No Excuses

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are only a few days away from Christmas, and through these two remaining Sundays our Holy Church prepares us, reminding us of the great event and, more specifically, of the person who now comes onto the scene. You know, the greatest event is the incarnation of our Lord Jesus Christ—His coming into the world as a whole, and precisely what this person accomplished.

He has entrusted this work to His Orthodox Church. This coming Sunday, one of the Sundays leading up to Christmas, is called by our Church the Sunday of the Forefathers. On this Sunday we hear a beautiful parable told by Christ, the Parable of the Great Banquet. The Apostle and Evangelist Luke has preserved it in the fourteenth chapter of his Gospel, from verse fourteen onward.

But to understand what prompted Christ to tell this parable, we must look a little earlier, specifically at verse twelve. There you will find the following: “He also said to the man who had invited Him”—that is, to someone who had invited Him to a meal.

“When you give a luncheon or a dinner”—a luncheon here means a meal in general, whereas dinner is specifically the meal at the end of the day, in the evening; hence the evening prayer is called Compline. “Do not invite your friends, or your brothers, or your relatives, or rich neighbors, lest they also invite you in return, and you be repaid.”

That is precisely what we do. Today we eat at my table, tomorrow at yours, and so we keep dining among ourselves. Nothing comes of the meal you provide, because tomorrow you will eat the same meal in your friend’s home. But when you give a banquet, if you wish to receive someone into your home, invite the poor, the disabled, the lame, and the blind, and you will be blessed. Then the cost of the meal will truly have been worthwhile.

“For they cannot repay you.” They have no means of providing the same meal for you. If you bear the expense today and someone else bears it tomorrow, you are even: neither owes the other anything. But if you provide a meal for someone who has nothing, then you will receive repayment from the One who undertakes to pay in such a case—and that One, Christ tells us, is none other than Christ Himself.

Verse fourteen says: “At the resurrection of the righteous.” When the righteous rise and Christ settles every account, you too will be repaid for the expenses you bore and for caring for people who were in need. These words prompted one of those present to speak. When he heard that there would one day be a resurrection of the righteous and a repayment, “one of those who sat at table with Him, hearing these things, said to Him, ‘Blessed is he who shall eat bread in the Kingdom of God.’” Such a person, he says, will be blessed and happy.

He will be counted worthy to dine with Him in the Kingdom, in the Kingdom of God. This is what came before. Christ then took up the matter and answered: “A certain man gave a great dinner and invited many. At the hour of the dinner he sent his servant to say to those who had been invited, ‘Come, for everything is now ready.’ But they all alike began to make excuses. The first said to him, ‘I have bought a field, and I must go out and see it.’”

“‘I ask you, have me excused.’ Another said, ‘I have bought five yoke of oxen, and I am going to test them. I ask you, have me excused.’ And another said, ‘I have married a wife, and therefore I cannot come.’” The servant returned and reported all this to his master—exactly what he had encountered and the refusals he had received. Then the host became angry and said to his servant, “Go out quickly into the streets and lanes of the city, and bring in here the poor, the disabled, the lame, and the blind.” And the servant said, “Lord, it has been done as you commanded, and there is still room.”

There was still space. Then the Lord said to the servant, “Go out into the roads and along the hedges, and compel them to come in, so that my house may be filled. For I tell you that none of those men who were invited shall taste my dinner.” The occasion for this parable, known as the Parable of the Great Banquet, was Christ’s teaching about how people should act when they have the means and wish to feed others: they must take care in choosing where to spend their money. Yet, as you know, even we who call ourselves Christians and consider ourselves advanced

in virtue do not possess this understanding. It is true that we give meals and often even go into debt to meet certain social obligations, but God is not with us in this. Such a meal serves no worthy purpose. It is not an act of charity but serves other private interests, to which Christ pays no attention. If you want the fruit of your labor to be well spent, He says, take care whom you feed. Prepare food, give it, cook it, and send it to those in need. Even today, in an age when dogs and cats are specially fed, there are still people dying of hunger, people suffering from hunger. And they have other needs as well: rent, doctors, and medicines.

They need clothing and a thousand other things. The other day I was handed a note asking me to announce that there was a student who owned only one jacket, and it was already so threadbare that we—not the doctors—could see straight through it as though with an X-ray. His one pair of shoes was worn out, and so was his only pair of trousers, and so on. This man lives among us, yet of course he will not stretch out his hand to beg. I found it strange, and when I later learned who he was, I found it all the more astonishing in our own day. Yet although many say that poverty no longer exists, it does. It is what we call silent poverty—silent poverty. It is the poverty that does not hold out its hand, unlike the case we heard about in Volos the other day.

Someone there—a man or a woman, I do not know who—had millions and yet begged. We are not speaking about someone who was not sound of mind. We are speaking about other people whose minds are perfectly sound, yet who suffer. After all the money we spend, after all we squander to please our own people—friends, relatives, and so forth—we could do precisely what Christ says here and learn how a person ought to act. In any event, let me continue. When He says, “A certain man gave a great dinner and invited many,” that man is none other than God. He is the One who prepared this great banquet, this great joy.

“He invited many,” it says, “and sent his servant.” His servant is Christ, who came to do the will of the Father. And as you know, Christ spoke first and foremost to the Jews. The Jews were the first to hear the proclamation, though they did not first hear it directly from Christ, but from the honored John the Forerunner. Then Christ came; afterward came the Apostles, followed by hosts of martyrs, and then by preachers of the Gospel. All of them speak of this great reception, as it is called here, which God has prepared for mankind, inviting every person to take part

in this great banquet, this great feast, this wedding celebration. We can compare it with another passage that also speaks of a wedding banquet, the one a king gives for his son. The king is none other than God, and the parable concerns Christ and the soul. This is found in the twenty-second chapter of Matthew. If one brings these two accounts together, one draws from them a richer drink, because the whole meaning is contained in these two parables as Luke presents it and as Matthew presents it. If we combine these two passages—Luke chapter fourteen and Matthew chapter twenty-two—we have the whole matter before us. Broadly speaking, they say much the same thing.

So God sends His servant: “Behold, I send My messenger before Your face.” Who is the messenger sent before the face of the Lord? It is John the Forerunner: a servant of the Lord, one who is sent, an angel—that is, a messenger—to proclaim that the Son of God would soon become the Son of the Virgin. Then came the Apostles, as I told you. The Lord Himself preached, and afterward came the martyrs, for martyrdom is an exceedingly powerful proclamation. The tomb or the relic of a martyr of Christ preaches throughout the ages. Consider the relic of Saint Spyridon: it has been speaking there for seventeen hundred years. The same is true of Saint Gerasimos, Saint Dionysios, Saint Patapios, and other martyrs dating back even to the earliest Church.

These are proclamations of the greatest power, not merely words like those of Isaiah, but proclamations possessing eternal strength. Only those who deliberately close their eyes fail to see. Everyone else sees that something exists beyond the senses, something beyond the grave and beyond what we see, touch, smell, hear, and so forth—in other words, beyond the information supplied by our five senses. That is what I mean. In any event, He tells you: “Come, for everything is now ready.” This is a great revelation, and every person must know it. We have reached the twentieth century.

We pride ourselves on being Greek. The achievements of what is called science are also astonishing; they leave people open-mouthed. And yet we refuse to look deeply into the matter and the way of our salvation. A person imagines that he has many tasks to perform in order to be saved, when in fact he can do nothing to save himself. “Tell them,” He says, “everything is now ready.” What does this mean? We are invited to a banquet, to a wedding, are we not? We imagine that when we go to a wedding we must bring something with us. If we come from the countryside, we bring whatever local custom requires—perhaps some meat, bread, wine, and so forth—

so that we may have a place at the host’s table. And it is right to do this, especially if the person holding the wedding is poor and cannot bear the expense. We too should send our gifts, so that at least we eat what we ourselves have provided rather than consuming what belongs to him. But here the One who holds the wedding and prepares this banquet is not a man with needs. Moreover, this banquet is not described in material terms; it is not a material banquet but a spiritual one. And in spiritual matters, what can a human being offer? How can anyone say, “I have nothing to contribute, so I cannot come”? He tells you, “Behold, everything is ready.” The table has been laid.

My dishes are cooked, arranged, and served. You do not even need to bring a toothpick in your hand; that too is already on the table. You need only come, sit down before a place setting, eat, and take part in this banquet. These words shut out all our false excuses: that we will prepare ourselves first and then go; that yes, we are keeping it in mind; that we are not ready yet, and so forth. What tie will you wear? What else must you do? Will you have a suit made? What preparations are needed? The words “Behold, everything is ready” mean that man has contributed nothing to the work of salvation. And truly, man contributes nothing. What will you do—give alms?

Did you yourself produce the things you give as alms? With God’s help, as we say—but are they really yours? What are you going to do? Tell me, what can you accomplish that will save your soul? Salvation is a spiritual matter, not a material one. Someone may say, “So you are telling us not to give alms, because almsgiving counts for nothing?” That is not what I am saying. If you have the means, give alms to everyone. But that is not what will bring you into Paradise; man is saved in another way. Here Christ speaks of a supper, and we hear of it especially in the Church. We speak of a supper that truly took place, not merely in a parable. Christ actually held a supper on the evening of Great and Holy Thursday and gave His Body.

He gave His Blood to the Apostles, and He also gave them the authority to distribute these Gifts, in the manner they had received from Him, throughout the whole world until the end of the age. From these words, then, we too must understand that the way of our salvation has been made easy for us.

Once, while Christ was speaking and saying things that sounded rather difficult and hard to understand—you will find this in the sixth chapter of John—someone asked Him, “What must we do?” In other words: What are we to accomplish? What tasks and works must we perform? Tell us. Write us a list: do this, then that, then the other, so that we may know. Tell us what we must do.

They asked Him about “our works,” in the plural, but He changed it to the singular: “This is our work: that you believe in God and in Him whom He sent.” You have no multitude of works to perform, though you wear yourselves out trying. Your work is one thing: to believe in God and in the One He sent for your salvation. Here lies the secret. Once a person believes in God and in the One whom God sent, our Lord Jesus Christ, everything else follows according to his strength: he will fast, exercise self-control, and give alms, all within the measure of his ability.

He will offer whatever prayer he can, and the rest will be put in order. But he must believe completely that he himself contributes nothing to his salvation. What man lacked, and still lacks, is life—not good deeds. The Gospel is the life of the soul, because if the soul has no relationship with Christ, it does not live. It has a name for being alive, but it is dead. Those who have no relationship with the Mystical Supper—“Receive me today, O Son of God, as a partaker of Thy Mystical Supper”—are physically alive. They possess natural life, just as birds, animals, and reptiles do. But they do not possess spiritual life.

To possess spiritual life and become truly alive, they must establish a relationship with Christ. They must sit at His supper and be nourished from this banquet of Christ, which is already prepared. You need contribute nothing. What does man supply to prepare the food of the soul? Does he supply anything? Everything comes from Christ. Even the prosphoron that man offers is not his own; God gave him that too. Do we not say to Him at one point, “Thine own of Thine own we offer unto Thee, on behalf of all and for all”? What we offer You is already Yours. We offer it so that You may sanctify it and, through it, send Divine Grace back to us. All these things are Yours: the flour, the bread, the seals, everything. What did man bring? Man came into the world weeping, sniveling, and miserable. What did he bring with him?

When he came here, he brought nothing. He found everything here, laid out before him, and he leaves it all here when he departs. Man must take this deeply to heart, so that Satan does not deceive him and keep him standing outside, saying, “I cannot be saved; I must perform many tasks and accomplish many things.” Nor, if he does enter, should he begin saying, “I was the one who accomplished it.” Nothing of the sort—you accomplished nothing. The Lord simply says to invite them to come. Yet people do not come. And they do not come for three reasons: immovable possessions, movable possessions, and the flesh. These three things keep man far from God and far from the Church.

