The Two Great Commandments

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, I wanted to take a passage from Holy Scripture.

It concerns an exchange between our Christ and a man of standing in His day, as we might call him—a lawyer who wished to put Christ to the test, placing Him, as it were, in the position of a student while he himself played the teacher.

This incident is recorded by the Evangelist Luke in the tenth chapter, from verse 25 onward. There it says that a certain lawyer stood up,

testing Him and saying, “Teacher, what must I do to inherit eternal life?” Evidently, our Christ had been teaching that the Kingdom of Heaven is inherited. Yet even today, though two thousand years have passed, we have not taken this in or understood that the Kingdom of Heaven is inherited. We are always speaking, both about ourselves and about others, of the good works people do, and on that basis we decide whether or not they will be saved.

Let me tell you once again:

We should do good works. But we must never place our hope in our good works. Our good works do not take us into the Kingdom of Heaven. Where we are going, Scripture says, is a kingdom, and this kingdom is not wages or a reward. It cannot be bought, and it is not payment in return for our good works. It is an inheritance. An inheritance presupposes kinship. Therefore, anyone who is to share in the Kingdom of Heaven must be related to God.

The Kingdom belongs to God, and it is to be inherited. “What must I do to inherit eternal life?” Therefore, if we wish to be heirs, we must most certainly become members of God’s household, related to Him. The Kingdom belongs to the Father, and so a person must become a child of the Father. To enter into this kinship with God the Father, one must come to know Christ. He is the One who presents human beings before God. No one can go to God on his own. Christ goes before us with the Cross, and each of us enters the Kingdom of Heaven behind the Crucified One. If, for one reason or another, we fail to understand this, then even if we perform many good works, we will not attain this end. The Kingdom, then, is inherited by those who are of God’s household. Consequently, we must become brothers and sisters of Christ.

God has one Son, Christ. The Kingdom is His, and He is its heir by nature. But when we believe in Christ, are baptized, and receive His Body and Blood in Holy Communion, Christ condescends to make us His little brothers and sisters. He says, “Inasmuch as you did it to one of the least of these My brethren, you did it to Me.” And again, “As many of you as were baptized into Christ have put on Christ.” And, “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” These are bonds of relationship, true kinship, living and organic bonds. Therefore, every person who believes in Christ, is baptized, and receives His Body and Blood becomes His brother or sister by grace. Why is the Most Holy Theotokos called our mother?

Through Christ, her Son, she becomes our mother as well. Why is God called our Father? It is through Christ. Christ is the only Son. We receive Him and enter into kinship with Him; consequently, we become children of God. This is the kinship, and this is how it comes about: the Father, the Son, and the believer. Now this lawyer, an intelligent man, heard Christ speaking about a kingdom and an inheritance, and he asked Him, “Will You not tell us how? You tell us that it is a kingdom and that we must become heirs and inherit it, but You do not tell us how.”

The lawyer poses as the teacher and Christ as the student, who is being questioned and expected to answer. But you see, with a question of His own, Christ reverses their roles. He remains the Teacher and places the lawyer in the position of the student, saying to him, “What is written in the Law? How do you read it? You are the lawyer; you are the interpreter of the Scriptures and of the Law. How do you read the Law? Is anything written there? What is written in the Law? How do you read it?” The lawyer was now compelled to answer. Other people were listening, and he felt, in a sense, exposed; so he was now obliged to give the correct answer. What does he say? “And he answered and said: You shall love the Lord your God”

“with all your heart, with all your soul, with all your strength, and with all your understanding; and your neighbor as yourself.” “That,” he says, “is what I read.” I do not know whether you remember, but we have spoken about this before. It is also mentioned in the Gospel according to Matthew. There they asked our Christ, “Which is the great commandment in the Law?” That was their question: “Which is the great commandment in the Law?” And our Christ gave the same answer that the lawyer gives here: “You shall love the Lord your God with all your soul, with all your heart, and with all your strength,”

“and with all your understanding.” Four aspects make up the commandment, “You shall love the Lord your God.” We love God in words, but in our deeds and in our praxis, our active life, we do not love Him. “With all your heart,” it says. Does our whole heart truly follow God? You have seen the plant called the sunflower. When the sun rises in the morning, it turns its face toward it; and as the sun climbs, the sunflower turns with it, following the sun throughout the day.

When the sun sets, the flower turns back and closes in upon itself. Then, the next morning, its whole face turns toward the sun—not one half looking one way and the other half another. In this regard, we are not consistent. Our heart is not wholly devoted to Christ, because if it were, it would always be occupied with things concerning Christ. To begin with, Christ is present in our life only at certain hours and certain moments. An entire day may pass without our remembering Him at all. We may simply say a formal prayer when we rise in the morning and another formal prayer when we lie down at night, without our heart ever reaching out to God and loving Him for His goodness toward us: for the day He has given us,

for the people He has placed around us, for the health He has given us, for our food, our clothing, our coverings, our consolation—for health and so many other things. The human heart should melt at the very word “God.” How often are we deeply moved by people who are dear to us? Take a man or woman who is in love. If possible, that person wants to spend the entire day talking about the one he or she loves. But nothing like that happens here. Indeed, if someone says “Lord have mercy” a few extra times, the person beside him grows tired of it. “Too much ‘Lord have mercy,’” he says, “even wearies God.” It is not so. We are merely trying to justify our weaknesses. No—we crucify Christ again.

We give one part here, another part there, another somewhere else. We make our heart not merely a square but an octagon, divided among love, the flesh, the world, fashion, the ego, and self-interest, so that everything may be served—both the world and Christ. “Of course! Do you not see my oil lamp burning? I keep it burning constantly for Christ.” Yet everything else is missing. From morning onward, we do not guard our tongue. The television works against us from one side, the radio from another, neighborhood gossip from another, quarrels from here, the flesh from there, the Paschal feast from somewhere else—and Christ is left in a tiny corner. But the commandment says, “with all your heart.” This is the Law, this is the commandment: “With all your heart and with all your soul.” The human soul must melt and offer itself in sacrifice

for the love of Christ, proving through its deeds that it truly loves Him. A person must act in ways that clearly show that these things are done for the love of God. “With all your strength.” Do you know what that strength means? Every human being is a person with a certain power—the influence of his position and the power of his purse. If a Christian wishes to have a place near God tomorrow, he must not use his personality, influence, or standing to take revenge on someone, saying, “I will show you,” and then picking up the telephone and arranging transfers or reassignments simply because he is so-and-so or she is so-and-so.

This is what actually happens. But the power a person possesses is meant for the glory of God. A person has power given by God; he carries influence. Some people are like entire battleships. Others possess power in their purse, in their money. All of this must be placed at the service of God’s glory and God’s love. There are many different ways a person can use what he has to show that his strength truly serves the glory of God. And often there is a third possibility: someone may not have the material means to help, yet his personal standing may still be of help in a broader way.

If he takes action, if he signs his name, if he assumes responsibility so that another person may be helped, the glory of God will be made manifest. There are many ways to do this, if a person is willing to dedicate himself and his whole existence to keeping this commandment, the first and great commandment. All such actions belong within that first and great commandment. The fourth aspect is, “with all your understanding.” A person’s nous, the spiritual intellect, must not be scattered among useless things, things that harm the soul, things that leave sediment behind—a filthy residue, as we have said. We must not think of God and show our love for Him only at certain hours of the day, such as the hours of prayer.

If possible, the soul must not stray at all throughout the day, because the moment your nous departs from God’s path, you will begin thinking about things supplied by Satan. He comes, seizes the human nous, and uses it as he wishes. But it must not be so. A person must avoid everything unrelated to God, everything that does not edify. For if something does not build up the soul, it will certainly tear it down; it will cause some other harm, work against the soul, and become a liability, so to speak. When a person moves away from the fire, from the fire of the Godhead, he grows cold; and the colder he becomes,

the more warming he will need afterward. But if he always remains close to that fire, he stays warm and becomes a different person. When someone occupies himself with spiritual reading, with prayer and noetic prayer, and with subjects he can discuss with another person for the edification of the soul, Satan circles around the soul but cannot enter, because they are speaking about God. Wherever people speak about God and the salvation of the soul, Satan cannot enter. This is why Saint John Climacus says, “Flog your enemies with the name of Jesus.” Speak, he says, about Christ; speak about the Theotokos, the Saints, and matters concerning your soul, and Satan cannot come near. Satan enters when there is no such guard and lays his eggs within the human nous.

There is no conversation about God. But wherever people speak about God, wherever sacred things are kept in the home, wherever there is a little water from the blessing of water, wherever there is antidoron—blessed bread distributed after the Divine Liturgy—and other such things, Satan cannot enter. He says to himself, “Someone else is in here; I cannot go in.” And all these things belong to the first commandment. Anyone who neglects these details we are discussing—and they are only a small part, nothing compared with the fullness of the commandment—should know that he is breaking the first commandment. He does not use his heart, his soul, and his understanding for God, but for the devil. The devil will come through and trample about within him; he will defile him and leave his footprints behind. And wherever Satan passes, a person’s heart grows hard.

It is a terrible thing for a person’s heart to grow hard. Satan’s feet must never be allowed to tread upon the human heart. He will stand at a distance and cast something into a person’s nous, his spiritual intellect—some evil thought, or perhaps something that merely appears innocent. “It was harmless,” we say. “We did not accuse anyone; we were only talking.”

But did what you said edify anyone? Did our conversation benefit anyone? Did it benefit me? Did it benefit you? If it did not benefit us, then it harmed us. You have no right to take the precious gifts God has given you—your tongue, your power of speech—and use them for anything except the glory of God and the benefit of your soul. “Let everything that has breath praise the Lord.” “Bless the Lord, O my soul, and all that is within me, bless His holy name.” Everything must be centered on God. If each of us, alongside our daily work, filled the empty moments with thoughts such as these and did not allow our understanding to be used elsewhere, wandering through the vulgar marketplace of the world, we would be greatly benefited. We would not have to go up into the mountains or withdraw into the desert. I am not saying that life here is better and life there is worse. I mean that even amid this world of sin and all the confusion of our time, a person could be saved if he guarded his understanding and did not allow Satan to use it.

A person can achieve this through noetic prayer, the prayer of the nous. It takes effort, but if it becomes a habit, we are saved, because Satan cannot endure the name of Christ. He cannot bear it. Consequently, we are freed and delivered from his influence, because he is forced to flee and withdraw. He cannot transmit anything into your mind, so he moves on elsewhere. We must make this noetic prayer our own possession. It costs nothing and requires no expense. You do not have to raise your hand, leave your work, get out of your car, or step away from your workbench. “Lord Jesus, have mercy on me, a sinner. My Jesus Christ, have mercy on me, a sinner. Lord Jesus Christ, have mercy on me. Have mercy on Your world, have mercy on my home, have mercy on my spouse.”

