O Heavenly King

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have been together on the previous evenings. You will remember that we touched on certain subjects that could help a person, in some measure, to be attentive to his faith and to his Christian life in general. We spoke, if you remember, about prayer. We spoke about fasting—these are fundamental matters. We dwelt on sin and on how sin is to be put right. We explained the necessity of the Church and the clergy. Thank you.

We spoke especially about making use of the Mystery of repentance and confession. We spoke about the need to attend church and to receive Holy Communion frequently. We spoke about the Precious Cross; in passing, we also spoke about almsgiving. We spoke about forgiveness and bearing no resentment. All these matters that we have discussed together here for about ten days are necessary; every person needs them. We are forgetful and inattentive, and we imagine that Christianity is some kind of theory—that one lights a candle, and that is all. Yet Christianity is life!

Indeed, I dare say it is a demanding life, a laborious life—a life of attentiveness and fervor—if a person truly wishes to be benefited, because, as we have said, he passes through this world only once. He will have no further opportunity to pass through it again and put right whatever he failed to attend to and set in order while he was here. Tonight, as you know, is also our last evening together. It is not that there are no other subjects one might discuss for people’s benefit, but tonight I wanted to approach you in a different way, so that I might give you a kind of compass, as I said, to help you pay attention to certain other things in the Church.

The prayers of the Church, for example, have real content. They guide us and remind us; and if a person were willing not merely to recite them, but to pay attention to them and put them into practice, he would be benefited completely. There are many prayers and troparia in our Church, containing dogmatic, moral, and evangelical teaching. But there are three fundamental prayers whose words almost all of us know: the Nicene Creed, the Lord’s Prayer, and “O Heavenly King.” The Nicene Creed contains the whole of the faith’s doctrine.

The Lord’s Prayer also teaches a person how he ought to think and whether he truly has a Father in Heaven. With our lips we say that we have a Father in Heaven. But if He were to call down from above and ask, “How am I your Father?” we would be left speechless, because we would not even know how to answer. Then there is a third fundamental prayer: “O Heavenly King, Comforter,” and so forth. If I were to take up the Nicene Creed, I would need to give at least twelve talks in order to interpret its twelve articles. I believe in one God; I believe in one Jesus Christ; I believe in the Holy Spirit, in Baptism, in the Ever-Virgin, in the Resurrection, and in so many other things. At least twelve talks would be needed. So it is impossible for us to take that up now.

If I were to say even a few words about the Lord’s Prayer, I would need to give at least four talks in succession: to interpret it, to explain what Christ intended to teach and what Christ does teach, and what we ourselves ought to understand when we say the Lord’s Prayer. We do not have that time either. So tonight I would like to dwell on the third one, the shortest prayer, which says, “O Heavenly King, Comforter,” and so forth. Properly speaking, this too would require two talks. But we shall shorten it and offer merely a sense of it, a little taste, so that we may pay attention to the words we hear in the Church and strive to bring our lives into conformity with what we say. They must not remain mere words;

they must also become deeds. So this is another talk connected with the talks we have already given, but it approaches the matter in a different way. We might say that its approach is both dogmatic and moral. You know, before a person begins to pray, he must offer a prayer before the prayer. Unless he prays first, he cannot pray properly. A person cannot pray by himself; he needs someone to stand beside him and help him. If you study the Scriptures, you will have found in the eighth chapter of Romans that Paul says it is the Holy Spirit who intercedes for us. He stands beside us at the moment when we...

pray. We say a few words, and He is the One who takes our prayer and carries it to God—in His own words, with His own voice, and in His own way—and speaks to God on our behalf. This is what it means that He intercedes for us. A person who does not have the grace of the Holy Spirit as his helper cannot pray. However hard he may try, his words rise no higher than the chandelier; they do not pass beyond the ceiling.

He must, without fail, have the grace of the Holy Spirit with him. I do not know whether you have noticed that this short prayer, “O Heavenly King, Comforter,” and so forth, is placed at the beginning of almost every service. As soon as the priest says, “Blessed is our God,” and so forth, and, “In the name of the Father and of the Son,” we say, “O Heavenly King, Comforter.” In other words: Come! Come!

We are about to pray, and if we do not have You with us, how can we pray? What can we say? Moreover, most people do not know that this is a prayer addressed not simply to God in general, nor to Christ, but specifically to the Holy Spirit. Everything said in it refers to the Holy Spirit. It is a prayer to the third Person of the Holy Trinity, the Holy Spirit. A person must therefore know that when I say, “O Heavenly King, Comforter,” I am speaking to the Holy Spirit. I am not speaking to Christ or to God the Father, as I do in the Lord’s Prayer: “Our Father, who art in Heaven.” Besides the dogmatic teaching a person must know, this prayer also contains moral teaching. For if someone is unsound in doctrine...

there is no salvation. It is no small matter to say that Christ is not God. It is no small matter to say that the Holy Spirit is not God. You cannot say without condemning yourself to Hell that the Most Holy Theotokos is not Ever-Virgin, that there is no Resurrection, or that there is no life beyond the grave. To deny these things amounts to Hell. Now, if you make a mistake, tell a lie, shout, become angry, and so forth, all these things may be dealt with through pastoral economy; but doctrine admits of no such economy. A person must therefore be careful about what he says concerning the matters the Church has defined dogmatically—matters over which much blood has been shed and Synods have been held—because without the true faith there is no salvation. Secondly, I do not know whether you have read the Life of Saint Paisios the Great. If you have, you will find the following story there.

Once, one of his monks went down to the city to sell some handiwork. As he was walking along the road, a Jew approached him and began speaking to him, saying that Christ is not God, but was merely the son of a virgin. The monk did not know very much about the Gospel, and in order to escape the discussion, he finally said, “Very well, perhaps it is so,” simply to get rid of the Jew, who had been pressing him to admit that Christ is not God. He went down, sold his handiwork, and returned to the monastery that evening. It is customary, when a monk returns...

for him to go and make a prostration before the abbot, to tell him that he has returned, and to report whether he encountered any temptation or difficulty. But the abbot had given an order: “He is not to come in. I will not receive him.” Someone there told the monk, “He will not receive you; that is what he told us.” The monk realized that if the abbot would not receive him, he must have done something wrong. He began examining himself to discover what he had done, but his search revealed nothing. He sat outside and wept. The others felt sorry for him and interceded with the Saint: “Receive him and at least tell him what he has done wrong, so that he may fulfill his canon, his rule of prayer, if he repents.” The Saint relented and allowed him to enter. As soon as he came in, the Saint said to him, “So, perhaps it is so—is that it?”

The monk understood nothing. He remembered nothing and had attached no importance to what he had said. “I do not understand you.” “So, perhaps it is so—is that it?” Still nothing. The Saint said, “When you were going down this morning and the Jew told you that Christ is not God, what did you say to get rid of him? ‘Perhaps it is so,’ did you not?” His mouth had lost its grace—the Holy Spirit—and this was regarded as a denial of the faith. The Saint anointed him again with holy chrism, read the blessing of water, sprinkled him, and only then received him back into the brotherhood. The doctrine established by the Fathers in council and by the Church is a very serious matter. We are obliged to know it, and to know it correctly.

So, “O Heavenly King, Comforter.” We are not addressing some child, some young woman, some learned man, or anyone of that sort. We call Him King, so He must be God. He is the Heavenly King—“O Heavenly King”—not an earthly king. We are not addressing some mortal ruler here. We address the Heavenly King, who is in Heaven; and in Heaven are the Father, the Son, and the Holy Spirit. Consequently, He is God. The King in Heaven is God; earthly kings do not go to Heaven as kings. And the One whom we address is the Holy Spirit, the third Person. There is “Holy God,” the Father; “Holy Mighty,” the Son, through whom all things were made; and “Holy Immortal”...

the Holy Spirit, who preserves and sustains all things. It is the Holy Spirit who gives life to the world, life to nature, and life to the waters. In general, it is the Holy Spirit who gives life. Although there are three Persons, there is one Godhead. That is why, although we say three times, “Holy God, Holy Mighty, Holy Immortal, have mercy on us,” we do not say, “have mercy on us” in the plural, as though addressing three gods. We use the singular: “have mercy on us.” One Trinity, one power, one essence, invoked three times. So, “O Heavenly King, Comforter.” What does Comforter mean? The One who consoles us. If the Holy Spirit were not present, who would cleanse us from our sins? It is the Holy Spirit who cleanses sins.

It is the Holy Spirit who sanctifies the water in which we are baptized and cleansed from our transgressions, if we are baptized as adults, and from ancestral sin. It is the Holy Spirit who sanctifies the bread and wine, which are given for the forgiveness of sins and eternal life. It is the Holy Spirit who sanctifies the water in the blessing of water, so that the demons flee; we take it home and drive Satan out. It is the Holy Spirit who sanctifies the oil in Holy Unction and heals us from illnesses. It is the Holy Spirit who comforts us. And I want you to know that He is the second Comforter. The first Comforter is Christ, who is God. There are two Comforters. It is not only the Holy Spirit: first there is Christ, and then the Holy Spirit. Christ said, “I will send you another Comforter. It is to your advantage that I go away, because I will send you another Comforter, who will abide with you forever.”

Some people who read but do not pay close attention ask where Christ is called the Comforter. John says it in his epistle: “My little children, I ask you not to sin. But if anyone should sin, for one reason or another, we have a Comforter with the Father, Jesus Christ the righteous.” Read the First Catholic Epistle of John, and you will find there that Christ is the Comforter, because Christ puts our sins right and redeems us. We incur the debt, and He pays it. And John says that He does this not only for our sins, but also for the sins of the whole world. So yes, there are two Comforters. When we say, “O Heavenly King, Comforter,” we are speaking to the second Comforter. The first Comforter is Christ.

“O Heavenly King, Comforter, the Spirit of Truth.” This means there is also a spirit of wickedness, a spirit of falsehood, and a spirit of deceit. But this is the Spirit of Truth. There is no room for falsehood here. Satan is that other spirit, the spirit of wickedness; he is not the Spirit of Truth. The spirit of wickedness twists and reverses everything the Holy Spirit teaches. It is like the hymn that says, “A chief captain of the angels was sent from Heaven,” making clear that this is not the rebel, Satan, Beelzebub, who deceived Eve. And it says, “sent from Heaven,” distinguishing him from the other one, who was of the earth.

The same distinction is made here: “the Spirit of Truth,” not of falsehood and not of wickedness. “Who art everywhere present and fillest all things.” Everywhere present and filling all things. If the Holy Spirit were not God, He could not be everywhere present. Omnipresence is a property belonging only to the Godhead in three hypostases. Only the Father, the Son, and the Holy Spirit are everywhere present. Neither the Most Holy Theotokos, nor the angels, nor the Saints are everywhere present. They exist within a particular place and time. At any given moment, each one is here and not there.

They are not there; and whenever they are there, they are not here. Only the Father, the Son, and the Holy Spirit are everywhere present. Therefore, since the Holy Spirit is everywhere present, He is God. He is not the breath of God, nor merely the divine uncreated energy of God, as the deceitful Jehovah’s Witnesses tell us. He is God. If He were not God and were not everywhere present, there would be life wherever He was present, and no life wherever He was absent. We would see nature, human beings, animals, and plants lying dead for lack of the Holy Spirit. What do we call the Holy Spirit? Holy Immortal. What does that mean? He makes immortal, He gives life, He preserves life. Immortal. That is what this prayer teaches us.

Do not let what I have said trouble you—that the others, the angels, the Saints, and even the Theotokos, are not everywhere present. Do not be scandalized or let questions arise within you. You may ask: if our Most Holy Theotokos, Saint Nicholas, or Saint George is not everywhere present, how can so many people call upon them at the same time and receive an answer? People run to a feast and cry, “My Most Holy Theotokos!” She hears them all, and miracles take place everywhere. How can this be? This question was answered long ago. Indeed, Athanasius the Great addressed it when he was asked: “If the Theotokos does not possess these attributes, how can one person call upon her here, another there, and another somewhere else, all at the same moment? How can she be in every place?” “She is not,” he replies.

She is in one place. Elsewhere, an angel is sent and acts on behalf of the Most Holy Theotokos; farther on, on behalf of Saint Nicholas; and elsewhere, on behalf of Saint Athanasius. An angel is sent by Christ to stand in for the Saint and perform the miracle, if there is need. The Most Holy Theotokos does not perform the miracle by herself; Christ performs it through the Most Holy Theotokos. Saint Spyridon does not perform it by himself; Christ performs it through Saint Spyridon. Saint Nektarios of Aegina does not perform it by himself; Christ performs it through Saint Nektarios of Aegina. Unless Christ gives His approval, nothing happens. We say this in the troparia, but we do not pay attention. We are careless—to say no more. Take Saint Spyridon’s troparion, for example. What does it say? How does it begin? “You were revealed as a champion of the First Council.”

“And a wonderworker, O God-bearing Spyridon, our Father. Therefore you spoke to one dead in the grave and changed a serpent into gold; and while you chanted your holy prayers, you had angels serving with you, O most sacred one.” That is the story. And it continues: “Glory to Him who glorified you; glory to Him who crowned you.” Who is that? Christ. “Glory to Him who works healings for all through you.” We say it, but do we understand it? The omnipresence of the Holy Spirit therefore reminds us and teaches us that He is God, because omnipresence is an attribute of the Godhead in three hypostases alone. All the Saints and angels are confined to place and time. It is in this way, through God’s action, that they can be present wherever they are needed. Now, besides this doctrinal point,

we can also form a correct understanding of the Comforter, the Holy Spirit: He is God. If we who pray paid attention to the words of this prayer, we would not do many evil things. For when it says, “Who are everywhere present and fill all things,” it immediately puts the fear of God into a person. No matter how much I hide, no matter how I try to conceal myself or escape the eyes of others, I cannot. I act before God. He sees me; I am naked and laid bare before Him. How do I think? What do I say? What am I about to do? Where have I hidden? What have I escaped? Everything lies bare before Him.

If a person truly sensed that God sees him—that there is an eye above watching him—he would not sin. In the old churches, above the iconostasis, they used to paint three things: an eye, an ear, and a pen. It was as though they were reminding people that Someone always sees everything, always hears everything, and always records everything. That Someone is God. Even today, in many churches there is a single eye painted above: the all-seeing eye, which beholds everything. If, then, a person reflected that, at the very moment

he is sinning or is about to sin, God sees him and the Holy Spirit sees him, perhaps he would not sin. For, as you know, we take every precaution to make sure that no human eyes see us, that no one hears us, and that no one notices what we are doing. And many times we succeed.

We hide from our husband while keeping a lover; we hide from our wife while keeping a mistress. We steal and make sure the police, the tax authorities, and the prosecutor do not catch us. We slander others, apply pressure, and do I know not what, and then we feel secure. Yet there is another side to it all: these things are recorded, and...

If a person paid attention to what he says in this short prayer—“Who are everywhere present and fill all things”—he would restrain himself, be watchful, and not do such things.

You do not sin in front of other people; you sin in secret, imagining that no one sees you. You do not care, because you have no fear of God. You do not fear God, revere God, or take God into account, and so you sin before God. These are two very different things. John Chrysostom says that if a person perceived God around him every day and at every moment, either he would not sin at all or he would sin very little. He would not sin as shamelessly as people do today. There is also a story—I do not know whether you have ever read Saint Ephrem the Syrian. It is said that Saint Ephrem, that great Saint of the desert, once went down to Alexandria. There, a courtesan, a corrupt woman, a prostitute...

thought she could entice into sin this man who was held in such high esteem. And she tried. During the days the elder was there, she kept close to him and continually pursued him. Every day she looked for an opportunity to allure him and lead him astray. He immediately understood the woman’s intentions. Then one evening, in the marketplace, he turned to her with a smile and said, “I understand what you want, and forgive me for making you follow me for two days, but I have not had the opportunity. If you wish, let us meet somewhere here tomorrow at ten o’clock, for example, and I will agree to what you want.” She was delighted. She made certain to remember the appointment, convinced that she had him in her grasp.

She would soon see what would happen. They did indeed meet, and from the marketplace they began walking to find a suitable place. When they reached the central square of Alexandria, the elder walked over to a public bench, took off his cassock, threw it down, and said to her, “Come here.” “Aren’t you ashamed?” she replied. “People can see us. I am ashamed.” “Are you not ashamed? You are afraid that people will see you; I am afraid that God will see me.” That was enough to help her understand that there is Someone else who sees us. If you have the boldness to sin before God, then sin before the whole world as well. Yet you hide from the world.

You treat God with utter contempt. Yet you pray, “O Heavenly King, everywhere present...” Pay attention now. Do you understand where all this is leading? In connection with precisely what I am telling you, a serious incident took place in Athens some years ago. A woman deeply in love finally managed, after a long time, to enter into Holy Matrimony with the man she loved. She had truly sacrificed much because she loved him. After the wedding had finally taken place and they had moved into their own apartment, they invited a mutual friend who had known about their relationship from earlier days.

As a newly married couple, they gave him the first dinner held in their new home. The woman then thought it fitting to arrange a secret meeting with this friend—and she did. On the day of the appointment, she told her husband, “If you come home from work this afternoon and I am not here, do not worry. I will have gone to the dentist.” Her tooth was hurting, you see. Who could imagine that after ten years of waiting, a woman would invite someone to the first dinner in her married home and then take him as a lover? Who could imagine such a thing? In any case, that afternoon she made herself ready at the last moment.

She tidied herself up, looked at herself in the mirror from the front and the back, put on perfume, picked up her handbag, and prepared to leave. She passed through the entrance hall on her way out. High on the wall there was an icon corner, and she had placed the wedding crowns up there as well, so they would not become soiled.

She was not even entitled to those crowns, because the couple had already trampled over everything beforehand. The crowns are for virgins: for a virgin man and a virgin woman. “Crown them with glory and honor.” If they have acted dishonorably, what meaning does “crown them” have? Well, in any case, she had placed them high up. As she went to leave, the case holding the wedding crowns fell to the floor and shattered into a million pieces. And...

so did all the icons she had around it, including the icon of our Most Holy Theotokos.

The woman was terrified when everything crashed down behind her with a tremendous noise, and she cried, “My Most Holy Theotokos!” Then she heard a voice from above saying, “Are you not ashamed to take my name upon your lips while going where you intend to go? And you hung the wedding crowns up there as well, though you have no need of them.” Her voice failed her; everything within her stopped. If a person possessed this fear, reverence, and awareness—that whatever he does, he does before God; that the Holy Spirit sees into every crevice, every darkness, every ravine, every basement, and absolutely everything—he would not do certain things. He would not do them. And yet we do.

A Jewish woman once said something to one of our own women; allow me to tell you this as well. A well-to-do woman went to a clinic to commit her fifth killing—to kill her fifth child. There were no beds available. The doctor told her, “It is not possible today. I will tell you when to come back.” “I cannot come another time. It must be now. My husband is away now, and this is my opportunity.” “What can we do? We have no bed where we can keep you tonight.” Someone then said, “Doctor, room number such-and-such has two beds. We could ask the woman there to let this patient stay tonight, and tomorrow a bed may become available so we can settle her there.” “I will speak to the woman.”

She was lying in the room. That woman had given birth to her fifth child, while the other had killed her fifth child. They asked her, “Please, something unexpected has happened—a hemorrhage and so forth. Would you allow us to use this bed, if no relative of yours is coming?” “Of course, gladly,” she said. “No one is coming tonight, so she may use it.” A little later they brought the other woman in. She was still under anesthesia. After an hour or two, she came around and saw another woman beside her with a baby. They brought the baby to her to nurse. I do not know what caught her attention or what she heard, but she realized that the woman was not from our people. In the morning, when she had fully recovered and understood that the woman was a foreigner, she quietly asked the nurse, “What is she?”

The nurse told her, “She is Jewish.” “That is what I thought,” the woman said. “She is Jewish.” Even so, our woman considered it her duty to catechize the Jewish woman and tell her that her faith was not the true faith and that she ought to follow the true one. Christ was a Jew, but the Jews rejected Him. She therefore had to understand this and become a Christian. The Jewish woman listened for quite some time as our woman catechized her, and at last she asked very politely, “Have you finished?” The other woman smiled and said, “Yes, I have.” “Please forgive me for upsetting you, but I could never want a faith whose followers have so little fear of God.”

“I could never want a religion so cruel that a mother kills the child of her own womb.” Our woman was stunned—utterly stunned. The Jewish woman continued: “If God is truly God, does He not see what you are doing here? How could I embrace a religion that does not have the power to restrain you from committing such crimes?” Who stands condemned here? Do you understand where all this leads? We have no fear of God. We do not see God. We see only other people and concern ourselves with how to keep these things hidden from them. Once that is arranged, we think we are safe. Woe to us on the day of judgment unless we repent of all this in dust and ashes, as Holy Scripture says—unless we repent, confess, and bear fruits worthy of metanoia (repentance).

That is what John said to the Pharisees and scribes of his day. “Everywhere present and filling all things.” If a person truly sensed that God is everywhere present, he would also feel secure. He would not be afraid. He would not be afraid, because if I remain within the realm of grace, I will be guarded and helped. God will send angels, provided that I have a living relationship with the grace of the Holy Spirit. He will send angels to help me. “The angel of the Lord will encamp around those who fear Him.” But we do not see this. A person does not even see his own angel, nor does he realize that he has had an angel from the day of his Baptism.

He does not pray, and because he does not pray, he has never noticed in the service of Compline the prayer to the angel who guards his soul. If we possessed this fear of God, would we not remember that, while we are sinning, our angel is beside us and sees us? If I sin by myself, if I steal or commit forgery, if I do this or that—or if two people are involved in sins of the flesh—two angels are watching our unlawful deeds. Would we be in the wretched state we are in today? We have blotted God out, shut Him away, and often confined Him—we laypeople—to the sanctuary. At most, we permit God to come as far as the bishop’s throne and the chandelier. Beyond that, He is not to be discussed.

As though God were not there, as though He were confined somewhere. Yet He is everywhere present and fills all things. Have you ever said that beautiful prayer to your Guardian Angel? Do you remember how it goes? “Holy Angel, who stand beside my wretched soul and my afflicted life, do not forsake me, a sinner, nor depart from me because of my lack of self-control,” and so it continues with such beautiful words. A person then feels secure, knowing that he is under God’s grace, within God’s protection, and surrounded by God’s soldiers. What a great thing it is to be human! He has angels who guard him and angels who minister to him: “Ministering spirits sent forth to serve those who are to inherit salvation.” The human person is something wondrous. Yet because we have no fear of God...

...we do the things we do, persist in them, add sin upon sin, fail to cleanse what is already within us, and fail to struggle not to fall—or, when we do fall, to rise again. Such necessary reflections can arise when a person pays attention to the words he is saying. But if, out of habit, he merely recites a string or heap of words with no meaning for him, never allowing them to pass over his own life, examine him, and make him attentive, they bear no fruit. “Everywhere present and filling all things; Treasury of good things.” What does a person usually regard as good things? Material possessions. We have bread, oil, wine, money, meat, bodily pleasures, and friendship. That is what we call good.

