αυτοί μια γνώμη διαφορετική απ' ό,τι είχατε. Είναι φυσικό, που με ξέρουν πιο κοντά. Βγάζουν κι αυτοί ένα πιστοποιητικό. Πού να το βρεις μέσα, ρε παιδιά; Δεν περνάει ξένα. Η γυναίκα μου, τα παιδιά μου, η οικογένειά μου, οι στενοί μου, οι συνεργάτες που με ξέρουνε από άλλη μια πλευρά, πώς στενεί, κι αυτοί έχουν μια διαφορετική γνώμη. Εκδίδουν κι αυτοί ένα πιστοποιητικό. Δεν περνάει έξω. Εγώ, αυτός που ξέρω κι άλλες πλευρές της ζωής μου, αν κληθώ θα συντάξω κι εγώ ένα πιστοποιητικό. Δεν περνάει έξω ούτε αυτό.

Τι λέτε εσείς, όχι τι λέγω εγώ, όχι τι λένε οι δυο φίλοι· τι λέει Αυτός για μένα αυτή την ώρα; Αυτό είναι το θέμα. Τι λέει Αυτός για μένα αυτή την ώρα; Και κατ' επέκταση τι λέει και γι' αυτά αυτή την ώρα; Το ότι κρύβεις, το ότι τα κατάφερες, το ότι τα κουκούλωσες, το ότι τα σκέπασες, που όμως δεν γελιέται ο Θεός· θα σε ξεσκεπάσει. Τα ξέρει όλα. Και τα κρυφά και τα φανερά. Και τα προ και τα κατά και τα μετά. Τα ξέρει όλα. Γυμνά και τετραχηλισμένα.

Όταν πηγαίνεις στην Εκκλησία του, παρανάβεις χέρια, θα το πω ίσως αν θέλεις. Είναι ακτινολόγος Αυτός, σε βλέπει, σου κάνει ακτινοσκόπηση, σε ξέρει πού ήσουν χθες, σε ξέρει πού σε τάξεις αυτά που έχεις, σε ξέρει πώς αισθάνεσαι και πώς διατίθεσαι για τους άλλους, σε ξέρει. Στέκεται στην Ωραία Πύλη και σε κοιτάζει. Α, είμαστε αθεόφοβοι! Πολλοί μας δεν θα πηγαίναμε στην Εκκλησία. Θα τρομάζαμε. Θα τρομάζαμε. Ούτε σε γάμο ούτε σε βάπτιση ούτε σε τίποτα δεν πηγαίναμε στην Εκκλησία, αν βλέπαμε το άγρυπνο μάτι του Χριστού που μας ερευνάει από πάνω μέχρι κάτω και μας ανέχεται, και εισερχόμεθα, και μας ανέχεται ακόμη, και πηγαίνουμε αμετανόητοι, ανεξομολόγητοι, ασεβείς, άνευ αγάπης.

Τον κοινωνούμε, δεν τον κοινωνούμε, τον κατασπαράσσουμε, και ανέχεσαι τόσο πράγμα, Κύριε; Αλλά μέχρι πότε, όμως; Αυτό το πράγμα θα σε απασχολήσει πρώτα. «Θεέ μου, μήπως ξεχείλισε το ποτήρι, μήπως η αγανάκτηση πιάσει αυτή τη σημερινή; Κύριε, πέπτω και έχω να κάνω με την οργή του, έχω να κάνω με τη δικαιοσύνη του». Θα σε απασχολήσει αυτό το πράγμα πρώτα. Μια και ήρθε αυτός στη μέση, να σας πω ένα περιστατικό στην Εκκλησία, για να το έχετε υπόψη. Όταν πάτε στην Εκκλησία, κοιτάξτε γύρω-γύρω τις εικόνες που είναι κρεμασμένες. Πηγαίνετε και στο τέμπλο, στην Παναγία μας, στον Κύριό μας, στον Τίμιο Πρόδρομο, στον άγιο του ναού κ.λπ. Θα δείτε σχεδόν όλες τις εικόνες γύρω-γύρω, και ο Χριστός και η Παναγία,