“Have mercy on my spouse and my children. Have mercy on my clergy, have mercy on our government, and have mercy on those who have not come to know You.” The prayer has inexhaustible content, so there is no reason to claim that it is monotonous or becomes tedious. Then Satan will remain at a distance, unable to approach. He will try to assail us from afar, but when he sees that nothing is working, we will be rid of him. Many of us are worn down by Satan’s endless whispering—“do it, do it, do it”—until we bend and yield to sin, some to a lesser degree and others to a greater one. This happens because we do not counterattack through prayer. We simply sit there while he bombards us with all kinds of thoughts, and we do not

react at all. We do not pray. In other words, we do not guard our understanding. You have seen the Saints depicted with a halo. What do you think it is? It is the crown of those who were crowned because of their spiritual struggles. It is the crown of the grace of the Holy Spirit, guarding the nous.

They are people who struggled until the grace of the Holy Spirit came to guard their nous. And when a person’s nous is guarded by the grace of the Holy Spirit through prayer and purity of life, Satan is powerless. His arrows are then driven back, and he cannot harm us.

So let us strive to fulfill this commandment, proving in practical deeds that we love God with our heart, our soul, our strength, and our understanding. As I told you, this is the first and great commandment mentioned in the Gospel according to Matthew. Now, if we ask people what the greatest sin is, some will say murder, others blasphemy, others adultery, and still others something else. But the truth is not found in any of these answers. The truth lies elsewhere: in breaking the first and great commandment. That is where the greatest sin lies.

It is the first and great commandment whose violation gives rise to the first and greatest sin. Whoever breaks the first and great commandment commits the first and greatest sin. And tell me: which of us has ever said in Holy Confession, “Father, I have committed the greatest sin. I do not love God, nor have I ever struggled, in thought and deed, to persuade myself to love God as He loved me and as He continues to love me—sacrificing Himself for me to this very day, waiting for me, bearing with me, and helping me”? This is a sin we have left unconfessed. We have confessed many things.

But we have not confessed this sin. Breaking the first and great commandment, then, is the great sin—the first and greatest sin. And from it follows the commandment, “You shall love your neighbor as yourself.” As you love yourself, so you must love your neighbor. You do not want others to accuse you, so do not accuse them. You do not want them to harm you, so do not harm them. You do not want them to treat you unjustly, so do not act unjustly toward them. You do not want them to dishonor you, so do not dishonor them. You do not want them to steal from you, so do not steal. Do nothing to another person that you would not want done to you. You love yourself, and rightly so, but you must love the other person equally: “You shall love your neighbor as yourself.” Yet we do not love our neighbor as ourselves. If two of our neighbors were standing before us

and we were asked to distribute something between them, we would make a distinction. We would consider which one appeals more to our feelings, and we would give that person a different share. We would show partiality. Would we want someone to do that to us? No. Then why do we do it? We fail to grasp this; it passes unnoticed while we focus on other, smaller matters. It is good that we confess even the small things, but these fundamental sins remain unconfessed. In any case, I repeat, the Old Testament says that a person must fulfill these two commandments. For do you know what Christ says there? After saying, “And the second is like it: You shall love your neighbor

as yourself,” He adds, “On these two commandments hang all the Law and the Prophets.” Everything begins there: with love for God and love for one’s neighbor. Every branch grows from those roots. All that is evil springs from indifference toward God and malice toward one’s neighbor; all that is good springs from love for God and love for one’s neighbor. These are two equally vital pillars. As John says, you cannot claim, “I love God, whom I do not see,” while failing to love the person you do see. How could you possibly love the God you do not see? If you love God, you will also love your neighbor for God’s sake.

These are virtues that God must grant us before they can truly become our own. Unless we ask them of God and cultivate purity of soul, we cannot fulfill these commandments. This, in any case, was the lawyer’s answer. And what did our Lord say to him afterward? “You have answered correctly; do this, and you will live.” Fulfill these commandments, and you will create the conditions necessary for salvation. But the Lord’s reply offended the lawyer and left him at a disadvantage in the eyes of the others.

His intention was like what we sometimes say: “Just wait and see what I will do to him. Wait and see how I will deal with him. Wait and see how I will corner him.” That was more or less his attitude, and that is why he tested Christ with this question. Yet Christ brought him to the point where he had to recite his lesson like a little schoolboy. The lawyer was offended again because his scheme had achieved nothing, so he thought he might draw Christ onto another subject and put Him in a difficult position. Therefore, “wanting to justify himself”—seeking satisfaction and wishing to present himself well before the others—he said to Jesus, “And who is my neighbor?” The commandment says, “You shall love your neighbor as yourself.” But can You tell me who this neighbor is? And from this

question Christ gave us the parable we call the parable of the Good Samaritan. “A certain man went down from Jerusalem to Jericho and fell among thieves, who stripped him, wounded him, and departed, leaving him half dead.” I do not know whether God has counted you worthy to visit Israel, but the geography is exactly as the passage describes. The man was going down from Jerusalem to Jericho. Jerusalem stands about eight hundred and thirty meters

above the Mediterranean Sea, while Jericho lies about three hundred and thirty meters below it. So the Gospel describes it very precisely. Just as Tiberias lies below the level of the Mediterranean, so does Jericho. Indeed, as you ascend from Jericho toward Jerusalem, you come to a place on the left where the surveying authority has marked the level of the Mediterranean Sea, showing where the elevation becomes positive and where it falls below sea level. This man, the Gospel says, fell among thieves, who wounded him and left him half dead.

That is, he was dead by half—half of him had died.

Now let me say a few words about these events. When the Gospel says that the man left Jerusalem and went down to Jericho, it is speaking of Adam, the first man, who departed from the bosom of blessedness—from Jerusalem—and descended to Jericho, to this earthly realm. But he fell among thieves, into the hands of demons, who wounded him and inflicted injuries upon him. Thieves strike us, rob us, and take everything we possess. And they left him half dead, “being half dead.” A human being consists of body and spirit. For the body to die, it must be separated from the spirit.

For the spirit to die, it must be separated from God. A human being undergoes two deaths: spiritual death and bodily death. The first man, then, fell among thieves. When the demons gained power over him through his disobedience, they cut him off from God. He died spiritually, and nine hundred and thirty years later Adam also died bodily. He underwent spiritual death because his disobedience separated him from God. Yet he continued to live bodily, with the natural life possessed by birds and animals. He still had natural life. That is why the Gospel calls him half dead: one half of him had died.

Do you know how many such people there are today? Many. All the unbaptized are “half dead.” They possess natural life, but not spiritual life. And there are also baptized people who fail to preserve, through metanoia and repentance, Holy Confession, Holy Communion, attendance at Church, prayer, and fasting, the soul that was reborn in Baptism. They too are “half dead.” Do you remember what God the Father said to the elder brother of the Prodigal Son when he became angry because his brother had been received back? “My child, this brother of yours was dead and is alive again.”

“He was lost and is found.” But how was he dead? He was out enjoying himself with his girlfriends and friends. Exactly. Away from the household, away from Me, everyone is dead. We have only the name of being alive, for in truth we are dead. We are half-dead. We have natural life: we walk, talk, eat, and sleep. But we do not have spiritual life. This, then, is what the demons did to the first man. And it was for him that Christ came into the world—for this man who lay half-dead, for Adam and for Adam’s descendants. It was for them that Christ came into the inhabited world. But before Christ came, as you know,

they had a priesthood, they had a temple, and they supposedly struggled for man’s salvation. Yet neither the sacrifices nor anything else in the Old Testament, which they thought could save souls, was able to save a soul. It was impossible. Someone else had to come. The One whom they called a Samaritan was none other than Christ; that is why He is called a Samaritan here. And so, after describing what became of the man who fell into the hands of the robbers—the demons—because he failed to be watchful, even though God had told him to take care, “to till and to keep,” the parable first tells us of these two incidents.

Then certain men came forward to help, but they were unable to do anything for him. “They departed, leaving him half-dead. Now by chance a certain priest came down that road, and when he saw him, he passed by on the other side.” I also want you to know that the priests who served in the temple by rotation lived in Jericho. They would go up, serve their week-long shift, and then come back down as others took their place. Today that road is about thirty-three kilometers long. Jerusalem and Jericho are now thirty-three kilometers apart by a paved road, after the route and the mountains have been straightened out. In earlier times it may have been fifty kilometers, because they had to pass through ravines and mountains to reach the lower ground. You understand how difficult the journey was. Along the way there is an inn, which still exists today. When you leave Jerusalem for Jericho, you reach a point where the road on the left leads to the Jordan desert and to the Monastery of Saint George of Chozeba. Right there, on our right, stands an inn dating from those days—the inn of which Christ speaks in this passage. So when He says, “By chance a certain priest came down that road,”

the priest found the man lying there. That may indeed have happened by chance. “And when he saw him, he passed by on the other side.” What did the priests do? They offered prayers. But could what they were doing help this half-dead soul, this man, in any way? Could it? No, it could not. “Likewise a Levite, when he came to the place and saw him, passed by on the other side.” They slaughtered calves, lambs, and rams. What did they not do? They brought fine flour, oil, and incense. But was anyone saved through all these sacrifices offered by the Levites and the priests? No one. They saw man lying there—humanity in the person of the man who had fallen among robbers.

No mere man could help him. That is why it says, “He came, saw him, and passed by on the other side. But a certain Samaritan, as he journeyed, came to where he was.” The Samaritan is Christ. They used to call Christ a Samaritan as an accusation: “You are a Samaritan and have a demon.” “And when he saw him”—when the Samaritan saw the fallen man, that is, man wounded by Satan—“He had compassion.” He took pity on him, “and went to him and bound up his wounds, pouring on oil and wine.” On the one hand there is oil, and on the other there is wine. The oil signifies the mercy God showed us. We did not deserve Christ’s coming into the world. And even today, if He forgives us

and still bears with us, it is because of His mercy, not because of our worthiness. Do we deserve to enjoy all that He grants us every day? No. It is through His mercy that we have everything we possess. The wine, in any case, is His blood, which He shed and offered for us. In His mercy, He gave His blood. That is why the parable speaks of wine and oil. He tended the man’s wounds. Evidently, He cleansed the wounds with wine; then, because they would have been painful, He soothed them with oil, bound them as best He could, and placed the man, it says, on His own beast. The passage continues: “And setting him on His own beast, He brought him to an inn and took care of him.” There at the inn He attended to his recovery, his sickness, and his wounds. The beast here signifies Christ bearing humanity upon Himself: He took human nature upon Himself from the Most Holy Theotokos, carried it, and brought it to the inn, which is His Church, so that it might be healed there. “And the next day, when He departed, He took out two denarii, gave them to the innkeeper, and said to him, ‘Take care of him; and whatever more you spend, when I return, I will repay you.’” But He had to depart,

just as Christ truly departed and was taken up in the Ascension. “And when I return”—“and He shall come again to judge the living and the dead”—whatever more you have spent, whatever labor you have undertaken, He says, I will repay you. Thus everyone who falls among robbers, every half-dead person bitten by the devil, can be healed nowhere except in the inn, by the innkeepers. The inn is the Church. Why is it called an inn? Because it receives everyone, provided they are willing to enter and be healed of their wounds. Then there is the innkeeper. It says that He gave the innkeeper two denarii. What are these two denarii? There are two interpretations.

One interpretation is that the two denarii are the Old Testament and the New Testament; another is that they are Holy Scripture and Tradition. Both denarii are absolutely necessary. Holy Scripture alone, without Tradition, cannot save; nor can Holy Scripture stand apart from Tradition. Neither can we proceed with the New Testament alone or with the Old Testament alone. Both are indispensable, for each completes the other. Not everything necessary for man’s salvation was written down. John said, “If every single thing Christ said were written, not even the whole world could contain the books that would be written.” But afterward, the Apostles remained.

The Apostles wrote, and the Apostles also preached orally. In this way we know the details concerning those things Christ told us more briefly about our salvation. The point here is that He did not leave the wounded man outside; He took him inside. Every person, whoever he may be and however good he may be, will accomplish nothing unless he enters the Church. It is the Church that saves. She possesses a power and authority that no one else has. We, above all, must bind ourselves wholly to the Church, and we must pray that the Church will remain and be preserved, and that the Church will not be removed from our midst. Do not listen to those in the world who talk about supposedly separating the

state from the Church, or the Church from the state. Such talk is absurd. People do not know what they are saying, on either side. The state cannot stand outside the Church; nor can the Church be separated from it, because the people who make up the state are the Church. Those who come together and constitute the state are the people of the Church: baptized Greeks. What does “state” mean? Is the state one thing and the Church another? Does the Church have one people and the state another? And can a state stand without the Church? All the mercy shown to the world comes through the Church. Atheists do not understand this. That is precisely why. If they had God, they would understand and know. They would hold the Church in the highest honor and would not drag her name through the mud.

They would not cause people to stumble and leave the Church. They would make every effort to bring them into the inn. Whoever the innkeeper may be, Christ has established the Church to receive us when we come into the world. When our natural mother gives birth to us—and she herself may die—the Church receives us. She comes to welcome us. Then, when we are dead, she receives and buries us—not so that we may remain dead, but so that we may live and rise again in Baptism. For Baptism is burial and resurrection. Afterward, she sustains us through Holy Communion. She offers us her breast so that we may be nourished. And through the Mysteries, she cleanses us from whatever sins we commit after Baptism.

She cares even for our bodies through the Mystery of Holy Unction. She cares for us in everything. And when we close our eyes, she once again receives us and sends us on our way, saying those beautiful words which I pray may be spoken for everyone: “Blessed is the way in which you shall walk today.” And does she stop there? No, she does not. She remains near us wherever we may be. Until the end of the ages, until the Second Coming, she watches over us wherever we are. For the case of an Orthodox Christian is not closed at the moment of death. The Orthodox Christian’s case will be concluded only when the angel sounds the trumpet, “with a cry of command, with the voice of an archangel, and with the trumpet of God.”

Then the Orthodox Christian’s account will be closed, whether for good or for ill. Some people labored in such a way in this world and left behind such a spiritual legacy that those who remain after them will be benefited, and this will help them where they are until the Second Coming. Others left behind such a filthy life, such examples, and such atheistic teachings that people continue to be destroyed by them. These sins will continue to be charged to their account, and they will be tormented until the matter reaches its final completion. This inn, then, is where Christ brought the man who fell among robbers. So you who are sexually immoral, adulterous, a thief, a liar, dishonorable, an atheist, a man who lies with men, and so forth—where will you be saved?

When Satan bites and gnaws at you day and night, where will you escape? Where will you go to be healed? Christ has told you: there. You who say otherwise, understand this and hold fast to it. We will go there, whether we like it or not. Outside the inn there is no salvation. Take the service book yourself and read the blessing of water. Will the water be blessed? No. You are educated—but what does that matter to us? You have not received grace; you do not possess grace. You cannot take the role of the innkeeper. You cannot heal a person whom Satan is biting. You cannot. And how could you do it by yourself? The innkeeper will do it. Try reading the service of Holy Unction yourself, and Satan will show you what happens: nothing. But that humble priest, that cassock, that man who has received the command—he will carry out the work of healing and recovery.

Let us pray to God that the Church, that Orthodoxy, will not disappear from our midst. And this is not a matter or a work that concerns only the Orthodox. If the heterodox, the atheists, the unbelievers, the idolaters, and everyone else knew that mercy is shown to them because of the Orthodox, they would light candles for us. The whole world, the entire earth, and all creation—visible and invisible, rational and irrational—receive mercy through the Orthodox altars and through the prayers offered in the Orthodox Churches. Others worship the Buddha.

What authority does the Buddha have? What does the Buddha have to send us? Others pray to and worship Muhammad. What is Muhammad? Others worship Zoroaster. What is Zoroaster? Some even worship snakes; others calves and cows; others the sun. What are these things? What do they possess that could bring mercy upon the world? The world receives mercy through the Orthodox, through Orthodox altars, and through the Orthodox Churches. They know the true God. They pray, and for their sake mercy is shown to all the rest of the world. The Saints who move heaven belong to the Orthodox and come from among the Orthodox.

The Most Holy Theotokos, who sustains the world, belongs to the Orthodox and is honored and glorified by the Orthodox, and by no one else. All the others blaspheme. And for this sake, I say again, mercy is shown to the world. This is why there is such warfare against the inns and the innkeepers. This is why there is so much bitterness, so much venom against the Church and the clergy. If they understood, they would not wage this war, for their own sake. Tomorrow they will die and be cast aside like dogs. Then, when they pass into the next life, they will understand why they needed that cassock and that inn. They will understand then, but by then it will be too late.

Since, in some measure, we have received mercy through the grace of God, we must not only preserve and pass on what we have received, but also spread it. Where others tear down with their tongues and their pens, we must build up and support. This is our duty. Today our Church is being torn down. If they can, they will smother the Church and erase our values, because if the Church is removed, the family falls, society falls, and the homeland falls. Then no one will have the spirit to take up arms. We will be subjugated in a single night, and they will understand—but it will be too late. So God takes the man who fell among robbers, brings him to the inn, and entrusts him to the innkeeper. And from that innkeeper, He says, He will require an account, and He will even repay him for the labor he undertakes.

Who am I, then, to say that this can be done in some other way? It cannot. And I weep for certain unfortunate parents and others who have departed this life, leaving children behind who write in the newspaper, “Instead of a memorial service, five hundred drachmas for his mother.” Where is your mother, to whom you sent those five hundred drachmas? Where does she live? Can you give me her address? Who will send it to her? Does the orphanage know that elderly woman? Does the nursing home know her? Christ is the immortal King who has authority over both the dead and the living. You must turn to Him. I am not preventing you from also giving money to the orphan, the widow, and the elderly person. But first you must take your offering to the priest—sinful though he is—so that he may take out a particle for your departed loved one.

Otherwise, your loved one will burn there, you will burn as well, and your money will be wasted. There will be no benefit at all. Once, in my fervor, I said that it would be better for the sun to cease to exist than for the Church to cease to exist. Better to lose our physical light than to lose the Church. We can enter Paradise blind; without the Church, we cannot enter Paradise. And I grieve for the many Christians who are able to go to Church but do not go; who are able—and indeed ought—to attend Vespers but do not; who can go from the beginning of Matins but do not go to Church. My brothers and sisters, we are losing our opportunities. We are losing them. They must change their ways. It is something special to go themselves, ring the bell, and enter the Church. Yet they say, “No, let the third bell ring before I get up.”

There are very few circumstances in which a person can be excused for arriving a little late for the Divine Liturgy, for the appointed time of worship in the Church. These, then, are the lessons that arise from this encounter between the lawyer and our Christ, and from the parable.

Ήθελα απόψε το βράδυ να έπαιρνα ένα μέρος από την Αγία Γραφή.

Σε σχέση με μια στιχομυθία μεταξύ του Χριστού μας και ενός επισήμου, όπως θα λέγαμε, στις ημέρες του, ενός νομικού, ο οποίος ηθέλησε να πειράξει τον Χριστό μας και να τον τοποθετήσει, κατά κάποιον τρόπο, στη θέση του μαθητού και αυτός να κάνει τον διδάσκαλο.

Ένα περιστατικό που το αναφέρει ο Ευαγγελιστής Λουκάς στο δέκατο κεφάλαιό του, στίχος 25 και κατωτέρω. Λέγει εκεί ότι ανέστη νομικός τις,

εκπειράζων αυτόν και λέγων· «Διδάσκαλε, τι ποιήσας ζωήν αιώνιον κληρονομήσω;» Προφανώς ο Χριστός μας ομιλούσε ότι η Βασιλεία των Ουρανών κληρονομείται. Είναι ένα θέμα δε που μέχρι σήμερα, παρότι έχουν περάσει δυο χιλιάδες χρόνια, δεν το έχουμε αφομοιώσει, δεν το έχουμε καταλάβει, ότι η Βασιλεία των Ουρανών κληρονομείται, και πάντοτε ομιλούμε και για τον εαυτό μας και για άλλους αναφορικώς με τα καλά έργα που κάνουν. Από εκεί κανονίζουν αν θα σωθούνε ή δεν θα σωθούνε.

Για μια ακόμη φορά να σας πω ότι

κάνουμε καλά έργα. Ποτέ όμως μην ελπίζουμε στα καλά μας έργα. Τα καλά μας έργα δεν μας πηγαίνουν στη Βασιλεία των Ουρανών. Είναι βασιλεία, λέει, εκεί που θα πάμε, και αυτή η βασιλεία δεν είναι αξιομισθία, δεν αγοράζεται, δεν είναι αντίκρισμα των καλών μας έργων. Είναι κληρονομία. Κληρονομία προϋποθέτει συγγένεια. Πρέπει δηλαδή ο άνθρωπος, ο οποίος θα γίνει μέτοχος της Βασιλείας των Ουρανών, να είναι συγγενής του Θεού.

Η βασιλεία είναι του Θεού και θα κληρονομηθεί. «Τι ποιήσας ζωήν αιώνιον κληρονομήσω;» Πρέπει λοιπόν οπωσδήποτε να γίνουμε, αν θέλουμε κληρονόμοι, να γίνουμε συγγενείς της Βασιλείας του Θεού. Η Βασιλεία είναι του Πατέρα. Κατά συνέπεια ο άνθρωπος πρέπει να γίνει συγγενής του Πατέρα. Για να γίνει συγγενής με τον Θεό Πατέρα, πρέπει να γνωριστεί με τον Χριστό. Αυτός είναι εκείνος ο οποίος παρουσιάζει τους ανθρώπους στον Θεό. Κανένας μόνος του δεν μπορεί να πάει στον Θεό. Μπροστά ο Χριστός με τον Σταυρό και πίσω από τον Εσταυρωμένο θα πάει ο καθένας στη Βασιλεία των Ουρανών. Εάν λοιπόν, για τον άλφα ή βήτα λόγο, αυτό δεν το καταλάβουμε, παρότι κάνουμε πολλά καλά έργα, δεν θα έχουμε την επιτυχία αυτή. Είναι λοιπόν θέμα η βασιλεία να κληρονομηθεί από τους συγγενείς. Κατά συνέπεια εμείς πρέπει να είμαστε αδελφοί του Χριστού.

Ο Θεός έχει ένα παιδί, τον Χριστό. Η Βασιλεία είναι δικιά του. Αυτός είναι ο φυσικός κληρονόμος. Όμως, όταν εμείς τον πιστέψουμε τον Χριστό και βαπτιστούμε και κοινωνούμε του σώματός του και του αίματός του, ο Χριστός καταδέχεται και μας κάνει αδέρφια του μικρά. «Εφ’ όσον εποιήσατε ενί τούτων των αδελφών μου των ελαχίστων, εμοί εποιήσατε», λέει. Και «όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε». Και «ο τρώγων μου τη σάρκα και πίνων μου το αίμα, εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ». Σχέσεις, συγγένεια, σχέσεις οργανικές. Κάθε λοιπόν άνθρωπος ο οποίος θα πιστέψει στον Χριστό και θα βαπτιστεί και θα κοινωνεί του σώματός του και του αίματός του, θα είναι κατά χάρη ένας αδελφός του. Γιατί λέγεται μητέρα μας η Παναγία;

Από τον Χριστό, από τον γιο της αυτόν, την έχουμε και εμείς μητέρα. Γιατί λέγεται Πατέρας ο Θεός; Μέσω του Χριστού. Ο Χριστός είναι ο γιος ο μοναδικός. Εμείς τον δεχόμεθα, δημιουργούμε συγγένεια μαζί του και, κατά συνέπεια, είμαστε παιδιά του Θεού. Αυτή είναι η συγγένεια, αυτός είναι ο τρόπος: ο Πατήρ, ο Υιός, ο πιστός. Αυτός λοιπόν ο νομικός, έξυπνος άνθρωπος, άκουγε ότι ο Χριστός μιλούσε περί βασιλείας και περί κληρονομίας και τον ερώτησε: «Δεν μας λες έναν τρόπο; Μας λες ότι είναι βασιλεία, μας λες ότι πρέπει να γίνουμε κληρονόμοι, να την κληρονομήσουμε, δεν μας λες έναν τρόπο».

Δάσκαλος ο νομικός, μαθητής ο Χριστός, ερωτάται να απαντήσει. Ξέρετε όμως, με μία δικιά του ερώτηση αναστρέφει τους όρους και μένει καθηγητής αυτός και φέρνει στη θέση του μαθητού τον νομικό, λέγοντάς του: «Εν τω νόμω τι γέγραπται; Πώς αναγινώσκεις; Εσύ είσαι νομικός, εσύ είσαι ερμηνευτής των Γραφών, του νόμου. Εν τω νόμω, πώς διαβάζεις εσύ; Είναι τίποτα γραμμένο εκεί πέρα; Εν τω νόμω τι γέγραπται; Πώς αναγινώσκεις;» Αναγκάστηκε τώρα να απαντήσει. Είναι κι άλλος κόσμος ο οποίος ακούει, προσεβλήθη κατά κάποιον τρόπο και είναι υποχρεωμένος μάλιστα τώρα να απαντήσει σωστά. Τι λέγει; «Ο δε αποκριθείς είπεν· αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου»

εξ όλης της καρδίας σου και εξ όλης της ψυχής σου και εξ όλης της ισχύος σου και εξ όλης της διανοίας σου και τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Αυτά, λέει, διαβάζω. Περί αυτού, δεν ξέρω αν θυμάστε, έχουμε μιλήσει άλλη φορά. Γίνεται λόγος και στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Εκεί ερώτησαν τον Χριστό μας: «Ποία εντολή μεγάλη εν τω νόμω;» Αυτό ήταν το ερώτημα. «Ποία εντολή μεγάλη εν τω νόμω;» Και ο Χριστός μας είπε αυτό που είπε και ο νομικός τώρα, το «αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της ψυχής σου, εξ όλης της καρδίας σου, εξ όλης της ισχύος σου»

«εξ όλης της διανοίας σου». Τέσσερα περιστατικά συνθέτουν την εντολή, το «αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν». Με λόγια τον αγαπούμε τον Θεό, με έργα, με την πράξη, δεν τον αγαπούμε τον Θεό. «Εξ όλης», λέει, «της καρδίας». Πράγματι η καρδία η δικιά μας παρακολουθεί τον Θεό ολόκληρη; Έχετε δει ένα φυτό που λέγεται ηλιοτρόπιο, που όταν βγαίνει ο ήλιος το πρωί γυρίζει το πρόσωπό του προς τα εκεί και, ανεβαίνοντας ο ήλιος, στρίβει και αυτό κατά αναλογίαν και τον παρακολουθεί τον ήλιο όλη τη μέρα.

Δύσει ο ήλιος, γυρίζει και αυτό. Κλείεται στον εαυτό του και πάλι την αύριο όλο, όχι το μισό βλέπει έτσι και το άλλο μισό βλέπει έτσι. Εμείς στο σημείο αυτό δεν είμεθα συνεπείς. Η καρδιά μας δεν είναι τελεία στον Χριστό, διότι αν ήταν τελεία στον Χριστό θα απασχολείτο με θέματα πάντοτε γύρω από τον Χριστό. Πρώτον, ο Χριστός στη ζωή μας είναι ορισμένες ώρες, ορισμένες στιγμές. Μα μπορεί να περάσει και η μέρα και να μην τον θυμηθούμε και καθόλου. Και το πρωί που σηκωθήκαμε να κάναμε απλώς μια προσευχή τυπική και το βράδυ που πέσαμε ξανά να κάνουμε πάλι μια τυπική προσευχή, χωρίς η καρδιά να φτάσει στον Θεό και να τον αγαπήσει τον Θεό για την καλοσύνη που έχει επάνω μας, για την ημέρα που μας χάρισε,

τα πρόσωπα που μας περιέβαλαν, για την υγεία που μας έδωσε, για την τροφή, για τα ενδύματα, για τα σκεπάσματα, για την παρηγοριά, για την υγεία, τόσα πράγματα. Η καρδιά του ανθρώπου πρέπει να λιώνει στη λέξη «Θεός». Πόσες φορές δεν επηρεαζόμεθα από πρόσωπα προς τα οποία είμαστε φίλοι; Είναι κάποιος ερωτευμένος, επί παραδείγματι, ή κάποια. Ε, θέλει, ει δυνατόν, να γίνεται συζήτηση όλη την ημέρα και να έχει συζήτηση με κάποιον γύρω από το πρόσωπο το οποίο αγαπά. Εδώ δεν γίνεται τέτοιο πράγμα. Μάλιστα, κι αν κανείς πει κάνα «Κύριε ελέησον» παραπάνω, ο διπλανός το βαριέται. «Το πολύ», λέει, «Κύριε ελέησον, το βαριέται και ο Θεός». Δεν είναι έτσι. Θέλουμε να δικαιολογήσουμε τις αδυναμίες μας. Μη, τον Χριστό τον σταυρώνουμε ξανά.

Λέμε ένα τέταρτο εκεί, ένα τέταρτο εκεί, ένα τέταρτο εδώ, αλλού. Το κάνουμε όχι τετράγωνο, οκτάγωνο την καρδιά μας, και την αγάπη, και τη σάρκα, και τον κόσμο, και τη μόδα, και το εγώ, και το συμφέρον, όλα να εξυπηρετηθούν, και ο κόσμος και ο Χριστός. «Βέβαια, δεν βλέπεις το καντήλι μου που καίει; Ακοίμητο έχω και για τον Χριστό», αλλά τα υπόλοιπα όλα δεν είναι. Η γλώσσα μας δεν προσέχει από το πρωί, το TV δουλεύει εκεί πέρα εις βάρος μας, ραδιόφωνο από εκεί, γειτονιά από το άλλο, καυγάδες από εδώ, η σάρκα από το άλλο, η τράπεζα η πασχαλινή από εκεί, τούτο, και σε μια ακρούλα ο Χριστός. Εδώ λέει «εξ όλης της καρδίας». Ο νόμος, η εντολή αυτή: «Εξ όλης της καρδίας, εξ όλης της ψυχής σου». Η ψυχή του ανθρώπου πρέπει να λιώνει, να θυσιάζεται

για την αγάπη του Χριστού και να το αποδεικνύει ότι αγαπά με το έργο του. Να κάνει τα ανάλογα, που να αποδεικνύεται ότι αυτά γίνονται για την αγάπη του Θεού. «Εξ όλης της ισχύος του». Ποια είναι η ισχύς, ξέρετε; Κάθε άνθρωπος είναι προσωπικότητα, έχει δύναμη επάνω του και στο πρόσωπό του και στο πορτοφόλι του. Πρέπει ο χριστιανός, αν θέλει να έχει κάποια θέση αύριο κοντά στον Θεό, την προσωπικότητά του, τη δύναμή του, την οντότητά του να μην τη χρησιμοποιεί για να εκδικηθεί τον άλλο, «θα σου πω εγώ», και να πιάνει το τηλέφωνο και να κάνει μεταθέσεις από το τηλέφωνο, διότι είναι ο τάδε ή είναι η τάδε.

Είναι η πραγματικότητα. Είναι για τη δόξα του Θεού αυτή η δύναμη που έχει ο άνθρωπος, γιατί έχει ο άνθρωπος δύναμη που έχει δώσει ο Θεός, έχει εκτόπισμα. Ορισμένοι είναι θωρηκτά ολόκληρα. Άλλοι έχουν δύναμη στο πορτοφόλι, στα χρήματα. Πρέπει να διατεθεί για τη δόξα του Θεού, για την αγάπη του Θεού. Και είναι ποικίλοι οι τρόποι που μπορεί ο άνθρωπος να χρησιμοποιήσει για να δείξει ότι πράγματι η ισχύς του είναι για τη δόξα του Θεού. Πολλές φορές μάλιστα, γιατί υπάρχει και μια τρίτη κατάσταση, που είναι δυνατόν ο άνθρωπος να μην έχει τη δύναμη, την υλική, να βοηθήσει. Όμως η προσωπικότητά του μπορεί να βοηθήσει γενικότερα.

Αν ενεργήσει, αν αυτός υπογράψει, αν αυτός χρεωθεί για να εξυπηρετηθεί κάποιος άλλος, θα φανεί η δόξα του Θεού. Είναι πολύτροπη, αν ο άνθρωπος θελήσει να θέσει τον εαυτόν του και γενικά την ύπαρξή του στην τήρηση αυτής της εντολής, της πρώτης και μεγάλης εντολής. Όλες αυτές του οι ενέργειες είναι μέσα στην πρώτη και μεγάλη εντολή. Και η τετάρτη πλευρά είναι «εξ όλης της διανοίας σου». Ο νους του ανθρώπου δεν πρέπει να είναι διασκορπισμένος σε πράγματα περιττά, σε πράγματα που ζημιώνουν την ψυχή, σε πράγματα που αφήνουν κατάλοιπο, υπόλοιπο από κάτω, αφήνουν μούργα, όπως τα λέγαμε. Δεν πρέπει ορισμένες ώρες της ημέρας, επί παραδείγματι στις ώρες της προσευχής μόνο, να σκεφτόμεθα και να δείχνουμε ότι αγαπούμε τον Θεό.