Yet these are not the true good things. They are the goods of the flesh, and they will pass away with the flesh. Here the prayer speaks of the good things of the spirit: “the Treasury of good things.” It includes even those material goods that sustain this cage so the bird may live within it, that preserve the shell so the egg may remain inside. But above all it means the spiritual good things that flow from the Holy Spirit. And at the very summit, the greatest good is Holy Communion, the Body and Blood of Christ. If people only knew—or followed in the service book—the words used by the priest while we sing outside the sanctuary, “We praise You.”

The priest has said, “Your own, from Your own,” and we outside the sanctuary sing, “We praise You.” It is a deeply moving moment, and even the most indifferent people are affected by it to some degree. Then, within the sanctuary and with profound awe, the priest says to God the Father—for the offering is made to God the Father, while the Son is sacrificed and offered for the salvation of mankind—“Send down, O Lord, Your Holy Spirit upon us and upon these Gifts here presented,” the bread and the wine. Your Holy Spirit. Why? “And make this bread the precious Body of Your Christ.” Amen. “And that which is in this Cup the precious Blood of Your Christ.” Amen. “Changing them by Your Holy Spirit.” Amen, amen, amen.

“So that, for those who partake of them, they may be unto nepsis, the watchfulness of the soul, unto the forgiveness of sins, unto...” and the prayer continues. According to Basil the Great, through Holy Communion a person receives twenty-three good things, twenty-three virtues, twenty-three gifts. The greatest good among all these treasures is, above all, the Body and Blood of Christ. It is offered only to us Orthodox from Orthodox altars, and it is a fruit of the Holy Spirit. I, for example, cannot bring this about, nor can you do it simply by invoking the Holy Spirit. The Holy Spirit hears the celebrant who possesses Holy Orders, and then the elements are united with grace, the change takes place, and the miracle occurs.

The Holy Spirit, then, is the Treasury of good things. Knowledge, learning, science—all such good things also come from the Holy Spirit. Read the Wisdom of Sirach and the Wisdom of Solomon. You will find that such knowledge comes from God. Is someone an excellent physician? God illumined him; the Holy Spirit made him so. “The Lord created medicines from the earth, and a sensible man will not reject them.” We hear that a great inventor has discovered a treatment for cancer, and so forth. The Holy Spirit illumined him. “The Lord created medicines from the earth, and a sensible man will not reject them.” We must not take the credit ourselves and say that we accomplished these things. No. All these are fruits of the Holy Spirit. Beyond this, the Holy Spirit possesses other treasures, which Paul mentions in Galatians. Please open in your homes...

...Paul’s Epistle to the Galatians, chapter five, verse twenty-two and following, and you will see remarkable things there: “But the fruit of the Spirit is love, joy, goodness, kindness, gentleness, and self-control.” It is the fruit of the Spirit. The Spirit is like a tree bearing all these fruits. Where do we go looking for them? We are told to have love—but where shall we find it? Where is love sold? We are told to be at peace—but where shall we find peace? Peace comes from the Holy Spirit, the peace “which surpasses every nous,” every spiritual intellect. We need self-control over the tongue and the flesh. Where does it come from? It is a fruit of the Holy Spirit. The Holy Spirit, then, is the Treasury of good things. But if the Holy Spirit is to abide in a person and produce what are called the fruits of the Spirit, that person must be watchful and refrain from sin.

Sin drives the Holy Spirit away. Grace cannot be commanded. Grace is a queen; the Holy Spirit is King. He does not remain by force or obey our orders. You must cultivate purity, be watchful, and seek the Holy Spirit so that He may cleanse you and dwell within you again. The Holy Spirit Himself cleanses a person so that He may abide upon him. Therefore, if we do not rightly understand the words we say or what follows from the thing we ask for, we will neither truly ask for it nor understand it. The Treasury of good things is the grace of the Holy Spirit; it is the Holy Spirit Himself, the third Person of the Holy Trinity, the Treasury of good things and Giver of life.

The Giver of life. Bear in mind that when a priest blesses water, the water remains fresh; it does not begin to smell or spoil.

You know this; at least, I think you ought to know it. At home I have a seventy-five-year-old bottle of the blessing of water, and it is crystal clear. Just two or three years ago, Mr. Kokoris demolished his father-in-law’s house, which was a hundred and twenty or a hundred and thirty years old. In its corners—as he himself can testify—those devout parents of old had placed little bottles of blessed water. They had not slaughtered roosters and placed their blood there. When the house was excavated with bulldozers, he opened one of those bottles and drank it. It was a hundred and twenty years old. This is the work and divine uncreated energy of the Holy Spirit within the Orthodox Church, and nowhere else. Let all the cardinals of the Western church gather together and bless water; the water will begin to stink.

If you want to understand this, however harsh I may sound, when you find yourself in a papal church—if you come to Athens, for example, go behind the University. There is a Roman Catholic church named after Saint Dionysius the Areopagite. As soon as you enter, on your left there is a shell-shaped basin containing what they call blessed water, with which they sprinkle themselves as they come in. Take a little of this so-called blessed water of theirs and put it in a bottle. Provided they have not salted it to preserve it—make sure they have not added salt—it will begin to smell within a few days. From this you will understand that there is no grace in their church. Protestants can do the same, as can Freemasons, Jews, Quakers, and whatever other religious groups wish to do it. Nowhere else do these wondrous things occur—only in the Orthodox Church. And I told you the day before yesterday to test this for yourselves.

Take a flower from the Cross used on the Sunday of the Veneration of the Cross. Put a little water and flour in a bowl, knead them together, place the flower on top, and leave the bowl somewhere warm—not in the refrigerator. By the afternoon you will see it rise and become sourdough. Work it again, and it will overflow the bowl. Use it to bake prosphora, take them to the Church, and keep some of that leaven for your future offerings. Try it if you wish. Did you not receive some of the dried flower? The priest gave me a little, and I have kept it here between the pages. If I take it and put it in the mixture, this will happen. Let the whole world gather and try. Some say it happens because of the basil plant, claiming that it is a natural property of basil. Let it be clover, a violet, or a nettle. It is enough that it came from the Cross of the Lord, which the priest carried upon his head and brought out as a blessing for the people.

Do we need to go to Capernaum, my beloved? We do not need to travel two thousand years into the past to witness a miracle of Christ. He works miracles today within the Orthodox Church through the Holy Spirit. And this Comforter, He says, will remain with us always, until the end of the age. From this we understand that our faith is the true faith. For us, our faith has now become knowledge. If you ask me, “Panagopoulos, do you believe?” I will tell you, “I do not believe.” “Then are you an unbeliever?” Why do I not merely believe? Because I know. I have passed beyond belief into knowledge. I know; I hold God in my hands and see Him at work every day. The Holy Spirit, then, is the Giver of life. A little child comes spiritually dead, with the devil within him because of the Fall and ancestral sin. The Church receives him and gives him life through the Holy Spirit, commanding all the demons to depart from within...

...the water, from the oil, and from his heart. Have you ever listened to the catechesis and the prayers of Baptism? Have you ever had the opportunity? The priest wages war to drive the devil out from within the child, and he casts him out through the grace of the Holy Spirit. “The seal of the gift of the Holy Spirit. The seal of the gift of the Holy Spirit.” The Holy Spirit does all these things and preserves them. But because of his sins, a person may live outside this experience, this grace, and this power, for grace does not remain where there is filth. Flies seek filth as a place to settle. The grace of the Holy Spirit seeks purity. In proportion to the purity we preserve in our souls, we possess the spiritual fragrance of the grace of the Holy Spirit, and we see and understand things differently.

We interpret life differently. We need the Holy Spirit always to remain beside us and speak to us. You know of the meeting between Saint Ephrem and Basil the Great. Once Saint Ephrem had heard of Basil the Great and went to the Church to meet him. He entered and sat in a corner, a humble little monk. From within the sanctuary, Saint Basil sent the deacon, saying, “Go and tell that monk over there to come into the sanctuary.” The deacon went to him and said, “The bishop told you to come inside.” “Me?” he replied. “He did not send you to me. You have made a mistake. Go back. He does not know me—who am I?” Saint Basil summoned him again: “Go and ask him, ‘Is your name not Ephrem?’ Tell him to come inside.” So Ephrem entered. Later, when Saint Basil came out to speak...

...Saint Ephrem, being pure, saw a dove upon Basil the Great’s shoulder, speaking into his ear. It continued speaking to him. Later, when the two saints met and Basil the Great prayed that Ephrem might be granted the Greek language—for Ephrem spoke Syriac—Ephrem was filled with wonder and said, “Now I understand that the little dove which stood there and spoke to you while you preached was responsible for everything. It revealed to you that my name was Ephrem, and it enabled us to speak the same language,” and so forth. This little bird is the one through whom these things were done. Do you know why the Holy Spirit was symbolized by a dove? Because of the dove’s purity and innocence. When a dove loses its mate, it does not mate with another. It remains pure. That is why the Lord says, “Be wise as serpents and innocent as doves.”

He used this bird to symbolize the grace and purity of the Holy Spirit. And He showed respect for this bird—a point for those who tell us to throw the icons out of our homes, claiming that such things are not permitted. When our Christ went into the Temple and overturned the tables of those who were trading there, when He came to those who had doves in cages, He told them, “Take these things away and go.” Read the second chapter of John. In those doves, those birds, He showed respect for the image of the Holy Spirit. There is nothing in our faith that is not as it should be. The grace of the Holy Spirit is the Treasury of blessings and the Giver of life. Once we acknowledge all this about Him, we say, “Come and dwell within us.” Not, “Come and pay us a visit,” but, “Come and dwell within us”—come and remain.

Pitch Your tent beside us, so that You may illumine us and come to our aid in time. “Come and dwell within us, and cleanse us from every stain”—not only from the obvious, serious stains, but from every stain. Think of a bride whose train is held by forty people as she walks in white, even though some brides would not be worthy to wear even black. In any case, the white garment is a symbol of chastity and virginity. If it had a large black mark and was filthy, we would say, “Where is she going like that? Where are they taking this bride in such a dirty dress?” But even if, let us suppose, there were no such mark, only a few small spots here and there, should she not still have that wedding dress cleaned? In precisely the same way, Christ desires that a person

should have neither spot nor wrinkle. We imagine that only grave sins can drag a person down. But if you load your boat with sand, it will still sink. You do not have to load it with boulders. Load it with sand, and it will sink just the same. We must pay attention to the smallest details. “From every stain.” And we must ask the grace of the Holy Spirit to bring to our remembrance even the details of our life, so that all these things may be removed and the garment may be cleansed and made perfectly white. For woe to those who can only say, “And I have no garment in which to enter.” That is the matter. Why do you have no garment?

The garment is given to us freely. Why does a person refuse to have it washed clean? “The blood of Jesus Christ cleanses us from every sin.” Why does he refuse? Because he does not struggle, because he does not practice metanoia—repentance—because he does not stop sinning and thus allow grace to visit him, cleanse what remains, and bring the rest to his remembrance. By himself, a person can do nothing. He can care for his body and preserve some outward freshness, washing it with various cleansers and using colognes and creams to maintain its outward appearance. But inwardly, this work is done by the grace of the Holy Spirit. It is not done with partiality, as though God showed favoritism toward one person simply because He happened to prefer him. No. The person himself must establish the conditions of humility and purity, and

the Holy Spirit will overshadow him, cleanse him, guide him, and bring things to his remembrance. All these things are accomplished by the grace of the Spirit of God. This is why we pray and say, “Come and dwell within us, and cleanse us from every stain, and save our souls, O Good One.” Apart from the workings of the grace of the Holy Spirit, beloved, there is no salvation. I do not know what we may have said or understood until today. But now that we have heard these few things, I would like us to adopt a different attitude and put them into practice in our own lives, so that they may bear good fruit.