έχουν μπροστά ένα καντήλι και να καίει με λάδι. Ρίξτε μια ματιά στον θρόνο, στο δεσποτικό. Έχετε τον Κύριό μας. Γιατί καντήλι δεν έχει εκεί πέρα; Γιατί βάζετε εδώ πέρα ένα καντήλι; Τσιγκουνεύεστε για πέντε δράμια λάδι; Αφού, είδατε ποτέ σας σε δεσποτικό καντήλι κρεμασμένο; Μπήκατε σε μοναστήρι μας, σε Εκκλησία μας, δεν ξέρω, μπήκατε, βρήκατε ποτέ; Γιατί; Δεν είναι τυχαία τίποτα. Είναι αυτά που χειρίζονται και από αυτά που βλέπετε, αυτά που υπενθυμίζονται. Γιατί είναι; Γιατί εδώ έχει η Παναγία και ο Χριστός καντήλι και ο Χριστός δεν έχει; Σας ευχαριστούμε που παρακολουθήσατε.

Έλεος. «Στις πρεσβείες της Θεοτόκου, Σώτερ, σώσον ημάς». Το λέμε ή δεν το λέμε; Γυρίζουμε στον Χριστό. «Σώσον ημάς, Υἱὲ Θεοῦ». Και όταν ο άνθρωπος πιστέψει και μετανοήσει και εξομολογηθεί και έρθει και κοινωνήσει εδώ, μπροστά στην Ωραία Πύλη, δημιουργείται σωτηρία. Με τις πρεσβείες της Παναγίας, ο Χριστός, με το σώμα του και το αίμα του, σώζει τον άνθρωπο. Όταν όμως ο άνθρωπος δεν μετανοήσει, όταν δεν εξιλεώθηκε η Παναγία με τις πρεσβείες, όταν δεν εξιλέωσαν οι προσευχές του και η μετάνοιά του και η εξομολόγησή του, τότε θα πέσει κάποτε η αυλαία. Και αυτή η ψυχή, που εδώ βρίσκει έλεος και σωτηρία, θα αρχίσει την κρίση, τη δικαιοσύνη.

Διότι ο θρόνος είναι η κρίση και κατά την κρίση δεν υπάρχει έλεος. Γι' αυτό δεν βάζουν σήμερα λάδι εκεί. Αλίμονό σου αν πέσεις στα χέρια μου. Εδώ σε περιμένω μια μέρα. Πρόφτασε να τα τακτοποιήσεις εδώ, στην Ωραία Πύλη. Μετανόησε, εξομολογήσου, πήγαινε να βρεις τον Χριστό εδώ, που προσφέρεται, για να γλιτώσεις. Διαφορετικά, θα σε κάνουν σηκωτό και θα σε φέρουν εδώ, στην κρίση. Δεν περνάει τότε τίποτα. Είναι ανελέητη η κρίση. Είναι η κρίση του. Όταν το βλέπει ο άνθρωπος, θα πέσει να τρομάξει. Πού είμαι εγώ μαζί με τον Θεό; Εγώ είμαι θηρίο. Έχετε προσέξει κάτω, στον Τίμιο Πρόδρομο, στην εικόνα, μια αξίνα, ένα τσεκούρι; Τι είναι αυτό; Η δικαιοσύνη του Θεού, η οποία κάθεται εν αναπαύσει.

Πρέπει να το πιάσει το χέρι του, το τσεκούρι, να κόπτει. Ε, δεν το έπιασε ακόμα ο Χριστός μας το τσεκούρι. Μακροθυμεί. Δεν το πήρε να καθαρίσει τ' αλώνια. Αλίμονό μας αν το πάρει. Αλίμονό μας αν το πάρει. Θα έπρεπε να τρομάζουμε. Θα έπρεπε να μην έχουμε βράδυ ύπνο. Αν ξέραμε τι πάει να πει αμαρτία και ότι μία αμαρτία εσταύρωσε αυτόν τον Θεό, μία αμαρτία, θα είμαστε πολύ διαφορετικοί. Δεν θα πολιτευόμεθα όπως πολιτευόμεθα και δεν θα κάνουμε αυτά που κάνουμε. Αυτά είναι μερικά από εκείνα που μπορεί να πει ο άνθρωπος στον άνθρωπο, για να καταλάβει τη Χάρη του Θεού, δυνατότερα το πώς κάνει για τον άνθρωπο και πού την έχει αφήσει, στην εξουσία του, και τη διαχειρίζονται απλοί άνθρωποι.