Αν είναι δυνατόν, όλη την ημέρα δεν πρέπει η ψυχή να λοξοδρομεί, διότι κάθε στιγμή που θα φύγει ο νους σου από του Θεού τον δρόμο, θα σκεφτείς πράγματα τα οποία έχει ο Σατανάς. Αυτός έρχεται και παίρνει τον νου του ανθρώπου και τον χρησιμοποιεί όπως αυτός θέλει. Εφόσον δεν πρέπει να είναι έτσι. Ο άνθρωπος πρέπει να αποφεύγει καθετί το οποίο δεν έχει σχέση με τον Θεό, καθετί το οποίον δεν οικοδομεί, γιατί αν δεν οικοδομεί, γκρεμίζει οπωσδήποτε, θα κάνει μια άλλη ζημιά, θα είναι εις βάρος, είναι παθητικό, πώς να σου το πω. Διότι όταν ο άνθρωπος απομακρύνεται από τη φωτιά, από το πυρ της Θεότητος, παγώνει, και όσο περισσότερο παγώνει,

χρειάζεται έπειτα θέρμανση. Όσο όταν μένει πάντοτε κοντά εκεί, είναι θερμός, είναι διαφορετικός. Και όταν ο άνθρωπος έχει σχέση με τη μελέτη, με την προσευχή, τη νοερά, με θέματα που μπορεί να συζητήσει με κάποιον άλλον, που έχουν σχέση με την οικοδομή της ψυχής, ο Σατανάς έρχεται γύρω γύρω από την ψυχή, αλλά δεν μπορεί να μπει. Διότι γίνεται συζήτηση για τον Θεό. Όπου γίνεται συζήτηση για τον Θεό και τη σωτηρία της ψυχής, ο Σατανάς δεν μπορεί να μπει. Γι’ αυτό λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος: «Ιησού ονόματι μάστιζε πολεμίους». Μίλαγε, λέει, για τον Χριστό, μίλαγε για τη Θεοτόκο, για τους Αγίους, για θέματα που έχουν σχέση με την ψυχή σου, και ο Σατανάς δεν μπορεί να έρθει. Ο Σατανάς εισέρχεται και αφήνει τα αυγά του μέσα στον νου του ανθρώπου.

Δεν γίνεται καμιά συζήτηση για τον Θεό. Όπου γίνεται συζήτηση για τον Θεό, όπου υπάρχουν αγιωτικά πράγματα στο σπίτι, όπου υπάρχει λίγος αγιασμός, όπου υπάρχει αντίδωρο, όπου υπάρχουν τέτοια πράγματα, ο Σατανάς δεν μπορεί να πάει. «Εδώ», σου λέει, «είναι άλλος μέσα, δεν μπορώ να μπω». Και όλα αυτά είναι γύρω από την πρώτη εντολή. Ο άνθρωπος που παραμελεί αυτές τις λεπτομέρειες που συζητούμε, που δεν είναι τίποτα μπροστά σε εκείνες που είναι το όλον, ένα μέρος δείχνουμε, να γνωρίζει ότι είναι παραβάτης της πρώτης εντολής. Και την καρδιά του και την ψυχή του και τη διάνοιά του δεν τη χρησιμοποιεί για τον Θεό, τη χρησιμοποιεί για τον Διάβολο. Θα περάσει αυτός να πατήσει, να περπατήσει μέσα, θα λερώσει, θα αφήσει τα αποτυπώματά του, και όπου περνάει ο Σατανάς σκληρύνεται, σκληρύνεται ο άνθρωπος.

Είναι κακό να σκληρυνθεί ο άνθρωπος. Τα πόδια του Σατανά δεν πρέπει να πατούν στην καρδιά του ανθρώπου. Τώρα θα έρθει αυτός, θα ρίξει από μακριά κάτι στον νου του ανθρώπου, στη διάνοια του ανθρώπου, κάτι πονηρό ή κάτι δήθεν αθώο. «Αθώο, ε, δεν κατηγορήσαμε και κανέναν, μιλήσαμε».

Οικοδόμησε αυτό που μίλησες; Αυτό που συζητήσαμε ωφέλησε κανέναν; Ωφέλησε εμένα; Ωφέλησε εσένα; Δεν μας ωφέλησε, άρα μας έβλαψε. Διότι δεν έχεις δικαίωμα αυτά τα πολύτιμα πράγματα που σου έδωσε ο Θεός, τη γλώσσα, θέλω να πω, τη λαλιά σου, να τη χρησιμοποιήσεις σε τίποτα άλλο ή μόνο στη δόξα του Θεού και στην εξυπηρέτηση της ψυχής σου. «Πάσα πνοή» «αινεσάτω τον Κύριον», «ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον και πάντα τα εντός μου το άγιον όνομα αυτού». Τα πάντα πρέπει να είναι γύρω από τον Θεό. Εάν ο καθένας μας, παράλληλα με τη δουλειά του, τα κενά τα γέμιζε με τέτοιες σκέψεις, δεν άφηνε τη διάνοιά του να χρησιμοποιείται κάπου αλλιώς, αγοραία έξω δηλαδή, θα είχε μεγάλη ωφέλεια. Δεν ήταν ανάγκη να πάει στο βουνό, δεν ήταν ανάγκη να πάει στην έρημο. Όχι ότι είναι καλύτερα εδώ και χειρότερα εκεί, δεν λέγω αυτό, αλλά θα μπορούσε και μέσα στον κόσμο αυτόν της αμαρτίας, μέσα σε αυτή την παραζάλη τη σημερινή, να σωθεί, αν πρόσεχε τη διάνοιά του, να μην την αφήνει να τη χρησιμοποιεί ο Σατανάς.

Θα μπορέσει να το επιτύχει κανείς με τη νοερά προσευχή. Είναι ένας κόπος, όμως αν γίνει συνήθεια, σωθήκαμε, διότι δεν μπορεί ο Σατανάς να ανεχθεί το όνομα του Χριστού, δεν μπορεί να το ανεχθεί και, κατά συνέπεια, απαλλασσόμεθα, γλιτώνουμε από την επίρροιά του, διότι θα αναγκαστεί να φύγει, θα απομακρυνθεί. Δεν μπορεί να σου διαβιβάζει τίποτα εδώ, θα πάει παρακάτω. Και πρέπει οπωσδήποτε να γίνει κτήμα αυτή η λεγόμενη νοερά προσευχή. Δεν είναι δαπανηρή, δεν χρειάζεται έξοδα, ούτε να σηκώσεις το χέρι σου, ούτε να αφήσεις τη δουλειά σου, ούτε να κατέβεις από το αυτοκίνητό σου, ούτε να φύγεις από τον μπεζακτά. «Κύριε Ιησού, ελέησέ με τον αμαρτωλό. Ιησού Χριστέ μου, ελέησέ με τον αμαρτωλό. Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με, ελέησε τον κόσμο σου, ελέησε το σπίτι μου, ελέησε τον σύζυγό μου».

σύζυγό μου, τα παιδιά μου, ελέησε, ελέησε τον κλήρο μου, ελέησε την κυβέρνησή μας, ελέησε αυτούς που δεν σε γνώρισαν. Περιεχόμενο, ανεξάντλητο περιεχόμενο υπάρχει, για να μην υπάρχει δήθεν μονοτονία στην προσευχή και γίνει ανιαρή. Και τότε ο σατανάς από μακριά θα κάθεται, δεν μπορεί. Θα τον φέρνει από εκεί, αλλά βλέπει ότι δεν γίνεται τίποτα και θα απαλλασσόμεθα. Και πολλοί άνθρωποι που καμπτόμεθα από το πολύ «πες, πες, πες» του σατανά, καμπτόμεθα και ενδίδουμε εις την αμαρτία, άλλος λίγο και άλλος πολύ, είναι διότι δεν κάνουμε διά της προσευχής αντεπίθεση. Καθόμαστε και μας βομβαρδίζει αυτός με διάφορες σκέψεις, χωρίς εμείς

να κάνουμε καμία αντίδραση. Δεν προσευχόμαστε. Δηλαδή, δεν προσέχουμε τη διάνοιά μας. Έχετε δει τους Αγίους που έχουν ένα φωτοστέφανο. Τι λέτε ότι είναι; Το στεφάνι εκείνων που στεφανώθηκαν λόγω των αγώνων των. Είναι το στεφάνι που είναι η χάρις του Πνεύματος του Αγίου, που φρουρεί τον νου.

Άνθρωποι που αγωνίστηκαν, ώστε η χάρις του Πνεύματος Αγίου τούς εφρούρησε τον νου. Και όταν ο νους του ανθρώπου, λόγω της προσευχής και της καθαρότητας του βίου του, φρουρηθεί με χάριν Πνεύματος Αγίου, δεν μπορεί ο σατανάς. Εξοστρακίζονται τότε τα βέλη του και δεν μπορεί να μας πειράξει.

Λοιπόν, να φροντίσουμε να εφαρμόσουμε αυτή την εντολή, ώστε να αποδείξουμε στην πράξη και με πράξη ότι αγαπούμε τον Θεό με την καρδιά μας, με την ψυχή μας, με την ισχύ μας, με τη διάνοιά μας. Αυτή, όπως σας είπα, που αναφέρει στο Ματθαίο, είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή. Αν ρωτήσουμε τώρα τον άνθρωπο ποια είναι η μεγαλύτερη αμαρτία, ορισμένοι λέγουν ο φόνος, άλλοι λέγουν η βλασφημία, άλλοι μοιχεία, άλλοι δεν ξέρω τι λένε. Η αλήθεια όμως δεν είναι σε αυτά που λένε, είναι αλλού η αλήθεια. Η αλήθεια είναι στην παράβαση της πρώτης και μεγάλης εντολής. Εκεί είναι.

Η πρώτη και μεγάλη εντολή είναι αυτή που δημιουργεί την πρώτη και μεγάλη αμαρτία. Όποιος παραβαίνει την πρώτη και μεγάλη εντολή, κάνει την πρώτη και μεγάλη αμαρτία. Και πείτε μου, ποιος από εμάς στην εξομολόγησή του ποτέ είπε: «Πάτερ, έχω κάνει τη μεγαλύτερη αμαρτία. Δεν αγαπώ τον Θεό, ούτε πάλεψα ποτέ να πείσω τον εαυτό μου και με σκέψη και με έργα να αγαπήσω τον Θεό, όπως Αυτός με αγάπησε και όπως Αυτός με αγαπά και θυσιάζεται μέχρι σήμερα και με περιμένει και με ανέχεται και με βοηθάει». Είναι αμαρτία ανεξομολόγητη. Έχουμε εξομολογηθεί πολλά.