For, as I told you, time does not permit me to speak about other prayers. So tonight, as a final prayer and a word of farewell, I have shown you the meaning of these few words concerning the Holy Spirit. I pray that He may remain over us—not only over us, but over the whole world—and cleanse us, so that the blood of Christ, which was shed for the whole world and for us, may not have been shed in vain.

Είμαστε μαζί τις άλλες βραδιές. Θα ενθυμείσθε ότι θίξαμε ορισμένα θέματα που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τον άνθρωπο, κατά κάποιον τρόπο, να προσέχει στο θέμα της πίστεώς του και γενικά της ζωής του, της χριστιανικής. Μιλήσαμε, αν ενθυμείσθε, περί προσευχής. Μιλήσαμε περί νηστείας· βασικά θέματα αυτά. Επιμείναμε στο θέμα της αμαρτίας, του τρόπου της τακτοποιήσεως της αμαρτίας. Παρουσιάσαμε την ανάγκη της Εκκλησίας και του κλήρου. Ευχαριστώ.

Χρησιμοποιήσεως κατ’ εξοχήν του μυστηρίου της μετανοίας και εξομολογήσεως. Μιλήσαμε για την ανάγκη του εκκλησιασμού, για την ανάγκη της πυκνότητος της Θείας Κοινωνίας. Μιλήσαμε για τον Τίμιο Σταυρό, παρεμπιπτόντως μιλήσαμε για ελεημοσύνη. Μιλήσαμε για συγχωρητικότητα, για ανεξικακία. Όλα αυτά τα θέματα, τα οποία συνεζητήθησαν περίπου δέκα μέρες εδώ μαζί σας, είναι αναγκαία, χρειάζονται στον άνθρωπο. Είμεθα επιλήσμονες, δεν προσέχουμε και νομίζουμε ότι είναι κάποια θεωρία ο χριστιανισμός, και να ανάψουν ένα κερί, αυτό είναι όλο. Πόσο είναι ζωή!

Μάλιστα τολμώ να πω σκληρή ζωή, επίπονη ζωή, ζωή με προσοχή, με πάθος, αν θέλει ο άνθρωπος πραγματικά να ωφεληθεί, διότι μια φορά, όπως είπαμε, περνάει από τον κόσμο αυτό. Δεν πρόκειται, δεν έχει πλέον περιθώριο να ξαναπεράσει, να διορθώσει ό,τι δεν πρόσεξε να διορθώσει και να φτιάξει όταν πέρασε από εδώ. Απόψε το βράδυ, όπως ξέρετε, είναι και η τελευταία βραδιά που είμαστε μαζί και θα ήθελα, όχι ότι δεν υπάρχουν θέματα που μπορεί ο άνθρωπος να μιλήσει και να ωφελήσει, ήθελα απόψε να σας απασχολήσω κατά κάποιον άλλον τρόπο, που θα μπορούσα να σας δώσω έναν μπούσουλα, όπως είπα, να προσέχετε ορισμένα ακόμη πράγματα στην Εκκλησία.

Προσευχές, επί παραδείγματι, της Εκκλησίας έχουν περιεχόμενο. Οδηγούν τον άνθρωπο, υπενθυμίζουν στον άνθρωπο και, αν ο άνθρωπος ήθελε όχι απλώς να τις πει, αλλά να τις προσέξει και να τις πράξει, είχε να ωφεληθεί 100%. Υπάρχουν πολλές προσευχές στην Εκκλησία μας, τροπάρια, δογματικά, ηθικά, ευαγγελικά. Υπάρχουν εδώ τρεις βασικές, τις οποίες σχεδόν τις ξέρουμε όλοι σαν λόγια. Είναι το Πιστεύω, παραδείγματι, είναι το Πάτερ ημών, είναι το Βασιλεύ Ουράνιε. Το Πιστεύω έχει ολόκληρο το δόγμα μέσα.

Το Πάτερ ημών επίσης συμβουλεύει τον άνθρωπο πώς πρέπει να σκέπτεται και αν πράγματι έχει Πατέρα στον ουρανό. Εμείς με λόγια λέγουμε ότι έχουμε Πατέρα στον Ουρανό. Αλλά αν φωνάξει από πάνω και πει «Από πού με έχετε Πατέρα;», θα καταπιούμε τη γλώσσα μας, γιατί δεν ξέρουμε ούτε καν να απαντήσουμε. Και υπάρχει και μια τρίτη άλλη προσευχή, βασική πάλι, και αυτή που είναι το Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε και λοιπά. Αν ήθελα να καταπιαστώ με το Πιστεύω, εγώ θα πρέπει να κάνω δώδεκα ομιλίες το λιγότερο για να ερμηνεύσω το Πιστεύω, τα δώδεκα άρθρα του. Πιστεύω σε ένα Θεό, πιστεύω σε ένα Ιησού Χριστό, πιστεύω στο Πνεύμα το Άγιο, στο Βάπτισμα, στην Αειπάρθενο, στην Ανάσταση, σε χίλια δυο πράγματα. Το λιγότερο πρέπει να γίνουν δώδεκα ομιλίες σειρές. Δεν είναι δυνατόν, λοιπόν, να το θίξουμε.

Πρόκειται να πω δυο λόγια για το Πάτερ ημών· πρέπει να κάνω το λιγότερο τέσσερις ομιλίες σειρές, να ερμηνεύσω το Πάτερ ημών, να δώσω τι περίπου ήθελε να διδάξει ο Χριστός και τι διδάσκει ο Χριστός, και τι πρέπει να καταλαβαίνουμε εμείς όταν λέμε το Πάτερ ημών. Ούτε αυτός ο χρόνος μας είναι, δεν μας προσφέρεται ο χρόνος αυτός. Θα ήθελα, λοιπόν, να σταθώ απόψε βράδυ στο τρίτο μέρος, στη μικρότερη την προσευχή, σε αυτή η οποία λέγει «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε» και λοιπά. Αυτή πρέπει να γίνει κανονικά δύο ομιλίες. Αλλά θα τη συντομεύσουμε, να δώσουμε μια έτσι όσφρηση, δηλαδή μια μυρωδιά, για να προσέχουμε τα λόγια τα οποία ακούμε στην Εκκλησία και να φροντίζουμε να συμμορφώνουμε τη ζωή μας σύμφωνα με εκείνα τα οποία λέμε. Να μη στέκονται λόγια μόνο,

να γίνεται και πράξη. Είναι, λοιπόν, σε σχέση με τις άλλες ομιλίες που κάναμε, είναι και αυτή μια ομιλία, αλλά με έναν άλλον τρόπο. Είναι, σαν να λέγαμε, και δογματικός ο τρόπος και ηθικός ο τρόπος. Ξέρετε, για να αρχίσει ένας άνθρωπος την προσευχή, πρέπει να κάνει μια προσευχή προ της προσευχής. Εάν δεν προσευχηθεί ο άνθρωπος πρώτα, αυτός δεν μπορεί να προσευχηθεί κανονικά. Μόνος του ο άνθρωπος δεν μπορεί να προσευχηθεί. Πρέπει να έχει κάποιον συμπαραστάτη. Αν μελετάτε, θα πρέπει να έχετε βρει στο όγδοο κεφάλαιο προς Ρωμαίους ότι λέγει ο Παύλος ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι εκείνο το οποίο εντυγχάνει υπέρ ημών. Στέκεται δίπλα μας την ώρα που εμείς...

προσευχόμεθα, λέμε δυο λόγια και εκείνο είναι που παίρνει την προσευχή και την πηγαίνει στον Θεό, με τα λόγια τα δικά του, με το στόμα το δικό του, με τον τρόπο το δικό του, και του μιλάει για μας. Αυτό εντυγχάνει υπέρ ημών. Ο άνθρωπος ο οποίος δεν έχει βοηθό τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου δεν μπορεί να προσευχηθεί. Τα λόγια του δεν περνάνε επάνω από τον πολυέλαιο, τα λόγια του δεν περνάνε επάνω από την οροφή, θέλει και ας κάνει.

Απαραιτήτως πρέπει να έχει μαζί του τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου. Αυτή η μικρή προσευχή, το «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε» και λοιπά, δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, σε όλες τις ακολουθίες σχεδόν προβάλλεται, από εκεί ξεκινάει. Σαν θα πει «Ευλογητός» και λοιπά, «Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού», «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε». Δηλαδή, έλα! Έλα!

Θα προσευχηθούμε, κι άμα εσένα δεν σε έχουμε, τι θα προσευχηθούμε εμείς, τι θα πούμε εμείς; Επίσης ο κόσμος, ο πολύς, δεν ξέρει ότι είναι μια προσευχή όχι στον Θεό, όχι στον Χριστό, αλλά είναι ξεχωριστή στο Πνεύμα το Άγιο. Όλα τα οποία λέγονται μέσα έχουν σχέση με το Πνεύμα το Άγιο και είναι προσευχή στο τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, στο Πνεύμα το Άγιο. Πρέπει, λοιπόν, ο άνθρωπος να ξέρει ότι, όταν λέω «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε», μιλώ στο Πνεύμα το Άγιο, δεν μιλώ στον Χριστό, δεν μιλώ στον Θεό Πατέρα, όπως μιλώ στο Πάτερ ημών, «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Έχει όμως μέσα, εκτός από τα δογματικά που πρέπει ο άνθρωπος να ξέρει, διότι όταν χωλαίνει στο δόγμα,

δεν υπάρχει σωτηρία. Δεν είναι εύκολο να πεις ότι ο Χριστός δεν είναι Θεός, δεν είναι εύκολο να πεις ότι το Πνεύμα το Άγιο δεν είναι Θεός, δεν είναι εύκολο να πεις, χωρίς να κολαστείς, ότι η Παναγία δεν είναι Αειπάρθενος, δεν είναι εύκολο να πεις ότι δεν υπάρχει Ανάσταση, ότι δεν υπάρχει το υπερπέραν του τάφου. Αυτά έχουν ίσον, άμα τα αρνηθείς, κόλαση. Τώρα, κάνεις ένα λάθος, να πεις ένα ψέμα, το να φωνάξεις, να οργιστείς και λοιπά, όλα αυτά οικονομούνται, αλλά το δόγμα δεν οικονομείται. Και σ’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να είναι προσεκτικός στα λόγια του, απάνω στα θέματα αυτά που η Εκκλησία έχει δογματίσει και έχει χυθεί πολύ αίμα και έχουν γίνει σύνοδοι και λοιπά, διότι δεν υπάρχει σωτηρία. Δεύτερα, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει τον βίο του Αγίου Παϊσίου του Μεγάλου. Αν έχετε διαβάσει τον βίο του, θα δείτε εκεί πέρα μέσα.

Κάποτε ένα καλογέρι του κατέβηκε στην πόλη να πουλήσει ένα εργόχειρο. Και στον δρόμο που πήγαινε, ένας Εβραίος πλησίασε τον καλόγερο και άρχισε να του μιλάει και να του λέει ότι ο Χριστός δεν είναι Θεός, ήταν απλώς ένας υιός μιας παρθένου. Ο καλόγερος δεν ήξερε πολλά πράγματα από το Ευαγγέλιο και, για να αποφύγει τη συζήτηση, έπειτα είπε σε μια στροφή «Καλά, μπορεί να είναι έτσι», για να τον βάλει στην άκρη τον Εβραίο, ο οποίος τον είχε σφίξει να παραδεχτεί ότι ο Χριστός δεν είναι Θεός. Πήγε κάτω, πούλησε το εργόχειρο και επέστρεψε το βράδυ στο μοναστήρι. Είθισται, όταν γυρίζει ο μοναχός,

πάει να βάλει μετάνοια στον ηγούμενο, να του πει ότι ήρθα, αν είχε κανέναν πειρασμό, αν είχε κάποια δυσκολία, να πει. Ο ηγούμενος όμως είχε δώσει εντολή: «Δεν θα μπει μέσα, δεν πρόκειται να τον δεχθώ αυτόν». Και είπε εκεί ο άλλος που βρισκόταν ότι δεν πρόκειται να σας δεχτεί, έτσι μας είπε. Γιατί κατάλαβε αυτός τώρα ότι, για να μη με δέχεται, κάτι έκαμα, και εξετάζει τώρα τον εαυτό του να βρει τι έκαμε, αλλά οι έρευνες δεν έδειχναν τίποτα. Κάθισε απ’ έξω και έκλαιγε. Τον λυπηθήκανε οι άλλοι, μεσολάβησαν στον Άγιο: «Δεχτείτε τον, πείτε του, εν πάση περιπτώσει, σε τι φταίει και να κάνει τον κανόνα του, εάν μετανοήσει». Ενέδωσε αυτός και του επέτρεψε να μπει μέσα. Μόλις μπήκε μέσα, του λέγει: «Ώστε μπορεί να είναι κι έτσι, ε;»

Δεν ξέρει τίποτα, ούτε θυμάται τίποτα, ούτε υπολόγισε τίποτα. «Δεν σας καταλαβαίνω». «Ώστε μπορεί να είναι και έτσι, ε;» Τίποτα. «Όταν πήγαινες το πρωί», του λέει, «με τον Εβραίο κάτω, που σου έλεγε ότι ο Χριστός δεν είναι Θεός, τι του είπες για να τον απαλλαχθείς; Ότι μπορεί να είναι έτσι, ε;» Το στόμα του έχασε τη χάρη τη δικιά του, το Πνεύμα το Άγιο, και αυτό θεωρήθηκε άρνηση, και ξανά τον εμύρωσε, ξανά τον εμύρωσε και διάβασε και αγιασμό και τον εράντισε, και έπειτα τον δέχτηκε ξανά στην ομήγυρή του. Πολύ σοβαρό θέμα είναι το θέμα του δόγματος που έχουν θεσπίσει οι συνοδικοί Πατέρες, η Εκκλησία. Εμείς έχουμε υποχρέωση να το γνωρίζουμε και ούτως να το γνωρίζει.

Λοιπόν, «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε». Δεν μιλούμε σε κάνα παιδάκι μου, σε καμιά κόρη, σε κάνα μορφωμένον και λοιπά. Τον λέμε βασιλιά, πρέπει να είναι Θεός. Ουράνιος βασιλιάς, «Βασιλεύ Ουράνιε», όχι επί γης. Δεν μιλούμε σε κάνα βασιλιά θνητό εδώ. Αποτείνόμεθα σε βασιλέα ουράνιον, που είναι στον ουρανό, και στον ουρανό υπάρχει Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Κατά συνέπεια, είναι Θεός αυτός. Βασιλιάς στον ουρανό είναι Θεός. Βασιλιάδες δεν πάνε στον ουρανό. Και αυτός στον οποίον αποτείνόμεθα εμείς είναι το Πνεύμα το Άγιο, το τρίτο πρόσωπο. Υπάρχει Άγιος ο Θεός, ο Πατήρ, Άγιος Ισχυρός, δι’ οὗ τα πάντα εγένετο, ο Υιός, Άγιος Αθάνατος,

το Πνεύμα το Άγιο, που διατηρεί, που συντηρεί τα πάντα. Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που έχει τη ζωή στον κόσμο, που έχει τη ζωή στη φύση, που έχει τη ζωή στα ύδατα. Γενικά, το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που ζωοποιεί. Παρότι είναι τρία πρόσωπα, όμως είναι μία η Θεότης. Γι’ αυτό, παρότι λέμε «Άγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός, Άγιος Αθάνατος, ελέησον ημάς», όχι «ελεήστε ημάς», «ελέησον ημάς», μία Τριάς, μία δύναμις, μία ουσία, τρεις φορές. «Βασιλεύ», λοιπόν, «Ουράνιε, Παράκλητε». Τι πάει να πει Παράκλητος; Παρηγορητής. Αν το Πνεύμα το Άγιο δεν υπάρχει, ποιος θα μας καθαρίσει τις αμαρτίες; Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που καθαρίζει τις αμαρτίες.

Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που αγιάζει το νερό και βαπτιζόμεθα και καθαριζόμεθα από οφειλήματα, αν είμαστε μεγάλοι, και από προπατορικό αμάρτημα. Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που αγιάζει τον άρτο και τον οίνο, που δίδεται εις άφεσιν των αμαρτιών και ζωήν την αιώνιον. Το Πνεύμα το Άγιο αγιάζει το ύδωρ και έχουμε τον αγιασμό και φυγαδεύονται τα δαιμόνια, πάμε σπίτι και εκδιώκουμε έξω τον Σατανά. Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που αγιάζει το έλαιο κατά το ευχέλαιο και μας θεραπεύει από τις ασθένειες. Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο που μας παρηγορεί. Και θέλω να ξέρετε ότι είναι δεύτερος Παράκλητος. Πρώτος Παράκλητος είναι ο Χριστός, Θεός. Υπάρχουν δύο Παράκλητοι. Δεν είναι μόνο το Πνεύμα το Άγιο, είναι ο Χριστός πρώτα και πια το Πνεύμα το Άγιο. «Θα σας στείλω άλλον Παράκλητον», είπε ο Χριστός. «Συμφέρει να φύγω, γιατί θα σας στείλω άλλον Παράκλητον που θα μένει πάντοτε μεθ’ υμών».

Ρωτούν ορισμένοι που διαβάζουν, μα δεν έχουν προσέξει, πού αναφέρεται ότι ο Χριστός είναι Παράκλητος. Το λέγει ο Ιωάννης στην επιστολή του, εκεί που λέγει: «Τεκνία μου, παιδάκια μου, σας παρακαλώ να μην αμαρτήσετε. Εάν όμως τις αμάρτη, για τον α ή β λόγο, έχουμε Παράκλητον προς τον Πατέρα, Ιησούν Χριστόν δίκαιον». Και θα διαβάσει την πρώτη καθολική επιστολή του Ιωάννη και θα το βρει εκεί ότι είναι Παράκλητος αυτός, διότι ο Χριστός μάς τακτοποιεί τις αμαρτίες μας και μας λυτρώνει. Εμείς χρεώνουμε και αυτός πληρώνει. Και δεν είναι μόνο για τις αμαρτίες τις δικές μας, λέγει ο Ιωάννης, αλλά για τις αμαρτίες όλου του κόσμου. Ναι, λοιπόν, δύο Παράκλητοι. Όταν λέμε «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε», ομιλούμε στον δεύτερον Παράκλητον. Ο πρώτος είναι ο Χριστός, Παράκλητος.

«Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας». Δηλαδή, υπάρχει και πνεύμα πονηρίας, υπάρχει και πνεύμα ψευτιάς, υπάρχει και πνεύμα κομπίνας. Εδώ είναι το Πνεύμα της αληθείας. Δεν χωράει ψέμα εδώ. Ο Σατανάς είναι το άλλο πνεύμα, είναι το πνεύμα της πονηρίας εκείνο, δεν είναι της αληθείας. Ό,τι διδάσκει το Πνεύμα το Άγιο θα αντιστρέφει το πνεύμα της πονηρίας. Όπως λέγει «Άγγελος πρωτοστάτης ουρανόθεν επέμφθη», για να πει ότι δεν είναι ο αποστάτης, ο Σατανάς, ο Βεελζεβούλ, που ξεγέλασε την Εύα. Και «ουρανόθεν επέμφθη», δεν είναι από τη γη που ήταν ο άλλος, για να κάνει τη διαστολή.

Αυτό και εδώ λέγει: «Το Πνεύμα της αληθείας», όχι του ψεύδους, όχι της πονηρίας. «Ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών». Πανταχού παρών και τα πάντα πληρών. Εάν το Πνεύμα το Άγιο δεν είναι Θεός, δεν έπρεπε να είναι πανταχού παρόν. Η απανταχού παρουσία είναι ιδιότης μόνον της Τρισυποστάτου Θεότητος. Μόνον ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον είναι πανταχού παρόντες. Ούτε η Παναγία, ούτε οι άγγελοι, ούτε οι Άγιοι είναι πανταχού παρόντες. Είναι εν τόπω και χρόνω. Κάθε στιγμή είναι εδώ, δεν

είναι εκεί. Και κάθε στιγμή είναι εκεί, δεν είναι εδώ. Μόνον ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο είναι πανταχού παρόντες. Γι’ αυτό, για να είναι πανταχού παρόν, άρα είναι Θεός. Δεν είναι η πνοή του Θεού, δεν είναι η ενέργεια του Θεού, που μας λένε οι Ιεχωβίτες ψευταράδες. Είναι Θεός. Και αν δεν ήταν Θεός και να είναι πανταχού παρόν, όπου υπήρχε θα υπήρχε ζωή και όπου δεν υπήρχε, δεν θα υπήρχε ζωή. Θα βλέπαμε ότι οι φύσεις, ότι οι άνθρωποι, ότι τα ζώα, ότι τα φυτά θα ήσαν νεκρά, ελλείψει του Πνεύματος Αγίου. Πώς λέγεται το Πνεύμα το Άγιον; Άγιος Αθάνατος. Τι πάει να πει; Αθανατοποιεί, ζωοποιεί, διατηρεί τη ζωή. Αθάνατος. Το διδάσκει εδώ.

Να μη σας δημιουργώ πρόβλημα με αυτό που σας είπα, ότι δεν είναι πανταχού παρόντες οι άλλοι, άγγελοι, Άγιοι, αυτή η Θεοτόκος ακόμα, και να σκανδαλίζεστε και να σας δημιουργούνται μέσα σας ερωτηματικά. Πώς, σε διάφορες περιπτώσεις, αν η Παναγία μας δεν είναι πανταχού παρούσα ή ο Άγιος Νικόλαος ή ο Άγιος Γεώργιος, ταυτοχρόνως τόσος κόσμος τους παρακαλεί και απαντούν; Τρέχουνε στην εορτή και φωνάζουν «Παναγία μου» και τους ακούει όλους και θα θαυματουργήσει σε όλα τα μέρη. Πώς γίνεται αυτό το πράγμα; Αυτό είναι λελυμένο πιο πίσω. Το έχει λύσει μάλιστα ο Μέγας Αθανάσιος. Του έχει τεθεί ερώτημα. «Πώς είναι δυνατόν», λέγει, «εάν η Παναγία δεν έχει αυτές τις ιδιότητες, κάθε στιγμή τη φωνάζει ο α ή β, ο άλλος εκεί, ο άλλος εκεί, να βρίσκεται σε όλα τα μέρη;» Δεν βρίσκεται, λέγει.

Σε ένα μέρος βρίσκεται, σε άλλο στέλνεται άγγελος και παίζει τον ρόλο της Παναγίας εκεί, και παίζει τον ρόλο του Άη Νικόλα πιο κάτω και παίζει τον ρόλο του Άη Θανάση πιο κάτω. Στέλνεται άγγελος από τον Χριστό και αντικαθιστά και παίζει τον ρόλο και κάνει το θαύμα, εφόσον είναι ανάγκη. Το θαύμα δεν το κάνει η Παναγία, το κάνει ο Χριστός διά της Παναγίας. Δεν το κάνει ο Άγιος Σπυρίδωνας, το κάνει ο Χριστός διά του Αγίου Σπυρίδωνος. Δεν το κάνει ο Άγιος Νεκτάριος, το κάνει ο Χριστός διά του Αγίου Νεκταρίου. Αν δεν υπογράψει ο Χριστός, δεν γίνεται τίποτα. Το λέμε εμείς στα τροπάρια αυτά, αλλά δεν προσέχουμε, είμαστε απρόσεκτοι, να μην πω τίποτα άλλο. Για πείτε το τροπάριο του Αγίου Σπυρίδωνος τι λέγει, ένα παράδειγμα. Πώς αρχίζει; «Της Συνόδου της πρώτης ανεδείχθης υπέρμαχος».