They keep him far from the Mysteries. These are the three reasons mentioned here, each in its own way. I do not know whether you noticed. The first man said, “Please tell him to excuse me, as we would say, and not to take offense. I have bought a field, and I must go and see it.” Whether or not he was telling the truth is something we shall consider. The second group says, “I have bought five yoke of oxen, and I must go and test them.” The third says, “I have married a wife. I am newly married, a bridegroom, and I cannot come. Tell him to excuse me.”

Naturally, this was offensive to the host. As the passage says, he became angry and sent his servant out to seek others. Christ first addressed these words to the Jews, to that chosen nation, His own people. They did not receive Him; they declined the invitation. They accepted neither the Baptism of John nor the preaching of Christ. They accepted nothing. And you know that afterward Christ turned to the Gentiles: “Behold, I shall turn to the Gentiles.” Remember also when He told them the parable of the vineyard. A man planted a vineyard and sent servants to receive its fruit, but the tenants gave him nothing and killed those he sent. He sent others, and they killed them too. Then at last the Son went.

“Surely they will respect him,” he said. But no—they cast Him out as well. Then Christ asked, “What shall be done to these men? You tell Me, since you know.” They themselves answered that those wicked men should be miserably punished, and that the vineyard should be taken from them and given to others who would produce its fruit and return to the owner what was his. Then Christ said, “The Kingdom shall be taken from you and given to a nation”—the Greek word is written with epsilon-iota, not eta—“given to a nation that will produce its fruits.” Do you know which nation that is? Sadly, it is our own.

I say “sadly” because of what our nation has become today. For the few who believed, who believe now, and who will believe, it is a blessing. But for the rest of us, sadly, it is not. We were entrusted with a great inheritance and, after the Jews, given a privileged place among mankind. They shut the door on Christ, refused to receive Him, and to this day they do not want Him and persecute Him in various ways. Yet neither have we made good use of our inheritance. We are the new Israel. We did not stain our hands with the Blood of Christ, and yet look at what is happening around us—and still the bell rings and a priest remains. This is the Mystery of Mysteries. If you take an atlas in your hands,

that map of the world, and look at it, you will scarcely be able to find Greece there in the middle. Everything around it is enclosed by red and black beasts: Islam on one side, Communism on the other, atheism below—everything. How we continue to stand here in the middle is a mystery. Perhaps only for a little longer, because all the Beasts of the Apocalypse have now entered the fold. They are here. How things will unfold, what miracle will take place, I do not know. He knows what will happen. And when the Greeks came seeking Him on the eve of His Passion, He spoke those beautiful words which we, ashamed of our own language, prefer to forget:

“The hour has come for the Son of Man to be glorified” through the Greeks. This is the only country where, if people had spiritual eyes, they would see at night—especially above the monasteries when the monks rise for prayer—a pillar of fire ascending to heaven and another descending, sanctifying the altars and preserving the faithful. Of course, we do not see these things clearly, but we ought to perceive and understand them.

These three groups of people represent the three great weaknesses of mankind. The fields represent immovable property, as we said, because fields do not move. The oxen represent movable possessions and material affairs. The bride represents the flesh, because the woman, the bride, and marriage concern the flesh. Beyond this, there are souls that surrender themselves to debauchery. Because of these three things, the whole world refuses a relationship with Christ.

People want no relationship with the supper, the Church, or the Mysteries. Many have become so entangled in material, fleshly, and worldly affairs that they have gone astray. For precisely this reason, they seek every possible way to drive from their nous any thought of the Church, the priest, the Mystery, metanoia, Holy Confession, and Holy Communion. They want all these things gone. They do not want to see them or even to have them exist. In countless ways, from the right and from the left, they try to push them aside so that nothing will remind them. They do not want to hear of such things. I do not know whether you have heard this about the elephant: when it approaches clear water to drink and might see its own reflection, it stirs the water with its trunk and makes it muddy, so that it can drink without seeing its ugly face. That, at least, is what naturalists say. The very same thing happens with us. We are not merely ugly like the elephant; our sins have disfigured us, perhaps far more terribly. These sacred things remind us of that because they are a mirror.

“He does not come to the light,” Christ says, “lest his evil works should be exposed.” He refuses to come because his works are filthy, and he does not want the light to be there. This is precisely why such a war is being waged. Pay attention: who are the people who do not want to hear of the Gospel, Christ, the priest, the Church, or even the ringing of a bell? Who are the people bound to these three things? None of this is accidental. Christ did not mention them at random. He knew exactly what He was speaking about. He knew where man would stumble, where he would become trapped, and what would hold him fast. I was once speaking

in Patissia, some twenty-five years ago, in a house where two rooms had been made available to us. On the second floor, beneath the apartment where I was speaking on the third, lived a married couple. I do not remember what work the husband did. They would come out onto their balcony to listen to what was being said upstairs, but they never came up themselves. Once, I do not remember exactly how, we happened to meet face-to-face. Perhaps I went downstairs, or perhaps he came up. I spoke to him and said, “At first glance, I can see that you have an interest in Christianity, because, if I have understood correctly, even in the summer heat you sit downstairs and listen.”

He said, “Yes, but...” “There is no ‘but,’” I told him. “Yes, but I will tell you the truth,” he replied. “I know where this is going,” I said. “I cannot be edified by it. I am building a house,” he told me, “and for the moment I cannot enter into the Christian life.” Do you understand? At least the man was telling the truth: “I steal, I commit fraud, I do these things because I am building a house.” Here we have precisely what the parable says about the fields, about property: “I cannot come. When I finish the house...”

“And what will you do then? Will you go to Holy Confession and confess the frauds you committed, the things you seized and turned into stones for your house? These are not matters to joke about. You cannot simply steal back what you stole from people you do not love.” I still remember his words: “I am building a house.” So I brought this passage before him and said, “Take care, because you are doing nothing other than what is written here. This verse was written for you—perhaps for me too, or for someone else. You are enclosed within it. What will you do tomorrow? Will you bring a priest,” I asked him, “to perform the blessing of water before you move in? What are you going to sanctify, when every brick was stolen and obtained through injustice? How can such wicked things be sanctified?” This is not merely one poor argument that has just occurred to me. There are countless ways in which people remain far from God because of material things.

Business dealings, money, schemes, fraud—how can such a person go to Church, and what can he say? That he did this and that? But he will not admit it. He simply insists that he did something else. So the Church becomes an obstacle to him as well. He does not want it to exist, because he does not want to be reminded of anything. Do you remember the story I once told you about Lais, the famous courtesan of Corinth? In ancient times, a looking glass—a kind of mirror—was invented. Naturally, it was sold at an astronomical price. But with the way she earned her money, she paid who knows how much and bought one. The other women around her thought her fortunate because she could now carry it in her bag and look at her face. Yet the next day she seized it and, in a fit of rage, smashed it into a million pieces. She became terribly downcast.

“How strange,” they said. “Something must have happened to her mind.” So they gathered around her, trying to discover what was wrong. One of the women with her was apparently quite clever. She came close and, one way or another, gently drew the truth out of her: what had happened, and why she had smashed something so precious for which she had paid so dearly. And what do you think she learned? Lais had broken it because that little mirror had dared to show her that she was beginning to grow old, that a line—a wrinkle—had begun to run down her face. Is the mirror to blame, so that you smash it? No, it is not. It is the same with human sin. The priest is blamed, the Gospel is blamed, Christ is blamed—but not your unlawful bed, not your dishonest scheme, not your fraud or mine. They are blamed because they remind us precisely what we must do.

This warning, like pain, is a great expression of God’s love for man. If pain did not exist, we would drop dead in the street like chickens. But now, as soon as we feel pain, we understand that something is wrong. We take precautions, undergo tests, and do whatever else is needed, and so prevent further harm. It is exactly the same in this case. Unfortunately, we pay no attention and are carried away by those three things. On Sunday morning you see people spending the whole day at the shop or the factory. Or they have two or three little trees in the back of the car and are going out to plant them. Go to Church first, and afterward go and plant your little trees. But no: you see him with his hoe and his tools, going to work in the orchard, the woods, his field, or around his house. He does not see his soul; he gives it no thought.

He gives no thought to the fact that he has a soul, that it too needs care, and that for it to live—and for you to live here without fear—you must have some relationship with the One who created you. The bells are ringing, the banquet is being served, and you are invited—but nothing. You will either go to the shop, go to work, or remain in someone’s embrace, and so on. Through these three excuses, man remains outside. And there are three remedies for them. When a man says, “I cannot come because of my fields. I am going to that field; my treasure is there,” the Lord gives a beautiful exhortation in Luke as an antidote to this particular human failing.

“No one who puts his hand to the plow and looks back is fit for the Kingdom of God.” Why are you now going to test the oxen and put them to the plow? Your soul is now the field before the plow; that is what you must cultivate. Elsewhere, again, in Matthew, He says: “The Kingdom of Heaven is like” a man who went into a field, dug there, and found a pearl. He sold everything and bought that pearl for his salvation. The pearl is Christ. Christian, once you have found Christ, why do you speak to me about fields and vineyards? God will provide these things for you; He will help you with them insofar as they are truly necessary.

Another man speaks of a wife and says that the flesh prevents him. If you read the Second Epistle to the Corinthians, chapter eleven, verse two, you will find a contrasting truth that Paul tells him to consider. This is not only a matter of the flesh, but also of the spirit. It is not only a question of woman or man, but also of the soul. A person must weigh material things against spiritual things. Besides all these, of course, people offer still other excuses. But keep this in mind: no excuse is justified. Now pay attention to the matter before us. Christ told the parable. He said that a man “gave a banquet and invited many.” When does a banquet take place?

In the evening. Is that not so? At midday we have lunch. In the morning we have breakfast—the morning meal, as we call it. A banquet is held in the evening. And yet they come offering excuses for why they cannot attend.

Why? Because one has bought a field and is going to see it. When—now, at night, in the evening? Are you going to inspect a field then? Besides, you have already bought it. Did you pay money—throw your money away—without first seeing what you were buying? Lies, lies.

And the second man—why are you not coming? “Tell him,” he says, “that I have bought five yoke of oxen and am going to test them. Ask him to excuse me.” You bought oxen without testing them, and now you are going to test them at night? What is Christ saying in the parable, and what am I saying? He is showing how strange and ridiculous the excuses people present will be. They will collapse by themselves. It is like the man who told me, “I am building a house now, so I cannot come.” Is it not absurd to tell me, “You are building with stolen money, with the proceeds of fraud and dishonest schemes, and you mean to live in that house? Will you sit there upon another person’s sweat, blood, and stolen property? How can that be?” The excuse collapses by itself. It is not a sound argument. Then the third man comes and says, “I have married a wife. Tell him that I cannot come.” But did I give you a wife so that I could drive you away from Myself? Was it not I who gave her to you? For example, did a couple marry today

in order to stop going to Church? Some women should be careful about this, because they are always the ones who claim to know everything. Men do not usually concern themselves with such matters. But the women say, “Be careful—you must wait a year before receiving Holy Communion.” Why? What exactly is supposed to happen? Was Holy Matrimony not blessed by Christ and by the Church? Did He marry me in order to drive me away from the Church? Holy Matrimony is honorable. Why should I go to Church but not receive Holy Communion? For what reason? Because I come together with my wife, or with my husband? But the Church gave that spouse to me. Did I take that person on my own? Did the Church marry me in order to cast me out? I will keep the fasts. I will observe the appointed holy days.

But the remaining days are given to me. Are they not? A priest here in Athens said to a man, “To receive Holy Communion, you must abstain from relations with your wife for eight days.”

The man replied, “Either I must come to Church only for you to excommunicate me because I will not be receiving Holy Communion, or else I must have no children at all. For if I want to receive Holy Communion every Sunday and you require eight days of abstinence, there is no day left. Either I must not receive Holy Communion, or I must not have children—one or the other. Give me your blessing.” And today he has six children. We invent religions of our own. Sir, you say, “I have married a wife.” Who gave her to you? You married this woman—but did I not give her to you? Is the wife part of your own plan? Is the husband your own creation? You will observe the appointed fasts and holy days, along with other periods of abstinence undertaken in good conscience.

You will come to receive Holy Communion; you will come and take your place at the banquet. It is for you, and tomorrow it will be for your child as well, and so forth. And yet people say such things. We have married couples here who are seventy or eighty years old and still have marital relations. Does that mean they should not go to Church? Why do you impose a penance of a year on such a man? How long will you bar him? He is eighty years old and comes together with his wife, and you impose a penance of one or two years in which he may not go to Church? Who are you to open your mouth and say such things? The Church does not separate husband and wife. Through the Mystery of Holy Matrimony, the Church gives a lawful wife to her husband and a lawful husband to his wife, so that they may bring into being persons made in the image of God. Holy Matrimony is blessed. If this matter concerns us today, we should make provision for Wednesday,

Friday, and the time before Sunday. Monday, Tuesday, and Thursday are ours. Take this very seriously. Do not open your mouth and tell people the opposite, driving them away from the Church. Holy Matrimony is blessed by God. So you too, sir, must take your wife and come to the banquet, and together receive God’s blessing. Why do you stay away from the banquet for the sake of your other pleasures? Do you not also need this banquet? Pay attention to these things. The words of God have eternal authority. They were not spoken only for those people at that time; they are for all time. The Gospel is neither altered nor supplemented, nor is anything lacking in it. It is perfect and has eternal authority.

The excuses people will offer on that day will be ridiculous. They cannot stand before the justice of God, just as they cannot stand even now. One man says, “I will go at night to see what the oxen are like. I will go at night to inspect the fields I bought.” He does not say, “I am about to buy them, but I had no time during the day, so I will go now at night.” He says, “I have bought a field”—the field is already bought; perhaps he is merely going to look at it. But will he go to inspect it at night? These are lies. The excuses we present on that day will be ridiculous. I would like to dwell on the man who

says, “I have bought five yoke of oxen”—not four and not six. And I repeat: Christ told this parable. Have you ever considered what the five yoke of oxen might represent—those things that occupy a person and keep him away from the banquet and away from God? They are the five senses. But He called them yokes, pairs. And the senses do come in pairs: two eyes, two nostrils, two ears, the twofold sense of touch, and so on—pair after pair. A person who busies himself with satisfying these five little pairs may sit there watching

one pair of them until one or two in the morning. How will he get up and go to Church? He will not. Or because he wants to eat well and satisfy another sense, he cannot present himself in the morning to receive Holy Communion. He sits there listening and filling himself—sating these pairs, these oxen—while his soul remains outside. Through these pairs, through these little windows, all the ruin and dust enter and settle upon a person’s soul, until he can no longer act. Ask yourselves how you use your day, and you will see that you spend it satisfying these five yoke of oxen. You are either looking, listening, eating, touching, or doing one of the rest.

We satisfy these five senses and labor with these five yoke of oxen, which have shut people outside. The field, then, represents love of money; the yoke of oxen represents preoccupation with bodily activity. Oxen also plow and labor. Some people are working from very early in the morning: cleaning and washing the outside of the car, taking the dog out for a walk.

They consider these things terribly important. But they do not go to Church; they do not go to the banquet. Do you understand? These are such people. Others are devoted to pleasure. In general, they belong to that whole circle, that whole range of people who do not want to hear about the clergy, do not want to hear about anything connected with the Church—they simply do not want to hear. Satan deceives them and keeps them there, so that they will not come and have their faults brought to light, and thus perhaps one day come to their senses.

My beloved, if we are willing to put in proper order all that Christ has established and to carry it out, at least as best we can, we will be greatly benefited. Thank you. Now many who have heard, or will hear, this talk will face certain temptations from Satan. One temptation will be the thought that they are already fine and have no need of these things. I would like, if possible, to forestall that tendency. It reaches even into Holy Confession and the receiving of Holy Communion, yet it does not approach them as it should, so as to bear good fruit and show that a person is truly walking and standing rightly. I do not know how you approach Holy Confession, because Confession is the Christian act that gives proper value to this whole matter. And even receiving Holy Communion, which is the summit of everything concerning man’s salvation, bears no fruit if Confession has not been made properly and if the spirit

with which we approach confession is not what it ought to be. For nearly all of us have some involvement with confession, apart from a few, but we do not approach it properly. Many times I have heard people—and they have even written it down for me on paper—list a whole series of their virtues before telling me what is troubling them. “I am someone who fasts. I am someone who has been religious since childhood. I am this, that, and the other.” Only afterward do they tell me what has happened to them and what they are seeking. In any case, if we want good results, this is not how we should proceed. Let me give you a method: we should imitate the beggar.

What does a beggar do in order to obtain a coin or receive something from us? First of all, when he comes before his master, his benefactor, he presents himself in a pitiful condition. Second, he appears in torn and patched clothing; he does not come wearing a tie or a pinstriped suit. He could hardly hold out his hand and beg dressed like that. And even if we suppose that he does have some money, he shows you none of it. He may even have gold sovereigns and dollars hidden under his mattress. But when he comes before you, he shows you his rags and torn clothes, pleading and begging you to give him something and show him mercy. This is exactly how a person should present himself in confession.

Whatever good he possesses by the grace of God, he should not put it on display. If he has virtue, if he fasts, if he practices self-control, if he gives alms, he should not present these things. He should present his rags: his sins, his faults, his malice, his jealousy, his lack of faith—all those torn and ragged things. Just as the beggar presents his rags to Christ, showing Him these things and pleading with Him, so must the faithful Christian do. Unfortunately, we set these things aside and talk about everything else—our family traditions: “You know, I had an aunt who was a nun, and my grandfather was a bishop”—until I have no words left. So what comes of this? What can happen when a person approaches in this manner the Mystery of Mysteries, this loving and merciful Mystery,

which is meant to prepare him to sit at the banquet, to enter into its joy, and to eat from the fattened animals and all the good things God has already made ready for him? What can you expect from such a person? Pay attention, then, to these few words that arise from the meaning of the Sunday of the Forefathers and this Parable of the Great Banquet. For we too must attain to the blessedness spoken of by the man at the beginning: “Blessed is he who shall eat bread in the Kingdom of God.” To find ourselves in the Kingdom of God and sit at that banquet is a great thing. The proper preparation must begin here. Christ told us that we shall drink the new wine in the Kingdom of Heaven. In other words, we shall once again be at a great table with Christ in that Kingdom.

We shall not drink wine from the vine; rather, we shall drink whatever Christ has prepared for us there—I do not know what it will be. But the preparation must take place here. Therefore, anyone who does not make even this small preparation, especially during these days before Christmas—who does not prepare through metanoia, through love for his fellow human beings, reconciliation, forgiveness, and so forth, and then come to receive Christ within himself, so that Christ may be born in the manger of his own heart—will certainly not celebrate Christmas spiritually. He will celebrate a material Christmas, a Christmas of the belly, a worldly Christmas of honey cakes and perhaps a plate of pasta. But that is not Christmas. Christmas is spiritual, and this is why the Church prepares each person little by little. Those of us who need to prepare for confession should do so. Let us not wait until the last moment, so that this year’s Christmas may be truly spiritual.

This is what I wish for one another and for everyone. Amen.

Ευρισκόμεθα λίγες μέρες μπροστά από τα Χριστούγεννα και η Αγία μας Εκκλησία κάνει μία προετοιμασία με τις δύο Κυριακές αυτές που υπολείπονται, προκειμένου να μας υπενθυμίσει το μεγάλο γεγονός και συγκεκριμένως την υπόθεση αυτού του προσώπου, το οποίον έρχεται επί σκηνής. Ξέρετε, το μεγαλύτερο γεγονός είναι η ενανθρώπησις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, γενικότερα ο ερχομός του και τι ακριβώς έκανε αυτό το πρόσωπο.

ο οποίος το έχει αφήσει, το έργο αυτό, εις την Εκκλησία του την Ορθόδοξον. Η ερχομένη Κυριακή, η οποία είναι μια Κυριακή των Χριστουγέννων, λέγεται από την Εκκλησία μας Κυριακή των Προπατόρων. Κατά την Κυριακήν αυτήν έχει πει μια ωραία παραβολή ο Χριστός μας, την παραβολή τη λεγομένη του Δείπνου. Την έχει διασώσει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς στο 14ο κεφάλαιό του, στίχος 14 και κατωτέρω.

Να μπορέσει όμως να καταλάβει κανείς την αφορμή για την οποία ο Χριστός μας μίλησε αυτή την παραβολή, πρέπει να ανατρέξει λίγο πιο πάνω και συγκεκριμένως στο δωδέκατο εδάφιο. Και εκεί θα βρείτε το εξής: «Έλεγε δε και τω κεκληκότι αυτόν», σε κάποιον που τον είχε καλέσει σε τραπέζι.

«Ποιείς άριστον ή δείπνον» — άριστον, πάνω απ' όλα, τραπέζι γενικά· δείπνος περιορίζεται στην άκρη της ημέρας, βράδυ ο δείπνος, εξού και απόδειπνον η προσευχή. «Μη φωνείς τους φίλους σου, μη καλείς τους φίλους σου, μηδέ τους αδελφούς σου, μηδέ τους συγγενείς σου, μηδέ γείτονας πλουσίους, μήποτε και αυτοί σε αντικαλέσωσι και γένηταί σοι ανταπόδομα».

Το οποίο κάνουμε εμείς. Σήμερα θα τρώμε στο δικό μου το τραπέζι, αύριο θα τρώμε στο δικό σου και έτσι θα τρώμε μεταξύ μας. Δεν βγαίνει τίποτα από αυτό το τραπέζι που θα κάνει. Πρόκειται αυτό το τραπέζι αύριο να το φας εσύ στο σπίτι του φίλου σου. Αλλά όταν ποιείς δοχήν, αν θέλεις κάποιον να δεχτείς στο σπίτι σου, κάλει φτωχούς, αναπήρους, χωλούς, τυφλούς, και μακάριος εσύ. Τότε θα πάει χαλάλι το τραπέζι.

«Ουκ έχουσιν ανταποδούναι σοι», που δεν έχουν να σου κάνουν αυτό το τραπέζι. Διότι, αν σήμερα κάνεις εσύ τα έξοδα και αύριο τα κάνει ο άλλος, είστε ίσα· ούτε του χρωστάς ούτε σου χρωστάει. Εάν κάνεις έναν όμως, ο οποίος δεν έχει, τότε εσύ έχεις λαμβάνειν από εκείνον που αναλαμβάνει να πληρώσει εν προκειμένω, που δεν είναι άλλος, σημειώνει ο Χριστός.

Τέσσερα. «Εν τη αναστάσει των δικαίων», όταν θα αναστηθούν οι δίκαιοι, που θα καθαριστούν οι λογαριασμοί από τον Χριστόν, τότε θα πληρωστείς κι εσύ για αυτά τα έξοδα που έκανες και περιποιήθηκες μερικούς ανθρώπους οι οποίοι είχαν την ανάγκη. Αυτό έγινε αφορμή να ειπωθεί κάτι εκ μέρους ενός. Όταν άκουσε ότι θα γίνει κάποτε ανάσταση δικαίων και ανταπόδοση, τότε «ακούσας δέ τις των συνανακειμένων ταύτα, είπεν αυτώ· μακάριος όστις φάγεται άριστον εν τη Βασιλεία του Θεού». Θα είναι, λέει, ευλογημένος, ευτυχισμένος ο άνθρωπος εκείνος.