Ζητούν οι άνθρωποι, για να πάνε στην Εκκλησία, οι κληρικοί να είναι άγγελοι. Να είναι άγγελος, ε; Δεν ευχαριστείς τον Θεό που άφησε στον συνάνθρωπο, αυτόν που φοράει σάρκα, αυτόν που έχει αδυναμίες, για να σε συμπονεί και εσένα, που έχεις αδυναμίες; Αν έβαζε άγγελο να μας εξομολογήσει, δεν είναι πρόκειο κανένα, δηλαδή. Πας στον άγγελο να του πεις ότι εγώ σκότωσα τα παιδιά μου, μεταφέρνω στη ζωή. «Χα, δεν τα ξέρω αυτά τα πράγματα».

Δεν το κάνει η ύαινα, δεν το κάνει η λέαινα, δεν το κάνει κανένα θηρίο αυτό, και το κάνεις εσύ, άνθρωπε.

Θεούλη, που μας θέτει στα χέρια του κλήρου, του ανθρώπινου, που φοράει σάρκα και ξέρει τις αδυναμίες, ξέρει τους πειρασμούς, πώς μπορεί να ξεγελαστούμε και να μην υπεύθυν, πώς μπορεί να ξεγελαστούμε και να πούμε ψέματα, να απογοητευτούμε, και συγκαταβαίνει. Διαφορετικά, η γέννα μας χαμένη. Είναι μέσα στο έλεος του Θεού, μέσα στην αγάπη του Θεού, όλα αυτά βαλμένα και τοποθετημένα. Γι' αυτό να τον ευχαριστούμε τον Θεό γι' αυτό που κάνει για μας, ακόμα και μας έχει αυτές τις εκκλησίες ανοιχτές, ακόμα και μας έχει τον κλήρο, και να προσευχόμεθα. Η προσευχή είναι μια ομπρέλα. Να φυλάττει τους ανθρώπους αυτούς, για να μπορέσουν να μας βοηθήσουν και σε αυτόν τον κόσμο και στον άλλον. Ίσως θα τα έχετε ακούσει κι άλλες φορές αυτά τα πράγματα.

Όμως να μην τα έχετε ακούσει. Προσέξτε τα. Ο Θεός είναι αγαθός. Εγώ αυτή τη στιγμή παίζω έναν ρόλο αυλακιού. Εσείς είστε τα δέντρα που ποτίζει. Αυτός όμως που βάζει στο αυλάκι, για να ποτίζει το αυλάκι και τα δέντρα, είναι ο Χριστός. Αυτός ξέρει τι ανάγκη έχει ο καθένας. Ξέρει πού χωλαίνει ο καθένας. Δεν είναι θέμα καλής συμπεριφοράς ο Χριστιανισμός. Όχι ότι πρέπει να είμεθα αγρίκοι ή να είμεθα άνθρωποι που να μην μπορούν να μας πλησιάσουν, αλλά το σοβαρότερο θέμα για τη σωτηρία του ανθρώπου είναι να έχει σχέση με τα ζωηφόρα μυστήρια.

Της Εκκλησίας του Χριστού. Πώς λέγεται η πληγή στα πλευρά του Χριστού, ξέρετε; Ζωηφόρος. Πώς λέγεται ο τάφος του Κυρίου μας; Ζωηφόρος. Πώς λέγεται ο Τίμιος Σταυρός; Τίμιος και Ζωοποιός Σταυρός. Πώς λέγεται ο άρτος επί της Θείας Τραπέζης; Άρτος της ζωής. Όλο περί ζωής το θέμα. Εμείς τώρα είμαστε ζωντανοί; Αυτό είναι. Τα πληγανείς, τα παιδιά, ζωντανοί μέσα; Σοβαρά; Μήπως έχουμε μια ζωή που έχουν και τα πουλιά, που έχουν και τα ζώα, που έχουν και τα ερπετά; Ξέρετε ότι υπάρχουν και ζωντανοί νεκροί; Το ξέρετε; Ακούς Ευαγγέλιο που διαβάζεται στο Ευχέλαιο.