«Θαυματουργός, Θεοφόρε Σπυρίδων, Πατήρ ημών· διό νεκρά συ εν τάφω προσφωνείς και όφιν εις χρυσούν μετέβαλες και εν τω μέλπειν τας αγίας σου ευχάς, Αγγέλους έσχες συλλειτουργούντάς σοι, Ιερότατε». Εδώ είναι η ιστορία. Και συνεχίζει: «Δόξα τω σε δοξάσαντι, δόξα τω σε στεφανώσαντι». Σε ποιος είναι αυτός; Χριστός. «Δόξα τω ενεργούντι διά σου πάσιν ιάματα». Το λέμε, αλλά το καταλαβαίνουμε; Η απανταχού, λοιπόν, παρουσία του Πνεύματος του Αγίου μάς υπενθυμίζει και μας διδάσκει ότι είναι Θεός, διότι μόνο αυτή είναι μια ιδιότητα της Τρισυποστάτου Θεότητος. Όλοι οι Άγιοι και Άγγελοι είναι εν τόπω και χρόνω. Δι’ αυτού, λοιπόν, του τρόπου είναι πανταχού παρόντες. Τώρα, εκτός του δογματικού αυτού μέρους,

μπορούμε να έχουμε μια ορθή γνώμη γύρω από την υπόθεση του Παρακλήτου, του Πνεύματος του Αγίου, ότι είναι Θεός. Με αυτά τα λόγια που λέγει, αν εμείς που προσευχόμεθα το προσέχαμε, πολλά πράγματα άσχημα δεν θα τα κάναμε. Γιατί όταν λέγει «Ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών», αμέσως τον άνθρωπο τον φοβίζει. Δηλαδή, όσο και να κρυφτώ, όσο και να θελήσω να σκεπαστώ, όσο και να θελήσω να αποφύγω ορισμένα μάτια, δεν θα μπορέσω. Ενεργώ μπροστά στον Θεό, με βλέπει, είμαι γυμνός και τετραχηλισμένος. Πώς σκέπτομαι, τι λέγω, πώς πρόκειται να κινηθώ; Πού κρύφτηκα, τι απέφυγα; Τα πάντα είναι γυμνά.

Αν ο άνθρωπος, λέγω, είχε αυτή την αίσθηση ότι ο Θεός τον βλέπει, υπάρχει ένα μάτι από πάνω που τον βλέπει, δεν θα αμάρτανε. Στις παλιές εκκλησίες, και πάνω από το τέμπλο, ζωγράφιζαν τρία πράγματα: ένα μάτι, ένα αυτί και μια πένα. Σαν να θύμιζαν στον άνθρωπο ότι υπάρχει κάποιος που πάντα τα βλέπει, που πάντα τα ακούει και πάντα τα γράφει. Και αυτός είναι ο Θεός. Και σήμερα σε πολλές εκκλησίες υπάρχει μόνο ένα μάτι απάνω, ένας οφθαλμός που τα πάνθ’ ορά, που βλέπει τα πάντα. Αν, λοιπόν, ο άνθρωπος εσκέπτετο ότι αυτή τη στιγμή

αμαρτάνει ή που πρόκειται να αμαρτήσει, ότι τον βλέπει ο Θεός, ότι τον βλέπει το Πνεύμα το Άγιο, πιθανόν να μην αμάρτανε. Γιατί, ξέρετε, παίρνουμε όλα τα μέτρα να εξασφαλίσουμε να μη μας βλέπουν τα μάτια, να μη μας ακούσουν, να μη μας αντιληφθούν, και πολλές φορές το επιτυγχάνουμε αυτό.

Κρυφτούμε και από τον σύζυγο, όσον έχουμε και τον φίλο, να κρυφτούμε από τη σύζυγο, όσον έχουμε τη φιλενάδα, να κλέψουμε και να μη μας πιάσει η αστυνομία και η εφορία και ο εισαγγελέας, να κατηγορήσουμε, ζόρια, δεν ξέρω τι να κάνουμε, και είμεθα ασφαλείς, ότι είμαστε. Όμως υπάρχει η τρίτη πλευρά του πράγματος, που είναι γραμμένα και...

Αν λοιπόν ο άνθρωπος πρόσεχε τι λέγει στη μικρή αυτή προσευχή, «Ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών», θα μαζευότανε, θα πρόσεχε, δεν το έκανε.

Ενώπιον των άλλων δεν αμαρτάνεις, αμαρτάνεις κρυφά, δήθεν δεν σε βλέπουν άνθρωποι. Αδιαφορείς, διότι είσαι αθεόφοβος, δεν φοβείσαι τον Θεό, δεν σέβεσαι τον Θεό, δεν λογαριάζεις τον Θεό, αμαρτάνεις ενώπιον του Θεού. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Ο Ιερός Χρυσόστομος όμως λέγει ότι, εάν ο άνθρωπος έβλεπε τον Θεό γύρω του καθημερινώς και ανά πάσα στιγμή, ή δεν θα αμάρτανε καθόλου ή θα αμάρτανε λίγο. Δεν θα αμάρτανε τόσο ασύστολα όπως αμαρτάνει σήμερα. Υπάρχει μάλιστα, δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει ποτέ τον Εφραίμ τον Σύρο. Κατέβηκε κάποτε ο Εφραίμ αυτός, ο μεγάλος Άγιος της ερήμου, στην Αλεξάνδρεια, λέγεται, και μια εταίρα εκεί, μια διεφθαρμένη, μια πόρνη...

ήταν σε θέση να τον παρασύρει σε αμαρτία, αυτόν που τον είχαν περί πολλού. Και το επεχείρησε. Και τον πολιορκούσε τον γέροντα τις ημέρες που ήταν κάτω από κοντά. Κάθε μέρα να βρει τη στιγμή να μπορέσει να τον δελεάσει και να τον παρασύρει. Αυτός αντελήφθη αμέσως τις προθέσεις της κυρίας αυτής και, σε μια στιγμή, ένα απόγευμα, βραδάκι, εκεί στην αγορά, εγύρισε και της χαμογέλασε και της είπε: «Σε εννοώ και με συγχωρείς που σε κούρασα δύο μέρες να με παρακολουθείς, αλλά δεν έχω ευχέρεια. Εάν θα θέλεις, αύριο στις 10 η ώρα, επί παραδείγματι, να συναντηθούμε κάπου εδώ και συμφωνώ μαζί σου». Χάρηκε αυτή, το έδεσε στο μαντίλι, το κράτησε ότι τον έβαλα στο χέρι.

Θα ιδεί τι θα γίνει. Και πράγματι έγινε αυτό το ραντεβού και, όταν συναντήθηκαν στην αγορά, περιπάτησαν να πάνε σε ένα κατάλληλο μέρος. Όταν φτάσαν στην πλατεία εκεί μέσα της Αλεξανδρείας, περπάτησε προς τον καναπέ, όπως τα λέγαμε στις πλατείες εκεί, ο γέροντας, έβγαλε το ράσο του και το πέταξε κάτω και της λέει: «Έλα εδώ, δεν ντρέπεσαι;» «Ο κόσμος μας βλέπει. Εγώ», λέει, «ντρέπομαι». «Εσύ δεν ντρέπεσαι; Συ φοβάσαι τον κόσμο να μη σε δει, εγώ φοβάμαι τον Θεό να με δει». Αυτό ήταν αρκετό να τη βοηθήσει να καταλάβει ότι υπάρχει κάποιος άλλος ο οποίος μας βλέπει. Αν έχεις την τόλμη, λοιπόν, να αμαρτάνεις ενώπιον του Θεού, να αμαρτήσεις και ενώπιον του κόσμου. Κρύβεσαι όμως από τον κόσμο.

Γράφεις στα παπούτσια σου τον Θεό. «Βασιλεύ Ουράνιε, πανταχού παρών...» Και προσέξτε, καταλάβατε πού πηγαίνει αυτό το πράγμα που σας λέγω εγώ. Επάνω σε αυτόν τον τόνο που σας μιλώ, είχε λάβει χώρα προ ετών ένα σοβαρό θέμα στην Αθήνα. Ήτο μία ερωτευμένη που κατόρθωσε, έπειτα από πολύ καιρό, να έρθει σε γάμο με τον φίλο της. Εθυσιάστη πραγματικά αυτή, διότι τον αγαπούσε. Όταν εν τέλει πραγματοποιήθη ο γάμος και πήγανε στο δικό τους το διαμέρισμα, κάλεσαν έναν φίλο, κοινό φίλο, που γνώριζε τις σχέσεις γρηγορότερα μεταξύ των.

Του κάνουν το πρώτο τραπέζι στο σπίτι τους, το καινούργιο, έγγαμοι πλέον. Και η κυρία εθεώρησε καλό να κλείσει και ένα ραντεβού με τον φίλο. Και έκλεισε ραντεβού με τον φίλο. Και την ημέρα που είχε κλείσει ραντεβού με τον φίλο, είπε στον σύζυγο: «Εάν το απόγευμα έρθεις από τη δουλειά και δεν είμαι εδώ, μην ανησυχήσεις, θα έχω πάει για το δόντι μου». Την πονούσε το δόντι, βλέπετε. Ποιος άνθρωπος μπορούσε να φανταστεί μια γυναίκα, μετά τα δέκα χρόνια, το πρώτο τραπέζι να δημιουργεί και φίλο; Ποιος θα φανταστεί αυτό το πράγμα; Εν πάση περιπτώσει, αυτή το απόγευμα ετοιμάστηκε στην τελευταία στιγμή.

Τακτοποιήθηκε, εκοιτάχτηκε στον καθρέφτη προς και πίσω, αρωματίστηκε και πήρε την τσάντα της να φύγει. Περνάει τώρα από το χολ να βγει στην έξοδο, να φύγει. Επάνω στο χολ, ψηλά, είχε το εικονοστάσι και είχε βάλει και τα στεφάνια ψηλά να μη λερώσουν.

Δεν τα δικαιούτο ούτε τα στεφάνια, γιατί είχαν οργώσει τα πάντα γρηγορότερα. Τα στεφάνια είναι για τους παρθένους, για τον παρθένο άντρα και την παρθένο γυναίκα. «Δόξῃ καὶ τιμῇ στεφάνωσον αὐτούς». Όταν είναι άτιμοι, ποιο είναι το «στεφάνωσον»; Ε, εν πάση περιπτώσει. Τα έβαλε ψηλά. Και όταν προχώρησε να φύγει, έπεσε η στεφανοθήκη κάτω και έγιναν εκατομμύριο κομμάτια. Και...

και ό,τι εικονίσματα είχε εκεί γύρω, της Παναγίας μας κ.λπ.

Τρόμαξε λοιπόν αυτή, που έπεσαν πίσω της με έναν πάταγο μεγάλο, και είπε: «Παναγία μου!» «Δεν ντρέπεσαι;» Ακούει μια φωνή από πάνω και της λέει: «Δεν ντρέπεσαι που πιάνεις το όνομά μου στο στόμα σου; Εκεί που πηγαίνεις; Και τα κρέμασες και τα στεφάνια ψηλά, δεν σου χρειάζονται». Κόπηκε η φωνή της, κόπηκαν τα πάντα. Αν λοιπόν, λέγω, ο άνθρωπος είχε αυτόν τον φόβο, τον σεβασμό, τον υπολογισμό, ότι ό,τι κάνει, το κάνει ενώπιον του Θεού, το Πνεύμα το Άγιο βλέπει όλες τις τρύπες, όλα τα σκοτάδια, όλα τα φαράγγια, όλα τα υπόγεια, όλα τα πάντα, δεν θα τα έκανε ορισμένα πράγματα. Δεν θα τα έκανε ορισμένα πράγματα, και εντούτοις εμείς τα κάνουμε.

