Perilous Times

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening I wanted to say something to you in love that could be considered especially relevant to our times.

I do not know whether you have ever read Saint Anthony the Great. Among the many wise things he said, he also spoke, I would say, about our own days. Indeed, he said something sorrowful: a day will come when the world will be possessed by demons, and if someone is not possessed, the others will tell him, “You are possessed.” The world, he says, will be raging in madness, and whoever is not raging with it will be told by the others that he is mad, that he is possessed by a demon.

Unfortunately, my dear ones, we are living in that age today. With very few exceptions, the world is for the most part driven and tossed about by an evil spirit. The Holy Spirit has nothing in common with the world as it is today. Our Lord Jesus Christ is a stranger to most people. People in general do not want Christ; they do not want the Gospel; they do not want His Church. Why? Someone may ask, “Does He do them harm?” No. He exposes the lawlessness of their lives. That is precisely why they do not want to listen. They silence His voice.

The world is rushing headlong down the slope toward its destruction. Unfortunately, our days are very dark from every point of view. To those who might say, “I am not concerned about eternity,” we could answer, “But you will lose even this temporal life.” If you could at least enjoy this passing life, perhaps your argument would make some sense. But as things are going, you will lose not only eternity but this temporal life as well. The world today does not accept the things of Christianity and Christ. It wants a life of its own: a life of the flesh, a life centered on the ego, a life governed by self-interest.

Each person has a little religion of his own and decides for himself that he is saved. Indeed, he often says things such as, “If only there were more people like me.” Then he sleeps peacefully, convinced that he is entitled to the Kingdom of Heaven and that the Lord would be doing him an injustice if He said, “I do not know you.” There are few—very few, scarcely more than can be counted on one hand—who struggle and, with the fear of God, strive to keep God’s commandments. A demon among the young, a demon among workers, a demon among businesspeople, and a demon even among the elderly. I repeat: very few have grasped what truly matters.

They entreat Christ, the Theotokos (God-bearer), and the saints, and they keep the commandments so that the grace of God may remain with them and, through them, perhaps someone else may also be saved. Since the number of people who hold up Heaven has grown smaller, what happens now? A greater burden falls upon those who are still holding it up. Suppose we are carrying together a beam weighing two hundred kilos. When one person withdraws his shoulder, more weight falls upon the others. When another withdraws his shoulder, still more weight falls upon those who remain. And when the third and the fourth do the same, what will happen then? Therefore, because the majority no longer live their faith, the Christian must...

...live his faith all the more deeply. The Christian takes on responsibilities. The more the world advances toward its own ruin, the more responsibilities are heaped upon those who are considered practicing believers. So let us not sleep peacefully. Let us be deeply concerned, and let us entreat God to give us strength, so that we may labor for our own salvation and, if possible, help other brothers and sisters as well. We bear a responsibility when others fall. We will be called to account for their fall and asked whether we, for our part, did what we ought to have done. I trust that you read Holy Scripture, and so you must have come across...

...the Prophet Ezekiel, who says the following in the third chapter: “When I say to the lawless man that he shall die”—that is, that the lawless person who does not do what is right will be condemned—“and you do not admonish the lawless man to turn from his lawless way, he shall die in his sin,” he will go to Hell, “but I will require his blood at your hand.” Consider what this tells us. Perhaps this is the first time you have heard that our lives are bound together, and that our own souls are placed at risk by what we have or have not done for another person. Yet I hear objections: “Who listens to you nowadays? You can say whatever you like, but no one pays attention.”

He does not listen. But because no one listens, does that mean nothing should be said? God knows that no one listens. And do you know what He says next? “If you admonish the lawless man”—not merely rebuke him, but admonish him. In Greek, the word means to put sense into someone’s mind. You will tell him the truth and try to bring him to his senses. You will offer him reasonable arguments. You are obliged to do this. If, then, you admonish the lawless man, he may, as we commonly say, treat your words with utter contempt. What happens then? “He shall die because of his sin.” He will be condemned because he did not accept the warning and did not come to metanoia, to repentance.

“But you have delivered your own soul.” We therefore have an obligation, especially in our days, when the descent is so steep, the ground so slippery, everything is collapsing, and nothing remains standing. We are obliged to put our shoulders to the task. We are obliged to struggle, to expose ourselves to danger, and to stand at the forefront for as long as God permits it. Therefore, let us be deeply concerned about everything that is happening around us and within us. In a very short time, the whole abyss has opened. Every demon there is has come into the world today.

We are passing through difficult times and, I repeat, if we continue as we are, we shall lose eternity and this temporal life as well. Once, Christ stood before a man possessed by demons, from whom He cast out perhaps six thousand demons—an entire legion. When the disciples asked Him, “What is happening? How are we to do this? How are we to cast such things out?” He answered, “This kind cannot come out”—a person cannot be freed from Satan—“except by prayer and fasting.” This was the remedy given by the great Physician, the true Master: this condition is healed only through these two virtues. One is called prayer, and the other is called fasting. Yet these two medicines are absent today...

...even among practicing believers. They are absent not only from those under demonic influence but even from religious people. That is precisely why we are dazed like frightened chicks, without strength, courage, knowledge, arguments, or anything at all to say. For we ourselves do not keep these two commandments. We want to solve personal problems and family problems. We also want, in some way, to influence the broader affairs of the state and the Church. Then bend your knee in prayer. Prayer possesses immense power, but we have never learned how to pray.

Prayer is truly a science without end. It is inexhaustible. I do not know whether even the angels fully know how to pray; that I do not know. It is something endless. But because it is endless, it does not follow that we should disregard it and set it aside. As Christ says, through prayer and fasting you will be freed from Satan’s influence. Satan fears these two things, and if you want to be delivered from him, you must make use of them. You know that the objects sent into space—the Sputniks and the various other spacecraft—can be called back from here on Earth.

The people inside prepare themselves, operate the equipment, and return to land. Some craft are automatic and have no one aboard, yet they return on their own. People here on Earth have the power to call them back, to tell them, “Return and land,” and they return and land. So man has such power that he can say from far away to something that has been circling in space for months or years, “Come down now.” How, then, could he not have power to influence something else for the good? Most of you have televisions in your homes. There is a little electrical device that you press from a distance to change the channel. You sit in your armchair and affect what happens on the television.

You choose another channel, then another, without getting up or tiring yourself. From here, you affect something over there. So you possess that power and can exert influence. How does it work? In some mysterious way; I do not know exactly how. Prayer is like that. Prayer has the power to affect circumstances, people, societies, the Church—everything. That is why Satan fears prayer so greatly. He does not want prayer. So I ask you: can you pray? Can you say the Our Father or the Creed? But is merely saying them truly prayer? Many people today, especially parents with families, are not merely sorrowful but utterly heartbroken.

They live in an age in which they have lost their children. Those who retain some religious conscience are utterly heartbroken. They have lost their sleep and their health because they have lost their children. They are powerless; their children have fallen under demonic influence. Why? Because the parents do not pray. A parent—or anyone else—who prays with love and genuine concern for another person under Satan’s influence possesses immense power. If our children do not listen to us, do not respect us, want none of our counsel, and regard us as enemies, it is because the devil has come between us and they are under Satan’s dominion. Once they are freed and an angel comes between us instead, everything will change.

They will fall down, kiss your feet and your hands, and say, “Mother, Father, you were right, but I could not see it.” Here, then, is the weapon called prayer. My dear ones, it must be taken out of the armory and put to use, both for ourselves personally and for the sake of the people whom we may influence. Perhaps you do pray, but the question is how you pray. Prayer is a weapon in the human hand, and I would commend it to you as an antidote to the death now spreading through families, society, and everything around us.

Five people who truly move Heaven can change the course of events. We should not find this strange. When our God was about to burn Sodom and Gomorrah because of the grave sin of sexual relations between men, Abraham learned of it. At the oaks of Mamre, in the persons of the three angels, he had offered hospitality to the Holy Trinity. Without anyone urging or begging him, he considered it his duty to intercede for those people. Yet he could never have imagined that, among the roughly five million people of the five cities, there would not be even five righteous people.

He said to God, “I know that You could never destroy the righteous together with the wicked. If there are a hundred righteous people there, will You destroy the city with them?” “No,” God said, “I will not destroy it.” But there were not a hundred. “What if there are eighty?” “No.” Then he asked about sixty, fifty, forty, and finally ten. He reached ten and stopped there. Yet not even ten were found. In other words, if ten righteous people had been there, five million would have been spared. So if we are destroyed today, it will be because there are no people who pray. It is said that in 1453, when the Turks took Constantinople from us because of our many sins, Mehmed...

...saw before him a hand with five fingers, hovering in the air wherever he went. Alarmed, he summoned all his officials, scholars, and anyone among his people who might give him an answer. What was this hand that appeared before him wherever he went—when he went to eat, when he went to his office, wherever he might go? No one could give him an answer, so he summoned a Christian. The Christian told him, “Outside the City there is an ascetic monk. Summon him to explain it to you; he will surely know.” So Mehmed summoned the monk and described what he was seeing. The monk replied, “Ah, this is not about you; it is about us. Do not be afraid. It is nothing for you to fear. It simply means that if even five faithful people had been found in the City, you would not have taken it.”

“It represents five people, but you do not have even that many.” Do you understand? Be afraid lest God withdraw His grace from us as well. Otherwise, we shall be utterly destroyed. For this unique weapon—the personal weapon; I was about to say the atomic bomb, the hydrogen bomb, the rockets—none of these is anything compared with the prayer of a Christian. And we do not know this. Open Isaiah to the seventh chapter, and you will find that two kings attacked another, smaller kingdom. That small and weak king, when those two beasts fell upon him, cast off his royal robes, put on sackcloth, and went to the edge of the city. There was a winepress there, where the grapes were trodden, and he entered it and began to pray to God. God saw him and sent Isaiah, saying, “Go and tell this king not to be troubled or afraid of those two smoking firebrands.” God called those other kings smoking firebrands. That is what all the powerful are like; that is what all those under demonic influence are like; that is what all evil people and all terrible things are like in the sight of God, when there is someone who prays. Today, the knees of Christians must become calloused like a goat’s, like those of James, the brother of the Lord. His knees and hands were like a goat’s from his many prostrations.

If we want to save these people, if we want to help our family, if we want our Orthodox Church to endure, if we want priests to remain to bury us and serve a memorial service for us, if we want all these churches to remain open, then we must get down on our knees. We must learn to pray. Wherever a person goes, he must pray. Prayer is the oxygen of the human soul. Just as a person cannot live his physical life without oxygen, so he cannot live his spiritual life without prayer. A person who does not pray is spiritually dead. Secondly—prayer; I do not know.

In our present condition, prayer is the one weapon every Christian possesses, and it has been so since the foundation of the world. As you know, the first two human beings felt the need to offer sacrifice to God, even giving from their own possessions. That is a form of prayer—primitive, certainly, but still a form of prayer. When Christ came into the world, He left us the supreme example: during His temptations and all His sufferings, He prayed and fasted for forty days and forty nights. Is this not what the Evangelists Matthew and Luke tell us in the fourth chapter of their Gospels? How, then, can I—a man made of dust, plagued by the devil from my mother’s womb, “conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me”—how can I, without prayer and fasting,

possibly withstand these things? It is impossible. Let us not deceive ourselves. Yet we seek ways of our own, imagining that we can please God and persuade Him to shelter, cover, and protect us. God will not protect us, because we are not doing what we ought. “You ask and do not receive,” James, the brother of the Lord, also says, “because you ask wrongly.” Cain also offered a sacrifice, but God did not accept it. Why? Because God discerns what we offer. He looks outwardly to see whether we merely fill the air with holy words, whether we recite the Paraklesis or the Our Father. But He also looks inwardly, into the heart, to see the spiritual condition of the person making the offering.

In Mark, we read that Christ was once in the Temple, sitting near the treasury, and as people entered, He watched how they put money into it—not how much they put in, but how they gave it. Then He noticed that poor widow with her two small coins and said, “With her two small coins, she has put in more than all the others.” God looks at how you do something and why you say something. It is true that we pray. But when? When we are in need. And when a person prays only in times of need, he will receive nothing from God. A person must pray at all times, on the pleasant days and on the difficult days.

You must persevere. There is a story in the Gerontikon. Once an ascetic was sitting high above in his hermitage. Down below, across the plain, a torrent was flowing, for it had just rained. A traveler came and tried to cross. He knelt there in the rain and remained for a long time in prayer, evidently asking God to help him cross without drowning. When the ascetic saw him from above, he joined his prayer to the traveler’s and prayed as well: “My Christ, help him cross.” At last, after a long time, the man made up his mind, made the sign of the Cross, and entered the river. But the current swept him away, and he drowned.