ο οποίος θα αξιωθεί να συμφάγει στη Βασιλεία με Αυτόν, στη Βασιλεία του Θεού. Αυτά προηγήθησαν και στη συνέχεια, λαβών τον λόγο, ο Χριστός μας απήντησε ως εξής: «Ο δε είπεν αυτώ· άνθρωπός τις εποίησε δείπνον μέγα και εκάλεσε πολλούς, και απέστειλε τον δούλον αυτού τη ώρα του δείπνου ειπείν τοις κεκλημένοις· έρχεσθε, ότι ήδη έτοιμά εστι πάντα. Και ήρξαντο από μιας παραιτείσθαι πάντες. Ο πρώτος είπεν αυτώ· αγρόν ηγόρασα και έχω ανάγκην εξελθείν και ιδείν αυτόν».

«Ερωτώ σε, έχε με παρητημένον. Και έτερος είπε· ζεύγη βοών ηγόρασα πέντε και πορεύομαι δοκιμάσαι αυτά· ερωτώ σε, έχε με παρητημένον. Και έτερος είπε· γυναίκα έγημα και διά τούτο ου δύναμαι ελθείν». Και παραγενόμενος ο δούλος εκείνος απήγγειλε τω κυρίω αυτού ταύτα, το τι ακριβώς αντιμετώπισε, τι αρνήσεις συνήντησε. Τότε, οργισθείς ο οικοδεσπότης, είπε στον δούλο αυτού: «Έξελθε ταχέως εις τας πλατείας και ρύμας της πόλεως και τους φτωχούς και αναπήρους και χωλούς και τυφλούς εισάγαγε ώδε». Και είπε ο δούλος: «Κύριε, γέγονεν ως επέταξας, και έτι τόπος εστί».

Αλλά έχει μέρος ακόμη. Και είπε ο Κύριος προς τον δούλον: «Έξελθε εις τας οδούς και φραγμούς και ανάγκασον εισελθείν, ίνα γεμισθή ο οίκος μου. Λέγω γαρ υμίν ότι ουδείς των ανδρών εκείνων των κεκλημένων γεύσεταί μου του δείπνου». Η αφορμή λοιπόν που ελέχθη αυτή η παραβολή, η λεγομένη του Δείπνου, είναι διότι ο Χριστός μας υπέδειξε έναν τρόπο πώς οι άνθρωποι πρέπει να συμπεριφέρονται, εφόσον έχουν κάποια ευχέρεια και θα ήθελαν να γεμίσουν κοιλιές αλλωνών: να φροντίσουν να διαλέγουν πού θα κάνουν τα έξοδα. Πράγμα το οποίο, όπως ξέρετε, κι εμείς που λεγόμεθα χριστιανοί και προχωρημένοι

στην αρετή δεν το έχουμε. Είναι αλήθεια ότι κάνουμε τραπέζια και πολλές φορές χρεωνόμεθα για να ανταποκριθούμε σε ορισμένες κοινωνικές υποχρεώσεις, αλλά ο Θεός δεν είναι μαζί μας. Το τραπέζι αυτό δεν έχει κανέναν σκοπό, δεν εξυπηρετεί φιλανθρωπία, εξυπηρετεί άλλα ιδιωτικά θέματα, τα οποία ο Χριστός δεν τα προσέχει αυτά. Αν θέλετε, λέει, ο ιδρώτας σας να πηγαίνει χαλάλι, προσέξετε πού θα το κάνετε αυτό το τραπέζι. Να κάνετε, να δώσετε, να μαγειρέψετε, να στείλετε. Και υπάρχουν πολλοί άνθρωποι και σήμερα ακόμη, εμπήκαμε στον αιώνα που τρέφονται οι σκύλοι και οι γάτες ιδιαιτέρως, εντούτοις υπάρχουν άνθρωποι που ψοφούν από την πείνα σήμερα, υποφέρουν σήμερα από την πείνα. Και άλλες ανάγκες έχουνε: ενοίκια, γιατρούς, φάρμακα.

Ενδυμασία, χίλια πράγματα. Προχθές μου δόθηκε κάτω μία σημείωση να αναγγείλω ότι ένας φοιτητής, που έχει ένα σακάκι μόνο, το οποίο ήδη φαίνεται — του κάνουμε εμείς, όχι οι γιατροί, ακτινοσκόπηση. Ένα ζευγάρι παπούτσια έλιωσε, ένα παντελόνι το οποίο έλιωσε, λοιπά. Και ζει μεταξύ μας αυτός ο άνθρωπος· δεν σηκώνει το χέρι του βέβαια να ζητήσει. Και μου φάνηκε περίεργο και, όταν έμαθα εκ των υστέρων μάλιστα περί τίνος πρόκειται, μου φάνηκε τόσο περίεργο σήμερα. Και εντούτοις, γιατί πολλοί λένε ότι σήμερα δεν υπάρχει φτώχεια, υπάρχει. Είναι η βουβή φτώχεια η λεγομένη, η βουβή φτώχεια. Είναι εκείνη που δεν βγάνει το χέρι της, όπως ακούσαμε προχθές παραδείγματι στο Βόλο.

Εκατομμύρια είχε κάποιος, κάποια, δεν ξέρω ποια ήταν εκεί πέρα, και επένετο. Δεν συζητούμε γι' αυτήν που δεν στεκόταν καλά στα μυαλά της. Συζητούμε για άλλους ανθρώπους που έχουν πάντα τα μυαλά, τα έχουν τετρακόσια, αλλά υποφέρουν οι άνθρωποι. Και θα μπορούσαμε εμείς, έπειτα από τόσα έξοδα που κάνουμε, τόσες σπατάλες που κάνουμε για να ικανοποιήσουμε τους δικούς μας, είτε φίλους είτε συγγενείς και ούτω καθεξής, να κάνουμε εκείνο ακριβώς που λέγει εδώ, το πώς πρέπει να συμπεριφέρεται ο άνθρωπος. Εν πάση περιπτώσει, να προχωρήσω στο πιο κάτω. Όταν λέγει «Άνθρωπός τις εποίησε δείπνον μέγα και εκάλεσε πολλούς», δεν είναι άλλος ή μη ο Θεός. Αυτός είναι που έκανε αυτό το μεγάλο τραπέζι, αυτή τη μεγάλη χαρά.

«Εκάλεσε πολλούς και απέστειλε», λέει, «τον δούλον αυτού». Ο δούλος αυτού είναι ο Χριστός, ο οποίος ήλθε να κάνει το θέλημα του Πατρός. Και μίλησε ο Χριστός κατεξοχήν εις τους Εβραίους, όπως ξέρετε. Οι πρώτοι οι οποίοι άκουσαν το κήρυγμα είναι οι Εβραίοι, οι οποίοι δεν το ήκουσαν αμέσως το πρώτον από τον Χριστό, αλλά το ήκουσαν από τον Τίμιο Πρόδρομο. Έπειτα ήρθε ο Χριστός, έπειτα ήρθανε Απόστολοι στη συνέχεια, έπειτα ήρθανε στρατιές μαρτύρων, έπειτα ήρθαν ιεροκήρυκες και, και, και, και ομιλούν για αυτή τη μεγάλη δοχή, όπως τη λέγει εδώ, που έκανε ο Θεός για τον άνθρωπο και καλεί τον άνθρωπο να λάβει μέρος

σ' αυτό το μεγάλο τραπέζι, σε αυτό το μεγάλο πανηγύρι, στους γάμους που θα κάνει. Αυτό θα μπορεί κανείς να το βρει και να το παραλληλίσει με ένα άλλο περιστατικό που αναφέρει επίσης περί γάμων κλπ., που κάνει στον γιο του ένας βασιλιάς, που δεν είναι άλλος ή μη ο Θεός, ο Χριστός και η ψυχή, στο 22ο κεφάλαιο του Ματθαίου. Άμα συνοψίσει αυτά τα δύο, θα βγάλει εκλεκτότερον το ρόφημα, διότι σε αυτές τις δύο παραβολές υπάρχει όλο το νόημα μέσα, όπως το έπιασε ο Λουκάς και όπως το έπιασε ο Ματθαίος. Αν τα συνοψίσουμε αυτά τα δύο κείμενα, του 14ου του Λουκά και του 22ου του Ματθαίου, έχουμε ολόκληρον την υπόθεση, αλλά εν γενικές γραμμές μιλούν περίπου τα ίδια.

Λοιπόν, ο Θεός τον δούλο του: «Ιδού αποστέλλω τον άγγελόν μου προ προσώπου σου». Τι είναι ο άγγελος που στέλνεται προ προσώπου του Κυρίου; Είναι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος. Δούλος του Κυρίου, απεσταλμένος, άγγελος, αγγελιοφόρος, να πει ότι ο Υιός του Θεού, Υιός της Παρθένου γίνεται σε λίγο καιρό, και να μιλεί. Έπειτα είναι οι Απόστολοι, όπως σας είπα. Ο ίδιος ο Κύριος κήρυξε, μάρτυρες στη συνέχεια, διότι ένα μαρτύριο, παραδείγματος χάριν, είναι μεγαλοφωνότατο κήρυγμα. Ένας τάφος, ένα λείψανο μάρτυρος Χριστού κηρύττει στον αιώνα. Πάρτε το λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος· μιλάει εκεί πέρα 1.700 χρόνια. Του Αγίου Γερασίμου, του Αγίου Διονυσίου, του Αγίου Παταπίου ή άλλων μαρτύρων από την πρώτην Εκκλησίαν ακόμη.

Μεγαλοφωνότατα αυτά κηρύγματα, όχι Ισαΐου, με ισχύν αιωνίαν. Μόνο οι εθελοτυφλούντες δεν βλέπουν. Όλοι οι άλλοι βλέπουν ότι υπάρχει εδώ κάτι το παραπέρα από τις αισθήσεις, κάτι που είναι παραπέρα από τον τάφο, από εκείνα που βλέπουμε, από εκείνα που απτόμεθα, που οσφραινόμεθα, που ακούμε και λοιπά. Δηλαδή παραπέρα από την πληροφορία των πέντε αισθήσεών μας. Αυτό θέλω να πω. Εν πάση περιπτώσει, έτσι σου λέγει: «Ελάτε, ότι ήδη έτοιμά εστι πάντα». Είναι μεγάλη πληροφορία αυτή και πρέπει ο άνθρωπος να την ξέρει. Έχουμε φτάσει στον 20ό αιώνα.

Ελληνόθυμεν. Επιτεύξεις επίσης της λεγομένης επιστήμης είναι καταπληκτικές. Τον άνθρωπο τον αφήνουν με ανοιχτό το στόμα. Και εντούτοις δεν θέλουμε να εμβαθύνουμε στο θέμα και στον τρόπον της σωτηρίας μας. Και νομίζει ο άνθρωπος ότι έχει πολλές δουλειές να κάνει για να σωθεί. Πως δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να σωθεί. «Ήδη, πες τους», λέγει, «τα πάντα έτοιμα». Τι πάει να πει αυτό; Μας καλούν σε ένα τραπέζι, σε ένα γάμο, έτσι; Εμείς νομίζουμε ότι πηγαίνοντας στο γάμο κάτι πρέπει να κρατάμε. Και αν είμεθα από επαρχία, κρατούμε, ξέρω εγώ, κατά αναλογία των εθίμων, ένα μέρος κρέας, ψωμί, κρασί και λοιπά.

να έχουμε θέση να παρακαθίσουμε στο τραπέζι εκείνου. Και καλώς να το κάνουμε αυτό, αν μάλιστα αυτός που κάνει το γάμο είναι πτωχός άνθρωπος και δεν μπορεί να αντεπεξέλθει. Να στείλουμε κι εμείς τα δικά μας τα δώρα. Τουλάχιστον να φάμε από τα δικά μας, να μη φάμε από τα δικά του. Αλλά εδώ αυτός που κάνει το γάμο, που κάνει το τραπέζι αυτό, δεν είναι άνθρωπος που να έχει ανάγκες. Άλλωστε το τραπέζι αυτό, αυτό δεν ομιλεί με υλικά δεδομένα, αλλά δεν είναι υλικό το τραπέζι. Το τραπέζι είναι πνευματικό. Και στα πνευματικά πράγματα τι μπορεί να προσφέρει ο άνθρωπος, ώστε να πει ότι εγώ δεν έχω να προσφέρω και δεν μπορώ να έρθω; Αφού σου λέει: «Ιδού, τα πάντα έτοιμα», το τραπέζι είναι στρωμένο.