Ένας μαθητής εζήτησε άδεια από τον Χριστό μας, που έμαθε ότι πέθανε ο πατέρας του, και του λέει: «Δώσ' μου άδεια να πάω να θάψω τον πατέρα μου». «Δεν σου δίνω». «Τον πατέρα μου; Και τι θα γίνει;» «Ἄφες τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς». Πήρε κρύη με γραβάτα στο χωριό σου, που θα τον θάψουν τον πατέρα σου. Προσέξατε ποτέ σας τι είπε ο πατήρ στον μεγάλο αδελφό του ασώτου; «Ὁ ἀδελφός σου οὗτος νεκρὸς ἦν καὶ ἀνέζησε». Μα πώς ήταν νεκρός; Γερός, τόσο δεν γλεντούσε με τις φιλενάδες; Ακριβώς αυτό. Μακριά από τον Θεό ο άνθρωπος είναι ζωντανός νεκρός. Μακριά από τα μυστήρια, μακριά από τον κλήρο, μακριά από τη Θεία Κοινωνία, μακριά από...

Εξομολόγηση, ο άνθρωπος είναι ζωντανός και νεκρός. Θυμόσαστε τη γραφή στον επίσκοπο της Λαοδικίας, στην Αποκάλυψη; «Ὄνομα ἔχεις ὅτι ζῇς, καὶ νεκρὸς εἶ». Κινητά νεκροταφεία είναι. Και ήμεθα, δυστυχώς, τόσο γαλαντόμοι. «Τι κάνετε σπίτι;» «Δόξα τω Θεώ, καλά, καλά». «Τι κάνουν τα παιδιά;» «Δόξα τω Θεώ». Μπορείς να μου πεις γιατί δοξάζεις τον Θεό; Τι καλό κάνουν τα παιδιά; Εκκλησιάζονται; Όχι. Εξομολογούνται; Όχι. Νηστεύουνε; Όχι. Είναι παρθένα; Όχι. Τι δοξάζεις τον Θεό; Διότι έχουν μια δουλειά και πήραν ένα γιώτα χι και γυρίζουν στις φιλενάδες τους, στους φίλους τους, και αυτό δοξάζει τον Θεό. Αλίμονό μας τη μέρα που ειρωνευόμαστε τον Θεό. Ευχαριστώ.

Έπρεπε να έχουμε μεσίστιες εκείνη τη μέρα. Τόσοι ζωντανοί νεκροί είναι εδώ πέρα μέσα. Οι άνθρωποι που δεν έχουν σχέση με την Εκκλησία, οι άνθρωποι που δεν έχουν σχέση με τα μυστήρια, με το φιλάνθρωπο κατ' εξοχήν μυστήριο της μετανοίας και της εξομολογήσεως, οι άνθρωποι που δεν εκκλησιάζονται και δεν κοινωνούνται, εφόσον ετοιμαστούν, είναι ζωντανοί νεκροί. Να παρακαλούνε τον Θεό να μακροθυμεί και να τους περιμένει, για να κάνουν καλή χρήση της μακροθυμίας και της χρηστότητος του Θεού, να μετανοήσουν ύστερα. Ο Άγιος Αρσένιος, 94 ετών, είχε μία μόνιμη μικρή προσευχή και έλεγε: «Κύριε, πρόσθες μοι χρόνον να βάλω αρχή μετανοίας».

Νεκροανάσταση στο ενεργητικό του.

Λέει: «Πρόσθες μοι χρόνον να βάλω αρχή μετανοίας», γιατί ο άνθρωπος μέρα νύχτα πέφτει, είτε λόγω είτε έργω είτε διανοία, τέτοια. Κατά συνέπεια, πρέπει να σηκωθεί. Με τι τρόπο θα σηκωθείς; Διά του φιλανθρώπου αυτού μυστηρίου που έκαμε προχθές το Πάσχα από τον Άγιο. Ο Χριστός είπε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφέωνται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται».