On the Angels

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

People also ask how many angels there might be. No one knows—no one except God. Much has been said about the number of the angels, and what we are told leads us to acknowledge that they are innumerable. For example, when Daniel speaks in chapter seven about that beautiful vision he saw, he says that a throne was set in place and the Ancient of Days took His seat, and that heaven fled from before His face. Then he continues: “A thousand thousands ministered to Him, and ten thousand times ten thousand stood before Him.”

From this we understand that they were sent to gather everyone for the Judgment, and that they are legions, as they were called. How many might there be? I would like to believe that if everyone in the world today—about four billion people, according to the statistics—were to become Christian, God would have a guardian angel to give each of them, with angels still left over. Surely He would. For every person who is baptized receives a guardian angel. The unbaptized person does not yet have an angel. The baptized person has an angel who watches over him throughout his life and stands beside him in all his good deeds.

He is also present, unfortunately, at all a person’s evil deeds, except for sin against nature. At that, he turns his face away. At this sin of Sodom and Gomorrah, the angel turns away his face; he cannot bear to look upon it. The implication is that he can understand all the other sins in the light of human weakness. But he cannot excuse this perversion. It has no proper place in man and ought never to exist. And you know, this sin is found even between husbands and wives—woe to them on the Day of Judgment, both when they consent to it and when they demand it. So, as I was saying, the angel never leaves the person.

That is why, when we wish someone well, we often say, “May an angel go before you and guide your steps; may an angel of peace accompany your undertaking.” If only we could understand this more deeply—if we could see that in everything we do, in everything we discuss or decide, and in everything we think, secretly or openly, an angel is beside us and sees it. Then we would not do such things, or at least we would not fall so readily; and even if we did fall, we would struggle. But now we act as though nothing were happening, as though no one saw us. “Whatever we said was just between us.” Yes, of course—just between us! “You were the only ones talking; let bygones be bygones. You said it, and no one else heard.” Yet our Holy Church...

In former times, through her iconography—which seeks to speak to us even through beauty and to remind us—our Holy Church placed above the Holy Doors the image of a hand writing, an ear, and an eye. Who is it that writes? When a person does something good, who records it? Two witnesses record every good deed: his angel records it on God’s behalf, and his conscience records it. Basil the Great says that when people fast on Wednesdays and Fridays, angels themselves record those who fast in every Church.

So, when some small pleasure tempts you, say to it, “Give that up, and the angel will record your struggle”; otherwise you are entirely absent from this contest. Thus, according to this great Father, an angel is indeed present. When a person does evil, three witnesses record it. There is yet another recorder: the angel writes, the conscience writes, and the devil writes as well. When a person does good, the devil does not record it, because of his malice; he does not want any mention made of the good a person does. But he records in detail every evil deed. This reminds a person to be watchful. “For all these things God will bring you into judgment,” Scripture says to the young through Ecclesiastes...

in the tenth chapter. It says, “Do whatever you desire.” For, as you know, we commit most of our foolish acts while we are young. That is why David said, “Remember not the sins of my youth, O Lord.” You remember that, do you not? Now we have grown old, and perhaps many of us do worse things than the young do. Children do nothing compared with some of the things we adults do.

We have gained some experience, and so we ought to remain mindful of this guardian angel. A person also takes comfort when he lies down at night with the sense that a spirit holding a sword stands guard over us while we sleep and snore. This is especially so if he has first said, as I told you, that beautiful prayer of the Church to the angel, which we read at Compline: “O Angel, holy Angel, appointed to guard my wretched soul,” and so forth. In any case, the angels are countless. Our Redeemer Himself also said something important about their number. Do you remember when Peter took it upon himself to defend Him on the night Judas and the others came against Him? He drew his sword and cut off Malchus’s ear. What did the Lord say to Peter? Do you remember? He told him to put his sword back into its sheath, and so forth. “And do not think that I am alone,” He said.

“Do you think that I cannot now appeal to My Father, and He will provide Me with more than twelve legions of angels?” Twelve legions! “Can I not ask them to come?” He says. “But this is how it must happen now. Put the sword away, and bring the young man here so that we may heal his ear.” And He healed his ear. From these names and descriptions, then, we draw what conclusions we can. I do not know what the angels are like. But, as I told you, what they are like is not what concerns us. What concerns us is that this spiritual, angelic world exists. Woe to us if it did not! Woe to us—the devil would have torn us apart. I am speaking here now, and you are listening peacefully. If there were no angels guarding us, nothing would remain in order. My words would be scattered, another person would lose his senses, and...

in a fraction of a second someone would erupt like a firework because of the devil, malice, and hatred. Satan rages, but the angel drives him back, restrains him, casts him out, and keeps him in check, in proportion to a person’s spiritual struggle, the purity he possesses, and the grace of the Holy Spirit granted to him. The reason for this feast, and the subject set before us by our Church, is the archangels—especially Raphael and Michael. We speak about them, and through them Raphael and then all the other heavenly powers are brought before us. The word “archangel,” the title “archangel,” appears twice in Scripture.

It appears twice in Scripture. One instance is at the Annunciation to our Most Holy Theotokos: the angel, the Archangel Gabriel, was sent to Mary, and so forth. The other is in the Epistle of Jude, which I mentioned earlier. There the Archangel Michael contended with the devil, who sought to enter the body of Moses, make him appear alive, and have him speak things contrary to the truth. Michael struggled against him and said, “The Lord rebuke you, devil.” If you search the Scriptures, you will find the word “archangel” in these two passages.

It is mentioned in one other place as well—forgive me. It occurs in the reading from the Apostle, in the First Epistle to the Thessalonians, chapter four, verse sixteen: “with the trumpet and the voice of an archangel,” when the Second Coming takes place and the dead are raised. That is another place where we find it. The other passage says, “But Michael the archangel, when contending with the devil, disputed about the body of Moses,” and so forth, as I told you earlier. In the Apocalypse, in chapter eight, verse two, I have found—and you should also have come across—a reference to seven leading angels: “And I saw the seven angels who stand before God.” They stood before God—not little cherubs, but angels. Clearly, these must be archangels who, as I said earlier, have authority over the lesser angels. For if Michael is not the Chief Commander, he cannot order the others, “To your posts! To your posts! Go on, move!” This shows—rather, proves—that they have authority over the other, lesser angels. This is also stated in chapter twelve, as I told you: “And war broke out in heaven: Michael and his angels.” There Michael led and directed the other angels. Now then!

More generally, angels are also protectors of nations. Our Greece, for example, has an angel. It also has saints, of course, such as Saint Demetrios, Saint Achillios, and other saints who guard the cities—provided there are believers. If there are no believers, their hands are bound; they can do nothing. That is why calamities befall us: cities and peoples defend themselves for a time and then give way. Have you read the Life of Saint Demetrios and seen what is related there? One morning, a man was going to church. On the opposite side of the road, he saw two figures approaching, one leaving the city and the other entering it. They greeted one another, and the man overheard their conversation. One said, “Bless, Saint Achillios.” This was Achillios of Larissa, that great Father who took part in the First Ecumenical Council and performed the miracle before Arius, causing oil to flow from a stone. Achillios replied, “Greetings, Demetrios, martyr of Christ.” It was Saint Demetrios. “Where are you going?” “My Lord has instructed me,” he said...

“to abandon my city.” And he left Larissa, which a few days later was captured by the Turks. “And I, too, alas, have been instructed by my Lord to abandon my city.” A few days later, Thessaloniki was captured by the Turks. They withdraw; they are like the angels. If you read ancient history and go far enough back, you will find the account written by Josephus, the Jewish historian, concerning the destruction of Jerusalem—specifically its great destruction by Titus in AD 70. One million one hundred thousand Jews were killed. There were not enough crosses on which to crucify them, and they nailed them to the wall as tanners nail out goatskins. Then the angels were heard saying from the Temple of Solomon...

“Let us depart from here! We have no more work here!” For the city was plowed under—utterly laid waste—and nothing remained. Then voices were heard, angels speaking to one another: “Let us leave this place; let us depart from here.” I have also found—and you can find it too, if you have not already—in the tenth chapter of Daniel and in chapter twelve, verse one, where the Archangel Michael is presented in opposition to the prince of the Persians: “The prince of the kingdom of Persia withstood me for twenty-one days.” He resisted him and held him back for twenty-one days. “And behold, Michael, one of the chief princes...

came to help me,” he says. “And I left him there with the prince of the kingdom of Persia.” He left the Archangel there to deal with him. Open the Book of Daniel and look at chapter ten, verse thirteen, and chapter twelve, verse one. In Scripture, in the Old and New Testaments, three archangels are presented by name. We know three angels. We know Michael, who fulfilled the role I have described. We know him from the Epistle of Jude, verse nine. We know Gabriel by name, mentioned in Luke, chapter one, verses nineteen to twenty-six, at the Annunciation. And we also know Raphael...

from Tobit in the Old Testament, chapter twelve, verse fifteen. These are the ones we know from Scripture. Tradition, however, also reminds us of and presents others. Nine angelic orders are described in various ways: Thrones, Cherubim, Seraphim, Dominions, Virtues, Powers, Principalities, Angels, and Archangels. There are nine orders. Nine archangels are also named, each in a sense a chief commander. Raphael appears among the Thrones. Among the Cherubim...

there is Salathiel; among the Seraphim, Akapsael; among the Dominions, Uriel; among the Virtues, Samuel; among the Powers, Chazael; among the Principalities, Pharmuel; among the Archangels, Gabriel; and among the Angels, Michael. Their names have positive meanings connected with the role each fulfills in the order where he is appointed. Raphael is interpreted as “guide of what is visible.” Salathiel means “nous of God.” Akapsael means “immortal.” Uriel means “chosen protector.”

Samuel means “the watchful one of God.” Chazael means “chosen.” Pharmuel means “healer of God.” Gabriel means “mighty nous of God,” and Michael means “order of God.” There is also another interpretation of Gabriel’s name: “God and man.” Perhaps it was for this reason, and because of the ministry he offered in the Incarnation of Jesus, who is God and man, that the angel whose name corresponded to that Mystery—“God and man”—was sent. As I bring this subject to a close, I do not know whether you have ever considered how often we encounter God...

helping, acting, guiding, and intervening beforehand through the angels. In the Old Testament alone, I have gathered more than forty instances in which an angel appears on the scene and reveals to each of us the role of these good spirits. Allow me to show you where this begins. The angelic world first appears in connection with Lucifer, far back at the beginning. There again we see Lucifer fall, together with a third of the angels, while another angel comes forward and assumes a decisive role. So the angels are there, and their work is made manifest.

Then, going far back—eighteen hundred years—we come to the Patriarch Abraham, whom an angel led out of the land of the Chaldeans. God told him to leave, but an angel was sent to accompany him afterward. We also see this when Abraham was called to sacrifice his son. An angel called out behind him and, as it were, stayed his hand, crying, “Stop!” The angel removed the child from the sacrifice upon the altar. Abraham turned and saw the ram mentioned in Holy Scripture, as though God were saying, “I have provided something for you to sacrifice; you are not to sacrifice your own child.” The typological prefiguration goes only this far. You also remember what happened in Abraham’s family, when Sarah could bear no children. It seems...

...that she blamed her barrenness on her husband, saying that he was the cause, as we ourselves so often do: “It is your fault, not mine. You are to blame,” and so on. And it seems that she gave in—perhaps because she wanted to be called a mother—and allowed him to go in to one of her maidservants, the woman called Hagar. Hagar lay with her master, conceived, and gave birth to Ishmael, the father of the Hagarenes. Hagar, Hagarene; Ishmael, Ishmaelites. We are descended from the free woman, not from the bondwoman. We are descended from Isaac; they are descended from Hagar. Do you understand?

Once the child was born, Sarah became jealous. The devil stirred up trouble, and Sarah drove Hagar away. Hagar took the child in her arms and went out into the wilderness. But how could the child survive in the wilderness? They came to a place where there was no water, and the child was about to die of thirst. As she wept, suddenly an angel appeared, comforted her, and told her to humble herself and return. He also showed her where to find water for the child. An angel was present in the wilderness even then and ministered in that situation. Later another angel appeared when Jacob was fleeing from the wrath of his brother Esau, whose birthright he had taken. Once again, an angel helped him. Since I am recounting these events chronologically, there are further appearances of angels; I shall present them together and briefly.

Angels went and told Lot to take his family and leave. They came in the form of young men—beautiful young men. And what did the Sodomites do as soon as they saw them? They tried to break down Lot’s door and force their way inside so that they could commit their debauchery upon those young men. Then the elder came out—you should read this passage; it is remarkable—the elder Lot came out and said, “Do not do this to my guests.” He himself did not know they were angels; how could he have known? “Do not do it,” he said. “I will give you my daughters, who are virgins.” “No,” they said, “we want these men.” Then the angels struck them with blindness, so that they could no longer find the door. They were angels. You will find these events in the eighteenth chapter of Genesis. An angel also helped Moses at the Red Sea.

You encounter him there, assisting in that great Exodus. An angel also obstructed Balaam when he was traveling at the request of King Balak. You can read this in Numbers, chapters twenty-one, twenty-two, twenty-three, and twenty-four. It is a long and beautiful account: Balaam was going to curse Israel.

The angel stood in his path and stopped his donkey. Balaam kept beating the animal, unaware that an angel stood before him with a drawn sword raised above it. But the donkey could see the angel and stopped. Then the donkey spoke. It turned to him and said, “Have I ever done such a thing to you before?” And Balaam began conversing with the donkey. “No,” he answered. “Then now that I am doing this, do you understand nothing? Do you think I am doing it for no reason?”

“You have had me all these years. Have I ever done this before? Can you not understand that something is preventing me?” Then the revelation came: there stood the angel with his sword. “I am the one,” the angel told him, “who is hindering the animal. I am the one stopping the donkey. Your way is perverse. You will do what I tell you.” And you know what he told him afterward, and the rest of the account.

An angel also guided Joshua the son of Nun. “Are you with us, or with our enemies?” “I have been sent from above to teach you certain things.” Whenever we who wish to be Christians hear such passages, our nous—the spiritual mind—should immediately turn to their meaning. But many of us have never opened these books or read them, and so we do not know. This angel also buried the body of Moses, and the evil one tried to enter Moses’ body.

An angel also appeared to Joshua the son of Nun with a drawn sword. An angel appeared to Gideon as well. Did the angel not tell him to muster an army? Gideon would have to wage war. And as you know, in his humility Gideon did not accept this at first. He did not consider himself capable of doing such things. But the angel insisted that he would do it. “God says so.” “If God says so, then He will perform a miracle for me.” “What miracle do you want Him to perform?” “Here is my threshing floor. Tonight we shall place a fleece of wool upon it. If tomorrow the fleece is soaked with water while the entire threshing floor remains dry, then I shall believe that I truly am the one being sent, and that you are an angel of God who has come to tell me these things.” So they placed the fleece of wool there.

And this was the result: in the morning they wrung the fleece and drew a whole measure of water from it, while everything else was dry. This was a prototype—a typological prefiguration—of the Most Holy Theotokos: “the dew-laden fleece which Gideon foresaw.” And there are countless other such instances. Thus does the good God care for us human beings.

Ρωτούν επίσης πόσοι άραγε να είναι οι άγγελοι. Ουδείς γνωρίζει. Ει μη ο Θεός, κανένας. Έχουν λεχθεί πολλά επάνω στο θέμα της ποσότητας των αγγέλων, που οι απαντήσεις αυτές μας οπλίζουν να παραδεχθούμε. Παραδείγματι, όταν ομιλεί για την οπτασία εκείνη την ωραία ο Δανιήλ, στο Ζ΄ κεφάλαιο, που είδε, λέει, τον θρόνον που ετέθη και ο Παλαιός των Ημερών εκάθητο, από το πρόσωπο αυτού έφευγε εκεί και ο ουρανός, εκεί αναφέρει και λέει στη συνέχεια: «Χίλιαι χιλιάδες ελειτούργουν αυτώ και μύριαι μυριάδες παρειστήκεισαν ενώπιον αυτού».

Αυτό βγαίνει, διότι εστάλησαν αυτοί να μαζέψουν όλους για να γίνει η κρίση, ότι είναι λεγεώνες, όπως τα λέγανε. Τώρα πόσοι θα είναι; Εγώ θέλω να πιστεύω ότι, αν παραδεχτούμε ότι όλος ο κόσμος, ο σημερινός κόσμος επί παραδείγματι, που αριθμείται από τις στατιστικές περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια, αν όλοι γίνονταν χριστιανοί, θα είχε ο Θεός να τους δώσει από άγγελο φύλακα και να του περισσέψουν κιόλας. Θα είχε. Διότι κάθε άνθρωπος που βαπτίζεται έχει και φύλακα πλέον άγγελο. Ο αβάπτιστος δεν έχει άγγελο ακόμα. Ο βαπτισμένος έχει άγγελο, ο οποίος τον παρακολουθεί σε όλη τη ζωή, παραστέκεται σε όλες τις καλές πράξεις.

Σε όλες, δυστυχώς, τις κακές πράξεις του ανθρώπου, πλην της παρά φύσιν αμαρτίας. Εκεί αποστρέφει το πρόσωπό του. Στη σοδομική και γομορριτική αυτή αμαρτία ο άγγελος αποστρέφει το πρόσωπό του. Δεν μπορεί να τη βλέπει. Όλα τα άλλα αφήνει να εννοηθεί ότι μπορεί να τα δικαιολογήσει μέσα στην αδυναμία του ανθρώπου. Αυτή τη διαστροφή όμως δεν μπορεί να τη δικαιολογεί. Δεν στέκεται πουθενά μέσα του, δεν μπορεί να υπάρξει, αν όχι. Και ξέρετε, η αμαρτία αυτή υπάρχει και σε ανδρόγυνα ακόμη, που αλίμονό τους σε ημέρα Κρίσεως, και στις μέρες που ενδίδουν και στις μέρες που απαιτούν. Λοιπόν, λέγω, τόσο που δεν φεύγει ποτέ από τον άνθρωπο.

Γι’ αυτό λέμε πολλές φορές, θέλουμε να ευχηθούμε κάποιον: «Άγγελος στα βήματά σου να πάει μπροστά σου, άγγελος ειρήνης στην υπόθεσή σου». Και αν μπορούσαμε κάπως έτσι βαθύτερα να το καταλάβουμε το θέμα, ώστε να βλέπαμε ότι σε κάθε μας ενέργεια, σε κάτι που συζητούμε, σε κάτι που αποφασίζουμε, σε κάτι που σκεπτόμεθα κρυφά ή φανερά, είπα ότι είναι δίπλα άγγελος και βλέπει, δεν θα το κάναμε ή δεν θα πέφταμε δηλαδή, ή θα πέφταμε αλλά θα αγωνιζόμαστε. Τώρα είναι σαν να μη συμβαίνει τίποτα, σαν να μη μας βλέπει κανένας. Ό,τι είπαμε μεταξύ μας, μεταξύ μας, βέβαια, βέβαια, μεταξύ μας. Ώστε εσείς τα λέγατε, νερό κι αλάτι, εσείς τα λέγατε, άλλος κανείς. Η Αγία μας Εκκλησία,

παλιά εποχή... επινόησε μέσα στις αγιογραφίες της, που θέλει και αισθητικά να μιλήσει και να υπενθυμίζει τον άνθρωπο, ώστε από πάνω, στην Ωραία Πύλη, να υπάρχει ένα χέρι να γράφει, ένα ους και ένα μάτι. Ποιος είναι αυτός ο οποίος γράφει; Όταν ο άνθρωπος κάνει ένα καλό, ποιοι γράφουν; Δύο γράφουν όταν κάνει καλό. Γράφει ο άγγελός του, για λογαριασμό του Θεού, και η συνείδησή του. Ο Μέγας Βασίλειος λέγει: όταν οι άνθρωποι νηστεύουν τις Τετάρτες, τις Παρασκευές, άγγελοι οι ίδιοι καταγράφουν τους νηστεύοντας σε κάθε εκκλησία.

Λοιπόν, για μικρή ηδονή λέγει: «Δώσ’ της τίποτα και σε γράφει ο άγγελος, τελείως απών από τον αγώνα αυτόν». Άρα υπάρχει άγγελος, κατά τον μέγα αυτόν πατέρα. Όταν ο άνθρωπος κάνει το κακό, γράφουνε τρεις. Υπάρχει κι άλλος πρακτικογράφος. Γράφει ο άγγελος, γράφει η συνείδηση και γράφει και ο διάβολος. Όταν κάνει το καλό, δεν γράφει ο διάβολος από την κακία του, δεν θέλει να τα συζητεί τα καλά που κάνει ο άνθρωπος. Γράφει όμως λεπτομερώς ό,τι κακό κάνει ο άνθρωπος. Αυτό λοιπόν υπενθυμίζει τον άνθρωπο να προσέχει. «Για πάντα ταύτα θέλει σε φέρει εις κρίσιν», λέγει προς τους νέους, διαμέσου του Εκκλησιαστού,

δέκατο κεφάλαιο. Λέει: «Κάνε ό,τι θέλεις». Γιατί τις περισσότερες τρέλες, όπως ξέρετε, τις κάνουμε νέοι. Γι’ αυτό και ο Δαβίδ έλεγε: «Αμαρτίας νεότητός μου μη μνησθής, Κύριε». Το ενθυμείσθε αυτό, ε; Τώρα εμείς γεράσαμε και ίσως πολλοί μας κάνουμε περισσότερα απ’ ό,τι κάνουν τα παιδιά. Δεν κάνουν τίποτα τα παιδιά μπροστά σε ορισμένα που κάνουμε εμείς οι μεγάλοι.

Έχουμε κάποια εμπειρία, ώστε θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας αυτόν τον άγγελο φύλακα. Και πάλι παρηγορείται ο άνθρωπος όταν ξαπλώσει το βράδυ και έχει την αίσθηση ότι κάποιο πνεύμα με ρομφαία στο χέρι μάς φυλάει, που κοιμόμαστε εμείς, που ροχαλίζουμε εμείς. Και αν μάλιστα προηγουμένως κάνει, όπως σας είπα, και αυτή την ωραία προσευχή που έχει η Εκκλησία προς τον Άγγελο, που διαβάζουμε στο Απόδειπνο, που λέγει: «Άγγελε, άγιε Άγγελε, ο εφεστώς της αθλίας μου ψυχής», κλπ. Εν πάση περιπτώσει, μυριάδες οι άγγελοι. Ο ίδιος δε ο Λυτρωτής μας έχει πει κάτι σημαντικό με την ποσότητα των αγγέλων. Θυμόσαστε που ο Πέτρος ανέλαβε να τον υποστηρίξει το βράδυ εκείνο που έγινε η επίθεση του Ιούδα με τους άλλους, που έβγαλε και το μαχαίρι του και έκοψε το ωτίον του Μάλχου; Τι του είπε; Τι του είπε του Πέτρου, θυμόσαστε; Του είπε να βάλει τη μάχαιρα στη θήκη κλπ. «Και μην νομίζεις ότι είμαι μόνος μου», λέγει.

δυνάμη λέει ειδοκής, ου δύναμε αρκ... παρακαλέσαι τὸν Πατέρα μου, καὶ παραστήσει μοι πλείους ἢ δώδεκα λεγεῶνας ἀγγέλων;» Δώδεκα λεγεώνες! «Δεν μπορώ», λέει, «να πω να έρθουνε; Αλλά έτσι πρέπει να γίνει τώρα. Βάλτε το μαχαίρι μέσα και φέρε να κάνουμε καλά του παιδιού το αυτί εκεί πέρα». Και του εθεράπευσε και το αυτί. Από αυτές λοιπόν τις ονομασίες, τους χαρακτηρισμούς, ξέρω εγώ κλπ., βγάζουμε... Δεν ξέρω πώς είναι. Αλλά, όπως σας είπα, δεν μας ενδιαφέρει πώς είναι. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι ότι είναι ο αγγελικός αυτός πνευματικός κόσμος, που αλίμονό μας εάν δεν ήταν. Αλίμονό μας, θα μας είχε διαλύσει. Μιλούσα εγώ τώρα εδώ, ακούγατε εσείς με την ησυχία σας. Αν δεν υπήρχαν άγγελοι να μας φυλάνε, τίποτα! Θα τα μιλούσε πέρα, αυτό θα τα έχανε, θα

γινόταν πυροτέχνημα μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου από τον διάβολο, από την κακία, από το μίσος. Σατανάζει, τον κάνει ο άγγελος πίσω, τον κλείνει, τον βγάζει, τον κάνει, φτιάχνει, κατά αναλογία του ανθρώπου που αγωνίζεται, της καθαρότητος που έχει και της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου που πρέπει να δοθεί. Η αιτία αυτής της εορτής, το ερώτημα που έχει η Εκκλησία μας, είναι οι Αρχάγγελοι, οι δύο, ο Ραφαήλ και ο Μιχαήλ. Περί αυτών γίνεται συζήτηση και εξαιτίας αυτών παρουσιάζεται και ο Ραφαήλ και έπειτα παρουσιάζονται και οι υπόλοιπες άλλες δυνάμεις. Η λέξη «Αρχάγγελος» παρουσιάζεται δυο φορές μέσα στη Γραφή, η λέξη, ο χαρακτηρισμός «Αρχάγγελος».

Παρουσιάζεται δυο φορές μέσα στη Γραφή. Η μία είναι στον Ευαγγελισμό της Παναγίας μας. Απεστάλη ο άγγελος, ο αρχάγγελος Γαβριήλ κλπ., προς τη Μαρία κλπ. Και η άλλη περίπτωση είναι στην επιστολή του Ιούδα, που σας είπα και προηγουμένως. Εκεί που ο Αρχάγγελος Μιχαήλ πήγε να παλέψει με τον διάβολο, ο οποίος πήγε να μπει μέσα στο σώμα του Μωυσέως για να τον παρουσιάσει ζωντανόν, να πει τα αντίθετα. Και εκεί πάλεψε και του είπε: «Ἐπιτιμήσαι σοι Κύριος, διάβολε». Σε αυτές τις δύο περιπτώσεις, αν ανατρέξετε στη Γραφή να βρείτε, θα βρείτε τη λέξη «Αρχάγγελο».

Το αναφέρει και σε ένα άλλο μέρος πάλι, συγγνώμη. Το αναφέρει στην περικοπή της επιστολής του Αποστόλου, παρμένο από τους Θεσσαλονικείς, η πρώτη, στο Δ΄ 16, όπου εκεί λέγει: «ἐν σάλπιγγι καὶ φωνῇ ἀρχαγγέλου», που θα γίνει η Δευτέρα Παρουσία, θα αναστηθούν οι άνθρωποι. Εκεί τα βρίσκει κανένας. Στο άλλο λέει: «Ὁ δὲ Μιχαὴλ ὁ ἀρχάγγελος, ὅτε τῷ διαβόλῳ διακρινόμενος διελέγετο περὶ τοῦ Μωυσέως σώματος», κλπ., που σας είπα προηγουμένως. Στην Αποκάλυψη έχω συναντήσει, και εσείς θα έπρεπε να έχετε συναντήσει, στο Η΄ 2, να ομιλεί για επτά αγγέλους επικεφαλής: «Καὶ εἶδον τοὺς ἑπτὰ ἀγγέλους, οἳ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ ἑστήκασιν». Ενώπιον του Θεού στέκονταν, όχι αγγελάκια, άγγελοι. Προφανώς αυτοί πρέπει να είναι αρχάγγελοι, οι οποίοι, όπως σας είπα προηγουμένως, έχουνε εξουσίαν επί των μικροτέρων αγγέλων. Διότι, αν ο Μιχαήλ δεν είναι ο Αρχιστράτηγος, δεν μπορεί να πει στους άλλους «στο μετερίζι, στο μετερίζι, άντε φύγε από εδώ». Αυτό αποδεικνύεται, αποδεικνύει μάλλον, ότι έχουν εξουσίαν και επί των άλλων αγγέλων, των μικροτέρων, όπως αναφέρει στο δωδέκατο που σας είπα: «Καὶ ἐγένετο πόλεμος ἐν τῷ οὐρανῷ· ὁ Μιχαὴλ καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ». Και εκεί τους εσταμάτησε ο Μιχαήλ, τους αγγέλους τους άλλους. Τώρα!

Γενικότερα οι άγγελοι είναι και προστάτες των εθνών. Δηλαδή η Ελλάδα μας έχει άγγελο. Έχει βέβαια και αγίους, όπως τον Άγιο Δημήτριο, τον Άγιο Αχίλλιο, άλλους αγίους εις τας πόλεις, οι οποίοι φρουρούν, εάν υπάρχουν πιστοί. Αν δεν υπάρχουν πιστοί, είναι δεμένα τα χέρια τους, δεν μπορούν να κάνουν τίποτε. Και γι’ αυτό έχουμε ζημιές, αμύνονται πόλεις, καταστάσεις και έπειτα υποχωρούν. Έχετε διαβάσει το βίο του Αγίου Δημητρίου, να ιδείτε τι λέγεται εκεί; Ένας πήγαινε το πρωί στην εκκλησία και στο απέναντι μέρος του δρόμου ήρχοντο, ένας βγαίνοντας από την πόλη, ένας εισερχόμενος στην πόλη, και χαιρετίσθηκαν, και άκουσε αυτός τη στιχομυθία των δύο αυτών. Ο ένας λέγει: «Ευλόγησον, Άγιε Αχίλλιε». Ήταν ο Αχίλλιος εκ Λαρίσης, ο μεγάλος αυτός πατήρ που υπήρξε και στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο και έκαμε το θαύμα, που έβγαλε λάδι από την πέτρα ενώπιον του Αρείου. Και του λέγει ο Αχίλλιος: «Χαίρε, μάρτυς του Χριστού Δημήτριε». Ήταν ο Άγιος Δημήτριος. «Πού πηγαίνεις;» «Ειδοποιήθηκα», λέει, «από τον Κύριό μου

να εγκαταλείψω την πόλη μου». Και εγκατέλειψε τη Λάρισα και σε λίγες μέρες κατελήφθη από τους Τούρκους. «Και εγώ, δυστυχώς...» «Ειδοποιήθηκα από τον Κύριό μου να εγκαταλείψω την πόλη». Και σε λίγες μέρες κατελήφθη από τους Τούρκους η Θεσσαλονίκη. Αποσύρονται, είναι άγγελοι. Εάν διαβάσετε ιστορία παλιά και φτάσετε πίσω, που γράφει ο Ιώσηπος, ο ιστορικός, ο Ιουδαίος αυτός, περί της καταστροφής της Ιερουσαλήμ, και συγκεκριμένως για την καταστροφή τη μεγάλη αυτή του Τίτου, που έγινε το 70 μετά Χριστόν, όπου εφονεύθησαν ένα εκατομμύριο εκατό χιλιάδες Εβραίοι και δεν υπήρχαν σταυροί να σταυρώνουν και τους κάρφωναν στο τείχος, όπως καρφώνουν οι βυρσοδέπτες τα κατσικοτόμαρα, τότε ηκούσθη από τον ναό του Σολομώντος οι άγγελοι να λέγουν:

«Ἄγωμεν ἐντεῦθεν!» Δεν έχουμε δουλειά πλέον εδώ! Γιατί η πόλις οργώθηκε, οργώθηκε, δεν έμεινε τίποτα. Και τότε ηκούσθησαν φωναί και άγγελοι να ομιλούν μεταξύ τους: «Φεύγομεν εντεύθεν, ἄγωμεν ἐντεῦθεν». Μάλιστα έχω βρει, κι εσείς θα μπορείτε να το βρείτε, εάν δεν το έχετε βρει μέχρι σήμερα, στο δέκατο κεφάλαιο του Δανιήλ και στο δωδέκατο κεφάλαιο του Δανιήλ, στίχος 1, να λέγει τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, να τον παρουσιάζει απέναντι του άρχοντος των Περσών. «Καὶ ὁ ἄρχων βασιλείας Περσῶν εἱστήκει ἐξ ἐναντίας μου εἴκοσι καὶ μίαν ἡμέραν». Του αντιστάθηκε του Δανιήλ είκοσι μία μέρα, τον είχε καθηλώσει. «Καὶ ἰδοὺ Μιχαὴλ, εἷς τῶν ἀρχόντων τῶν πρώτων,

ἦλθε βοηθῆσαί μοι», ήρθε, λέει, να με βοηθήσει. «Καὶ αὐτὸν κατέλιπον ἐκεῖ μετὰ τοῦ ἄρχοντος βασιλείας Περσῶν». Άφησε τον Αρχάγγελο να τα βγάλει πέρα. Για ανοίξτε τον Δανιήλ, στο δέκατο κεφάλαιο 13 και στο δωδέκατο 1. Μέσα στη Γραφή, στην Παλιά και στην Καινούργια, παρουσιάζονται τρεις οι Αρχάγγελοι. Τρεις ξέρουμε εμείς αγγέλους. Ξέρουμε τον Μιχαήλ, ο οποίος έπαιξε τον ρόλο αυτό, όπως σας είπα. Ξέρουμε που αναφέρεται στον Ιούδα, στο εννέα εδάφιο. Ξέρουμε τον Γαβριήλ ονομαστικώς, που αναφέρεται στο Λουκά Α΄ 19-26, στον Ευαγγελισμό. Και ξέρουμε και τον Ραφαήλ,

στον Τωβία, στο βιβλίο Τωβίας στην Παλιά Διαθήκη, το δωδέκατο κεφάλαιο, στίχος δεκαπέντε. Αυτούς που ξέρουμε. Η παράδοση όμως έρχεται να μας υπενθυμίσει και να μας παρουσιάσει κι άλλους. Εννέα τα τάγματα παρουσιάζονται, ποικιλοτρόπως. Είναι οι Θρόνοι, είναι τα Χερουβείμ, είναι τα Σεραφείμ, είναι οι Κυριότητες, είναι οι Δυνάμεις, είναι οι Εξουσίες, είναι οι Αρχές, είναι οι Άγγελοι και οι Αρχάγγελοι. Εννέα τα τάγματα. Φέρονται και εννέα αρχάγγελοι, αρχιστράτηγοι κατά κάποιον τρόπο. Στους Θρόνους φαίνεται ο Ραφαήλ. Στα Χερουβείμ