Αυτή την αμαρτία δεν την έχουμε εξομολογήσει. Η παράβαση, λοιπόν, της πρώτης και μεγάλης εντολής είναι η μεγάλη αμαρτία, η πρώτη και μεγάλη αμαρτία. Και, κατ’ επέκταση, «και τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Όπως αγαπάς τον εαυτόν σου, να αγαπήσεις και τον πλησίον σου. Δεν θέλεις να σε κατηγορήσουν, μην κατηγορείς. Δεν θέλεις να σε βλάψουν, μην βλάπτεις. Δεν θέλεις να σε αδικήσουν, μην αδικείς. Δεν θέλεις να σε ατιμάσουν, μην ατιμάζεις. Δεν θέλεις να σε κλέψουν, μην κλέβεις. Μην κάνεις κάτι που εσύ για τον εαυτό σου δεν θέλεις. Αγαπάς τον εαυτό σου και καλά κάνεις, όμως εξίσου και τον άλλον. «Και τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Εμείς δεν αγαπούμε τον πλησίον ως εαυτόν. Εάν βάλουμε δύο πλησίον

μας, μας βάλουν να μοιράσουμε κάτι, θα κάνουμε διάκριση μεταξύ των δύο πλησίον. Θα δούμε ποιος συναισθηματικά μας επηρεάζει και σε αυτόν θα κάνουμε διαφορετική διανομή. Θα μεροληπτήσουμε. Θα θέλαμε αυτό να μας το κάνουν εμάς; Όχι. Εμείς γιατί το κάνουμε; Είναι κάτι που δεν το πιάνουμε και περνάει απαρατήρητο και προσέχουμε άλλα μικροπράγματα. Και καλώς κάνουμε που τα εξομολογούμεθα και τα μικροπράγματα, αλλά αυτά τα βασικά δεν εξομολογούνται και παραμένουν. Εν πάση περιπτώσει, αναφέρει, επαναλαμβάνω, στην Παλαιά Διαθήκη ότι ο άνθρωπος πρέπει να εφαρμόσει αυτές τις δύο εντολές. Γιατί ξέρετε τι λέει στην περίπτωση εκείνη; Όταν ο Χριστός μας είπε «Δευτέρα δε ομοία αυτής, και τον πλησίον σου

ως σεαυτόν», προσθέτει μόνος του και λέει: «Εν ταύταις ταις δυσί εντολαίς όλος ο νόμος και οι προφήται κρέμανται». Από εκεί ξεκινάνε τα πάντα. Από την αγάπη προς τον Θεό και από την αγάπη προς τον πλησίον. Όλα τα παρακλάδια ξεκινάνε από εκεί. Από την αδιαφορία προς τον Θεό και από την κακία προς τον πλησίον, ό,τι κακό. Και από την αγάπη προς τον Θεό και την αγάπη προς τον πλησίον, ό,τι καλό. Δύο πόλοι, εξίσου σοβαροί. Δεν μπορεί να πεις «αγαπώ τον Θεό που δεν βλέπεις», όπως λέγει ο Ιωάννης, κατά τη στιγμή που δεν αγαπάς τον άνθρωπο που βλέπεις. Πώς είναι δυνατόν να αγαπάς τον Θεό που δεν βλέπεις; Να αγαπάς τον Θεό, θα αγαπάς και τον πλησίον όπως τον Θεό.

Είναι αρετές που πρέπει να τις δώσει ο Θεός για να γίνουν κτήμα μας και, αν εμείς δεν τις ζητήσουμε από τον Θεό και δεν δημιουργήσουμε καθαρότητα ψυχής, δεν είναι δυνατόν να έχουμε αυτές τις εντολές. Αυτά είπε, εν πάση περιπτώσει, ο νομικός αυτός. Με την απάντηση αυτή που έδωσε ο Κύριός μας στη συνέχεια, γιατί ξέρετε τι του είπε; «Ορθώς απεκρίθης· τούτο ποίει και ζήση». Κάνε αυτές τις εντολές και θα δημιουργείς προϋποθέσεις σωτηρίας. Με την απάντηση, λέγω, που έδωσε, προσεβλήθη ο νομικός, ευρέθηκε στα μάτια των άλλων σε μειονεκτική θέση.

Ο σκοπός του ήτανε σαν εκείνο που λέμε εμείς καμιά φορά: «Κάτσε να δεις τι θα του κάνω, κάτσε να δεις τι θα του φτιάξω, κάτσε να δεις πώς θα τον κλείσω». Κάπως έτσι επήγαινε, γι’ αυτό τον πείραξε με αυτό το ερώτημα. Και ο Χριστός μας τον έφερε σε σημείο τέτοιο που αναγκάστηκε να πει το μάθημά του σαν μαθητάκος. Όμως ξανά προσεβλήθη, διότι δεν βγήκε τίποτα, και νόμιζε ότι μπορούσε να τον παρασύρει τώρα σε ένα άλλο μέρος, για να τον φέρει σε δύσκολη θέση. Γι’ αυτό, «ο θέλων δικαιούν εαυτόν», για να μπορέσει να ικανοποιηθεί και να παρουσιαστεί στα μάτια των άλλων, είπε προς τον Ιησούν: «Και τις εστί μου πλησίον;» Η εντολή όμως λέει «και τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Μπορεί να μου πεις ποιος είναι ο πλησίον; Και εξ αυτού

αφορμή ο Χριστός μας είπε την παραβολή που λέμε εμείς του καλού λεγομένου Σαμαρείτου. «Άνθρωπός τις κατέβαινεν από Ιερουσαλήμ εις Ιεριχώ και λησταίς περιέπεσεν, οι οποίοι ληστές, εκδύσαντες αυτόν και πληγάς επιθέντες, απήλθον, αφέντες ημιθανή τυγχάνοντα». Εάν, δεν ξέρω, σας έχει αξιώσει ο Θεός και έχετε πάει στο Ισραήλ, είναι ακριβώς όπως το λέει. Κατέβαινε, λέγει, από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ. Η Ιερουσαλήμ είναι 830...

υψόμετρο από τη Μεσόγειο, η Ιερουσαλήμ. Η Ιεριχώ είναι 330 κάτω από τη Μεσόγειο. Πολύ σωστά το αναφέρει, έτσι είναι. Όπως η Τιβεριάς είναι κάτω από τη Μεσόγειο, έτσι και η Ιεριχώ είναι κάτω από τη Μεσόγειο. Μάλιστα, ανεβαίνοντας από την Ιεριχώ για τα Ιεροσόλυμα, βρίσκουμε καθ’ οδόν αριστερά το μέρος που έχει τοποθετήσει η τοπογραφική υπηρεσία, που φαίνεται πού είναι η Μεσόγειος θάλασσα, πού αρχίζει το συν και πού είναι κάτω το πλην. Και περιέπεσε, λέει, σε ληστάς αυτός, τον οποίον τον επλήγωσαν οι ληστές και τον άφησαν ημιθανή.

Πεθαμένων δηλαδή κατά το ίμιση, το ίμιση πεθαμένων

Στη συνέχεια, να σας πω δυο λόγια για αυτά τα περιστατικά. Όταν λέγει έφυγε από την Ιερουσαλήμ ο άνθρωπος να κατέβει στην Ιεριχώ, μιλάει για τον Αδάμ, μιλάει για τον πρώτον άνθρωπο που έφυγε από τους κόλπους της μακαριότητας, από την Ιερουσαλήμ, και κατέβηκε στην Ιεριχώ, στη γη εδώ. Περιέπεσε όμως σε ληστάς, στα χέρια των σατανάδων, οι οποίοι του έκαναν πληγές, τον επλήγωσαν. Ληστές θα μας χτυπήσουν, θα μας ληστέψουν, θα μας πάρουν ό,τι έχουμε, και τον άφησαν μισοπεθαμένο, «ημιθανή τυγχάνοντα». Ο άνθρωπος είναι σώμα, είναι και πνεύμα. Για να πεθάνει το σώμα πρέπει να χωριστεί από το πνεύμα.

Για να πεθάνει το πνεύμα πρέπει να χωριστεί από τον Θεό. Ο άνθρωπος έχει δύο θανάτους. Έχει πνευματικό θάνατο και σωματικό θάνατο. Ο πρώτος, λοιπόν, αυτός ο οποίος περιέπεσε εις τους ληστάς, όταν οι σατανάδες τον βάλανε στο χέρι με την παρακοή, τον απέκοψαν από τον Θεό. Πέθανε πνευματικά και έπειτα από 930 χρόνια επέθανε και σωματικώς ο Αδάμ. Υπέστη θάνατον πνευματικόν, διότι απεκόπη από τον Θεό με την παρακοή του. Ζούσε όμως σωματικώς τη φυσική ζωή που έχουν και τα πτηνά, που έχουν και τα ζώα. Τη φυσική ζωή τη ζούσε. Γι’ αυτό τον λέγει ημιθανή, κατά το ήμισυ πεθαμένο.

Ξέρετε πόσοι υπάρχουν σήμερα; Πολλοί. Όλοι οι αβάπτιστοι είναι «ημιθανείς τυγχάνοντες». Έχουν φυσική ζωή, δεν έχουν πνευματική ζωή. Και όλοι οι βαπτισμένοι, οι οποίοι δεν διατηρούν διά της μετανοίας, της εξομολογήσεως, της Θείας Κοινωνίας, του εκκλησιασμού, της προσευχής, της νηστείας, δεν διατηρούν την αναγεννηθείσαν ψυχή τους εν τω βαπτίσματι, και αυτοί είναι «ημιθανείς τυγχάνοντες». Μήπως ξέρετε τι είπε ο Θεός Πατήρ στον μεγάλον αδελφό του Ασώτου, ο οποίος εχολώθη διότι τον εδέχθη; «Ο αδελφός σου», του λέγει, «ούτος, παιδί μου, νεκρός ην και ανέζησε».

«Απολωλώς και ευρέθη». Μα πώς ήταν νεκρός; Αυτός γλεντούσε με τις φιλενάδες και με τους φίλους. Ακριβώς. Μακριά από το σπιτικό, μακριά από μένα, όλοι είναι νεκροί. Το όνομα μόνο έχουμε ότι ζούμε, γιατί είμαστε νεκροί. Είμαστε ημιθανείς. Έχουμε τη φυσική ζωή. Περπατάμε, μιλάμε, τρώμε, κοιμόμαστε. Δεν έχουμε την πνευματική ζωή όμως. Αυτό, λοιπόν, έκαμαν οι σατανάδες στον πρώτον άνθρωπο, για τον οποίον ο Χριστός ήρθε εις τον κόσμο, γι’ αυτόν τον «ημιθανή τυγχάνοντα», για τον Αδάμ και για τους απογόνους του Αδάμ ήρθε ο Χριστός μας εις την οικουμένην. Πριν έρθει όμως ο Χριστός, όπως ξέρετε,

κλήρο είχανε, ναό είχανε και κάνανε αγώνα γύρω από το θέμα της σωτηρίας δήθεν του ανθρώπου. Αλλά δεν ήταν δυνατόν ούτε οι θυσίες ούτε τίποτα άλλο της Παλαιάς Διαθήκης, που ενόμιζαν ότι μπορούσε να σώσει ψυχές, να σώσει ψυχές. Δεν ήταν δυνατόν. Έπρεπε να έρθει κάποιος άλλος. Αυτός που ελέγανε αυτοί Σαμαρείτη δεν είναι άλλος ειμή ο Χριστός, που τον λέει Σαμαρείτη. Γι’ αυτό εδώ αναφέρει πρώτα τα δύο περιστατικά αυτά, εφόσον είπε πώς κατάντησε ο άνθρωπος που περιέπεσε, διότι δεν επρόσεξε, στα χέρια των ληστών, των σατανάδων, παρότι ο Θεός τού είπε να προσέχει, «εργάζεσθαι και φυλάσσειν».