The ascetic was bewildered. How could their prayer have gone unheard, so that God allowed the man to drown? Shortly afterward, while the ascetic was still dazed, he saw another man arrive and approach the river. This man did not stand there for long. He made the sign of the Cross two or three times, plunged into the river, and crossed safely. Then the monk was utterly bewildered and scandalized. The logismos, the intrusive thought, came to him: “You are unjust, O God. The first man prayed in the water for half an hour, and nothing happened; this one made the sign of the Cross once and crossed safely. I am leaving. There is nothing here. God is unjust.” But God took pity on him and sent an angel to help him understand. The angel came and said, “What is wrong? Why do you seem so troubled?” “How could I not be troubled?” he replied. The angel said, “Tell me what happened to you.”

He answered, “I was watching, and this is what happened: one man prayed for half an hour, and I prayed with him, yet when he tried to cross, he drowned. Then another man came, made the sign of the Cross only twice, crossed, and did not drown. Where is God’s justice?” The angel replied, “Why are you scandalized? That man who knelt had never prayed before; he prayed only now, when he was in need. But the other man prays every day. That is why this happened.” And this is true. Many people, when life becomes difficult—when they fear cancer, war, Ecevit, and so on—make vows and do similar things. But God knows that, as soon as the cloud has passed, we shall return to being exactly as we were, and the sacrifice is not worth anything. Therefore, together with the prayer of which I am speaking, there must also be a corresponding way of life, and the true conviction at all times that everything depends upon Him.

He is the One who upholds and directs all things. Prayer has tremendous power, my beloved, and I would like to commend it to you. On the Holy Mountain, specifically at the Great Lavra, among its many chapels there is a chapel dedicated to the Honorable Forerunner. Inside it is an icon whose composition is very instructive and encouraging. I will describe it, if you will allow me to continue. It portrays Saint Athanasius the Athonite with his hands raised in supplication to our Most Holy Theotokos. He was facing some temptation or need—I do not know exactly what—but in any case, he was imploring our Most Holy Theotokos.

Our Most Holy Theotokos holds the Lord Jesus Christ as a small child in her arms, and with her right hand she points toward the Lord and says, “Protect Your servant”—presenting his request and his need. Moved, overcome by the compassion of our Most Holy Theotokos, Christ, as a child in her embrace, raises His hand and blesses Athanasius. This is the point: through your prayer, your purity, and your faith, you can set this whole process in motion. You can activate this personal weapon of Heaven called the Most Holy Theotokos, and you will see miracles; you will see change; you will see how the demons flee from the home, from the workplace, and from people.

You will see how they flee from governments—how completely they flee! We Christians are all-powerful, but we do not know how to use this power, which, as I tell you, is found in this thing called prayer. A troparion of our Church says: “Through fasting, vigil, and prayer, receiving heavenly gifts.” These three together, when placed in the hands of a believer, bring Heaven down to earth and raise earth up to Heaven. I want you to know that Christ can be overcome.

God Himself can be overcome. Man overcomes God. A human being, who is nothing, can overcome God. What does he overcome in God? His almighty power? No—His love. A person has this power when he prays regularly and with humility: he can overcome even God Himself. Do you remember the night when Jacob was returning to his brother Esau, and Esau had come out against him with four hundred men? That evening Jacob sent all his people, his wives, and the others across a small river, while he remained behind. Scripture says that he wrestled throughout the night with a man who was clearly Christ. At daybreak the man said to him, “Let Me go.” Jacob answered, “I will not let You go unless You bless me.” The man touched Jacob’s leg at the hip and put it out of joint so that Jacob would release Him—but Jacob still held fast. Can I truly hold God fast through my prayer? Yes. You constrain God to hear you. Finally, He asked him, “What is your name?” He replied, “Jacob.” Then He said, “From now on you shall be called Israel, because you have prevailed with God, and you shall also prevail with men.” They are called Israelites because they are the descendants of Jacob. Jacob was renamed by God on that night when he prevailed with God, and so they are called Israelites.

The name means one who is strong before God. Therefore, since he prevailed with God, he would also prevail with men. And this is exactly what happened afterward. Esau raised his hands, embraced Jacob, and kissed him, though he had intended to tear him into a million pieces because Jacob had earlier taken away his birthright. But metanoia, repentance, and prayer changed everything. They changed the course of events. And I do not know whether you are aware that, because of this event, you can find the thigh portion of meat at any time in Jewish butcher shops. Jews do not eat the thigh, because God injured the hip and leg of their forefather, and they regard it as ill-omened and do not eat it. These events I am telling you about are found in Genesis.

Does man, then, overcome God? He overcomes God’s love. Imagine a grandfather wrestling with his little grandchild. At some point, the child gets the upper hand, throws the grandfather down, and then applauds because he has defeated him. Who really brought the grandfather down? Did the little child do it by his own strength, or was it the grandfather’s love for his grandchild? It was the grandfather’s love for his grandchild. That is how it is. Put this to the test; take note of it. Our times have need of it. We must render service both to ourselves and to the people at large, for they do not know these things. They are tossed about, suffering and tormented, and at the same time they are heading toward destruction. There is tremendous power

within each human person—not in the physical atom that people have split today to make atomic bombs to drop on our heads, but within us as individual persons. We are all-powerful. With one sign of the Cross from us, the bomb does not explode and the rocket does not launch. Everything short-circuits through a single sign of the Cross made by a true and faithful Christian. Establish prayer in your home, and you will resolve all your problems. The other problems will also be resolved, because your nous, your spiritual intellect, will be opened to understand how you should act. Do not rely only on knowledge derived from the world. Suppose, for example, that you want to buy an apartment—I am simply giving an example.

You consult the lawyer, the notary, and everyone else—and you do well. But do you consult God? Or will you bring Him in afterward, through the priest, to perform the blessing of water when you move in? God knows whether you should even go there at all. Why do you not ask Him? Who will your neighbor be? With whom will your children associate there? What if the building collapses, or any of a thousand other things happens? What if someone starts a fire and destroys your apartment too? Why did you not ask God? This is why we suffer shipwreck; this is why we suffer. A man reaches out and takes a young woman who appeals to him. He looks at her: her height suits him, her figure suits him, her beauty suits him, and her money suits him. Ten days after the wedding—divorce.

“Incompatibility of character.” Why? Did you ask God? Did you say to Him, “Is this woman meant for me?” Did you pray? Did you fast, practice self-restraint, and keep vigil? You are standing at a crossroads. You are weighing whom you will make your partner, whom you will bring into your home, whom you will make the mother of your children. Where are you going? I know how many thousands of divorces are pending in the Metropolis of Athens. And how many marriages are broken without ever reaching divorce, and so on. Why? Because God was not consulted. “Oh, is God going to give me my wife?” This is what Scripture says: “A house and possessions are apportioned by fathers, but a wife is joined to a man by the Lord.” Fields and vineyards, it says, you inherit from your father.

But your wife will be given to you by God. Think of Adam. Who is your Eve? Who is your own rib? You reach out on your own, take some rib, and end up with your back torn apart. It is like entering into a binding agreement. You did not ask God. Nor did you, young woman, ask who this scoundrel is who has taken you. Tomorrow he may throw you out of the window. Such things happen even among the good people, and they are few. Most are not upright, despite their education, their learning, their positions, and their wealth. Why? Because there was no prayer: “My God, protect me. Is this young woman meant for me? Is this man meant for me? Is this profession right for me? Is this profession right for my child? Is this journey right for my child?” Yet we proceed according to our own imagination

and according to the standards of the world, without prayer, which is the touchstone by which everything is tested. That is why we fail. And I am not speaking about people who know nothing. I am speaking about those who say that they know, yet have failed even more disastrously. Why? Because they did not make use of prayer. We mock the monks who pray unceasingly day and night and, through prayer, do not permit a logismos, an intrusive thought, to enter; they do not give Satan room, but drive away his evil, deceitful, and predatory attacks. Go ahead and laugh. “All they say is ‘Lord have mercy.’ Even God must be tired of hearing it.” Really? Is God tired of “Lord have mercy”—God, who sacrificed Himself to save you and to save me? Do you know what it means to use, to place within your mouth, the

name of Christ and of the Most Holy Theotokos? Have you ever read or heard that beautiful saying of John Climacus: “Flog your enemies with the name of Jesus”? Satan cannot bear the name of Christ passing continually through your nous, your spiritual intellect. He cannot bear the name of the Most Holy Theotokos or the names of the saints. Then nothing sown by Satan can take root in the human nous; it will be driven out. Put this to the test and hold fast to it. We have no weapons; we have no artillery. The Christian has no pistols, no mines, no banners. He does not take to the streets. The Christian enters his inner chamber and prays, and from afar he changes things. Just as, I told you, you change television channels from a distance, so the Christian changes circumstances. But, I repeat, prayer is necessary.

Prayer is not something one ever finishes learning. You begin, but there is no end. It is a lifelong study. I tell you, I do not know whether even the angels have finished learning exactly how one ought to pray to God. This is the great need I am speaking of, the need of all humanity. And we ourselves need it too, because many of us have lost our sleep.

We have lost our peace. If you read, listen, and pay attention to what is happening and where we now stand, you will say, “What is happening here? We are perishing.” Thank you.

The point is that we do not pray. When we pray, everything changes. And Christ has joined fasting to this prayer. Thank you. Through prayer and fasting. Unfortunately, many Christians treat fasting as something secondary. They say, “That is for monks; those things were written for monks.” The monks take the angels as their example, and the laity take the monks as theirs. Everything we have, we have received from the monks—countless treasures. Has the secular world written any of these things? Nothing. All these books you see—the Parakletike, the Triodion, the Horologion, the Menaia—everything we have comes from the monks. Would we even know how to open our mouths and say the Our Father or the Trisagion prayers? Nothing. All the canons and everything else appointed for the feasts come from the monks.

It is absurd for anyone to say that fasting was invented by monks. Did the monks teach Christ to fast for forty days and forty nights? Tell me, did the monks teach the people of Nineveh to set fasting against the decree that God had issued, signed, and sealed, and so change the outcome? Have you ever thought about that? “Thus says the Lord.” And what does Jonah proclaim? “In three days Nineveh shall be destroyed.” It was written and signed. And what happened? When the king heard, he gave an order: neither the people nor the animals, not even the young, were to eat or drink.

What weapon did they have? The king said, “Who knows? Perhaps God will relent and not destroy us.” And God did relent. Human metanoia—repentance—together with fasting and prayer disarms the almighty hand of God, and the sword falls to the ground. Have you seen, on either side of a proper Gospel iconostasis, the archangels standing guard, with a sword there? That is the justice of God. And fasting, I tell you, changes the course of events. Christ takes the written decree and tears it up; God tears up His own signature. Why? Because Nineveh fasted. Did monks teach them that? How would they have known it? So I take this opportunity...

We are now in a period of relatively light fasting. This fast is not severe, since fish is permitted on Saturday and Sunday, and oil on the other days except Wednesday and Friday. It is not the strict Great Lent or the fast of the Dormition. But I take this opportunity to tell you that, since this is Christ’s command and since prayer and fasting enable us to withstand this heavy assault from Satan, fasting was established as a law in Paradise and is a commandment of God. No human being has ever made a law against his own belly, that much-abused belly of ours. We all indulge it and take care of it. Adam received God’s first commandment in Paradise.

The commandment was, “You shall not eat.” Saint Basil the Great says, “‘You shall not eat’ is the institution of fasting and self-restraint.” And if Eve had fasted then, we would not now need this fast. We would have no need to fast. God did not tell her not to sit beneath the tree. He did not tell her not to look at it. He did not tell her not to pass near it, nor did He tell her not to touch it. He told her not to eat—to fast from that one thing. And the commandment was not burdensome. How could it be? Of all the rest, He allowed nine hundred and ninety-nine things and forbade only one. If He had forbidden nine hundred and ninety-nine and allowed one, we might have said, “Your law is harsh, O Lord.” But He said no such thing. Therefore, Saint Basil says, if Eve had fasted...

“We would not now need this fast. Let us fast, then, that we may return to Paradise.” Fasting has therefore existed from the beginning. It is a grave mistake for people to say that fasting was devised by human beings—and, indeed, by people who were not normal or sound in mind. No. They established these things rightly and with sound understanding. The proof is that Christ Himself lived the fast. All the saints and all the Fathers advanced through fasting. And today the Holy Mountain, the model of monasticism and Orthodoxy, fasts not only on Wednesday and Friday but on Monday as well, with only one meal after the ninth hour. Someone may cry out, “I cannot do that.” No one has imposed it on you. Someone else may be able to do it.

Speak with your spiritual father. You may even need to eat meat or fish, or include milk, cheese, and butter in your diet. Your illness may require it. You may be a woman who has just given birth. Do we not have new mothers today? There may be any number of circumstances. If there is a health reason, fasting is set aside. The Church does not give us fasting to kill the body, but to kill the passions. If people kept a three-day fast, every illicit bed would disappear. All the nightclubs, cafés, and the rest would close. A mere three-day fast would close them, because all these things are fed by feasting and drinking.

The human body is like a fire. When you pour diesel, gasoline, and oil onto a fire, the blaze grows, and you burn both yourself and everyone around you. When you withhold the fuel, it dies down. That is how it is. Unfortunately, although fasting is such a great virtue, Saint Basil the Great also says, “In every Church, angels record the names of those who fast.” In every Church, he says, there is an angel who writes down who is fasting. Take care, he says, lest for the sake of a little pleasure in food—because you will not eat food without oil, while I, for example, eat it with oil—you lose your place in that record.

He says that you will be reported as a deserter. Saint Basil the Great says this. Allow me to read it to you exactly, so that we may have his own blessing.

Unfortunately, many people have misunderstood these things and so deprive themselves. Listen: “There are angels who, in every Church, record the names of those who fast. Take care lest, for the sake of a little pleasure in food, you lose your place in the angel’s record and cause the One who enrolls the soldiers to charge you with desertion.” You will be reported as a deserter, he says, because you were unwilling to struggle. And here is the other passage I mentioned: “Fasting was established as a law in Paradise.” Adam received the first commandment: “You shall not eat from the tree of the knowledge of good and evil.” The words “You shall not eat” are the institution of fasting and self-restraint.

“If Eve had fasted from the tree, we would not now need this fast. Let us fast, then, that we may return to Paradise.”

People who refuse to understand find an excuse and have even come up with this saying: “The servant of God fasts because he has nothing to eat. Fasting was invented to console those poor people who have nothing.” But we who have plenty—we are rich, and our refrigerators are crammed with every kind of non-fasting food—say that fasting is for the poor. We, Glory to God, have so much that we can throw it away. So you are rich and well fed, and you violate the fast. Do you know what the godly John Chrysostom says to people in this situation? “O rich man,” he says...

“O rich man, do not insult fasting by refusing to receive her as a companion at your table.” “Go away, Lady Fasting; I do not want you. I will not count food without oil as proper food. Out!” Do not do that. “Do not dishonorably drive her from your house.” No. Invite her in. Today is Wednesday; it is her day. Today the cooking pot belongs to her. It is Friday; today the pot belongs to her. But fasting is not only abstinence from food; there is also bodily abstinence. Married couples, and all who have relations of the flesh, should take heed that Wednesdays, Fridays, and feast days do not belong to them.

They have an obligation to abstain if they want the rest of their life together to be blessed. So I shall repeat it from the beginning: “O rich man, do not insult fasting by refusing to receive her as a companion at your table. Do not dishonorably drive her from your house, pushed aside by pleasure...” Explain word for word what you have just said, because not everyone can hear and understand it—and I am the first among them. If you are rich, he says, do not insult fasting; that is, do not send her away. He explains it afterward: “By refusing to receive her as a companion at your table.” In other words: “I do not want you. Go on to the poor. We are rich here. We will not let you, fasting, into our house.”

“Pushed aside by pleasure.” “I want to eat something I will enjoy. I will not eat food without oil.” He continues, “Lest she someday accuse you before the Lawgiver of the fasts.” Fasting may turn back and take you before the Lawgiver, Christ, who ordained fasting, and accuse you, saying, “I went to that house, but they would not receive me; they drove me away.” “Lest she someday accuse you before the Lawgiver of the fasts and bring upon you the sentence of poverty”—lest He take these things away, he says, make you poor, and then force you to fast—“either through bodily illness or through some other grievous circumstance.” Or He may give you an illness that forces you to look at every kind of food from a distance. For, you know, there are people who...

They disregarded God’s law and lived very dissolutely, always gratifying their flesh and paying no heed to God’s law. Then, at a moment they never expected, two illnesses came upon them: one requires zucchini, while the other requires meat. Now try to reconcile the two. How can you manage it? Or you may have a great deal of money but be able to eat only one little yogurt. Then you are forced to fast from nine hundred and ninety-nine things. This truly happens. It happened to a friend of mine. On one of the Sundays of the fast, he invited me to his home after Church and said to his wife, “You know, Litsa, what you are to bring.” I grew suspicious. I thought, perhaps she does not know; and even if she does, perhaps she knows only what to bring for you. “Come on,” he said to me, “these things are nothing.” And what do you think she brought? Two little pans of fried food...

With eggs. I did not touch them at all. I drank only a coffee that was there. I told him, “Take care, because God will take these things away from you.” At that time he was receiving about three hundred thousand a month in rent. He jointly owned two apartment buildings with another man. “Take care,” I told him, “or you will only be able to look at all this food from a distance.” It was as though heaven itself were open when I said it.

Within a few days he developed diabetes and, at the same time, albuminuria. And so the two contrary requirements arose: one condition called for zucchini, while the other called for meat. Now he has become thin as a rake. He asked me, “How did you know?” Was it I who said these things? Who is it that teaches us all this?

I will simply tell you what is right. So when you tell me that fasting was made for the poor, while you are rich and your refrigerator is so full that you do not know what to do with everything in it, you are making a grave mistake. Discernment is needed.

These virtues come from God and are beneficial to man.

Man has Satan right here, at his belly. “The power of Satan is upon the navel of the belly.” He must take care not to feed the appetites of the lower belly, or he will lose both his soul and his life. God has no need of these things. We are the ones who need fasting. We are the ones who need prayer. And this is not only for adults, because mothers today have no courage to require it of their children as well. A child should fast from an early age. Keep non-fasting foods away from the child and give him food cooked with oil. He will be healthier and may even gain weight during the fast. At the same time, he will learn and will remind you, just as we learned in our own homes, that the three F’s always apply.

What were the three F’s? Lentils on Monday, beans on Wednesday, and fava on Friday. The three F’s, which no longer exist today—the three F’s in the Orthodox Christian’s alphabet. Nowadays everything has been flattened out. Mothers, teach your children repentance. What are you raising the child to be—a little Jew? A little Muslim? What are you doing? Is the child not a Christian? How will you present him before God? How will you bring him to Holy Communion? What spiritual light have you given this little one if you die tomorrow? These things are essential. Of course, you must not go to extremes. If the child is ill or frail, give him his milk; it has now become medicine. But not when you tap one cheek and the other one jiggles. The child is five years old and weighs forty kilos, and still you keep feeding and fattening him. What are you fattening—a pig or a Christian child? What are you making of him? These are mistakes. Forgive me for the way...

...for the tone in which I speak. These are mistakes. But they absolutely must be corrected, and they will be corrected only through prayer. For often, in the situation I have just described, the mother may want one thing while the father does not, and a conflict will arise. Then prayer must come between them. Daniel did not want to eat the rich food and break the fast, while Nebuchadnezzar and the official told them to eat.

Indeed, the official in charge feared that if Daniel and the other young men with him appeared weak, he would lose his head. They prayed, and God changed the spiritual mind of the chief steward there. He removed the rich food and gave those three young men—Shadrach, Meshach, and Abednego—legumes and water. But ten days later, when the king came and examined them, what did he see? They were more handsome...

...and ten times more intelligent.

These are the fruits of fasting. How did Daniel accomplish this? He accomplished it through prayer. So you too must pray and say, “My God, illumine this person.” If, after all, the husband does not wish to fast, or the wife does not wish to fast—whichever way the situation may be—then at least let that person allow the rest of us to do what is right. Let us give even this small spiritual advantage to the child, so that the child may know that fasting is a weapon.

Ήθελα απόψε το βράδυ να έλεγα κάτι στην αγάπη σας που θα μπορούσε να θεωρηθεί επίκαιρο.

Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ σας τον Μέγα Αντώνιο, ο οποίος, μέσα στα σοφά που είπε, έχει μιλήσει και για τις ημέρες μας, θα μπορούσα να πω. Και μάλιστα έχει πει ένα θλιβερό, ότι θα έρθει, λέγει, κάποτε μια μέρα που ο κόσμος θα είναι δαιμονισμένος. Και αν κάποιος δεν είναι δαιμονισμένος, θα του λένε οι άλλοι ότι είσαι δαιμονισμένος. Ο κόσμος, λέει, θα μαίνεται, και αν τις ου μαίνεται, θα του λένε οι άλλοι ότι μαίνεται, ότι είναι δαιμονισμένος.

Ζούμε, δυστυχώς, αγαπητοί μου, σε αυτή την εποχή σήμερα. Ο κόσμος, ως επί το πλείστον, εκτός ολίγων εξαιρέσεων, άγεται και φέρεται από πονηρό πνεύμα. Το Πνεύμα το Άγιο δεν έχει σχέση με τον κόσμο σήμερα. Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός είναι ξένος στους περισσοτέρους ανθρώπους. Οι άνθρωποι γενικά δεν τον θέλουνε τον Χριστό, δεν θέλουνε το Ευαγγέλιο, δεν θέλουνε την Εκκλησία του. Γιατί, θα πει κανείς, κάνει κακό; Όχι. Τους ελέγχει τον παράνομο βίο τους. Γι' αυτό ακριβώς δεν θέλει να ακούει. Το σβήνει.

Βαδίζει τον κατήφορο, ολοταχώς, για την καταστροφή του. Δυστυχώς, οι μέρες μας είναι πολύ άσχημες από όλες τις πλευρές, και οι άνθρωποι οι οποίοι θα μπορούσαν να πούνε ότι «εγώ δεν ενδιαφέρομαι για την αιωνιότητα», θα μπορούσαμε να τους πούμε: «Μα θα χάσεις και την προσωρινότητα». Αν μπορούσες τουλάχιστον να ζήσεις την προσωρινότητα, θα 'λεγες σωστό. Αλλά εδώ, όπως πάνε τα πράγματα, θα χάσεις και την προσωρινότητα, όχι μόνο την αιωνιότητα. Τα θέματα του Χριστιανισμού και του Χριστού δεν είναι δεκτά σήμερα από τον κόσμο. Ο κόσμος θέλει μια δική του ζωή, μια ζωή της σαρκός του, μια ζωή του εγώ του, μια ζωή του συμφέροντός του.

Έχει μια θρησκειούλα μικρή δικιά του, κανονίζει μόνος του ότι είναι σεσωσμένος και μάλιστα πολλές φορές λέγει κάτι τέτοια: «Μακάρι να είναι κι άλλοι σαν και εμένα». Και κοιμάται ήσυχος ότι δικαιούται τη Βασιλεία των Ουρανών και θα αδικηθεί αν του πει ο Κύριος ότι «δεν σε γνωρίζω». Είναι λίγοι, πολύ λίγοι, μετρημένοι στα δάχτυλα οι άνθρωποι εκείνοι οι οποίοι αγωνίζονται και με φόβο του Θεού φροντίζουν να κάνουν τις εντολές του Θεού. Δαιμόνιο, λοιπόν, δαιμόνιο στα νιάτα, δαιμόνιο στους εργαζομένους, δαιμόνιο στους επιχειρηματίες, δαιμόνιο και σε αυτούς τους γέροντας ακόμα. Είναι λίγοι, επαναλαμβάνω, εκείνοι που έχουν πιάσει το νόημα.

Παρακαλούνε τον Χριστό και παρακαλούνε τη Θεοτόκον και τους Αγίους και τηρούν τας εντολάς, ώστε να κρατήσουν τη χάρη του Θεού μαζί τους και, μαζί με αυτούς, μήπως σωθεί και κανένας άλλος. Εφόσον, λοιπόν, ελιγόστευσαν οι άνθρωποι που θα κρατήσουν τον Ουρανό, άρα τι γίνεται τώρα; Τώρα πέφτει περισσότερο βάρος σε εκείνους που κρατάνε. Πάμε μαζί κάποιο ξύλο που είναι διακόσια κιλά. Όταν ο ένας βγάλει την πλάτη του, θα πέσει περισσότερο βάρος στους άλλους. Και όταν και ο άλλος βγάλει την πλάτη του, θα πέσει περισσότερο βάρος στους άλλους. Και όταν και ο τρίτος και ο τέταρτος, τι θα γίνει τότε; Είναι ανάγκη, λοιπόν, ο χριστιανός, διότι οι πολλοί δεν θρησκεύουν,

να θρησκεύσει αυτός περισσότερο. Αναλαμβάνει υποχρεώσεις ο χριστιανός. Όσο ο κόσμος πηγαίνει για την αφάνειά του, τόσο περισσότερες ευθύνες επισωρεύονται επάνω στους λεγομένους θρησκευομένους. Γι' αυτό να μην κοιμόμαστε ήσυχοι. Να είμαστε λίαν ανήσυχοι και να παρακαλούμε τον Θεό να μας δίνει δύναμη, για να μπορέσουμε να εργαστούμε για τον δικό μας τον εαυτόν και να βοηθήσουμε, ει δυνατόν, κι άλλους αδελφούς. Είμεθα υποχρεωμένοι με την πτώση των άλλων, θα μας ζητηθεί λόγος για την πτώση των άλλων, εάν εμείς από την πλευρά μας εκάμαμε αυτό το οποίο πρέπει. Διότι θέλω να πιστεύω ότι διαβάζετε, θα πρέπει να έχετε συναντήσει

τον Ιεζεκιήλ τον Προφήτη, στο Γ' κεφάλαιο, που λέγει το εξής: «Όταν εγώ λέγω στον άνομον ότι θα αποθάνει», δηλαδή θα κολαστεί αυτός που δεν κάνει το σωστό, ο άνομος, ο παράνομος, «συ δε δεν νουθετήσεις τον άνομον να επιστρέψει από της οδού αυτού της ανόμου, αυτός θέλει να αποθάνει εν τη αμαρτία αυτού», θα πάει στην κόλαση, «εκ της χειρός σου θέλω ζητήσει το αίμα αυτού». Αλλά κοίτα μου την πληροφορία. Ίσως να το ακούτε πρώτη φορά, ότι είναι συνυφασμένη η ζωή μας και παίζεται κορώνα γράμματα η ψυχή μας με το τι εκάμαμε εν σχέσει με τον άλλον. Ακούω όμως διαμαρτυρίες και λέω: «Ποιος σε ακούει σήμερα; Δεν πάει να λες ό,τι θέλεις;»

Δεν σε ακούει. Λοιπόν, διότι δεν ακούει κανείς, δεν θα πρέπει να λεχθεί; Το ξέρει ο Θεός αυτό. Και ξέρετε τι λέει στη συνέχεια; «Εάν συ νουθετήσεις τον άνομο», όχι ελέγξεις, νουθετήσεις. Είναι σύνθετη η λέξη: θέτω νουν. Θα του πεις αλήθειες, θα φροντίσεις να του βάλεις μυαλό. Αυτός που θέσεις νου, θα του φέρεις λογικά επιχειρήματα. Είσαι υποχρεωμένος. Εάν συ, λοιπόν, νουθετήσεις τον άνομο, αυτός, κατά το κοινώς λεγόμενο, θα γράψει στα υποδήματά του. Τι θα γίνει τώρα; «Αυτός θέλει αποθάνει δια την αμαρτία αυτού». Θα κολαστεί, διότι δεν το πήρε, δεν μετενόησε.

«Συ δε ηλευθέρωσας την ψυχήν σου». Έχουμε υποχρέωση, λοιπόν, και μάλιστα στις ημέρες μας, που υπάρχει τόσος κατήφορος, τόσο ολισθηρό το έδαφος, τα πάντα γκρεμίζονται, τίποτα δεν μένει όρθιο. Είμαστε υποχρεωμένοι να βάλουμε πλάτη. Είμαστε υποχρεωμένοι να αγωνιστούμε, είμαστε υποχρεωμένοι να εκτεθούμε, να βάλουμε στήθος μπροστά. Είμεθα υποχρεωμένοι μέχρι εκεί που ο Θεός θα το επιτρέπει. Γι' αυτό να είμεθα λίγο ανήσυχοι με όλη αυτή την κατάσταση η οποία γύρω μας και μέσα μας συμβαίνει. Μέσα σε πολύ λίγες ημέρες έχει ανοίξει όλη η άβυσσος. Όλα τα δαιμόνια που υπάρχουν είναι σήμερα εδώ, εις τον κόσμο.

Διερχόμεθα δύσκολες στιγμές και, επαναλαμβάνω, όπως το πηγαίνουμε εμείς, θα χάσουμε την αιωνιότητα, αλλά θα χάσουμε και την προσωρινότητα. Ο Χριστός μας, όταν είχε έναν δαιμονισμένο μπροστά του, από τον οποίον εξέβαλε ίσως έξι χιλιάδες δαιμόνια, μια λεγεώνα, και όταν ερωτήθη από τους μαθητάς «τι γίνεται, πώς θα τα κάνουμε εμείς και πώς θα τα βγάλουμε αυτά τα πράγματα;», είπε ότι «τούτο το γένος δεν δύναται να εξέλθει», δεν μπορεί να απαλλαγεί από τον Σατανά, «ει μη δια προσευχής και νηστείας». Αυτό είπε ο μεγάλος παθολόγος, ο καθηγητής, ότι αυτή η υπόθεση θεραπεύεται μόνο με τις δύο αυτές αρετές. Η μία ακούει στο όνομα προσευχή και η άλλη ακούει στο όνομα νηστεία. Αυτά, λοιπόν, τα δύο φάρμακα λείπουν σήμερα

από τους θρησκευομένους ακόμα, όχι από τους δαιμονισμένους, αλλά και από τους θρησκευομένους λείπουν αυτές οι δύο αρετές. Γι' αυτό ακριβώς είμεθα σαν τα κλωσόπουλα ζαλισμένοι και δεν έχουμε ούτε δύναμη ούτε θάρρος ούτε γνώση ούτε επιχειρήματα, τίποτα να πούμε. Διότι και εμείς αυτές τις δύο εντολές δεν τις εφαρμόζουμε. Θέλουμε να λύσουμε θέματα ατομικά, θέλουμε να λύσουμε θέματα οικογενειακά, θέλουμε να επηρεάσουμε κατά κάποιον τρόπο και γενικότερα θέματα της πολιτείας και της Εκκλησίας. Βάλε το γόνατο κάτω. Τεράστια δύναμη έχει η προσευχή, την οποία εμείς δεν μάθαμε.

Είναι, αλήθεια, μια επιστήμη η οποία δεν έχει τέλος. Δεν τελειώνει. Δεν ξέρω αν οι άγγελοι ξέρουν να προσευχηθούν. Δεν το ξέρω αυτό. Είναι ένα πράγμα ατελείωτο. Αλλά δεν έπεται, διότι είναι ατελείωτο, εμείς θα πρέπει να το παραγνωρίζουμε και να το αφήνουμε στην άκρη. Όπως ο Χριστός λέγει, δια προσευχής και νηστείας θα απαλλαγείς από την επήρεια του Σατανά. Τα δύο πράγματα τα φοβάται ο Σατανάς και, αν θέλεις να απαλλαγείς, θα τα χρησιμοποιείς αυτά τα δύο πράγματα. Ξέρετε ότι αυτά που φεύγουν στο διάστημα, τα Σπούτνικ, διάφορα άλλα διαστημόπλοια που στέλνουν κτλ., μπορούν από εδώ, από τη Γη, να τα ανακαλέψουν.

Πάνε κοντά οι άνθρωποι αυτοί που είναι μέσα, γυρίζουν τα μηχανήματα να προσγειωθούν. Είναι ορισμένα αυτόματα που δεν έχουν κανένα ρομπότ και γυρίζουν μόνα τους. Έχουν από εδώ τη δύναμη οι άνθρωποι αυτά να τα ανακαλέσουν, να τους πούνε «γυρίστε να προσγειωθείτε», και γυρίζουν και προσγειώνονται. Ώστε ο άνθρωπος έχει τέτοια δύναμη, να μπορεί αυτό που γυρίζει μήνες, χρόνια γύρω-γύρω στο διάστημα, «έλα κάτω τώρα», από μακριά. Πώς δεν μπορεί; Κατά συνέπεια, μήπως έχει και δύναμη να μπορεί να επηρεάσει τίποτα άλλο για το καλό; Έχετε τηλεοράσεις σπίτι σας, οι περισσότεροι έχετε. Υπάρχει ένα μηχάνημα, ένα πραγματάκι μικρό, σαν ηλεκτρικό, που το πατάς από μακριά και αλλάζεις το κανάλι. Κάθεσαι στην πολυθρόνα σου και επηρεάζεις το κανάλι.

Θέλεις ένα άλλο κανάλι, θέλεις εκείνο. Χωρίς να σηκωθείς, χωρίς να κουραστείς. Από εδώ το επηρεάζεις εκεί. Ώστε έχεις τη δύναμη αυτή και επηρεάζεις. Τι είναι ο τρόπος; Μυστηριώδης, δεν ξέρω πώς. Έτσι είναι και η προσευχή. Η προσευχή έχει τη δύναμη να επηρεάσει καταστάσεις, να επηρεάσει πρόσωπα, να επηρεάσει κοινωνίες, να επηρεάσει την Εκκλησία, να επηρεάσει τα πάντα. Γιατί φοβάται πολύ ο Σατανάς την προσευχή. Δεν ήθελε την προσευχή. Δεν ξέρω, λοιπόν, εσείς μπορείτε να προσεύχεστε; Μπορείτε να λέτε κανένα Πάτερ ημών και κανένα Πιστεύω; Αλλά αυτό είναι προσευχή; Γιατί πολλοί άνθρωποι σήμερα, και μάλιστα οι οικογενειάρχες, είναι όχι απλώς πικραμένοι, αλλά κατάπικραμένοι.

Ζουν σε μια εποχή που έχουν χάσει τα παιδιά τους. Δηλαδή αυτοί που έχουν λίγο φιλότιμο θρησκευτικό, αυτοί είναι καταπικραμένοι, έχουν χάσει τον ύπνο τους, έχουν χάσει την υγεία τους, διότι έχουν χάσει τα παιδιά τους. Δεν μπορούν, τα παιδιά τους τα έχει δαιμονίσει. Γιατί; Διότι δεν προσεύχονται. Έχει τεράστια δύναμη ο γονιός ή κάποιος άλλος που, με αγάπη και ενδιαφέρον, προσεύχεται για κάποιο άλλο πρόσωπο που είναι επηρεασμένο από τον Σατανά. Για τα παιδιά μας, αν δεν μας ακούνε, αν δεν μας σέβονται, αν δεν θέλουν καθόλου τη γνώμη μας, αν μας θεωρούν ως εχθρούς τους, είναι διότι έχει μπει ο διάβολος στη μέση, είναι σατανοκρατούμενα. Όταν απαλλαγούν και έρθει άγγελος στη μέση, τα πράγματα θα αλλάξουν.

Πέφτουνε, σου φιλούν τα πόδια, σου φιλούν τα χέρια: «Εσύ, μαμά, μπαμπά, είχες δίκιο, μα εγώ δεν το έβλεπα». Ιδού, λοιπόν, το όπλο που λέγεται προσευχή πρέπει, αγαπητοί μου, να ανασυρθεί από το οπλοστάσιο και να χρησιμοποιηθεί, εάν θέλουμε, για δικό μας λογαριασμό, ατομικό, και για άλλους ανθρώπους τους οποίους επηρεάζουμε. Ίσως να προσεύχεστε, αλλά θα ρωτήσετε πώς προσεύχεστε. Είναι ένα όπλο στο χέρι του ανθρώπου η προσευχή και θα ήθελα να σας το συστήσω σαν ένα αντίδοτο αυτού του θανάτου που συμβαίνει σήμερα στις οικογένειες, στην κοινωνία και στα πάντα.

Έχουν τη δύναμη πέντε άνθρωποι που πραγματικά συγκινούν τον Ουρανό να τροποποιήσουν καταστάσεις. Μην παραξενευόμεθα. Όταν επρόκειτο ο Θεός μας να κάψει τα Σόδομα και τα Γόμορρα λόγω της μεγάλης αυτής αμαρτίας της αρσενοκοιτίας και το έμαθε ο Αβραάμ, ο οποίος φιλοξένησε, εν τω μεταξύ, εν τω προσώπω των τριών αγγέλων, στα δέντρα Μαμβρή εκεί, την Αγία Τριάδα, μόνος του, χωρίς να τον βάλει κανένας και να τον παρακαλέσει, εθεώρησε καθήκον του ότι πρέπει να μεσολαβήσει υπέρ των ανθρώπων αυτών. Δεν μπορούσε να φανταστεί όμως ποτέ του ότι δεν θα υπήρχαν μέσα σε πέντε εκατομμύρια κόσμο, που είχε η Πεντάπολις περίπου, ούτε θα υπήρχαν πέντε άνθρωποι.