Τα εδέσματά μου είναι ψημένα, τακτοποιημένα, σερβιρισμένα. Δεν χρειάζεται να κρατάς ούτε οδοντογλυφίδα στο χέρι σου. Και αυτή είναι απάνω στο τραπέζι. Απλώς να έρθεις, να καθίσεις μπροστά σε ένα σερβίτσιο και να φας, να λάβεις μέρος σε αυτό το τραπέζι. Αυτά είναι λόγια που κλείνουν έξω όλες τις ψεύτικες δικαιολογίες τις δικές μας. Ότι δήθεν εμείς και θα ετοιμαστούμε και θα πάμε και, ναι, το έχω υπόψη μου και λοιπά, και δεν είμαι έτοιμος ακόμη. Τι γραβάτα θα βάλεις, τι θα κάνεις, κοστούμι θα ράψεις, τι θα φτιάξεις; Με το «ιδού, τα πάντα έτοιμα», πάει να πει ότι ο άνθρωπος δεν έβαλε τίποτα στο θέμα της σωτηρίας. Και πραγματικά δεν βάζει τίποτα ο άνθρωπος. Τι, θα κάνεις ελεημοσύνη;

Τα βρήκες αυτά που κάνεις ελεημοσύνη; Συν Θεώ, λέει, είναι δικά σου; Τι θα κάνεις; Πες μου τι θα φτιάξεις που θα σώσει την ψυχή σου. Αλλά το θέμα της σωτηρίας είναι πνευματικό, δεν είναι υλικό. Θα πει κανείς: «Ώστε μας λες να μην κάνουμε ελεημοσύνη, δεν έχει τίποτα;» Δεν λέγω αυτό. Δώσε ελεημοσύνη, αν έχεις, σε όλο τον κόσμο. Αλλά δεν θα πας στον Παράδεισο μ' αυτό· είναι άλλος ο τρόπος που ο άνθρωπος σώζεται. Εδώ μιλεί περί ενός δείπνου και το ακούμε εμείς μάλιστα στην Εκκλησία αυτό. Και το λέμε και συζητείται ότι έγινε ένα δείπνο τέτοιο στην πραγματικότητα, όχι παραβολή. Αλλά στην πραγματικότητα έκανε δείπνο ο Χριστός τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ και έδωσε το σώμα του.

Έδωσε το αίμα του στους Αποστόλους και τους έδωσε και αυτό το δικαίωμα να μεταδίδουν και αυτοί, με το δικό τους τρόπο που πήραν από Αυτόν, σε όλο τον κόσμο, που θα είναι μέχρι της συντελείας των αιώνων. Με αυτές λοιπόν, λέγω, τις λέξεις, θα πρέπει και εμείς να το καταλάβουμε αυτό το πράγμα, ότι είναι εύκολο στη σωτηρία μας.

Ερώτησαν κάποτε τον Χριστό μας, καθ' ην ώραν ομιλούσε και θα έλεγε λίγο έτσι ζόρικα, στρυφνά τα πράγματα — αυτό θα το βρείτε στο έκτο κεφάλαιο του Ιωάννου. Κάποιος λοιπόν τον ρωτάει και του λέγει: «Τι να ποιώμεν;» Του λέει: «Τι να ποιώμεν;» Τι να φτιάξουμε, τι δουλειές να κάνουμε, τι έργα να κάνουμε; Πες μας, γράψε μας μια λίστα: κάντε αυτό, εκείνο, εκείνο, εκείνο, για να δούμε. Πες μας τι θα κάνουμε.

«Τα έργα ημών», στον πληθυντικό τον ερωτούν, και αυτός το τροποποιεί και το κάνει στον ενικό: «Το έργον ημών, ίνα πιστεύσητε εις τον Θεόν και ον Αυτός απέστειλε». Δεν έχετε έργα να κάνετε, σκοτώνεστε. Ένα είναι το έργο σας: να πιστέψετε στον Θεό και σε Εκείνον που απέστειλε προς σωτηρίαν σας. Εδώ είναι το μυστικό. Και από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα πιστέψει στον Θεό και σε Αυτόν που απέστειλε ο Θεός, στον Κύριον ημών Ιησού Χριστόν, από εκεί και κάτω θα κάνει, μες στο πλαίσιο των δυνάμεών του, και θα νηστεύσει και θα εγκρατευτεί και θα δώσει ελεημοσύνη, μες στο πλαίσιο των δυνάμεών του.

Θα κάνει και μια προσευχή που θα μπορεί και λοιπά, θα οικονομηθούν τα πράγματα. Όμως θα πρέπει να πιστέψει απόλυτα ότι αυτός δεν κάνει τίποτα για τη σωτηρία του, διότι αυτό που έλειπε από τον άνθρωπο και λείπει από τον άνθρωπο είναι η ζωή, δεν είναι η αγαθοεργία. Ευαγγελία είναι η ζωή της ψυχής, γιατί η ψυχή, αν δεν έχει σχέση με τον Χριστό, δεν ζει· όνομα έχει ότι ζει και είναι νεκρά. Οι άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν σχέση με το Μυστικό Δείπνο — «Του δείπνου σου του μυστικού σήμερον, Υιέ Θεού, κοινωνόν με παράλαβε» — είναι μεν ζωντανοί, έχουν τη φυσική ζωή, όπως έχουν τα πτηνά, όπως έχουν τα ζώα, τα ερπετά. Δεν έχουν την πνευματική ζωή.

Για να έχουν την πνευματική ζωή και να γίνουν ζωντανοί, πρέπει να δημιουργήσουν σχέση με τον Χριστό, να παρακαθίσουν, να τρέφονται από το δείπνον αυτό του Χριστού, που είναι έτοιμο. Δεν χρειάζεται να βάλεις τίποτα. Τι βάνει ο άνθρωπος για να φτιάξει την τροφή της ψυχής; Βάζει τίποτα; Τα πάντα έρχονται από Αυτόν. Μα και αυτό το πρόσφορο ακόμη το οποίο προσφέρει, δεν είναι δικό του. Αυτός το έχει δώσει κι αυτό. Δεν του το λέμε σε μια στιγμή; «Τα σα εκ των σων σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα». Αυτά που σου προσφέρουμε είναι δικά σου. Και σου τα προσφέρουμε να τα αγιάσεις, να αντικαταπέμψεις δι' αυτών τη θεία χάρη σε μας. Δικά σου είναι κι αυτά. Και τα αλεύρια και τα ψωμιά και τα σφραγίδια και τα πάντα είναι δικά σου. Τι έφερε ο άνθρωπος; Ο άνθρωπος κλαψί και μύξι και γρουσούζης ήρθε. Τι έφερε από τον κόσμο;

Που ήρθε εδώ, τίποτα. Εδώ τα βρήκε όλα, του τα 'χει μπροστά και εδώ τα αφήνει όταν φεύγει. Αυτό πρέπει να το χωνέψει ο άνθρωπος, ώστε να μην τον γελάει ο σατανάς και μένει από εκεί μέρος ότι εγώ δεν σώζομαι και χρειάζεται να κάνω πολλές δουλειές, πολλά πράγματα και τα τοιαύτα. Ή, στο αν περάσει από εδώ, να μπει ότι εγώ ήμουνα και το έφτιαξα. Τίποτα, δεν έφτιαξες τίποτα. Πες του Κυρίου απλώς να έρθουν. Και οι άνθρωποι δεν έρχονται. Και δεν έρχονται οι άνθρωποι για τρεις λόγους: για ακίνητα πράγματα, για κινητά πράγματα και για τη σάρκα. Αυτοί οι τρεις λόγοι είναι που κρατάνε τον άνθρωπο μακριά από τον Θεό, μακριά από την Εκκλησία.

Από τα μυστήρια, μακριά. Αυτοί οι τρεις λόγοι... τους οποίους αναφέρει εδώ με τον δικό του τρόπο. Δεν ξέρω εάν έχετε προσέξει. Είπε ότι: «Πες του, τον παρακαλώ, να με έχει παραιτημένο, να με έχει δικαιολογημένο, που λέμε, μην με παρεξηγήσει. Αγρόν ηγόρασα και έχω ανάγκη να πάω να τον δω». Τώρα, κατά πόσο λέει αλήθεια ή όχι, θα το συζητήσουμε. Η δευτέρα μερίς των ανθρώπων λέγει ότι: «Ζεύγη βοών πέντε ηγόρασα και έχω ανάγκη να πάω να τα δοκιμάσω». Και η τρίτη κατηγορία είναι ότι: «Γυναίκα έγημα, είμαι νιόγαμπρος, νιόνυμφος και δεν μπορώ να έρθω. Πες του να με έχει παραιτημένο».

Κακοφάνηκε βέβαια αυτό το πράγμα, οργίστηκε, όπως αναφέρει εδώ, και έστειλε και ζήτησε απ' έξω. Βέβαια, αυτά τα μίλησε πρώτα στους Εβραίους, στο έθνος αυτό το εκλεκτό, τον λαό του αυτόν. Δεν τον εδέχτησαν, παρητήθησαν. Ούτε του Ιωάννου το βάπτισμα εδέχτησαν, ούτε του Χριστού το κήρυγμα εδέχτησαν, τίποτα δεν εδέχτησαν. Και ξέρετε ότι εκ των υστέρων ο Χριστός μας εστράφη εις τα έθνη. «Ιδού, στραφήσομαι εις τα έθνη». Και όταν μάλιστα τους είπε, αν ενθυμήστε, την παραβολή του Αμπελώνος, που εφύτευσεν αμπελώνα και έστειλε να βρει καρπούς και δεν του δώσανε τίποτα και τους σκότωσαν αυτούς που τους έστειλε, και έστειλε άλλους και αυτούς εφόνευσαν, και έπειτα πήγε ο Υιός.

«Θα τον εντραπούν αυτόν», λέει. Τίποτα. Και αυτόν τον καθαίρεσαν. «Τι θα τους κάνουμε», λέει, «αυτούς; Εσείς που ξέρετε». Και απήντησαν αυτοί οι ίδιοι ότι, λέει, «κακούς κακώς», λέει, πρέπει να τιμωρηθούν όλοι αυτοί και να πάρεις, λέει, τον Αμπελώνα και να τον δώσεις σε άλλους για να κάνουν τους καρπούς, να πάρεις εσύ το δικό σου. Και τότε είπε ο Χριστός μας ότι: «Αρθήσεται η Βασιλεία αφ' υμών και δοθήσεται έθνει», όχι με ήτα, με ει, «δοθήσεται έθνει» που θα κάνει τους καρπούς. Ποιο είναι το έθνος αυτό, ξέρετε; Δυστυχώς είναι το δικό μας.