ένας Σαλαχαήλ, στα Σεραφείμ φαίνεται ένας Ακαψαήλ, στις Κυριότητες φαίνεται ένας Ουριήλ, στις Δυνάμεις ο Σαμουήλ, στας Εξουσίας ο Χαζαήλ, στας Αρχάς ο Φαρμουήλ, στους Αρχαγγέλους ο Γαβριήλ και στους Αγγέλους ο Μιχαήλ. Έχουν θετική ερμηνεία με αρχή τον ρόλο που παίζουν εκεί που είναι τοποθετημένοι. Ραφαήλ ερμηνεύεται οδηγός ορατού. Σαλαχαήλ ερμηνεύεται νους Θεού. Ακαψαήλ ερμηνεύεται αθανάσιος ή αθάνατος. Ουριήλ ερμηνεύεται προστάτης εκλεκτός.

Σαμουήλ, άγρυπνος του Θεού. Χαζαήλ ερμηνεύεται εκλεκτός. Φαρμουήλ, ιατής Θεού. Γαβριήλ, νους Θεού δυνατός, και Μιχαήλ, τάξις Θεού. Γαβριήλ, υπάρχει και μια άλλη ερμηνεία, ότι ερμηνεύεται Θεός και άνθρωπος, και ίσως και γι’ αυτό, εξαιτίας της διακονίας που προσέφερε στην ενανθρώπιση του Θεού και ανθρώπου Ιησού, να εστάλη και ο ανάλογος με το ανάλογο όνομά του, Θεός και άνθρωπος. Δεν ξέρω τώρα, κλείνοντας αυτό το θέμα πληροφοριακώς, αν σας έχει απασχολήσει να συναντήσετε τον Θεό

να βοηθεί, να ενεργεί, να οδηγεί, να προλαμβάνει, να, διά των αγγέλων. Από την Παλιά Διαθήκη, που τουλάχιστον έχω επισωρεύσει απάνω από σαράντα περιπτώσεις που παρουσιάζεται ο άγγελος επί σκηνής και δείχνει στον καθέναν από μας τον ρόλο των αγαθών αυτών πνευμάτων. Επιτρέψτε μου να σας παρουσιάσω πού, από εκεί που αρχίζει. Πρώτα απ’ όλα αρχίζει να παρουσιάζεται ο αγγελικός κόσμος από τον Εωσφόρο, πίσω πίσω. Εκεί πάλι βλέπουμε τον Εωσφόρο να πέφτει, το τρίτο των αγγέλων, και να μπαίνει ένας άλλος άγγελος μπροστά και να παίζει έναν ρόλο. Άρα υπάρχουν και φαίνονται.

Έπειτα, πολύ παλιά, χίλια οκτακόσια χρόνια, φτάνουμε στην περίπτωση του Πατριάρχου Αβραάμ, που ο Άγγελος τον έβγαλε από τη γη των Χαλδαίων. Άγγελο εστάλη. Του είπε μεν ο Θεός να φύγει, αλλά Άγγελος τον συνόδευσε στη συνέχεια. Βλέπουμε ακόμη όταν καλείται να θυσιάσει το παιδί του. Άγγελος του φώναξε από πίσω, σαν να του πίεσε το χέρι του, και λέει «Επ!» και τον βγάζει τη θυσία επί του βήματος. Και γύρισε πίσω και είδε το κριάρι εκείνο που μας γράφει η Γραφή, σαν να έλεγε: «Έχω εγώ να σφάξεις, δεν είναι να σφάξεις το παιδί το δικό σου». Φτάνει ο τύπος μέχρι εδώ. Επίσης, θυμόσαστε τα περιστατικά της οικογένειας του Αβραάμ, που η Σάρα δεν έκανε παιδιά. Φαίνεται,

ότι επέρριπτε την ευθύνη της στειρώσεως στον σύζυγο. Ότι αυτός είναι η αιτία, όπως πολλές φορές το κάνουμε κι εμείς αυτό. «Εσύ φταις και δεν φταίω εγώ, φταις εσύ», κλπ. Και, ως φαίνεται, αυτή ενέδωσε, ήθελε να λέγεται και μητέρα, ξέρω γω, και ενέδωσε και του επέτρεψε να πάει με τη δούλη του, μία από αυτές που είχε, με την Άγαρ τη λεγομένη, η οποία, όταν συνήλθε με τον προϊστάμενο, μεταφορικώς συνέλαβε και γέννησε τον Ισμαήλ, τον πατέρα των Αγαρηνών. Άγαρ, Αγαρηνή, Ισμαήλ, Ισμαηλίτες. Εμείς είμεθα από την ελευθέρα, δεν είμαστε από τη δούλη. Εμείς είμεθα από τον Ισαάκ, αυτοί είναι από την Άγαρ. Καταλάβατε;

Όταν έγινε το παιδί, άρχισε να ζηλεύει η Σάρα και έβαλε φιτιλιές κάτω ο διάβολος και την έδιωξε. Το πήρε κι αυτή το παιδί στο χέρι και έφυγε στην έρημο. Πού να ζήσει το παιδί στην έρημο; Βρεθήκανε μπροστά ώστε να μην υπάρχει νερό, να πεθάνει από τη δίψα το παιδί. Και εκεί που έκλαιε, να σου ο άγγελος, τη συμπαρηγόρησε, της είπε να ταπεινωθεί και να γυρίσει πίσω. Και έτσι της έδειξε και μέρος να πάρει νερό, να ποτίσει το παιδί. Άγγελος στην έρημο υπήρχε από τότε και διακόνησε την περίπτωση αυτή. Εφάνη έπειτα άλλος άγγελος, όταν έφευγε ο Ιακώβ από την οργή του αδελφού του. Του είχε κλέψει τα πρωτοτόκια, του Ησαύ. Τότε άγγελος πάλιν τον βοήθησε. Επειδή χρονολογικώς θα τα λέγω, υπάρχει πάλι όψις αγγέλων, θα σας δώσω μαζικά, με συντομία.