Του είπε: «Εγώ ξέρω ότι εσύ δεν μπορείς ποτέ να χαλάσεις τον καλό με τον κακό. Αν υπάρχουν, λέει, εκεί πέρα εκατό άνθρωποι, θα τη χαλάσεις μετ' αυτών;» «Όχι», λέει, «δεν τη χαλάω». Α, δεν υπήρχαν εκατό. «Αν υπήρχαν ογδόντα;» «Όχι». Πενήντα, εξήντα, σαράντα, πενήντα, δέκα. Έφτασε στους δέκα. Εκεί παραιτήθηκε. Ούτε δέκα δεν υπήρχαν. Δηλαδή, αν υπήρχαν δέκα, θα γλίτωναν τα πέντε εκατομμύρια. Σήμερα, λοιπόν, εάν καταστραφούμε, αυτό οφείλεται στο ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι να προσευχηθούν. Λέγεται ότι, όταν το 1453 μας πήρανε την Πόλη οι Τούρκοι, λόγω των πολλών μας αμαρτιών, ο Μωάμεθ τότε

είδε μπροστά του μια παλάμη, πέντε δάχτυλα, τα οποία αιωρούντο όπου κι αν πήγαινε. Φώναξε! Κάλεσε όλους τους επισήμους, τους σοφούς, τους ανθρώπους του που μπορούσαν να του δώσουν μια απάντηση. Τι είναι αυτό το πράγμα, μια παλάμη που βλέπει μπροστά του όπου κι αν πάει; Μα όπου θα πάει να φάει, μα όπου θα πάει στο γραφείο, μα όπου θα πάει, ξέρω εγώ πού. Κανένας δεν μπόρεσε, όμως, να του δώσει απάντηση και εκάλεσε έναν χριστιανό. Και ο χριστιανός τού είπε: «Εδώ έξω από την Πόλη υπάρχει ένας μοναχός ασκητής. Αυτόν», του λέει, «θα καλέσεις να σου απαντήσει. Αυτός ξέρει ασφαλώς». Και τον εκάλεσε αυτόν και του είπε: «Αυτό και αυτό βλέπω». «Α», του λέει, «δεν είναι για σένα, είναι για εμάς. Μη φοβάσαι», του λέει, «δεν είναι τίποτα. Σημαίνει απλώς», του λέγει, «ότι και πέντε αν ήσασταν στην Πόλη, δεν θα έπαιρνε την Πόλη».

«Είναι η πεντάδα, αλλά δεν είστε ούτε τόσοι». Καταλαβαίνετε; Φοβηθείτε να μην πάρει ο Θεός τη χάρη από πάνω μας ακόμα. Διαφορετικά θα ισοπεδωθούμε. Διότι το μοναδικό αυτό όπλο, το ατομικό όπλο, ήθελα να πω βόμβα ατόμου, ήθελα να πω βόμβα υδρογόνου, ήθελα να πω ρουκέτες, τίποτα δεν είναι μπροστά σε μια προσευχή ενός χριστιανού. Και αυτό εμείς δεν το ξέρουμε. Ανοίξτε τον Ησαΐα στο έβδομο κεφάλαιο και θα βρείτε: δύο βασιλείς έκαναν επίθεση εναντίον ενός άλλου μικρού κράτους. Ο βασιλεύς εκείνος ο μικρός, ο αδύνατος, που του πέσανε δυο θηρία επάνω, μόλις του κάμανε επίθεση, τα βγάζει, τα πετάει, τα βασιλικά και λοιπά, φοράει ένα σάκο και πάει στην άκρη της πόλης. Ήταν ένας ληνός, αυτά που ήταν τα σταφύλια, και μπήκε μέσα και άρχισε και προσευχήθηκε στον Θεό. Ο Θεός βλέπει και στέλνει τον Ησαΐα και του λέει: «Πήγαινε να πεις σε αυτόν τον βασιλιά να μη στενοχωρείται και να μη φοβάται από τους δύο καπνιζομένους δαυλούς». Δαυλιά που καπνίσαν είπε τους βασιλιάδες τους άλλους ο Θεός. Έτσι είναι όλοι οι δυνατοί, έτσι είναι όλοι οι δαιμονισμένοι, έτσι είναι όλοι οι κακοί, έτσι είναι πάντα τα άσχημα, έτσι είναι μπροστά στα μάτια του Θεού όταν υπάρχει άνθρωπος να προσεύχεται. Τα γόνατα σήμερα των χριστιανών πρέπει να γίνουν σαν της κατσίκας και σαν του αδελφοθέου εδώ, του Ιακώβου. Τα πόδια του και τα χέρια του ήσαν σαν της κατσίκας από τις γονυκλισίες.

Εάν θέλουμε να σώσουμε αυτούς, εάν θέλουμε να βοηθήσουμε την οικογένειά μας, εάν θέλουμε να διατηρηθεί η Εκκλησία μας η Ορθόδοξος, αν θέλουμε να μείνουν παπάδες να μας θάψουνε και να μας κάνουνε και κάνα μνημόσυνο, εάν θέλουμε να μείνουν όλα αυτά ανοιχτά, θα βάλουμε το γόνατο κάτω. Θα μάθουμε να προσευχόμαστε. Όπου και αν πηγαίνει ο άνθρωπος, πρέπει να προσεύχεται. Η προσευχή είναι το οξυγόνο της ψυχής του ανθρώπου. Αν χωρίς οξυγόνο δεν μπορεί να ζήσει τη φυσική ζωή του ο άνθρωπος, και αν χωρίς προσευχή δεν μπορεί να ζήσει την πνευματική ζωή του ο άνθρωπος. Είναι πτώμα πνευματικό ο άνθρωπος που δεν προσεύχεται. Δεύτερα. Προσευχή, δεν ξέρω.

Σε αυτή την κατάσταση σήμερα, που είναι το μοναδικό όπλο για κάθε χριστιανό, είναι από καταβολής κόσμου. Οι πρώτοι δύο άνθρωποι αισθάνθηκαν την ανάγκη, όπως ξέρετε, να κάνουν θυσία μάλιστα στον Θεό και να προσφέρουν και από τα υπάρχοντά τους ακόμα. Αυτό είναι ένα είδος προσευχής. Πρωτόγονο, βέβαια, αλλά είναι ένα είδος προσευχής. Ο Χριστός, ερχόμενος εις τον κόσμο, που άφησε το παράδειγμα το μοναδικό, στους πειρασμούς του και σε όλα αυτά τα βάσανά του προσηύχετο, εν συνδυασμώ με νηστεία, σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες. Έτσι δεν μας αναφέρει ο Ευαγγελιστής Ματθαίος και ο Ευαγγελιστής Λουκάς στο τέταρτο κεφάλαιό του; Πώς, λοιπόν, εγώ, ο άνθρωπος, ο χωματένιος, ο διαβολεμένος από την κοιλιά της μάνας μου, «εν ανομίαις συνελήφθην και εν αμαρτίαις εκίσσησέ με η μήτηρ μου», πώς εγώ, εκτός της προσευχής και της νηστείας, θα

μπορέσω να αντεπεξέλθω; Δεν είναι δυνατόν. Μην πλανώμεθα. Και εμείς ζητούμε τρόπους δικούς μας να βρούμε εμείς δήθεν να ευχαριστήσουμε τον Θεό, να μας σκεπάσει ο Θεός και να μας καλύψει ο Θεός και να μας προφυλάξει ο Θεός. Δεν θα μας προφυλάξει ο Θεός, διότι εμείς δεν κάνουμε εκείνο που πρέπει. «Αιτείτε», λέει, «και ου λαμβάνετε», λέγει επίσης ο αδελφόθεος, «διότι κακώς αιτείσθε». Έκαμε και ο Κάιν θυσίαν, αλλά δεν την εδέχετο ο Θεός. Γιατί; Ο Θεός είναι εκλεκτικός. Βλέπει εξωτερικώς αν γεμίζουμε τον αέρα λόγια άγια, εάν λέμε την Παράκληση, το Πάτερ ημών. Κοιτάζει και εσωτερικά, στην καρδία, σε ποια κατάσταση βρίσκεται εκείνος ο οποίος προσφέρει.

Στον Μάρκο αναφέρεται ότι ο Χριστός μας κάποτε ήταν στον ναό και εκάθητο κάπου εκεί στο παγκάρι, και εισήρχοντο, και αυτός, λέει, έβλεπεν πώς βάλλουν χαλκόν. Όχι πόσο θα βάλουν· πώς βάλλουν χαλκόν. Και συνέλαβε τη χηρούλα εκείνη με το δίλεπτο και είπε ότι «πλείον τούτων έβαλε αυτή με το δίλεπτο». Ο Θεός λέει πώς το κάνεις, γιατί το λες. Γιατί είναι αλήθεια ότι εμείς προσευχόμαστε. Πότε όμως; Στις ανάγκες μας. Και όταν ο άνθρωπος προσεύχεται μόνο στις ανάγκες του, δεν θα πάρει από τον Θεό. Ο άνθρωπος πρέπει πάντοτε να προσεύχεται, και στις όμορφες ημέρες και στις άσχημες ημέρες.

Να προσπαθείς. Υπάρχει μάλιστα ένα στο Γεροντικό που είναι το εξής. Κάποτε ένας ασκητής καθόταν στο ασκηταριό του ψηλά. Κάτω, στον κάμπο χαμηλά, περνούσε ένας χείμαρρος και είχε βρέξει εκείνη την ώρα. Και να σου, ένας διαβάτης πήγε να περάσει. Εγονάτισε, λοιπόν, κάτω, μέσα στη βροχή, και στάθηκε πολλή ώρα και προσηύχετο, προφανώς να τον βοηθήσει ο Θεός να μην πνιγεί, να περάσει. Βλέποντάς τον ο ασκητής από εκεί, ένωσε και αυτός την προσευχή του και προσηύχετο και αυτός από εκεί. «Χριστέ μου, βοήθησέ τον να περάσει». Εν πάση περιπτώσει, έπειτα από πολλή ώρα το αποφάσισε, έκανε τον σταυρό του και μπήκε μέσα στο ποτάμι. Αλλά το ποτάμι τον παρέσυρε και επνίγη.

Τάχασε ο ασκητής. Πώς δεν ακούστηκε η προσευχή και τον άφησε και πνίγη; Δεν περνάει λίγο και, εκεί επάνω στη ζάλη του, βλέπει έναν άλλον, ο οποίος ήρθε και αυτός και πήγαινε προς το ποτάμι. Ο άλλος δεν εστάθηκε πολλή ώρα, έκανε δυο σταυρούς, τρεις, και βουτάει μέσα και περνάει από εκεί. Τότε τάχασε τελείως ο μοναχός, σκανδαλίστηκε. «Είσαι άδικος, Θεέ. Ο άλλος μισή ώρα μέσα στο νερό προσεύχεται και δεν έγινε τίποτα, και αυτός έκανε έναν σταυρό και πέρασε. Θα φύγω, δεν υπάρχει τίποτα, είναι άδικος ο Θεός», ο λογισμός. Εν πάση περιπτώσει, ο Θεός τον ελυπήθηκε και του έστειλε έναν άγγελο να τον διευκολύνει. Πηγαίνει και του λέει: «Τι έχεις; Πώς σε βλέπω», του λέει, «είσαι θορυβημένος και λοιπά;» «Είναι να μην είμαι», λέει, «θορυβημένος;» Λέει: «Για πες μου τι σου συνέβη».

Λέει, παρακολουθούσα και έλαβε χώραν αυτό κι αυτό. Ήτο ένας ο οποίος μισή ώρα είχε προσευχηθεί, και εγώ προσευχήθηκα, και πέρασε ο άνθρωπος και πνίγηκε. Και ήρθε έπειτα ένας άλλος, λέει, ο οποίος δυο σταυρούς μόνο έκανε, λέει, και πέρασε και δεν πνίγηκε. Πού είναι η δικαιοσύνη του Θεού; Τι σκανδαλίζεσαι, λέει; Αυτός που γονάτισε δεν ξέρετε να είχε προσευχηθεί· τώρα, στην ανάγκη, προσευχήθηκε. Ο άλλος προσεύχεται, λέει, κάθε ημέρα. Γι' αυτό, λέει, ακριβώς έγινε. Και αυτό είναι αλήθεια. Και πολλοί άνθρωποι, στα δύσκολα του βίου, κάτω από το φόβο του καρκίνου, κάτω από το φόβο του πολέμου, κάτω από τον Ετζεβίτ κλπ., τάματα και αυτά κάνουμε. Αλλά ο Θεός ξέρει ότι, μόλις περάσει το σύννεφο, θα ξαναείμαστε οι ίδιοι και δεν αξίζει η θυσία. Γι' αυτό, μαζί με την προσευχή για την οποία ομιλώ, θα πρέπει να είναι και η ανάλογος ζωή. Επίσης, πράγματι, πάντοτε ότι τα πάντα εξαρτώνται από Αυτόν.