Στη συνέχεια, διότι προσεφέρθησαν ορισμένοι να βοηθήσουν, δεν κατόρθωσαν τίποτα να βοηθήσουν. «Αφέντες ημιθανή τυγχάνοντα. Κατά συγκυρίαν δε ιερεύς τις κατέβαινεν εν τη οδώ εκείνη και ιδών αυτόν αντιπαρήλθεν». Θέλω ακόμη να ξέρετε ότι οι ιερείς, οι οποίοι λειτουργούσαν στο ναό εκ περιτροπής, έμεναν στην Ιεριχώ και ανεβαίνανε πάνω και κάνανε τη βάρδια τους, μια βδομάδα εφημερία, και ξανακατέβαιναν κάτω και επήγαιναν άλλοι. Μάλιστα, είναι 33 χιλιόμετρα σήμερα ο δρόμος αυτός. Τα Ιεροσόλυμα, η Ιεριχώ, είναι σήμερα 33 χιλιόμετρα, που είναι άσφαλτος, που έχουνε ευθυγραμμιστεί τα πράγματα, τα βουνά κ.λπ. Προηγουμένως θα έπρεπε να είναι 50 ίσως χιλιόμετρα, για να πάνε μέσα στα λαγκάδια και μέσα στα βουνά για να φτάσουν κάτω. Και καταλαβαίνετε, χρειαζόταν κόπος. Ενδιάμεσα υπάρχει χάνι, υπάρχει πανδοχείο, υπάρχει χάνι, το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερον. Φεύγοντας από τα Ιεροσόλυμα για την Ιεριχώ, φτάνει σε ένα σημείο που αριστερά πηγαίνει ο δρόμος για την έρημο του Ιορδάνου, για το μοναστήρι του Χοζεβά, του Αγίου Γεωργίου. Ακριβώς εκεί και στο δεξί μας μέρος υπάρχει πανδοχείο από των ημερών εκείνων, για το οποίο ο Χριστός μας ομιλεί στην περίπτωση αυτή. Όταν, λοιπόν, λέγει ότι «κατά συγκυρίαν ιερεύς τις κατέβαινεν εν τη οδώ»,

τον βρήκε αυτόν εκεί. Αυτό μπορεί να είχε γίνει σύμπτωση. «Και ιδών αυτόν αντιπαρήλθεν». Τι έκαναν οι ιερείς; Έκαναν προσευχές. Μπορούσαν να βοηθήσουν τίποτα με αυτό που κάνανε, σε αυτή την ψυχή που ήταν ημιθανής, σε αυτόν τον άνθρωπο; Μπορούσαν; Δεν μπορούσαν. «Ομοίως δε και Λευίτης, γενόμενος κατά τον τόπον, ελθών και ιδών, αντιπαρήλθεν». Έσφαζαν μόσχους, έσφαζαν αμνούς, έσφαζαν κριούς. Τι δεν έκαναν; Τι σιμιγδάλια επήγαιναν, τι λάδια επήγαιναν, τι θυμιάματα επήγαιναν. Σώθηκε κανένας σε όλες τις θυσίες αυτές που προσέφεραν οι Λευίτες και οι ιερείς; Κανένας. Έβλεπαν να κείται ο άνθρωπος κάτω, η ανθρωπότης εν τω προσώπω του περιπεσόντος εις ληστάς.

Κανένας δεν μπορούσε να τον βοηθήσει σαν άνθρωπο. Γι’ αυτό λέει: «Ελθών και ιδών, αντιπαρήλθεν. Σαμαρείτης δε τις, οδεύων, ήλθε κατ’ αυτόν». Ο Σαμαρείτης τώρα είναι ο Χριστός. Σαμαρείτη τον έλεγαν τον Χριστό μας για να τον κατηγορήσουν. «Σαμαρείτης είσαι και δαιμόνιον έχεις». «Και ιδών αυτόν», ο Σαμαρείτης τον περιπεσόντα, τον άνθρωπο τον πληγωμένον από τον σατανά δηλαδή, «εσπλαχνίσθη», τον λυπήθηκε, «και προσελθών κατέδησε τα τραύματα αυτού, επιχέων έλαιον και οίνον». Από το ένα μέρος είναι έλαιον, από το άλλο μέρος είναι οίνος. Το έλεος είναι αυτό που έκανε ο Θεός για μας. Δεν του αξίζαμε που ήρθε ο Χριστός στον κόσμο. Όπως και σήμερα, αν μας συγχωρεί

και μας ανέχεται ακόμη, είναι το έλεός του, όχι η αξία μας. Ότι αξίζουμε να απολαμβάνουμε αυτά που μας χορηγεί καθημερινώς; Όχι. Από το έλεός του. Από αυτό έχουμε ό,τι έχουμε. Εν πάση περιπτώσει, ο οίνος είναι το αίμα του, το οποίο εχύθηκε για μας, διέθεσε για μας. Κάνοντας έλεος, έδωσε το αίμα του. Γι’ αυτό λέγει οίνον και έλαιον. Του περιποιήθηκε τις πληγές. Προφανώς του καθάρισε με το κρασί, με τον οίνον, τις πληγές. Επειδή θα τον πονούσανε, τον πέρασε με λάδι και τον έδεσε όσο μπορούσε και τον πήρε, λέει, στο ίδιον κτήνος. Έχει τη συνέχεια: «Επιβιβάσας δε αυτόν επί το ίδιον κτήνος...» «ήγαγεν αυτόν εις πανδοχείον και επιμελήθη αυτού» και ενδιαφέρθηκε στο πανδοχείο, ενδιαφέρθηκε για την αποθεραπεία του, για την αρρώστια του, για τις πληγές του. Ήδη το κτήνος είναι ο Χριστός μας, ο οποίος πήρε την ανθρωπότητα, την ανθρωπίνη φύση επάνω του από την Παναγία Παρθένο. Την πήρε και την έφερε στο πανδοχείο, που είναι η Εκκλησία του, εκεί να γίνει η θεραπεία. «Και επί την αύριον εξελθών, εκβαλών δύο δηνάρια, έδωκε τω πανδοχεί και είπεν αυτώ· επιμελήθητι αυτού και ό,τι αν προσδαπανήσεις, εγώ, εν τω επανέρχεσθαί με, αποδώσω σοι». Όμως έπρεπε να φύγει,

όπως πράγματι έφυγε ο Χριστός μας, ανελήφθη. «Και όταν θα ξαναγυρίσω», «και πάλιν ερχόμενος κρίναι ζώντας και νεκρούς», ό,τι έχεις προσδαπανήσει, ό,τι έχεις κουραστεί, εγώ, του λέει, θα σε πληρώσω. Κάθε, λοιπόν, περιπεσών εις ληστάς, κάθε άνθρωπος που τον δαγκώνει ο διάβολος, δεν μπορεί να θεραπευτεί πουθενά αλλού, ημιθανής, εκτός του πανδοχείου, από τους πανδοχείς. Πανδοχείο είναι η Εκκλησία. Γιατί λέγεται πανδοχείο; Τους πάντας δέχεται, αρκεί να θέλουν να μπουν μέσα και να κάνουν τη θεραπεία από τα τσιμπήματα. Ο πανδοχεύς. Έδωσε, λέει, δύο δηνάρια στον πανδοχέα. Ποια είναι αυτά τα δύο δηνάρια; Υπάρχουν δύο γνώμες στο θέμα αυτό επάνω.

Μια γνώμη είναι ότι τα δύο δηνάρια είναι η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη και άλλη γνώμη είναι ότι είναι η Γραφή και η Παράδοση. Δύο δηνάρια, απαραιτήτως. Ούτε χωρίς την Παράδοση μόνη η Γραφή μπορεί να σώσει, ούτε η Γραφή χωρίς την Παράδοση μπορεί να σταθεί, ούτε μόνο με την Καινή μπορούμε να προχωρήσουμε ή μόνο με την Παλαιά. Χρειάζονται απαραιτήτως και τα δύο αυτά, διότι το ένα συμπληρώνει το άλλο. Δεν είναι γραμμένα όλα όσα χρειάζονται για σωτηρία του ανθρώπου. Ο Ιωάννης είπε: «Αν γραφεί καθένα που είπε ο Χριστός, ουδέ ο κόσμος όλος δεν θα χωρέσει τα γραφόμενα βιβλία». Όμως εκ των υστέρων έμειναν οι Απόστολοι.

Έγραψαν οι Απόστολοι και εκήρυξαν και με το στόμα οι Απόστολοι και έτσι γνωρίζουμε λεπτομέρειες γύρω από εκείνα τα οποία συνοπτικά ο Χριστός μας έχει πει για τη σωτηρία μας. Σε αυτές τις περιπτώσεις το θέμα είναι ότι δεν τον άφησε έξω, τον πήγε μέσα. Κάθε άνθρωπος, οποιοσδήποτε να είναι, οσοδήποτε καλός κι αν είναι, δεν θα κατορθώσει τίποτα εάν δεν μπει μέσα στην Εκκλησία. Η Εκκλησία είναι αυτή που σώζει. Έχει δε τέτοια δύναμη και τέτοια εξουσία που δεν την έχει κανένας. Εμείς κατ’ εξοχήν πρέπει να είμαστε σκλαβωμένοι από την Εκκλησία και πρέπει να παρακαλούμε να μένει η Εκκλησία και να διατηρηθεί η Εκκλησία και να μην φύγει η Εκκλησία από τη μέση. Μην ακούτε τον κόσμο, ο οποίος συζητεί να χωρίσει δήθεν το

κράτος από την Εκκλησία ή η Εκκλησία από το κράτος. Αυτά είναι αστεία. Δεν ξέρουν τι λένε οι άνθρωποι, ούτε οι μεν ούτε οι δε. Ούτε το κράτος μπορεί να σταθεί έξω της Εκκλησίας. Ούτε η Εκκλησία μπορεί να σταθεί, διότι το κράτος είναι η Εκκλησία. Αυτοί που παίρνουν τους ανθρώπους και τους κάνουν κράτος είναι η Εκκλησία, οι άνθρωποι της Εκκλησίας είναι, οι βαπτισμένοι, οι Έλληνες είναι. Τι πάει να πει κράτος; Άλλο είναι το κράτος και άλλη η Εκκλησία; Άλλους ανθρώπους έχει η Εκκλησία και άλλους έχει το κράτος; Και χωρίς Εκκλησία μπορεί να σταθεί κράτος; Όλος ο κόσμος που ελεείται, ελεείται από την Εκκλησία. Που δεν το καταλαβαίνουνε, είναι άθεοι και δεν το καταλαβαίνουνε. Γι’ αυτό ακριβώς. Αν είχαν Θεό, θα το καταλαβαίνανε και θα ξέρανε. Και την Εκκλησία θα την είχαν περί πολλού και δεν θα τη διέσυραν.

Δεν θα σκανδάλιζαν ανθρώπους να φεύγουν από την Εκκλησία. Θα φρόντιζαν να τους φέρουν μέσα στο πανδοχείο. Οποιοσδήποτε και αν είναι ο πανδοχεύς, η Εκκλησία την έχει ο Χριστός να μας παραλαμβάνει όταν ερχόμαστε στον κόσμο. Όταν η γεννήτρα μάνα μας μας γεννήσει, που μπορεί και να πεθάνει, αυτή μας παραλαμβάνει, η Εκκλησία. Αυτή θα έρθει να μας ευχηθεί το καλωσόρισμα. Αυτή θα μας παραλάβει έπειτα σαν νεκρούς που ήμασταν και θα μας θάψει, όχι για να πεθάνουμε, αλλά για να ζήσουμε, να αναστηθούμε, στο βάπτισμα. Γιατί το βάπτισμα είναι ταφή και ανάσταση. Αυτή θα μας διατηρεί εκ των υστέρων, με τη Θεία Κοινωνία. Θα δίνει το στήθος της σε εμάς να τρεφόμεθα. Αυτή θα μας καθαρίζει από τυχόν αμαρτίες μετά το βάπτισμα, διά των μυστηρίων.