Δυστυχώς λέγω, όπως τα καταντήσανε σήμερα. Το δικό μας έθνος. Για τους λίγους βέβαια που επίστευσαν και πιστεύουν και θα πιστεύουν, είναι ευτυχώς. Για εμάς όμως τους υπολοίπους είναι δυστυχώς. Διότι μας ενεπιστεύθη μεγάλη κληρονομία, προνομιούχους στην ανθρωπότητα μετά τους Εβραίους, οι οποίοι του κλείσαν την πόρτα του Χριστού, παρητήθησαν να τον θέλουνε και μέχρι σήμερα δεν τον θέλουν, τον διώκουν ποικιλοτρόπως. Εντούτοις όμως εμείς δεν εκάμαμε χρήση καλή. Είμαστε νέο Ισραήλ, δεν έχουμε βάλει τα χέρια μας στο αίμα του Χριστού και βλέπετε τι γίνεται γύρω μας και πώς ακόμη χτυπάει η καμπάνα και υπάρχει παπάς. Αυτό είναι μυστήριο μυστηρίων. Αν πάρετε τον Άτλαντα στα χέρια σας,

τον παγκόσμιο αυτόν χάρτην, και κοιτάξετε, δύσκολα θα βρείτε εδώ μέσα στη μέση ότι υπάρχει Ελλάς. Τα πάντα κλεισμένα γύρω-γύρω από θηρία κόκκινα και μαύρα. Ισλαμισμός από εδώ, Κομμουνισμός από εκεί, Αθεϊσμός από κάτω, τα πάντα. Πώς στεκόμαστε μέσα στη μέση εμείς είναι ζήτημα. Χρόνου ακόμη, διότι ήδη όλα τα θηρία της Αποκαλύψεως μπήκανε μέσα τώρα στη μάντρα. Είναι εδώ. Πώς θα γίνει, τι θαύμα θα γίνει, δεν ξέρω τι θα γίνει. Αυτός ξέρει τι θα γίνει. Και όταν πήγαν οι Ελληνισταί την παραμονή του πάθους του και τον ζητήσανε, είπε εκείνο το ωραίο που θέλουμε να το ξεχνάμε εμείς που ντρεπόμαστε τη γλώσσα μας:

«Ελήλυθεν η ώρα ίνα δοξαστεί ο Υιός του ανθρώπου» από τους Ελληνιστάς. Είναι η μόνη πατρίς που, αν υπήρχαν πνευματικά μάτια, θα έβλεπε κανείς τη νύχτα, κατ' εξοχήν εις τας μονάς όπου σηκώνονται, μια πύρινη στήλη να ανεβαίνει στον ουρανό και μια άλλη να κατεβαίνει, να αγιάζει τα θυσιαστήρια και να διατηρεί τους πιστούς. Βέβαια, αυτά εμείς δεν τα βλέπουμε τόσο, όμως θα έπρεπε να τα βλέπουμε και να τα ξέρουμε.

Τρεις λοιπόν αυτές κατηγορίες των ανθρώπων έχουν αντιπροσωπευτικώς και τις αδυναμίες των ανθρώπων. Χάριν των αγρών, παραδείγματι, των ακινήτων όπως τα λέγαμε — οι αγροί είναι ακίνητοι. Χάριν των βοών, τα κινητά πράγματα κ.λπ. Και χάριν της νύμφης, της σαρκός, διότι γύρω από τη γυναίκα, από τη νύμφη, από τον γάμο, είναι η σάρξ. Εντάξει, είναι οι ψυχές που κινούνται εις τα όργια. Όλος ο κόσμος, για τον λόγο αυτών των τριών περιστατικών, δεν θέλει σχέση με τον Χριστό.

Δεν θέλουν σχέση με το δείπνο, δεν θέλουν σχέση με την Εκκλησία, με τα μυστήρια, με, Πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι έχουν τόσο μπλέξει στα θέματα τα υλικά, στα σαρκικά, στα κοσμικά, έχουν πλανηθεί. Γι' αυτό και ακριβώς φροντίζουν να βρούνε κάθε τρόπο να φύγει από τον νου τους το θέμα Εκκλησία, το θέμα ιερεύς, το θέμα μυστήριο, το θέμα μετάνοια, εξομολόγηση, Θεία Κοινωνία, να φύγουν. Δεν θέλει να τα βλέπει αυτά. Δεν θέλει να υπάρχουν. Και με μυρίους τρόπους, από τα δεξιά και από τα αριστερά, φροντίζει να φύγουν από τη μέση, να μην του υπενθυμίζουν. Δεν θέλει να ακούει για τέτοια. Δεν ξέρω αν ξέρετε, ο ελέφαντας, όταν πάει σε ένα νερό γάργαρο που υπάρχει και πρόκειται να πιει, που υπάρχει περίπτωση να δει το πρόσωπό του μέσα, το ανακατεύει με την προβοσκίδα του και το θολώνει για να πιει νερό, για να μη δει την κακομουτσουνιά του. Έτσι λένε οι φυσιοδίφαι. Αυτό τούτο συμβαίνει και με εμάς. Είμαστε, όχι σαν τον ελέφαντα, κακομούτσουνοι λόγω των αμαρτιών, ίσως και πολύ χειρότερα, κι αυτά πρόκειται να μας υπενθυμίσουν, γιατί είναι ο καθρέφτης.

«Ουκ έρχεται εις το φως», λέγει ο Χριστός, «ίνα μη ελεγχθούν τα έργα τα πονηρά του». Δεν θέλει να έρθει, διότι τα έχει λερωμένα και δεν θέλει να υπάρχει. Γι' αυτό ακριβώς γίνεται αυτός ο πόλεμος. Και παρακολουθήστε. Ποιοι είναι εκείνοι οι οποίοι δεν θέλουν να ακούνε για Ευαγγέλιο, να ακούνε για Χριστό, να ακούνε για παπά, να ακούνε Εκκλησία, να ακούν καμπάνα; Ποιοι είναι εκείνοι που έχουν σχέση με τα τρία αυτά πράγματα; Δεν είναι τυχαία αυτά, δεν τα είπε ο Χριστός μας εκεί και ως έτυχε. Αυτός ξέρει πού μιλούσε, αυτός ξέρει πού ο άνθρωπος θα σκοντάφτει, πού θα πιάνεται, τι είναι αυτό που τον έχει καθηλώσει. Μιλούσα

στα Πατήσια, μια υπόθεση προ 25 τόσων ετών, και μιλούσα σε ένα σπίτι που μας είχε διαθέσει δυο δωμάτια. Από κάτω από το σπίτι, στον δεύτερο όροφο — εγώ μιλούσα στον τρίτο — στον δεύτερο όροφο ήταν ένα ζευγάρι. Δεν θυμάμαι τι εργασία έκανε ο κύριος, ο οποίος, οι οποίοι μάλλον, έβγαιναν στο μπαλκόνι τους να ακούνε από πάνω τι γίνεται, αλλά ουδέποτε ερχόντουσαν από πάνω. Κάποτε, δεν ξέρω πώς τα πράγματα βρεθήκανε, και βρεθήκαμε αντιμέτωποι. Εγώ κατέβηκα κάτω, αυτός ήρθε επάνω, δεν θυμάμαι. Και του μίλησα και του λέγω: «Εκ πρώτης όψεως βλέπω

έχεις ενδιαφέροντα γύρω από τον χριστιανισμό, διότι, αν καλώς έχω αντιληφθεί, κάθεσαι μέσα στη ζέστη, καλοκαίρι, κάθεσαι από κάτω και ακούς». Μου λέει: «Ναι, αλλά...» «Δεν έχει αλλά», του λέω. «Ναι, αλλά, θα σου πω», μου λέει, «την αλήθεια». «Ξέρω πού την πας», του λέω. «Εγώ δεν έχω να ωφεληθώ». «Χτίζω», μου λέει, «ένα σπίτι και δεν μπορώ», μου λέει, «για την ώρα να μπω στον χριστιανισμό». Καταλάβατε; Ε, λέει την αλήθεια ο άνθρωπος. Κλέβω, κάνω απάτη, κάνω αυτά, χτίζω σπίτι. Είναι εδώ αυτό που λέει με τους αγρούς, τα ακίνητα, και δεν μπορώ. Όταν τελειώσω το σπίτι...

«Τι θα κάνεις τότε δηλαδή; Θα πας να εξομολογηθείς για τις απάτες που έκαμες, που τ' άρπαξες και τα 'βαλες λιθάρια; Μα δεν είναι αστεία αυτά τα πράγματα. Δεν μπορείς να ξεκλέψεις φίλους που δεν αγαπάς». Αλλά θυμούμαι τα λόγια. Μου είπε: «Χτίζω σπίτι». Και του έφερα τότε, του ανέσυρα αυτό από τη μέση, γιατί είπε: «Πρόσεξε που δεν κάνεις τίποτα άλλο, μόνον εδώ, και το άρθρο αυτό έχει γραφεί για σένα, ίσως για μένα ή για κάποιον άλλον. Πως είσαι μέσα στο άρθρο αυτό, σε έχει κλείσει. Τι θα κάνεις αύριο; Θα φέρεις», του λέγω, «ιερέα να κάνεις αγιασμό για να μπείτε μέσα; Τι θα αγιάσεις; Όσο κάθε τούβλο είναι κλεμμένο και αδικημένο με διάφορες, πώς θα αγιαστούν αυτά τα πονηρά;» Και δεν είναι το μόνο αυτό που σας λέγω εγώ, ένα πτωχό επιχείρημα που ήρθε στον νου μου τώρα, αλλά είναι χίλιες δυο περιπτώσεις που ο άνθρωπος μένει μακριά εξαιτίας των υλικών αυτών πραγμάτων.

Θέματα με μπίζνες, με χρήματα, με κομπίνες, με απάτες, με, Πού να πάει αυτός, τι να πει; Ότι έκαμε αυτό, έκαμε εκείνο; Μα δεν το παραδέχεται. Απλούστατα είναι ότι έκαμε το άλλο. Κατά συνέπεια και αυτουνού τού είναι εμπόδιο η Εκκλησία. Δεν θέλει να υπάρχει, για να μην υπενθυμίζεται τίποτα. Θυμόσαστε κάποτε που σας έλεγα για τη Λαΐδα ένα περιστατικό; Μεγάλη αυτή η εταίρα της Κορίνθου. Προ ετών ημερών της εφευρέθη ένα κάτοπτρον, ένα είδος καθρέφτη, το οποίο πουλιόταν βέβαια σε αστρονομική τιμή. Αλλά αυτή, όπως τα έβγαζε τα χρήματα, δεν ξέρω πόσα έδωσε και πήρε ένα. Οι άλλες που είχε μαζί της τη θεωρούσαν ευτυχισμένη που έχει τώρα αυτή στην τσάντα της και βλέπει το πρόσωπό της. Όμως την άλλη μέρα το 'πιασε, το 'σπασε, το έκανε ένα εκατομμύριο κομμάτια με πολλή νευρικότητα, αυτό το κατέβη.

«Παράξενο», σου λέει, «κάτι έπαθε το μυαλό της». Και την έφερναν γύρω τώρα, να δουν τι έπαθε. Κάποια από εκείνες που είχε μαζί της ήταν καταφερτζού, φαίνεται, και ήρθε δίπλα, ξέρω εγώ, τι, πώς, το ένα, τ' άλλο και λοιπά, να εκμαιεύσει, να δει τι ήταν αυτό ή τι της συνέβη ή πώς έχει η ιστορία, που έσπασε αυτό το πολύτιμο πράγμα, αλλά και που το πλήρωσε τόσο ακριβά. Και τι έμαθε, λέτε, τι εκμαίευσε από εκεί; Ότι το 'σπασε διότι το καθρεφτάκι αυτό τόλμησε να της δείξει ότι άρχισε να γερνάει και κατέβαινε μια αυλακιά, μια ρυτίδα στο πρόσωπό της. Φταίει το καθρεφτάκι και το σπας; Δεν φταίει. Έτσι είναι και η αμαρτία του ανθρώπου. Φταίει ο παπάς, φταίει και το Ευαγγέλιο, φταίει ο Χριστός, και όχι το παράνομο κρεβάτι το δικό σου, και όχι η κομπίνα η δικιά σου, και όχι η απάτη η δικιά σου και η δικιά μου. Φταίνε αυτοί. Δεύτερα, αυτοί μας υπενθυμίζουν τι ακριβώς πρέπει να κάνουμε.