Αυτός είναι Εκείνος που κρατάει τα πάντα και διευθύνει τα πάντα. Έχει δύναμη τεραστία, αγαπητοί μου, η προσευχή, και θα ήθελα να σας τη συστήσω. Υπάρχει στο Άγιον Όρος, συγκεκριμένως στη Μεγίστη Λαύρα, μέσα στα πολλά παρεκκλήσια που υπάρχουν, υπάρχει και ένα παρεκκλήσιον του Τιμίου Προδρόμου. Μέσα εκεί έχει μία εικόνα με έναν συνδυασμό που είναι πολύ διδακτικός και πολύ ενθαρρυντικός. Θα σας το πω, όμως μου επιτρέψετε να συνεχίσω. Παρουσιάζει τον Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη με τα χέρια του να παρακαλεί την Παναγία μας. Πειρασμό είχε, ανάγκη είχε, δεν ξέρω τι είχε, πάντως ικέτευε την Παναγία μας.

Η Παναγία μας κρατάει στα χέρια της τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό μικρόν και με το χέρι της το δεξί δείχνει στον Κύριο και λέγει «Φύλαξε το δούλο σου», τι ζητάει δηλαδή, τι ανάγκη έχει, και παρακινηθείς, νικηθείς από την ευσπλαχνία της Παναγίας μας, ο Χριστός μας, μικρός στην αγκαλιά της, σηκώνει το χέρι του και ευλογεί τον Αθανάσιο. Αυτό είναι το θέμα: δύνασαι να κινήσεις αυτή τη διαδικασία, δύνασαι με την προσευχή σου και με την καθαρότητά σου και με την πίστη σου να κινήσεις αυτό, το ατομικό όπλο του ουρανού που λέγεται Παναγία Αγία, να ιδείς θαύματα, να ιδείς αλλαγή, να ιδείς τα δαιμόνια πώς φεύγουν από το σπίτι, πώς φεύγουν από τη δουλειά, πώς φεύγουν από τους ανθρώπους.

Πώς φεύγουν από τις κυβερνήσεις, πώς, πόσο. Είμαστε παντοδύναμοι οι χριστιανοί, αλλά δεν ξέρουμε να κάνουμε χρήση της παντοδυναμίας μας αυτής, η οποία συνίσταται, σας λέγω, μέσα σε αυτή την υπόθεση η οποία λέγεται προσευχή. Ένα τροπάριο της Εκκλησίας μας λέγει το εξής: «Νηστεία, αγρυπνία, προσευχή, ουράνια χαρίσματα λαβών». Είναι ένα τρίπτυχο που, αν αυτό συνδυαστεί στα χέρια του πιστού, κατεβάζει τον ουρανό κάτω και ανεβάζει τη γη επάνω. Θέλω να γνωρίζετε ότι νικάται ο Χριστός.

Ο Θεός. Ο άνθρωπος νικάει τον Θεόν. Ο άνθρωπος που δεν είναι τίποτα μπορεί να νικήσει τον Θεόν. Τι νικάει από τον Θεό; Την παντοδυναμία του; Όχι. Την αγάπη του. Ο άνθρωπος έχει αυτήν τη δύναμη, όταν εν ταπεινώσει προσεύχεται τακτικά, που να νικάει και αυτόν τον Θεό. Θυμόσαστε τη νύχτα που επέστρεφε ο Ιακώβ προς τον αδελφό του τον Ησαύ και ο Ησαύ είχε βγει με τετρακοσίους εναντίον του; Τη βραδιά εκείνη που την πέρασε, πέρασε τον κόσμο του, τις γυναίκες του κλπ. από ένα ποταμάκι και αυτός έμεινε από εδώ, λέγει, και πάλευε όλη τη νύχτα με έναν άνθρωπο που προφανώς ήταν ο Χριστός. Και εξημέρωσε και του λέγει: «Άφησέ με», του λέει, «να φύγω». «Δεν σε αφήνω», απαντά ο Ιακώβ, «δεν σε αφήνω εάν δεν με ευλογήσεις». Του έπιασε το πόδι του εδώ, το στραμπούλησε, να τον αφήσει; Τίποτα, τον κρατούσε. Μα μπορώ να κρατήσω το Θεό με την προσευχή μου; Ναι, καθηλώνεις το Θεό να σε ακούσει. Και εν τέλει τον ερώτησε: «Τι είναι το όνομά σου;» Λέγει: «Ιακώβ». «Από εδώ και πέρα», του λέει, «θα λέγεσαι Ισραήλ, διότι ενίκησες μετά του Θεού, θα νικήσεις και μετά των ανθρώπων». Αν λέγονται Ισραηλίτες, είναι διότι είναι απόγονοι του Ιακώβ. Ο Ιακώβ μετονομάστηκε από τον Θεό το βράδυ εκείνο που ενίκησε τον Θεό και λέγονται Ισραηλίτες.

Πάει να πει δυνατός ενώπιον του Θεού. Άρα, εφόσον το Θεό ενίκησε, θα νικήσει και τους ανθρώπους. Και πράγματι αυτό έγινε στη συνέχεια. Ο Ησαύ τα σήκωσε τα χέρια, τον αγκάλιασε και τον φίλησε, εκεί που επρόκειτο να τον κάμει ένα εκατομμύριο κομμάτια, διότι του είχε κλέψει τα πρωτοτόκια γρηγορότερα. Όμως η μετάνοια και η προσευχή άλλαξαν τα πράγματα. Άλλαξαν το ρουν. Και δεν ξέρω αν ξέρετε, εξαιτίας αυτού του πράγματος στις εβραϊκές κρεαταγορές βρίσκεις μπούτι ό,τι ώρα θέλεις. Δεν το τρώνε το μπούτι οι Εβραίοι, με βάση ότι ο Θεός στραμπούλησε του παππού τους το ισχιακό, το πόδι, και το έχουν για γρουσουζιά και δεν το τρώνε. Αυτά τα περιστατικά είναι στη Γένεση, αυτά τα οποία σας λέγω.

Νικάει λοιπόν ο άνθρωπος τον Θεό; Του νικάει την αγάπη του. Φανταστείτε έναν παππού να παλεύει με το εγγονάκι και σε μια στιγμή το εγγονάκι βάνει πλάτη και τον βάζει κάτω τον παππού και χειροκροτεί έπειτα ότι έβαλε τον παππού κάτω. Ποιος τον έβαλε κάτω τον παππού; Το εγγονάκι με τη δύναμή του έβαλε τον παππού κάτω ή η αγάπη του παππού προς το εγγονάκι; Η αγάπη του παππού προς το εγγονάκι. Αυτό είναι. Δοκιμάστε το, γράψτε το, το έχουν ανάγκη οι καιροί μας. Πρέπει να προσφέρουμε υπηρεσία στον εαυτό μας και γενικότερα στο λαό, ο οποίος λαός δεν τα ξέρει αυτά τα πράγματα και άγεται και φέρεται και υποφέρει και βασανίζεται ο κόσμος και θα απολεστεί ταυτόχρονα. Παντοδυναμία μεγάλη

μέσα στον άνθρωπο, στο άτομο, όχι στο άτομο το φυσικό εκείνο που σήμερα διέσπασαν και μας κάμανε βόμβες ατόμου να μας πέσουν στο κεφάλι. Στο άτομο, σε εμάς, είμαστε παντοδύναμοι. Εμείς, με ένα σταυρό, η βόμβα δεν σκάζει, η ρουκέτα δεν παίρνει μπρος. Παθαίνουν βραχυκυκλώματα τα πάντα με ένα σταυρό και μόνο που θα κάνει ο πραγματικός, ο πιστός χριστιανός. Βάλετε την προσευχή στο σπίτι σας. Θα λύσετε όλα τα προβλήματά σας. Τα άλλα τα προβλήματα θα λυθούν. Θα ανοίξει ο νους σας πώς να πολιτευθείτε. Μην στέκεστε μόνον στις γνώσεις που απορρέουν από τον κόσμο. Θέλεις να ψωνίσεις, παραδείγματος χάριν, να αγοράσεις ένα διαμέρισμα. Ένα παράδειγμα φέρω.

Ρωτάς τον δικηγόρο και ρωτάς τον συμβολαιογράφο και ρωτάς τους πάντες. Και καλώς κάνεις. Το Θεό όμως τον ρωτάς; Ή θα τον πάρεις αύριο διά του ιερέως να σου κάνει έναν αγιασμό για να μπεις μέσα; Ο Θεός ξέρει αν πρέπει να πας καν εκεί. Γιατί δεν τον ρωτάς το Θεό; Ποιος θα είναι ο γείτονάς σου; Τα παιδιά σου με ποιον θα κάνουν συντροφιά εκεί; Και αν πέσει αυτό και χίλια δυο άλλα πράγματα. Αν κάποιος θα βάλει πυρκαγιά και στο χαλάσει και σένα, γιατί δεν ρώτησες το Θεό; Γι' αυτό ναυαγούμε, γι' αυτό υποφέρουμε. Βάζει το χέρι του ο άλλος και παίρνει μια κοπέλα που του αρέσει. Τη βλέπει, του βγαίνει στο ανάστημα, του βγαίνει στις πλάτες, του βγαίνει στις ομορφιές, του βγαίνει στα λεφτά. Σε δέκα μέρες μετά το γάμο, διαζύγιο.

Ασυμφωνία χαρακτήρων. Γιατί; Ερώτησες τον Θεό; Του είπες του Θεού: «Αυτή είναι για μένα;» Προσευχήθηκες; Ενήστεψες, εγκρατεύτηκες, αγρύπνησες; Σε σταυροδρόμι μπαίνεις. Ζυγοβάζεις ποιον θα βάλεις συνεταίρο σου, ποιον θα βάλεις μέσα στο σπίτι, ποιον θα κάνεις μητέρα των παιδιών σου; Πού πηγαίνεις; Ξέρω πόσες χιλιάδες διαζύγια εκκρεμούν στη Μητρόπολη των Αθηνών. Πόσα είναι χαλασμένα χωρίς να φτάνουν ποτέ σε διαζύγιο κλπ. Γιατί; Διότι δεν ερωτήθη ο Θεός. «Α, ο Θεός θα μου δώσει τη γυναίκα;» Έτσι λέει αυτός: «Οίκον και ύπαρξιν μερίζουσι πατέρες, παρά δε Κυρίου αρμόζεται γυνή ανδρί». Τα χωράφια, λέει, και τ' αμπέλια τα κληρονομείς από τον πατέρα.