Θα ενδιαφέρεται και γι' αυτό το σώμα μας ακόμη, με το μυστήριο του Ευχελαίου. Για τα πάντα μας αυτή θα ενδιαφέρεται. Και όταν τα κλείσουμε, αυτή πάλι θα μας παραλάβει και θα μας στείλει. Και θα πει εκεί, με τα ωραία λόγια που τα εύχομαι σε όλο τον κόσμο, «Μακαρία η οδός ᾗ πορεύῃ σήμερον». Και θα σταματήσει εκεί; Όχι, δεν θα σταματήσει. Εκεί που θα είμεθα, θα έρχεται κοντά. Μέχρι συντελείας των αιώνων, μέχρι της Δευτέρας Παρουσίας, θα μας παρακολουθεί εκεί που θα είμεθα. Διότι για τον Ορθόδοξο Χριστιανό ο φάκελος δεν κλείνει άμα τω θανάτω του. Του Ορθοδόξου η υπόθεση θα τελειώσει όταν σαλπίσει ο άγγελος, εν κελεύσματι και φωνή Αρχαγγέλου και εν σάλπιγγι Θεού.

Θα τελειώσει του Ορθοδόξου ο φάκελος, είτε συν είτε πλην, διότι έχουμε ανθρώπους που εργάστηκαν κατά τέτοια έννοια στον κόσμο τούτο και άφησαν τοιαύτας παρακαταθήκας, που θα ωφεληθούν, θα τους βοηθήσουν αυτοί που μείνανε πίσω, εκεί που θα βρίσκονται, μέχρι να γίνει η Δευτέρα Παρουσία. Και άλλοι άφησαν τέτοια βρώμικη ζωή πίσω, τέτοια παραδείγματα και τέτοιες άθεες διδασκαλίες, που καταστρέφονται άνθρωποι, και θα πηγαίνει κοντά και θα χρεώνονται και θα ταρταρώνονται μέχρι τελείας ολοκληρώσεως. Το πανδοχείο, λοιπόν, αυτό είναι εκείνο στο οποίο ο Χριστός επήγε τον περιπεσόντα εις τους ληστάς. Συ, λοιπόν, πόρνε, μοιχέ, κλέφτη, ψεύτη, άτιμε, άθεε, αρσενοκοίτη και λοιπά, πού θα σωθείς;

Που σε δαγκώνει ο σατανάς μέρα νύχτα και σε ροκανάει, πού θα γλιτώσεις, πού θα πας να θεραπευθείς; Ο Χριστός είπε εκεί. Εσύ που λες, θα πιάνετε, κρατήστε αυτά. Εκεί θα πάμε, είτε το θέλουμε είτε όχι. Έξω του πανδοχείου δεν υπάρχει σωτηρία. Πάρε εσύ το βιβλίο και διάβασε τον αγιασμό. Θα γίνει αγιασμός; Δεν γίνεται. Είσαι μορφωμένος, και τι μας ενδιαφέρει; Χαριτωμένος δεν είσαι, χάριν δεν έχεις. Δεν μπορείς να παίξεις τον ρόλο του πανδοχέως. Δεν μπορείς να ιατρέψεις εσύ άνθρωπο που τον δαγκώνει ο σατανάς. Δεν μπορείς. Και μόνος σου πώς θα το κάνεις; Ο πανδοχεύς θα το κάνει. Πάρε να διαβάζεις το Ευχέλαιο, και να σου δείξει ο σατανάς. Τίποτα. Αυτός ο παπαδάκος, αυτό το ράσο, αυτός που έχει την εντολή, αυτός θα κάνει το έργο της θεραπείας και της αποθεραπείας.

Να παρακαλούμε τον Θεόν να μην φύγει η Εκκλησία ή η Ορθοδοξία από τη μέση. Και αυτό δεν είναι ένα θέμα και ένα έργο μόνον των Ορθοδόξων. Αν ήξεραν κι αυτοί οι ετερόδοξοι, κι αυτοί οι άθεοι, κι αυτοί οι άπιστοι, κι αυτοί οι ειδωλολάτρες, κι αυτοί δεν ξέρω ποιοι, ότι ελεούνται εξαιτίας των Ορθοδόξων, θα μας ανάβανε κερί. Όλος ο κόσμος, όλη η υδρόγειος, όλη η κτίσις, ορατή και μη, λογική και μη, ελεείται από των Ορθοδόξων τα θυσιαστήρια, από τις προσευχές που γίνονται στις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Άλλοι προσκυνάνε τον Βούδα.

Τι κρατάει η σκούφια του Βούδα, τι έχει ο Βούδας να μας στείλει; Άλλοι παρακαλούν και προσκυνάνε τον Μωάμεθ. Τι είναι ο Μωάμεθ; Άλλοι τον Ζωροάστρη. Τι είναι ο Ζωροάστρης; Άλλοι τα φίδια ακόμη, άλλοι τα μοσχάρια, τις αγελάδες. Άλλοι τον ήλιο. Τι είναι, τι έχουν αυτοί ώστε να ελεήσουν τον κόσμο; Ο κόσμος ελεείται από τους Ορθοδόξους, από τα Ορθόδοξα θυσιαστήρια, από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Αυτές ξέρουν τον πραγματικό Θεό. Αυτές προσεύχονται και για το χατίρι αυτών ελεείται ολόκληρος ο άλλος κόσμος. Οι Άγιοι που συγκινούν τον ουρανό είναι των Ορθοδόξων και είναι από Ορθοδόξους.

Η Παναγία που κρατάει τον κόσμο είναι των Ορθοδόξων και τιμάται και γεραίρεται από τους Ορθοδόξους, από κανέναν άλλον. Όλοι οι βλασφημούντες. Και για το χατίρι αυτό ελεείται, πάλι λέγω, ο κόσμος. Γι' αυτό και ο πόλεμος αυτός κατά των πανδοχείων και κατά των πανδοχέων. Γι' αυτό ο πόλεμος αυτός, γι' αυτό τόση χολή, τόσο δηλητήριο για την Εκκλησία, για τον Κλήρο, γι' αυτό. Αυτοί, αν ξέραν, λοιπόν, δεν θα πολεμούσαν, για το ίδιο τους το συμφέρον, γιατί θα πεθάνουν αύριο και θα πεταχτούν σαν σκύλοι. Και τότε θα καταλάβουν, όταν περάσουν από εκεί, τι τους χρειάζεται αυτό το ράσο, τι τους χρειάζεται αυτό το πανδοχείο. Τότε θα το καταλάβουν, αλλά θα είναι αργά τότε.

Λοιπόν, που ελεήθημεν κατά κάποιον τρόπο από τη χάρη του Θεού, αυτό όχι μόνο να το κρατήσουμε και να το μεταδώσουμε, αλλά να το διαδίδουμε αυτό. Να κοιτάζουμε, εκεί που γκρεμίζουν οι άλλοι με τη γλώσσα τους και με την πένα τους, εμείς να στηρίζουμε. Έχουμε υποχρέωση. Γκρεμίζεται σήμερα η Εκκλησία μας. Αν μπορούνε, σκεπάσουνε την Εκκλησία, πηγαίνουνε να σβήσουν τις αξίες, διότι άμα φύγει η Εκκλησία από τη μέση, κάτω η οικογένεια, κάτω η κοινωνία, κάτω η πατρίδα. Δεν υπάρχει κέφι για ντουφέκι. Θα μας ευνουχίσουνε οι Τούρκοι σε μια βραδιά και θα το καταλάβουνε αυτοί, αλλά θα είναι αργά. Όταν ο Θεός, λοιπόν, παίρνει τον περιπεσόντα εις τους ληστάς και τον πηγαίνει στο πανδοχείο και τον παραδίδει στον πανδοχέα, και από αυτόν, λέει, θα ζητήσει λογαριασμό και θα τον πληρώσει μάλιστα για τους κόπους που θα βάλει.

Ποιος είμαι άλλωστε να πω ότι γίνεται και αλλιώς η δουλειά; Δεν γίνεται αλλιώς η δουλειά. Και κλαίω μερικούς δυστυχισμένους γονείς ή άλλους που έφυγαν από εδώ και άφησαν παιδιά πίσω και γράφουν στην εφημερίδα «αντί μνημοσύνου, δραχμάς πεντακοσίας για τη μάνα του». Πού είναι η μάνα σου που της έστειλε το πεντακοσάρικο; Πού μένει; Μπορείς να μου πεις τη διεύθυνσή της; Ποιος θα της το στείλει; Το ορφανοτροφείο την ξέρει τη γερόντισσα; Το γηροκομείο την ξέρει τη γερόντισσα; Ο και νεκρών και ζώντων την εξουσίαν έχων, ως αθάνατος βασιλεύς, είναι ο Χριστός. Σ' Αυτόν θα αποταθείς. Δεν σε δυσκολεύω να δώσεις και τις δραχμές στο ορφανό και στη χήρα και στον γέροντα, αλλά θα πας πρώτα την προσφορά σου στον παπά, τον αμαρτωλό, να βγάλει μερίδα για το προσφιλές πρόσωπο.

Διαφορετικά κι αυτός θα καίγεται εκεί κι εσύ θα καίγεσαι και τα χρήματά σου θα πάνε χαμένα. Κι όφελος εδώ δεν υπάρχει τίποτα. Κάποτε, στην έξαρσή μου, είπα: προτιμότερο να εκλείψει ο ήλιος παρά η Εκκλησία. Να χάσουμε το φως το δικό μας παρά την Εκκλησία. Τυφλοί μπορούμε να πάμε στον Παράδεισο. Χωρίς Εκκλησία δεν μπορούμε να πάμε στον Παράδεισο. Και λυπούμαι για πολλούς Χριστιανούς που μπορούν να πηγαίνουν στην Εκκλησία και δεν πηγαίνουν. Που μπορούν να πηγαίνουν και στον Εσπερινό, που πρέπει να πηγαίνουν, και δεν πηγαίνουν. Μπορούν να πάνε από τον Όρθρο και δεν πηγαίνουν στην Εκκλησία. Χάνουμε, αδελφοί μου, τις ευκαιρίες μας, χάνουμε. Και να αλλάξουν τρόπο. Είναι ιδιαίτερο το να πηγαίνουν αυτοί να χτυπάνε την καμπάνα και να μπαίνουν μέσα. Όχι, χτύπησε τρίτη καμπάνα για να σηκωθώ.

Λίγες είναι οι περιπτώσεις που μπορεί να δικαιολογηθεί ο άνθρωπος να μείνει λίγο παραπίσω από την ώρα της Λειτουργίας, από την ώρα της Εκκλησίας. Αυτά, λοιπόν, απορρέουν από αυτή τη συνάντηση αυτού του νομικού και του Χριστού μας και από την παραβολή.