Είναι το σφάλμα, όπως ο πόνος, μεγάλο πράγμα, την αγάπη του Θεού στον άνθρωπο. Αν δεν υπήρχε ο πόνος, θα πέφταμε σαν κοτόπουλα στον δρόμο. Τώρα, με έναν πόνο, αμέσως καταλαβαίνουμε, παίρνουμε μέτρα, εξετάσεις, πράγματα και λοιπά, και προλαμβάνουμε μια ζημιά. Έτσι λοιπόν ακριβώς είναι και στην περίπτωση αυτή. Δυστυχώς δεν το προσέχουμε και παρασυρόμεθα από αυτά τα τρία περιστατικά. Βλέπετε ανθρώπους, Κυριακή πρωί, όλη την ημέρα στο μαγαζί, στη φάμπρικα και λοιπά. Στο αυτοκίνητο επάνω, πίσω μέρος, δύο-τρία δεντράκια, και πάει να τα φυτέψει έξω. Τράβα στην Εκκλησία πρώτα και μετά πήγαινε και φύτεψε τα δεντράκια. Όχι, τον βλέπεις με το τσαπί, τον βλέπεις με αυτό, πάει να φτιάξει στον οπωρώνα, πάει να φτιάξει στο δάσος, να φτιάξει έξω το χωράφι, το σπίτι του αυτόν. Δεν βλέπει την ψυχή, δεν την υπολογίζει.

Υπάρχει ψυχή, ότι έχει ανάγκη και αυτή τις περιποιήσεις της, ότι για να ζήσει και αυτή και για να ζεις κι εσύ εδώ χωρίς φόβον, θα πρέπει να έχεις κάποια σχέση με Εκείνον που σε έχει φτιάξει. Χτυπούν οι καμπάνες, παρατίθεται δείπνος, καλείσαι, τίποτε. Έτσι, ή θα πας στο μαγαζί ή θα πας στη δουλειά ή θα είσαι στην αγκαλιά ή, ή, ή, ή. Με αυτές τις τρεις δικαιολογίες ο άνθρωπος μένει έξω. Και υπάρχουν τρία θεραπευτικά θέματα. Εκεί που προβάλλει ο άνθρωπος και λέει «Χάριν των αγρών δεν έρχομαι και θα πάω σε αυτόν τον αγρόν, εδώ είναι ο θησαυρός ο δικός μου», έχει στον Λουκά μια ωραία προτροπή ο Χριστός μας, σαν ένα αντίδοτο γι' αυτό ειδικά το σφάλμα των ανθρώπων.

«Ουδείς», λέγει, «επιβάλλων την χείρα αυτού επ' άροτρον και βλέπων εις τα οπίσω εύθετός εστιν εις τη Βασιλεία του Θεού». Τι θα μου πας τώρα να δοκιμάσεις τα βόδια, να βάλεις αυτά στο άροτρο; Τώρα εις άροτρο εδώ είναι η ψυχή σου, θα αροτριάσεις αυτή. Στο άλλο πάλι λέγει, από τον Ματθαίο πάλι, λέει: «Ομοία εστί η Βασιλεία των Ουρανών» με έναν άνθρωπο που πήγε σε έναν αγρό και έσκαψε και βρήκε ένα μαργαρίτι και τα πούλησε όλα και αγόρασε το μαργαρίτι αυτό προς τη σωτηρία του. Μαργαρίτις είναι ο Χριστός. Όταν βρήκες, χριστιανέ, τον Χριστό, τι μου μιλάς για χωράφια και για αμπέλια; Αυτά θα σου τα δώσει, ο Θεός θα σε βοηθήσει όσο, εν πάση περιπτώσει, πρέπει.

Ο άλλος μιλάει για γυναίκα και λοιπά, ότι η σαρξ τον εμποδίζει. Άμα διαβάσεις τη Β΄ προς Κορινθίους επιστολή, στη Β΄ προς Κορινθίους, στο ένδεκα το δύο, εκεί θα βρει μια αντίθεση που του λέγει ο Παύλος να προσέξει. Δεν είναι θέμα μόνο σαρκός, αλλά είναι και θέμα πνεύματος. Δεν είναι μόνο θέμα γυναικός ή ανδρός, αλλά είναι και θέμα ψυχής, και να ζυγίσει τα πράγματα ο άνθρωπος, τα υλικά και τα πνευματικά. Αλλά εκτός αυτών τώρα βέβαια όλων, είναι και άλλες δικαιολογίες που φέρουν οι άνθρωποι. Αλλά καμία δικαιολογία δεν είναι δικαιολογημένη, να έχετε υπόψη σας. Προσέξτε να δείτε τώρα πώς έχει το θέμα. Ο Χριστός μας την είπε την παραβολή. Είπε ότι «εποίησε δείπνον και εκάλεσε πολλούς». Πότε γίνεται ο δείπνος;

Το βράδυ. Έτσι δεν είναι; Το μεσημέρι γίνεται γεύμα. Το πρωί γίνεται το πρόγευμα, το άριστον που λέμε. Ο δείπνος γίνεται το βράδυ. Και έρχονται να του δικαιολογηθούν ότι δεν μπορούν να έρθουν.

Διότι... Διότι αγόρασε αγρόν και θα πάει να τον δει. Πότε; Τη νύχτα τώρα, το βράδυ; Θα πας να δεις αγρόν; Αλλά εσύ τον αγόρασες. Αγόρασες, έδωσες εσύ λεφτά, πέταξες εσύ λεφτά χωρίς να δεις τι αγοράζεις; Ψέματα, ψέματα.

Ο δεύτερος, εσύ γιατί δεν έρχεσαι; Να του πεις, λέγει, ότι «πέντε ζεύγη βοών ηγόρασα και θα πάω να τα δοκιμάσω. Να με έχει δικαιολογημένο». Αγόρασες βόδια χωρίς να τα δοκιμάσεις και θα πας τη νύχτα για να τα δοκιμάσεις; Τι λέει ο Χριστός μας στην παραβολή, τι λέω εγώ; Θέλει να πει με αυτό πόσο παράξενες και αστείες θα είναι οι δικαιολογίες που θα παρουσιάσουν οι άνθρωποι. Θα πέφτουν αφ' εαυτών. Σαν εκείνον που μου έλεγε ότι «χτίζω τώρα και δεν μπορώ». Δεν είναι αστείο να μου λες: «Χτίζεις από τα κλεμμένα ή από τις απάτες που θα κάνεις, τις κομπίνες, και θα τα κάνεις αυτά; Θα κάθεσαι απάνω στον ιδρώτα, στο αίμα, στο κλεμμένο; Πώς θα γίνει αυτό;» Πέφτει αφ' εαυτού. Δεν είναι όμορφο επιχείρημα αυτό. Ο άλλος, ο τρίτος, έρχεται, λέει: «Γυναίκα έγημα. Πες του», λέει, «δεν μπορώ να έρθω». Καλά, σε πάντρεψα για να σε διώξω από κοντά μου; Εγώ δεν σε πάντρεψα; Αφού, παραδείγματος χάριν, σήμερα παντρεύτηκε ένα ανδρόγυνο

να σταματήσει να πηγαίνει στην Εκκλησία; Αυτό να το προσέξουν μερικές γυναίκες, γιατί αυτές είναι οι πολυξερούσες πάντοτε. Οι άντρες δεν καταπιάνονται με αυτά τα πράγματα. Οι γυναίκες ξέρουν: «Προσέξτε, σε έναν χρόνο τώρα θα κοινωνήσετε». Γιατί; Σαν τι δηλαδή θα γίνει; Ο γάμος δεν ευλογήθη από τον Χριστό, από την Εκκλησία; Ώστε με πάντρεψε για να με διώξει από την Εκκλησία; Ο γάμος είναι τίμιος. Γιατί θα πάω στην Εκκλησία και γιατί δεν θα κοινωνήσω; Για ποιο λόγο; Διότι συνέρχομαι με τη γυναίκα μου, με τον άντρα μου; Μα η Εκκλησία μού τον έδωσε. Τον πήρα μόνος μου; Με πάντρεψε για να με διώξει; Θα κρατήσω τις νηστείες μου. Θα κρατήσω τις ημέρες που είναι επίσημες.

Όμως μου διαθέτει τις υπόλοιπες. Δεν μου τις έδωσε; Λέγει ένας ιερεύς εδώ στην Αθήνα σε έναν, του λέγει: «Για να κοινωνήσεις, θα απέχεις οκτώ ημέρες από τη γυναίκα σου».

Του λέγει: «Ή πρέπει να έρχομαι στην εκκλησία και να με αφορίσεις, διότι δεν θα κοινωνώ, ή πρέπει τότε να μην κάνω κανένα παιδί, διότι εφόσον εγώ θέλω να κοινωνώ κάθε Κυριακή και εσύ μου βάζεις 8 μέρες αποχή, τότε δεν περισσεύει καμιά ημέρα. Ή δεν πρέπει να κοινωνήσω ή δεν πρέπει να κάνω παιδιά, ένα από τα δύο. Την ευχή σου», του λέει, «να έχω». Και έχει έξι παιδιά σήμερα. Εμείς φτιάχνουμε θρησκείες δικές μας. Ποιος σου είπε, κύριε, που μου λες «γυναίκα έγημα»; Πού την βρήκες; Την έγημα τη γυναίκα; Δεν σου την έδωσα εγώ; Η γυναίκα είναι δικό σου σχέδιο; Και ο άντρας είναι δικός σου; Θα φυλάξεις τις νηστείες της νηστείας και τις αργίες σου και άλλες συνειδητικές.

Θα έρθεις να κοινωνήσεις, θα έρθεις να παρακαθίσεις στο δείπνο. Είναι και για σένα και για το παιδί σου αύριο και ούτω καθεξής. Και εντούτοις μιλάνε για... Εδώ έχουμε ανδρόγυνα 70 και 80 χρόνων και έχουν σχέσεις μαζί τους ακόμη. Σε αυτή δεν πρέπει να πάνε στην εκκλησία; Γιατί τον κανονίζεις ένα χρόνο; Πόσο; 80 χρονών είναι και συνέρχεται με τη γυναίκα του. Και εσύ πώς τον κανονίζεις ένα-δύο χρόνια να μην πάει στην εκκλησία; Ποιος είσαι εσύ που ανοίγεις το στόμα σου και λες αυτά τα πράγματα; Δεν χωρίζει η Εκκλησία. Η Εκκλησία δίδει τη νόμιμη γυναίκα και τον νόμιμο άντρα διά του μυστηρίου του γάμου, να φέρουν οι άνθρωποι στο είναι εικόνες του Θεού, και είναι ευλογημένος ο γάμος. Εμείς σήμερα, αν μας προβληματίζει αυτό το θέμα, θα προβλέψουμε Τετάρτη,

προλάβουν τον Παρασκευή και το Σαββατοκύριακο. Η Δευτέρα, η Τρίτη, η Πέμπτη είναι δικές μας. Αυτό να το λάβετε σοβαρώς υπόψη. Μην ανοίξετε το στόμα σας και πείτε αντίθετα πράγματα στον κόσμο και τους απομακρύνετε από την Εκκλησία. Ο γάμος είναι ευλογημένος από τον Θεό. Ούτε λοιπόν, κύριε, εσύ· να πάρεις τη γυναίκα σου να έρθετε στο δείπνο και επίσης να πάτε στην ευχή του Θεού. Γιατί, για το χατίρι των άλλων των ηδονών σας, δεν έρχεστε εις το δείπνο; Δεν έχετε την ανάγκη εσείς του δείπνου; Προσέξτε τα. Τα λόγια του Θεού έχουν αιωνίαν ισχύ, δεν ήσαν για τότε, τον καιρό εκείνο· είναι για πάντοτε. Το Ευαγγέλιο δεν αλλοιούται ούτε συμπληρώνεται ούτε λείπεται σε τίποτα. Είναι τέλειο και έχει αιωνία ισχύ.