Όμως θα σου τη δώσει ο Θεός. Ξέρεις, ο Αδάμ; Ποια είναι η Εύα, ποια είναι η πλευρά σου; Βάνεις το χέρι μόνος και παίρνεις κάποια πλευρά και είσαι ξεπλατιασμένος. Σαν συμφωνία, λέει. Δεν ρώτησες το Θεό. Ούτε εσύ, κόρη, ρώτησες ποιος είναι αυτός ο λωποδύτης ο οποίος σε πήρε. Θα σε πετάξει αύριο από το παράθυρο κάτω. Γιατί έχουμε και τέτοια στον καλό κόσμο, που είναι λίγος. Ο πολύς δεν είναι εντάξει, παρά τα γράμματα, παρά τις επιστήμες, παρά τα αξιώματα, παρά τα λεφτά. Γιατί; Δεν έγινε προσευχή. «Θεέ μου, φύλαξέ με. Είναι για μένα αυτή η κόρη; Είναι για μένα αυτός ο άνθρωπος; Είναι για μένα αυτό το επάγγελμα; Είναι για το παιδί μου αυτό το επάγγελμα; Είναι για το παιδί μου αυτό το ταξίδι;» Αυτό που θα κάνουμε, αλλά με βάση τη φαντασία μας εμείς

με βάση τον κόσμο, χωρίς την προσευχή, η οποία είναι η λυδία λίθος των πραγμάτων. Γι' αυτό έχουμε αποτυχίες. Και δεν ομιλώ για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν ξέρουν τίποτα. Ομιλώ για αυτούς που λένε ότι ξέρουν και εν τούτοις έχουν αποτύχει χειρότερα. Γιατί; Διότι δεν χρησιμοποίησαν την προσευχή. Ειρωνευόμεθα εμείς τους μοναχούς, οι οποίοι έχουν αδιάλειπτον την προσευχή μέρα νύχτα και διά της προσευχής δεν επιτρέπουν στον λογισμό, δεν επιτρέπουν στον Σατανά ή εξοστρακίζουν του Σατανά το πονηρό, το δόλιο, το ληστρικό. Πήγαινε εσύ να γελάσεις. Το πολύ «Κύριε ελέησον». Το βαριέται και ο Θεός. Σοβαρά, το βαριέται ο Θεός το «Κύριε ελέησον», ο οποίος εθυσιάστηκε για να σε σώσει και να με σώσει; Ξέρεις τι θα πει να χρησιμοποιείς, μέσα στο στόμα σου να βάζεις το

όνομα του Χριστού και της Παναγίας; Διάβασες ποτέ σου, άκουσες ποτέ σου, διάβασες αυτό το ωραίο του Ιωάννου της Κλίμακος που λέγει «Ιησού ονόματι μάστιζε πολεμίους»; Δεν μπορεί να το ανεχθεί, του Χριστού το όνομα να περνάει μέσα από το νου σου. Δεν μπορεί να το ανεχθεί της Παναγιάς το όνομα και των Αγίων το όνομα ο Σατανάς. Και δεν μπορεί τίποτα να φυτρώσει μέσα στο νου του ανθρώπου, ριγμένο από το Σατανά. Θα φύγει προς τα έξω. Δοκιμάστε το, κρατήστε το. Δεν έχουμε όπλα εμείς, δεν έχουμε πυροβόλα εμείς. Ο χριστιανός δεν έχει πιστόλια, δεν έχει νάρκες, δεν έχει σημαίες, δεν βγαίνει στο πεζοδρόμιο, κλείνεται στο ταμείο του και προσεύχεται ο χριστιανός και αλλάζει από μακριά, όπως σας είπα που αλλάζετε τα κανάλια, έτσι αλλάζει τα πράγματα ο χριστιανός. Αλλά χρειάζεται, επαναλαμβάνω, προσευχή.

Είναι κάτι το οποίο δεν μαθαίνεται. Αρχίζει και δεν τελειώνει. Είναι μια σπουδή που δεν τελειώνει αυτή. Δεν ξέρω, σας λέγω, αν οι άγγελοι έχουν τελειώσει να ξέρουν ακριβώς πώς πρέπει να προσεύχονται εις τον Θεό. Είναι ανάγκη αυτή που σας λέγω, που την έχει ανάγκη η ανθρωπότητα. Αλλά και εμείς αυτή την έχουμε, διότι πολλοί έχουμε χάσει τον ύπνο μας.

Έχουμε χάσει την ηρεμία μας. Αν διαβάζετε και αν ακούτε και αν προσέχετε το τι γίνεται και πού βρισκόμαστε, θα πείτε: «Τι γίνεται εδώ; Χανόμαστε». Ευχαριστώ.

Το θέμα είναι αυτό, ότι δεν προσευχόμεθα. Όταν προσευχόμεθα, τα πάντα αλλάζουν. Στην προσευχή αυτή έχει βάλει και τη νηστεία ο Χριστός μας. Σας ευχαριστώ. Διά προσευχής και νηστείας. Τη νηστεία, δυστυχώς, και πολλοί εκ των χριστιανών την έχουν ως πάρεργον. Αυτά είναι για τους μοναχούς, αυτά είναι γραμμένα για τους καλογέρους. Οι μοναχοί έχουν παράδειγμα τους αγγέλους. Οι λαϊκοί έχουν παράδειγμα τους μοναχούς. Εμείς ό,τι έχουμε, τα έχουμε από τους μοναχούς. Αναρίθμητα. Έγραψε τίποτα ο κόσμος; Τίποτα. Όλα αυτά τα βιβλία που βλέπετε, μα Παρακλητική λέγεται, μα Τριώδιο λέγεται, μα Ωρολόγιο λέγεται, μα Μηναία λέγονται, ό,τι υπάρχει, υπάρχει από τους μοναχούς. Θα ξέραμε να ανοίξουμε το στόμα μας, να πούμε ένα Πάτερ ημών, να πούμε ένα Τρισάγιο; Τίποτα. Όλοι οι κανόνες, όλα που υπάρχουν στις εορτές και λοιπά είναι από τους μοναχούς.

Πολύ αστείο να λέει ο άνθρωπος ότι η νηστεία είναι εφεύρεση των μοναχών. Δηλαδή οι μοναχοί εδίδαξαν τον Χριστό να νηστεύσει 40 μέρες και 40 νύχτες; Για πείτε μου, οι μοναχοί εδίδαξαν τους Νινευίτες, μπροστά στην απόφαση τη βγαλμένη και υπογεγραμμένη και σφραγισμένη από τον Θεό, να προβάλλουν τη νηστεία και να τροποποιήσουν το θέμα; Το έχετε σκεφτεί ποτέ αυτό; Τάδε λέγει Κύριος. Τι λέγει ο Ιωνάς; «Τρεις ημέρες και η Νινευή καταστραφήσεται». Γραμμένο και υπογεγραμμένο. Και τι έγινε; Ο βασιλεύς, όταν το πληροφορήθηκε, έδωσε εντολή: οι άνθρωποι και τα κτήνη και τα μικρά ούτε θα φάνε ούτε θα πιουν.

Τι όπλο είχαν; «Πού ξέρετε», λέει, «ίσως να μεταμεληθεί ο Θεός και να μη μας καταστρέψει». Και μετεμελήθη ο Θεός. Μετάνοια του ανθρώπου μαζί με τη νηστεία και την προσευχή αφοπλίζει το παντοδύναμο χέρι του Θεού και πέφτει η σπάθη κάτω. Έχετε δει το ένα μέρος και το άλλο που έχει βάλει αρχαγγέλους και φυλάνε στα κανονικά ευαγγελικά τέμπλα, μια σπάθα εκεί πέρα; Αυτή είναι η δικαιοσύνη του Θεού. Και η νηστεία, λέω εγώ μόνο, τροποποιεί τα πράγματα. Και έσκισε το, παίρνει το χαρτί και το σκίζει ο Χριστός, σκίζει ο Θεός την υπογραφή του. Γιατί; Διότι η Νινευή ενήστεψε. Καλόγεροι το μάθανε αυτό; Πού το ξέρουν; Δράττομαι λοιπόν της ευκαιρίας

και βρισκόμεθα και μέσα σε μια περίοδο μιας ελαφράς νηστείας, διότι η νηστεία αυτή δεν είναι βαριά, εφόσον έχει ψάρι Σάββατο και Κυριακή και λάδι τις άλλες μέρες πλην Τετάρτης και Παρασκευής. Δεν είναι η μεγάλη Σαρακοστή του Δεκαπενταύγουστου. Όμως δράττομαι της ευκαιρίας να σας πω, μια και εντολή του Χριστού είναι, για να μπορέσουμε να αντεπεξέλθουμε σε αυτό το βαρύ κύμα του Σατανά, προσευχή και νηστεία, ότι η νηστεία εν τω παραδείσω ενομοθετήθη και είναι εντολή του Θεού. Κανένας εκ των ανθρώπων δεν νομοθέτησε ποτέ κατά της παραδαρμένης, κατά της κοιλιάς του. Όλοι τη χαϊδεύουμε και όλοι την περιποιούμε. Η εντολή του Θεού, την πρώτη εντολή την έλαβε ο Αδάμ μέσα στον Παράδεισο.

Η εντολή ήταν «ου φάγεσθε». Το «ου φάγεσθε», λέει ο Μέγας Βασίλειος, «νηστείας εστί και εγκρατείας νομοθεσία». Και αν η Εύα ενήστευε τότε, ουκ αν εδεόμεθα εμείς ταύτης της νηστείας. Δεν θα είχαμε ανάγκη εμείς να νηστέψουμε. Δεν της είπε να μην καθίσεις από κάτω απ' το δέντρο. Δεν της είπε να μην το κοιτάξεις. Δεν της είπε να μην περάσεις από κοντά, δεν της είπε να μην εγγίξεις. Της είπε να μη φας, να νηστέψεις αυτό. Και δεν ήταν βαριά η εντολή. Πόσο; Επέτρεψε από όλο το άλλο, 999 ναι και ένα όχι. Να έλεγε 999 όχι και ένα ναι, θα λέγαμε «σκληρός ο νόμος σου, Κύριε», αλλά δεν είπε τέτοιο πράγμα. Αν λοιπόν ενήστευε, λέει, η Εύα,

ουκ αν εδεόμεθα εμείς ταύτης της νηστείας. Νηστεύσωμεν τοίνυν, ίνα εις τον παράδεισον επανέλθωμεν. Από τότε λοιπόν υπάρχει η νηστεία. Μεγάλο λάθος να λένε οι άνθρωποι ότι τη νηστεία την έφτιαξαν άνθρωποι, και μάλιστα όχι νορμάλ, δεν είναι εντάξει αυτοί στα μυαλά τους που έφτιαξαν νηστεία. Όχι, τα έφτιαξαν πολύ σωστά και ήξεραν πολύ σωστά. Απόδειξη είναι ότι ο Χριστός μας την έζησε τη νηστεία. Όλοι οι Άγιοι, όλοι οι Πατέρες διά της νηστείας. Και σήμερα το Άγιον Όρος, που είναι το πρότυπο του μοναχισμού και της Ορθοδοξίας, δεν έχει μόνον Τετάρτη και Παρασκευή νηστεία, αλλά έχει και Δευτέρα νηστεία, με μίαν τράπεζα μόνον μετά την ενάτην ώρα. «Δεν το μπορώ εγώ», θα φωνάξει κάποιος. Δεν σου το επέβαλε κανένας. Το μπορεί ο άλλος.

Συνεννοήσου με τον πνευματικό σου. Μπορεί να πρέπει να φας και κρέας ακόμη, να φας ψάρι, να βάλεις γάλα, τυρί, βούτυρο στο σιτηρέσιό σου. Μπορεί η ασθένειά σου να είναι τέτοια. Μπορεί να είσαι λεχώνα. Σήμερα δεν έχουμε λεχώνες; Μπορεί να είσαι δεν ξέρω ποιος. Αν υπάρχει λόγος υγείας, στην άκρη η νηστεία. Δεν είναι η νηστεία σωματοκτόνος από την Εκκλησία. Είναι παθοκτόνος. Εάν γίνει μία τριήμερος νηστεία, θα εξαφανιστούν όλα τα παράνομα κρεβάτια. Θα σβήσουν όλα τα nightclubs, όλες οι καφετέριες και λοιπά και λοιπά. Θα σβήσουν με μία τριήμερο μόνο νηστεία, διότι όλα αυτά τρέφονται από το φαγοπότι.

Το σώμα του ανθρώπου είναι μια φωτιά. Και όταν ρίχνεις πετρέλαιο και βενζίνη και λάδι στη φωτιά, μεγαλώνει η πυρκαγιά και εσύ ο ίδιος καίγεσαι και τους πέριξ σου. Όταν στερήσεις, θα σβήσει. Έτσι είναι. Αλλά δυστυχώς, είναι δε τόσο μεγάλη αρετή η νηστεία, που ο Μέγας επίσης Βασίλειος λέγει ότι «Άγγελοι, φησί, καθ' εκάστην εκκλησίαν απογράφονται τους νηστεύοντας». Σε κάθε εκκλησία, λέει, υπάρχει άγγελος και γράφει ποιοι νηστεύουν. Πρόσεξε, λέει, μήπως για μικρή ηδονή βρωμάτων, δεν το τρως αλάδωτο, εγώ και το τρώω λαδωμένο, φερ' ειπείν, και λοιπά, στερηθείς την απογραφή αυτή.

Σε δώσει, λέει, λιποτάκτη. Το λέει ο Μέγας Βασίλειος αυτό. Μου επιτρέψετε να σας το διαβάσω ακριβώς, για να έχει την ευλογία τη δικιά του.