Πήγαν άγγελοι και του είπανε να πάρει την οικογένεια και να φύγει. Και πήγαν υπό μορφή νέων, νέων αγγέλων, όμορφων. Και τι έκαναν οι Σοδομίτες μόλις τους είδανε; Πήγαν να του σπάσουν την πόρτα, να μπουν μέσα, για να κάνουν το όργιό τους πάνω στα παιδιά. Και βγαίνει ο γέρων —θα το διαβάσετε αυτό, είναι ωραίο— και βγαίνει ο γέρων Λωτ και λέγει: «Μην το κάνετε στους ξένους». Δεν ήξερε κι αυτός ότι είναι άγγελοι· πού να ήξερε ότι ήταν άγγελοι αυτοί; «Μην το κάνετε», λέει, «θα σας δώσω τα κορίτσια μου, τα οποία είναι παρθένα». «Τίποτα», λέει, «εμείς αυτούς θέλουμε». Και οι άγγελοι τους εκτύπησαν με αορασία και χάσανε την πόρτα. Ήσαν άγγελοι. Και βάλτε τα στο 18ο κεφάλαιο της Γενέσεως, είναι αυτά. Άγγελος επίσης βοήθησε τον Μωυσή στην Ερυθρά Θάλασσα.

Τον συναντάτε εκεί, βοηθών τη μεγάλη αυτή έξοδο. Άγγελος επίσης δυσκόλεψε τον Βαλαάμ, που επήγαινε, στην παράκληση του Βαλάκ του βασιλέως. Στους Αριθμούς θα το διαβάσετε αυτό, 21, 22, 23, 24, σε μια μεγάλη και ωραία υπόθεση, που επήγαινε να καταραστεί το Ισραήλ.

Μπήκε μπροστά και του σταμάτησε την όνο. Και αυτός χτύπαγε το μουλάρι, χωρίς να ξέρει ότι μπροστά υπάρχει άγγελος με βγαλμένο το σπαθί από πάνω. Και το μουλάρι έβλεπε τον άγγελο και σταμάτησε. Και του μιλάει το μουλάρι· γυρίζει το μουλάρι και του λέει: «Σου το έκανα ποτέ αυτό το πράγμα εγώ;» Κουβέντα πιάνει με το μουλάρι. «Όχι», λέει. «Τώρα που το κάνω, δεν καταλαβαίνεις τίποτα; Απ’ εαυτού μου σου το κάνω;»

Τόσα χρόνια με έχεις, το ’καμα ποτέ; Δεν καταλαβαίνεις ότι κάποια δυσκολία είναι; Εκεί γίνεται η αποκάλυψη: ο άγγελος μπροστά με το σπαθί. «Εγώ», του λέει, «δυσκολεύω το μουλάρι. Εγώ δυσκολεύω την όνο. Είναι διεστραμμένη η οδός. Θα κάνεις αυτό που θα σου πω εγώ». Και ξέρετε αυτά που του είπε και λοιπά.

Επίσης οδήγησε τον Ιησού του Ναυή. «Είσαι μαζί μας ή με τους εναντίους;» «Εγώ είμαι από πάνω σταλμένος για να σε μάθω ορισμένα πράγματα». Αυτά θα πρέπει δηλαδή, ό,τι θέλουμε να είμαστε χριστιανοί, αμέσως μόλις μας λένε, να πηγαίνει ο νους μας. Αλλά πολλοί δεν τα έχουμε ανοίξει, δεν τα έχουμε διαβάσει για να ξέρουμε. Αυτός ο άγγελος επίσης έθαψε το σώμα του Μωυσέως και ο πονηρός πήγε να μπει μέσα στο σώμα του Μωυσέως.

Επίσης με γυμνό ξίφος στον Ιησού του Ναυή άγγελος τότε εφάνη. Εφάνη επίσης στον Γεδεών. Και ο άγγελος δεν του είπε να κάνει επιστράτευση; Θα χρειαζόταν να κάνει έναν πόλεμο. Και, όπως ξέρετε, δεν το εδέχετο αυτός ο Γεδεών από ταπείνωση. Δεν ήταν ικανός να κάνει αυτά τα πράγματα. Και ο άγγελος επέμενε ότι θα το κάνει. «Ο Θεός το λέει». «Άμα το λέει ο Θεός, θα μου κάνει θαύμα». «Τι θαύμα να σου κάνει;» «Να, το αλώνι μου εδώ. Θα βάλουμε απόψε ένα ποκάρι μαλλί και, αν το ποκάρι αυτό το μαλλί αύριο είναι βουτηγμένο σε νερό και όλο το αλώνι είναι ξερό, τότε θα πιστέψω ότι πράγματι είμαι ο απεσταλμένος και ότι εσύ είσαι άγγελος του Θεού και έφθασες να μου πεις αυτά». Πράγματι έβαλαν το ποκάρι αυτό το μαλλί.

Αποτέλεσμα: το πρωί, το ποκάρι το μαλλί να το στύψουν και να βγάλει μια οκά νερό και το άλλο ήταν ξερό. Σαν προτύπωση της Παναγίας μας: «ο πόκος ο ένδροσος, ον Γεδεών προεθεάσατο». Και χίλιες δυο άλλες περιπτώσεις που υπάρχουν. Ο αγαθός, λοιπόν, Θεός για μας τους ανθρώπους.