Οι δικαιολογίες που θα φέρουνε οι άνθρωποι αύριο είναι αστείες. Δεν αντέχουν στη δικαιοσύνη του Θεού, όπως δεν αντέχουν και εν προκειμένω. Σου λέει ο άλλος: «Θα πάω τη νύχτα να δω τα βόδια πώς είναι. Θα πάω τη νύχτα να δω τα χωράφια που αγόρασα». Όχι, πρόκειται να αγοράσω και δεν πρόλαβα την ημέρα και θα πάω τώρα τη νύχτα. «Ἀγρὸν ἠγόρασα», τον αγόρασα τον αγρόν· μπορεί να πάω να τον δω απλώς. Τη νύχτα θα πάει να δεις; Είναι ψέματα, είναι αστείες οι δικαιολογίες που θα παρουσιάσουμε εμείς εν τη ημέρα εκείνη. Θα ήθελα να σταθώ σε αυτόν ο οποίος

λέγει ότι «πέντε ζεύγη βοῶν ἠγόρασα», ούτε τέσσερα ούτε έξι. Και επαναλαμβάνω, την παραβολή την είπε ο Χριστός. Σε έχει απασχολήσει ποτέ και φαντάζεσαι περίπου ποια είναι τα πέντε ζεύγη βοών που απασχολούν τον άνθρωπο και τον κρατάνε μακριά από το δείπνο και μακριά από τον Θεόν; Είναι οι πέντε αισθήσεις. Μα τα είπε ζεύγη. Μα ζεύγη είναι οι αισθήσεις: δύο τα μάτια, δύο οι ρώθωνες, δύο τα ώτα, δύο η αφή, δύο, δύο, δύο γεύσεις και λοιπά. Ζευγάρια. Και ο άνθρωπος, εργαζόμενος και κατεργαζόμενος τα πέντε ζευγαράκια αυτά, μπορεί να κάτσει να βλέπει εκεί

ένα ζευγάρι και μετά να ακούει τη μία η ώρα, δύο το πρωί. Πού να σηκωθεί να πάει σε εκκλησία; Δεν θα σηκωθεί να πάει. Για να φάει καλά, να ικανοποιήσει την άλλη αίσθηση, δεν μπορεί να κοινωνήσει το πρωί και να παρουσιαστεί. Το να καθίσει, να ακούσει, να κορέσει δηλαδή, να γεμίσει αυτά τα ζευγάρια, τα βόδια, η ψυχή του θα μείνει έξω. Και μέσα από αυτά τα ζευγάρια, από αυτά τα παραθυράκια, περνάει όλη η καταστροφή και όλη η σκόνη και επικάθεται πάνω στην ψυχή του ανθρώπου και ο άνθρωπος πλέον δεν μπορεί. Ρωτήστε πώς χρησιμοποιείτε την ημέρα σας, θα ιδείτε ότι ικανοποιείτε τα πέντε ζευγάρια βόδια αυτά. Ή θα βλέπετε ή θα ακούτε ή θα τρώτε ή θα χαϊδεύετε, είτε, είτε, είτε, είτε.

Ικανοποιούμε τις πέντε αισθήσεις αυτές και δουλεύουμε τα πέντε ζεύγη βοών αυτά που κλείσανε τους ανθρώπους έξω. Με τον αγρό, λοιπόν, έχει τη φιλοχρηματία· με τα ζεύγη βοών έχει τη σωματική φιλεργία. Τα βόδια επίσης οργώνουν, κάνουν. Είναι άνθρωποι που δουλεύει πρωί-πρωί, καθαρίζει το αυτοκίνητο απ' έξω, πλένει, παίρνει το σκύλο, τον πάει βόλτα.

Τα θεωρεί μεγάλα πράγματα αυτά. Στην εκκλησία δεν πάει, στο δείπνο δεν πάει. Καταλαβαίνετε; Είναι αυτοί οι άνθρωποι. Και οι άλλοι άνθρωποι είναι της φιληδονίας οι άνθρωποι και είναι εκείνοι, λέγω γενικά, αυτού του κύκλου, αυτού του φάσματος, οι άνθρωποι οι οποίοι δεν θέλουν να ακούσουν κλήρο, δεν θέλουν να ακούσουν τίποτα, δεν θέλουν να ακούσουν. Τους γελάει ο σατανάς και τους κρατάει εκεί, για να μην έρθουν να φανούν τα λάθη τους, ώστε να ανανήψουν, αν θα θέλαν κάποια φορά.

Αγαπητοί μου, όλα αυτά που έχει φτιάξει ο Χριστός μας, εάν εμείς θελήσουμε να τα βάλουμε σωστά και να τα πράξουμε λίγο-πολύ, πολύ έχουμε να ωφεληθούμε. Ευχαριστούμε. Τώρα πολλοί που άκουσαν ή που θα ακούσουν αυτή την ομιλία θα δεχθούν από το σατανά ορισμένους πειρασμούς. Ένας από τους πειρασμούς θα είναι ότι αυτοί είναι εντάξει και δεν έχουν ανάγκη αυτών. Και αυτή είναι μία τάση που θα ήθελα να την προλάβω, εάν είναι δυνατόν, η οποία φτάνει και σε αυτή την εξομολόγηση, ακόμη και σε αυτή τη Θεία Κοινωνία, αλλά δεν φτάνει όπως θα πρέπει να φτάσει, ώστε να έχει αγαθά αποτελέσματα και να είναι αλήθεια ότι πράγματι βαδίζει καλά και στέκεται καλά. Δεν ξέρω πώς εσείς φτάνετε στην εξομολόγηση, διότι η εξομολόγηση είναι η πράξη αυτή του χριστιανού που θα αξιοποιήσει όλη την άλλη υπόθεση. Και αυτή η Θεία Κοινωνία, που είναι το ακρότατον της όλης υποθέσεως σωτηρίας του ανθρώπου, δεν έχει κανένα αποτέλεσμα, εάν η εξομολόγηση δεν έγινε σωστή και το πνεύμα

με το οποίο προσήλθομεν εις την εξομολόγηση δεν είναι το ανάλογο. Γιατί λίγο-πολύ όλοι μας ανακατευόμαστε με την εξομολόγηση, εκτός ορισμένων, αλλά όχι σωστά. Έχω ακούσει πολλές φορές και μου έχουν γράψει και σε χαρτί, μάλιστα, πριν μου πούνε τι τους απασχολεί, μου έχουν γράψει πολλές αρετές γρηγορότερα. «Εγώ είμαι κάποιος που νηστεύω, εγώ είμαι κάποιος που από μικρό παιδί θρησκεύω, είμαι κάποιος έτσι, έτσι, έτσι, έτσι, έτσι». Και έπειτα μου λέει και το τι του συμβαίνει και τι ζητάει, που εν πάση περιπτώσει... Εάν θέλουμε να έχουμε αγαθά αποτελέσματα, δεν θα κάνουμε έτσι. Θα σου πω μια μέθοδο: θα μιμούμεθα το ζητιάνο.

Ο ζητιάνος, για να κατορθώσει να μας πάρει μια δεκάρα, κάτι να μας πάρει, τι κάνει; Παρουσιάζεται πρώτα-πρώτα σε μια κατάσταση έτσι κακομοιριασμένη, ξέρω εγώ, όταν παρουσιάζεται στον κύριό του, στον αφέντη του και τα λοιπά. Δεύτερον, παρουσιάζεται με ρούχα αυτά σκισμένα, μπαλωμένα· δεν παρουσιάζεται με γραβάτα ούτε με ριγέ αυτά κ.λπ. Δεν μπορεί να τείνει το χέρι του να ζητήσει, και έστω κι αν παραδεχτούμε ότι έχει και χρηματάκια. Εσένα δεν σου παρουσιάζει τίποτα από αυτά. Ίσως να έχει και λίρες ακόμη και δολάρια, από κάτω στο στρώμα μπορεί να έχει. Σε εσένα παρουσιάζεται, σου παρουσιάζει τα κουρελιασμένα του, τα ξεσκισμένα του κ.λπ., και σε εκλιπαρεί και σε παρακαλεί να του δώσεις μια, να τον ελεήσεις. Έτσι ακριβώς πρέπει να παρουσιάζεται ο άνθρωπος στην εξομολόγηση.

Ό,τι καλό έχει, με τη χάρη του Θεού, να μην το παρουσιάζει. Αν έχει αρετή, αν έχει νηστεία, αν έχει εγκράτεια, αν έχει ελεημοσύνη, να μην το παρουσιάζει. Να παρουσιάζει τα ξεσκισμένα του, τα αμαρτωλά του, τα λάθη του, την κακία του, τη ζήλια του, την ολιγοπιστία του, αυτά τα ξεσκισμένα. Όπως, λοιπόν, ο ζητιάνος με τα ξεσκισμένα του παρουσιάζεται στο Χριστό, αυτά του παρουσιάζει και τον εκλιπαρεί, έτσι πρέπει και ο πιστός. Εμείς, δυστυχώς, αυτά τα αφήνουμε στην άκρη και μιλάμε όλα τα άλλα, τα πατροπαράδοτα, και «ξέρεις, είχα εγώ καλογραία θεία και ήτανε δεσπότης ο παππούς» και δεν έχω φράση να λέω. Λοιπόν, τι βγαίνει από αυτό; Τι γίνεται από αυτό τότε, όταν ένας άνθρωπος φτάνει κατά αυτή την έννοια στο μυστήριο των μυστηρίων, στο φιλάνθρωπο αυτό μυστήριο,

το οποίον θα τον αξιοποιήσει για να παρακαθίσει εις το δείπνον, για να γίνει χαρά, να φάει από τα σιτιστά και από τα έτοιμα αυτά που του έχει ο Θεός φτιαγμένα; Τι περιμένεις από αυτόν τον άνθρωπο; Προσέξτε, λοιπόν, αυτά τα λίγα λόγια που απορρέουν από την υπόθεση αυτή της Κυριακής των Προπατόρων, με την παραβολή αυτή του δείπνου. Διότι θα πρέπει να φτάσουμε και εμείς σε εκείνο το μακαρισμό που είπε αυτός ο άνθρωπος στην αρχή, που είπε: «Μακάριος ὃς φάγεται ἄριστον ἐν τῇ Βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ». Για να βρεθούμε στη Βασιλεία του Θεού και να παρακαθίσουμε είναι μεγάλο πράγμα. Θα πρέπει να γίνει η ανάλογος ετοιμασία από εδώ. Μας είπε ο Χριστός μας ότι θα πίνουμε, λέει, καινόν εις τη Βασιλεία των Ουρανών. Δηλαδή θα είμαστε σε κάποιο τραπέζι μεγάλο ξανά με τον Χριστό, στη βασιλεία εκείνη.

Δεν θα πίνουμε οίνον της αμπέλου, αλλά θα πίνουμε, δεν ξέρω τι θα μας έχει εκεί πέρα ο Χριστός. Αλλά η προετοιμασία πρέπει να γίνει εδώ. Ο άνθρωπος, λοιπόν, ο οποίος δεν θα κάνει μια μικρή τέτοια προετοιμασία, κατ' εξοχήν αυτές τις ημέρες των Χριστουγέννων, δεν θα ετοιμαστεί με μετάνοια, με αγάπη προς τον συνάνθρωπο, συνδιαλλαγή, συγχώρηση κ.λπ., και να έρθει να πάρει το Χριστό μέσα του, να γεννηθεί και στη φάτνη τη δικιά του ο Χριστός, αυτός βέβαια δεν θα κάνει Χριστούγεννα πνευματικά. Θα κάνει υλικά Χριστούγεννα, της κοιλίας Χριστούγεννα, του κόσμου Χριστούγεννα, για μελομακάρονα και για καμιά μακαρονάδα. Αλλά αυτά δεν είναι Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα είναι πνευματικά, γι' αυτό και η Εκκλησία ετοιμάζει τον άνθρωπο σιγά-σιγά. Όσοι από εμάς έχουμε λόγους να ετοιμαστούμε για εξομολόγηση, ας ετοιμαστούμε. Μην περιμένουμε τις τελευταίες στιγμές, ώστε να είναι τα Χριστούγεννα τα φετινά πραγματικά πνευματικά.

Το οποίο εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.