Εξεφράστη μία Εβραία κάποτε σε μια δικιά μας, επιτρέψτε μου να σας το πω κι αυτό. Πήγε μία κυρία ευκατάστατη στην κλινική να κάνει τον πέμπτο φόνο, να σκοτώσει το πέμπτο παιδί της. Δεν είχανε κρεβάτια. Ο γιατρός της λέει: «Δεν είναι δυνατόν, να σου πω πότε θα έρθεις». «Δεν μπορούσα να έρθω άλλη φορά. Τώρα, τώρα λείπει ο σύζυγος, τώρα θα έχω». «Τι να γίνει; Δεν έχουμε κρεβάτι να σε κρατήσουμε απόψε». «Μιανός», ακόμα είπε, «το τάδε νούμερο, γιατρέ, έχει δύο κρεβάτια μέσα. Μπορούμε να παρακαλέσουμε την κυρία να επιτρέψει να φιλοξενηθεί απόψε και αύριο κάποιο κρεβάτι θα αδειάσει να την τακτοποιήσουμε». «Πηγαίνω στην κυρία».

Ήταν στο κρεβάτι μέσα. Αυτή είχε γεννήσει το πέμπτο παιδί της, η άλλη είχε σκοτώσει το πέμπτο παιδί της. «Παρακαλούμε, κάτι απρόοπτο συμβαίνει, μια αιμορραγία και λοιπά. Θα μας επιτρέψετε να χρησιμοποιήσουμε αυτό το κρεβάτι, αν δεν έρθει κανένας δικός σας;» «Πώς, ευχαρίστως», λέει, «δεν έρχεται κανένας απόψε, να το χρησιμοποιήσει». Σε λίγο, λοιπόν, της φέρανε αυτή την κυρία. Ήταν σε κατάσταση ακόμη νάρκης. Έπειτα από μια ώρα, δύο, εν πάση περιπτώσει, συνήλθε και είδε ότι δίπλα της υπήρχε μια άλλη κυρία με μωρό. Της φέραν το μωρό να το θηλάζει. Δεν ξέρω πώς έπεσε το μάτι της και τι άκουσε και κατάλαβε ότι αυτή είναι ξένη. Όταν συνήλθε το πρωί, ότι αυτή είναι ξένη, ερώτησε τη νοσοκόμα κρυφά το πρωί: «Τι είναι αυτή;»

Της λέει: «Είναι Εβραία». «Καλά κατάλαβα», λέω εγώ. «Είναι Εβραία». Παρ’ όλα αυτά, θεώρησε καθήκον της η κυρία να της κάνει κατήχηση και να της πει, της Εβραίας, ότι η πίστη που έχει δεν είναι σωστή και πρέπει να ακολουθήσει τη σωστή πίστη. Εβραίος ο Χριστός, αλλά τον απέρριψαν οι Εβραίοι. Θα πρέπει όμως να το καταλάβει αυτό το πράγμα και να γίνει χριστιανή. Την άκουσε αρκετή ώρα να την κατηχεί την Εβραία η κυρία η δικιά μας και στο τέλος της είπε με πολλή ευγένεια: «Τελειώσατε;» Χαμογέλασε η άλλη, λέει: «Ναι, τελείωσα». «Με συγχωρείτε πολύ που θα σας λυπήσω. Μια πίστη με τέτοια αθεοφοβία εγώ δεν την ήθελα ποτέ».

«Μια θρησκεία τόσο σκληρή, να σκοτώνει τα σπλάχνα της, δεν την ήθελα ποτέ». Κόκαλο. Κόκαλο. Και συνεχίζει να της λέγει: «Εάν ο Θεός είναι Θεός, δεν βλέπει αυτά τα οποία κάνεις εδώ; Πώς είναι δυνατόν να έρθω σε μια θρησκεία που δεν έχει τη δύναμη να σε κρατήσει, εσένα, να μην κάνεις τα εγκλήματα αυτά;» Ποιος είναι εδώ; Καταλαβαίνετε πού πηγαίνουν αυτά τα πράγματα; Είμαστε αθεόφοβοι. Δεν τον βλέπουμε τον Θεό. Βλέπουμε τους συνανθρώπους και πώς να τακτοποιήσουμε αυτά. Εξασφαλιστήκαμε. Αλίμονό μας εν ημέρα κρίσεως, εάν δεν μετανοήσουμε για όλα αυτά, εν χώματι και σποδῷ, όπως λέει η Γραφή, εάν δεν μετανοήσουμε και αν δεν εξομολογηθούμε και αν δεν κάνουμε καρπούς αξίους της μετανοίας.

Λέγει ο Ιωάννης στους τότε Φαρισαίους και τους γραμματείς. Πανταχού, λοιπόν, παρών και τα πάντα πληρών. Ο άνθρωπος, αν είχε αυτή τη συναίσθηση της πανταχού παρουσίας του Θεού, θα αισθανόταν και μία ασφάλεια. Δεν θα φοβόταν. Δεν θα φοβόταν. Διότι, αν είμαι μέσα στο πλαίσιο της χάριτος, θα με φυλάξουν, θα με βοηθήσουν. Αγγέλους θα στείλει ο Θεός, εφόσον έχω σχέση με τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου. Θα στείλει αγγέλους να με βοηθήσουν. «Ἄγγελος», λέει, «Κυρίου στρατοπεδεύσει κύκλῳ τῶν φοβουμένων αὐτόν». Εμείς όμως δεν το βλέπουμε. Ο άνθρωπος ούτε τον άγγελό του δεν βλέπει, ούτε το ξέρει ότι έχει άγγελο από την ημέρα που εβαφτίστηκε.

Δεν προσεύχεται και, όσον δεν προσεύχεται, δεν βρήκε ποτέ το βράδυ στην ακολουθία του Αποδείπνου και την προσευχή προς τον Άγγελο, τον φύλακα της ψυχής. Εάν είχαμε αυτόν τον φόβο του Θεού, δεν θα έπρεπε να βλέπουμε ότι την ώρα που αμαρτάνουμε ο Άγγελος είναι δίπλα μας και μας βλέπει; Και εμένα, αν αμαρτάνω μόνος μου, αν κλέβω, αν πλαστογραφώ, αν, αν... Ή και των δύο, αν έχουμε σαρκικά αμαρτήματα στη μέση, δυο άγγελοι παρακολουθούν τις πράξεις μας, τις παράνομες. Θα είχαμε αυτά τα χάλια που έχουμε σήμερα; Τον έχουμε σβήσει τον Θεό, τον έχουμε κλείσει τον Θεό και τον έχουμε περιορίσει πολλές φορές τον Θεό, εμείς οι λαϊκοί, μέσα στο ιερό. Το πολύ πολύ να του επιτρέψουμε να έρθει ο Θεός μέχρι εκεί που είναι ο θρόνος και ο πολυέλαιος. Πίσω, συζήτηση.

Δεν είναι ο Θεός. Είναι περιορισμένος κάπου ο Θεός. Όμως είναι ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών. Είπατε ποτέ σας την ωραία αυτή προσευχή προς τον Άγγελο Φύλακα; Πώς είναι η προσευχή του Αγγέλου Φύλακος, τη θυμίζετε; «Ἅγιε Ἄγγελε, ὁ ἐφεστὼς τῆς ἀθλίας μου ψυχῆς καὶ τῆς ταλαιπώρου μου ζωῆς, μὴ ἐγκαταλίπῃς με τὸν ἁμαρτωλόν, μηδὲ ἀποστῇς ἀπ’ ἐμοῦ διὰ τὴν ἀκρασίαν μου», και όμορφα πράγματα. Και νιώθει ο άνθρωπος μια ασφάλεια, ότι είναι κάτω από τη χάρη του Θεού, μέσα στην ασφάλεια του Θεού, μέσα στους στρατιώτες του Θεού. Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος. Αγγέλους έχει και τον φρουρούν, αγγέλους έχει και τον διακονούν. «Λειτουργικὰ πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν». Άλλο πράγμα ο άνθρωπος. Αλλά για την αθεοφοβία μας αυτή...

αυτά που κάνουμε και εξακολουθούμε ακόμα να επιμένουμε και να προσθέτουμε αμαρτίες επί των αμαρτιών, και να μην καθαρίζουμε ό,τι έχουμε και να παλέψουμε να μην πέσουμε ή, αν πέφτουμε, να σηκωνόμεθα και πάλι. Τέτοιες, λοιπόν, απαραίτητες σκέψεις μπορούν να γίνονται όταν ο άνθρωπος προσέχει αυτά που λέγει και όχι, όπως συνήθεια, λέγει μια αράδα λόγια ή μια αρμάθα λόγια χωρίς να έχουν κανένα περιεχόμενο, εφόσον δεν τα αφήνει να περάσουν από πάνω του, να τον ελέγξουν, και να τα προσέξει. Πανταχού, λοιπόν, παρών και τα πάντα πληρών. Ο θησαυρός των αγαθών. Ποια θεωρούνται αγαθά ως επί το πλείστον από τον άνθρωπο; Τα υλικά. Έχουμε ψωμί, έχουμε λάδι, έχουμε κρασί, έχουμε λεφτά, έχουμε κρέας, έχουμε σάρκα, έχουμε φιλία. Αυτό είναι.

Εντούτοις, δεν είναι αυτά τα αγαθά. Αυτά είναι τα αγαθά της σαρκός, που θα πάνε με τη σάρκα. Για τα αγαθά του πνεύματος ομιλεί εδώ, «ο θησαυρός των αγαθών», και αυτών των αγαθών των υλικών, να διατηρήσουν το κλουβί αυτό για να υπάρχει το πουλί, να διατηρήσουν το τσόφλι αυτό για να υπάρχει μέσα το αυγό. Αλλά κατ’ εξοχήν τα πνευματικά αγαθά, τα οποία απορρέουν από το Πνεύμα το Άγιον, και κορυφή επάνω επάνω, το μεγαλύτερο αγαθό είναι η Θεία Κοινωνία, το σώμα και το αίμα του Χριστού. Εάν ήξερε ο άνθρωπος ή αν παρακολουθούσε από το βιβλιαράκι της ακολουθίας τα λόγια που χρησιμοποιεί ο κληρικός την ώρα που λέμε εμείς έξω το «Σὲ ὑμνοῦμεν».

Έχει πει «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν» και λέμε εμείς έξω το «Σὲ ὑμνοῦμεν», και είναι μια στιγμή πολύ συγκινητική και οι πιο αδιάφοροι κάπως εκείνη τη στιγμή επηρεάζονται. Λέγει, λοιπόν, μέσα, σε μια στάση πολύ φοβερή, ο κληρικός στον Θεό Πατέρα, γιατί η προσφορά γίνεται στον Θεό Πατέρα, θυσιάζεται ο Υιός και προσφέρεται για τη σωτηρία του ανθρώπου. Λέει, λοιπόν, σε μια στιγμή: «Κατάπεμψον, Κύριε, τὸ Πνεῦμά Σου τὸ Ἅγιον ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ προκείμενα δῶρα ταῦτα», τον άρτον και τον οίνον. Το Πνεύμα Σου το Άγιο. Γιατί; «Καὶ ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον Σῶμα τοῦ Χριστοῦ Σου». Αμήν. «Τὸ δὲ ἐν τῷ Ποτηρίῳ τούτῳ τίμιον Αἷμα τοῦ Χριστοῦ Σου». Αμήν. «Μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί Σου τῷ Ἁγίῳ». Αμήν, αμήν, αμήν.