Πολλοί άνθρωποι, δυστυχώς, δεν έχουν πιάσει σωστά τα πράγματα και στερούνται. Ακούστε: «Άγγελοι εισίν οι καθ’ εκάστην Εκκλησίαν απογραφόμενοι τους νηστεύοντας. Όρα μη διά μικράν ηδονήν βρωμάτων ζημιωθείς την απογραφήν του Αγγέλου, υπόδικον δε σεαυτόν λιποταξίου γραφής τω στρατολόγω καταστήσεις». Θα σε δώσει, λέει, λιποτάκτη, διότι εσύ δεν ήθελες να αγωνιστείς. Το άλλο που σας είπα: «Νηστεία εν τω Παραδείσω ενομοθετήθη». Την πρώτη εντολή έλαβε ο Αδάμ. «Από του ξύλου του γινώσκειν καλόν και πονηρόν ου φάγεσθε». Το δε «ου φάγεσθε» νηστείας εστί και εγκρατείας νομοθεσία.

Ει ενήστευσεν από του ξύλου η Εύα, ουκ αν ταύτης εδεόμεθα νυν της νηστείας. Νηστεύσωμεν τοίνυν, ίνα προς τον Παράδεισον επανέλθωμεν.

Λαός, ο οποίος δεν θέλει να καταλάβει, βρίσκει ένα μονοπάτι και έχει βγάλει και το εξής και λέγει: «Νηστεύει, λέει, ο δούλος του Θεού γιατί δεν έχει να φάει. Η νηστεία, λέει, εφευρέθη για να παρηγορήσει αυτούς που δεν έχουν, οι καημένοι». Εμείς που έχουμε, είμαστε πλούσιοι, που τα ψυγεία μας βρωμάνε μέσα από πάσης φύσεως αρτύσιμα, οι πτωχοί να νηστέψουν. Εμείς έχουμε, δόξα τω Θεώ, να τα πετάξουμε. Ώστε είσαι πλούσιος και γεμής και καταστρατηγείς τη νηστεία. Ξέρετε τι λέει ο Θείος Χρυσόστομος στην περίπτωση αυτή, σε αυτούς; «Πλούσιος», λέει.

«Πλούσιος, μη καθυβρίσεις τη νηστεία, απαξιώσας λαβείν αυτήν ομοτράπεζον». Πήγαινε έξω, κυρά νηστεία, δεν σε θέλω. Το αλάδωτο εγώ δεν το βάζω σε νηστεία. Έξω. Μην το κάνεις αυτό το πράγμα. «Μηδέ της οικίας σεαυτού άτιμον αποπέμψεις». Όχι. Πέρασε μέσα. Τετάρτη σήμερα. Είναι η δικιά σου ημέρα. Η χύτρα είναι η δικιά σου σήμερα. Είναι Παρασκευή. Η χύτρα είναι η δικιά σου σήμερα. Όμως αυτό δεν είναι μόνον η νηστεία βρωματική, αλλά είναι και η σαρκική νηστεία. Και να προσέξουν τα αντρόγυνα και όλοι οι έχοντες σχέση με τις σάρκες, ότι η Τετάρτη, η Παρασκευή και οι εορτές δεν είναι δικές τους.

Έχουν υποχρέωση να νηστέψουν, αν θέλουν να ευλογηθούν για τα υπόλοιπα. Θα το πω, λοιπόν, πάλι από την αρχή: «Πλούσιος, μη καθυβρίσεις τη νηστεία, απαξιώσας λαβείν αυτήν ομοτράπεζον. Μηδέ της οικίας σεαυτού άτιμον αποπέμψεις, παραμερισθείσαν υπό της ηδονής...». Εξηγήστε το κατά λέξη αυτό που είπατε τώρα, λοιπόν, γιατί όλοι δεν ακούν και δεν μπορούν να το καταλάβουν. Και ο πρώτος εγώ είμαι. Εάν, λέει, είσαι πλούσιος, μη καθυβρίσεις τη νηστεία. Δηλαδή, μην την αποπέμψεις. Το ερμηνεύει παρακάτω: «Απαξιώσας λαβείν αυτήν ομοτράπεζον». Δηλαδή, δεν σε θέλω. Πήγαινε παρακάτω στους φτωχούς. Εμείς είμαστε πλούσιοι εδώ. Δεν σε βάζουμε μέσα εσένα, τη νηστεία.

«Παραμερισθείσαν υπό της ηδονής». Εγώ θα φάω κάτι να το ευχαριστηθώ. Δεν θα το φάω αλάδωτο εγώ. «Μη ποτέ σου καταγγείλει επί του νομοθέτου των νηστειών». Μήπως γυρίσει πίσω η νηστεία και σε πάει στον νομοθέτη, στον Χριστό, που έχει νομοθετήσει τη νηστεία, και σε καταγγείλει και πει ότι στο σπίτι που πήγα δεν με κρατήσανε, με διώξανε. «Μη ποτέ σου καταγγείλει επί του νομοθέτου των νηστειών και σοι αποκαταδικάσει πενίαν» και σου τα πάρει, λέει, αυτά και σε κάνει, λέει, φτωχόν και θα νηστέψεις με το ζόρι τότε, «ή εξ αρρωστίας σώματος ή εξ άλλης νοσηράς περιστάσεως». Ή σου δίνει, λέει, μια αρρώστια που τα βλέπεις όλα από μακριά. Γιατί, ξέρετε, είναι άνθρωποι οι οποίοι...

Αδιαφόρησαν για τον νόμο του Θεού και έκαναν μια ζωή πολύ άσωτον, ικανοποιώντας πάντοτε τη σάρκα τους, αδιαφορώντας για τον νόμο του Θεού, και έρχεται μια στιγμή που δεν την περίμεναν και έρχονται δυο αρρώστιες, που η μία θέλει κολοκυθάκια και η άλλη θέλει κρέας. Άντε τώρα να τα βγάλεις πέρα. Πώς να τα βγάλεις πέρα; Ή μπορεί να έχεις δεν ξέρω τι χρήμα και να κάνει μόνο ένα γιαουρτάκι να τρως. Νηστεύεις τα 999 με το ζόρι. Και συμβαίνει αυτό το πράγμα. Εμένα μου συνέβη με ένα φίλο μου, ο οποίος μία Κυριακή των Νηστειών με κάλεσε στο σπίτι μετά την εκκλησία και λέει στη σύζυγο: «Ξέρεις, λέει, ξέρεις, Λίτσα, τι θα φέρεις». Εγώ πονηρεύτηκα. Λέω, να μην ξέρει. Και αν ξέρει, να ξέρει μόνο για σένα. «Άντε», μου λέει, «αυτά, μου λέει, δεν είναι τίποτα αυτά». Και τι έφερε, λέτε; Δύο σαγανάκια με ντόστια...

Με αβγά. Ούτε τα πείραξα καθόλου. Έναν καφέ που είχε εκεί πέρα ήπια. Λέω: «Πρόσεξε, διότι θα στα πάρει ο Θεός». Αυτός είχε περίπου 300.000 το μήνα τότε από ενοίκια. Είχε δύο πολυκατοικίες δικές του μαζί με έναν άλλον. «Πρόσεξε», του λέω, «για να τα βλέπεις από μακριά». Λες και ήταν ο ουρανός ανοιχτός.

Παθαίνει σε λίγες μέρες ζάχαρο και παθαίνει ταυτόχρονα λεύκωμα. Και έρχονται τα δύο αντίθετα αυτά: το ένα θέλει κολοκύθια και το άλλο κρέας. Και έχει γίνει τώρα σαρέκος. Μου λέει: «Τι ήξερες;» Εγώ ήμουνε; Ποιος τα λέει αυτά τα πράγματα;

Το σωστό μόνο θα λέω, τα πράγματα. Όταν, λοιπόν, μου λες ότι η νηστεία έγινε για τους φτωχούς και είσαι πλούσιος και γέμισε το ψυγείο σου και δεν έχεις τι να τα κάνεις, έχεις κάνει μεγάλο λάθος. Χρειάζεται διάκριση.

Είναι του Θεού οι αρετές αυτές, χρήσιμες για τον άνθρωπο.

Ο άνθρωπος τον σατανά τον έχει εδώ, στον ομφαλό. «Η δύναμη του σατανά επ’ ομφαλού γαστρός». Πρέπει να προσέξει να μην τα τρέφει τα υπογάστρια, διότι θα χάσει και την ψυχή, θα χάσει και τη ζωή. Δεν έχει ανάγκη ο Θεός. Εμείς έχουμε ανάγκη της νηστείας. Εμείς έχουμε ανάγκη της προσευχής. Και αυτό δεν είναι μόνο για τους μεγάλους, γιατί οι μαμάδες, οι σημερινές, δεν έχουν κανένα θάρρος να το επιβάλλουν και στα παιδιά. Πρέπει από μικρό το παιδί να νηστεύει. Φύλαξέ το από τα αρτύσιμα, δώσ’ του ένα λαδερό. Θα είναι πιο υγιές και θα πάρει και κιλά μέσα στη νηστεία. Και θα μάθει ταυτόχρονα και θα σου υπενθυμίζει, όπως είχαμε μάθει εμείς από το σπίτι μας, ότι ισχύουν πάντοτε τα τρία Φ.

Ποια ήσαν τα τρία Φ; Η Δευτέρα φακές, η Τετάρτη φασόλια και η Παρασκευή φάβα. Τα τρία Φ, τα οποία σήμερα δεν υπάρχουν, τα τρία Φ, στο αλφάβητο του Ορθοδόξου. Ό,τι κι αν είναι, είναι ίσωμα. Μανάδες, μετανίσεψε τα παιδιά τους. Τι το κάνεις αυτό τώρα, Εβραιόπουλο; Τι το κάνεις αυτό, με μετάκι; Τι το κάνεις; Δεν είναι Χριστιανόπουλο; Πώς; Πώς θα το παρουσιάσει; Πώς θα το κοινωνήσει; Πόσα μάτια αυτό το πράγμα; Πέθανε εσύ αύριο. Τι φώτα του έδωσε αυτού του περίπου; Είναι απαραίτητα. Δεν θα τραβήξεις τα άκρα. Είναι άρρωστο, είναι ασθενικό, θα του δώσεις το γάλα του. Είναι φάρμακο πλέον. Όχι όμως, χτυπάς τον μάγουλο από εδώ και γυρίζει το άλλο από εκεί. Πάει 40 κιλά, 5 χρονών παιδί, και το ταΐζεις και το τρέφεις. Τι τρέφεις; Χοιρινό τρέφεις ή Χριστιανόπουλο; Τι φτιάχνεις; Είναι λάθη αυτά. Με συγχωρείτε για τον τρόπο...

Για τον τόνο που μιλώ. Είναι λάθη. Απαραίτητα όμως πρέπει να διορθωθούν και αυτά θα διορθωθούν μόνον και διά της προσευχής. Διότι πολλές φορές, σε αυτό που ερωτώ απάνω, μπορεί η μητέρα να θέλει και ο πατέρας δεν θέλει και θα γίνει σύγκρουση. Προσευχή τότε στη μέση. Ο Δανιήλ δεν ήθελε να φάει, να αρτυθεί. Ο Ναβουχοδονόσορας και ο άλλος του έλεγε να φάνε.

Μάλιστα, ο υπεύθυνος, ότι αν τον έβλεπαν αδύνατον και τα άλλα παιδιά που ήσαν μαζί, θα έχανε το κεφάλι του. Προσευχήθηκαν και ο Θεός μετέτρεψε τον νουν του αρχιμαγείρου εκεί πέρα και έπαιρνε τα φαγητά από μέσα, αλλά έδινε στα παιδιά αυτά, τα τρία, τον Σεδράκ, τον Μισάκ και τον Αβδεναγώ, τους έδινε όσπρια και νερό. Σε δέκα μέρες όμως, όταν ήρθε ο βασιλεύς και τα εξέτασε, τι είδε; Ότι ήσαν ομορφότερα...

Και στο δεκαπλάσιο εξυπνότερα.

Είναι τα αποτελέσματα της νηστείας. Τι τρόπο το επέτυχε ο Δανιήλ; Διά της προσευχής του επέτυχε. Προσεύχου, λοιπόν, κι εσύ και πες: «Θεέ μου, φώτισε τον άνθρωπο αυτόν». Αν, στο κάτω-κάτω της γραφής, δεν θέλει αυτός να νηστέψει ή δεν θέλει αυτή να νηστέψει, αν είναι αντίθετα τα πράγματα, να μας αφήσει τουλάχιστον να κάνουμε το σωστό. Να μπορέσουμε και αυτό να δώσουμε δύο πόντα του παιδιού, να ξέρει ότι είναι ένα όπλο.