«Γενέσθαι δὲ τοῖς μεταλαμβάνουσιν εἰς νῆψιν ψυχῆς, εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, εἰς, εἰς, εἰς...» Είκοσι τρία αγαθά, είκοσι τρεις αρετές, είκοσι τρία δώρα λαμβάνει, κατά τον Μέγα Βασίλειο, ο άνθρωπος διά της Θείας Κοινωνίας. Το μεγαλύτερο, λοιπόν, αγαθό από όλων των θησαυρών αυτών είναι κατ’ εξοχήν το σώμα και το αίμα του Χριστού. Προσφέρεται μόνο σε εμάς τους Ορθοδόξους από τα ορθόδοξα θυσιαστήρια και είναι καρπός του Πνεύματος του Αγίου. Εγώ, επί παραδείγματι, δεν μπορώ να το κάνω αυτό το πράγμα, ούτε εσείς μπορείτε να το κάνετε, να επικαλεστείτε το Πνεύμα το Άγιον. Το Πνεύμα το Άγιο, που έχει τον ιερουργό, που έχει την ιερωσύνη, ακούει και γίνεται ο συνδυασμός και γίνεται η μεταβολή και γίνεται το θαύμα.

Θησαυρός, λοιπόν, των αγαθών το Πνεύμα το Άγιο. Και σε αυτά τα αγαθά, σε γνώση, επί παραδείγματι, σε μάθηση, σε επιστήμη, όλα είναι του Πνεύματος του Αγίου. Για διαβάστε τη Σοφία Σειράχ, διαβάστε τη Σοφία Σολομώντος. Θα βρείτε ότι αυτή η επιστήμη είναι του Θεού. Δεινός γιατρός; Θεός τον φώτισε, το Πνεύμα το Άγιον τον έκανε. «Κύριος ἔκτισεν ἐκ γῆς φάρμακα, καὶ ἀνὴρ φρόνιμος οὐ προσοχθιεῖ αὐτοῖς». Εφευρέτης, λέει, μεγάλος, βρήκε ένα φάρμακο ετοιμασίας για τον καρκίνο και λοιπά. Το Πνεύμα το Άγιον τον εφώτισε. «Κύριος ἔκτισεν ἐκ γῆς φάρμακα, καὶ ἀνὴρ φρόνιμος οὐ προσοχθιεῖ αὐτοῖς». Να μη στα δίνουμε στον εαυτό μας ότι εμείς τα κάναμε αυτά τα πράγματα. Όχι. Όλα αυτά είναι καρποί του Πνεύματος του Αγίου. Και εκτός αυτού, το Πνεύμα το Άγιο έχει άλλους θησαυρούς, στους οποίους αναφέρεται ο Παύλος στους Γαλάτας. Ανοίξτε, σας παρακαλώ, στο σπίτι σας...

την επιστολή του Παύλου προς Γαλάτας και πηγαίνετε στο έψιλον κεφάλαιο, στίχος 22 και κατωτέρω, να ιδείτε εκεί πράγματα παράξενα. «Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, ἀγαθωσύνη, χρηστότης, πραότης, ἐγκράτεια». Καρπός του Πνεύματος. Ένα δέντρο είναι το Πνεύμα και έχει όλους αυτούς τους καρπούς. Πού ψάχνουμε εμείς να τους βρούμε; Να έχετε αγάπη. Πού να τη βρούμε; Πού πωλείται η αγάπη; Να ειρηνεύσει. Πού να τη βρούμε την ειρήνη; Ειρήνη είναι του Πνεύματος του Αγίου, «ἡ ὑπερέχουσα πάντα νοῦν». Χρειάζεται εγκράτεια, γλώσσης, σαρκός. Πού είναι; Καρπός Πνεύματος Αγίου. Θησαυρός των αγαθών, λοιπόν, είναι το Πνεύμα το Άγιον. Αλλά για να καθίσει το Πνεύμα το Άγιον και να έχει ως παραγωγή επί του ανθρώπου αυτά που λέγονται καρποί, θα πρέπει ο άνθρωπος να προσέχει, να μην αμαρτάνει.

Το διώχνει το Πνεύμα το Άγιον. Δεν διατάσσεται η χάρη. Η χάρη είναι βασίλισσα. Το Πνεύμα το Άγιον είναι βασιλιάς. Δεν κάθεται με το ζόρι και κατόπιν διαταγής. Θα δημιουργήσεις καθαρότητα, θα προσέξεις, θα το αναζητήσεις να σε καθαρίσει, για να καθίσει πάλι το ίδιο. Το ίδιο το Πνεύμα το Άγιο καθαρίζει τον άνθρωπο για να μένει επ’ αυτόν. Όταν, λοιπόν, δεν έχουμε ορθή γνώμη τι είναι αυτό που λέμε και τι απορρέει από αυτό που ζητάμε, ούτε θα το ζητήσουμε, ούτε θα το καταλάβουμε, ούτε θα ζητήσουμε. Ο θησαυρός, λοιπόν, των αγαθών είναι η χάρη του Πνεύματος του Αγίου, είναι το Πνεύμα το Άγιο, είναι αυτό το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, θησαυρός των αγαθών και ζωής χορηγός.

Ζωής χορηγός. Έχετε υπόψη σας, όταν ο ιερεύς διαβάσει το νερό, το νερό μένει ζωντανό, δεν βρωμάει, δεν χαλάει.

Ξέρετε αυτό, νομίζω θα πρέπει να το ξέρετε. Εγώ έχω σπίτι μου 75 χρονών αγιασμό, στο μπουκάλι, και είναι καταγάργαρος. Τώρα εκεί πέρα ο κύριος Κόκορης, προ ολίγων δύο-τριών ετών, κατεδάφισε ένα σπίτι του πεθερού του, 120-130 ετών, και στις γωνίες, ας το μαρτυρήσει, είχανε μπουκαλάκια οι ευσεβείς παλιοί εκείνοι γονείς, αγιασμό. Δεν είχαν σφάξει κοκόρια να βάλουν το αίμα του κόκορα. Και όταν έγινε η εκσκαφή με μπουλντόζες, ένα από τα μπουκάλια αυτά το άνοιξε και το ήπιε. 120 ετών. Αυτή είναι εργασία και ενέργεια του Πνεύματος του Αγίου εν τη Ορθοδόξω Εκκλησία. Πούθεν αλλού. Ας μαζευτούν όλοι οι καρδινάλιοι του κόσμου, της δυτικής εκκλησίας, να διαβάσουν το νερό. Το νερό θα βρωμίσει.

Αν θέλετε να το καταλάβετε, όσο κι αν σας φαίνομαι σκληρός, όταν βρεθείτε σε παπική εκκλησία, αν έρθετε στην Αθήνα, επί παραδείγματι, ελάτε πίσω του Πανεπιστημίου. Υπάρχει ναός στο όνομα του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου, των Καθολικών. Μόλις μπείτε μέσα, στο αριστερό σας χέρι υπάρχει μια αχιβάδα που μέσα εκεί έχουν αγιασμό, που μπαίνουν αυτοί μέσα και ραντίζονται. Πάρτε λίγο από αυτόν τον λεγόμενο αγιασμό τον δικό τους και βάλτε το σε ένα μπουκάλι. Εάν δεν τον έχουν αλατίσει, δοκιμάστε το, μη του έχουν ρίξει αλάτι να διατηρηθεί, θα βρωμίσει σε λίγες μέρες. Και από εκεί θα καταλάβετε ότι δεν υπάρχει χάρη στην εκκλησία τους. Αυτό κάνουν οι προτεστάντες, αυτό κάνουν οι μασόνοι, αυτό κάνουν όποιοι θέλουν, οι Εβραίοι, οι Κουάκεροι, διαμαρτυρόμενοι που πιστεύουν. Πουθενά, μόνο στην Ορθόδοξη Εκκλησία γίνονται αυτά τα παράξενα. Και σας είπα και προχθές να δοκιμάσετε.

Πάρτε ένα άνθος από τον Σταυρό, σταυροπροσκυνήσιμο, να βάλετε ένα μπολ με λίγο νερό και λίγο αλεύρι, να τα ζυμώσετε, και βάλτε το απάνω και αφήνετέ το σε μια άκρη εκεί πέρα, όχι στο ψυγείο, σε μια θαλπωρή κάπου. Θα το δείτε αυτό να φουσκώσει το απόγευμα, θα ξινίσει. Αναπιάστε το, θα χυθεί απ’ έξω. Πάρτε το, κάντε πρόσφορο και πηγαίνετε στην Εκκλησία και κρατήστε και προζύμι από αυτό να κάνετε τις προσφορές σας. Δοκιμάστε το, αν θέλετε. Αυτό το ξερό που έχει δεν πήρατε; Εμένα μου έδωσε ο πάτερ λίγο, τον έχω στις δέλτους εδώ. Αυτόν αν τον πάρω και τον βάλω, θα κάνει αυτό το πράγμα. Ας μαζευτεί όλος ο κόσμος. Ορισμένοι λένε το κάνει ο βασιλικός, λέει, είναι η ιδιότητα. Ας είναι τριφύλλι, ας είναι βιολέτα, ας είναι τσουκνίδα. Αρκεί να είναι από τον Σταυρό του Κυρίου, που πήρε ο παπάς στο κεφάλι του και βγήκε, ευλογία, στον κόσμο.

Χρειάζεται να πάμε στην Καπερναούμ, αγαπητοί μου; Δεν χρειάζεται να πάμε δύο χιλιάδες χρόνια πίσω να δούμε θαύμα του Χριστού. Είναι μέσα στην Εκκλησία την Ορθόδοξη, θαυματουργός σήμερα, διά του Πνεύματος του Αγίου. Και θα μένει, λέει, μεθ’ ημών αυτός ο Παράκλητος, πάσας τας ημέρας μέχρι της συντελείας των αιώνων. Από εκεί καταλαβαίνουμε ότι η πίστη μας είναι η ορθή. Η δικιά μας, λέει, πίστη πλέον για μας είναι γνώση. Αν με ρωτήσετε εμένα «Πιστεύεις, Παναγόπουλε;», θα σας πω «Δεν πιστεύω». «Ώστε είσαι άπιστος;» Γιατί δεν πιστεύεις; Γιατί γνωρίζεις. Πέρασα στη γνώση, γνωρίζω, το πιάνω τον Θεό στα χέρια μου, το βλέπω καθημερινώς να ενεργεί. Και ζωής χορηγός, λοιπόν, είναι το Πνεύμα το Άγιο. Το παιδάκι έρχεται νεκρό, έχει τον διάβολο μέσα του, λόγω της πτώσεως, του προπατορικού αμαρτήματος. Το παίρνει και το ζωοποιεί διά του Πνεύματος του Αγίου, διατάσσει να φύγουν μέσα

από τα ύδατα όλα τα τελώνια που υπάρχουν, να φύγουν μέσα από το λάδι, να φύγουν μέσα από την καρδιά του. Ακούσατε ποτέ την κατήχηση και τις ευχές του βαπτίσματος; Σας έχει τύχει; Κάνει πόλεμο ο παπάς να βγάλει τον διάβολο από εκεί πέρα μέσα και τον εκδιώκει έξω διά της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου. «Σφραγίς δωρεάς Πνεύματος Αγίου, σφραγίς δωρεάς Πνεύματος Αγίου». Όλα, λοιπόν, τα κάνει και τα διατηρεί το Πνεύμα το Άγιο. Όταν, λοιπόν, ο άνθρωπος ζει έξω αυτής της εμπειρίας, αυτής της χάριτος, αυτής της δυνάμεως, λόγω των αμαρτιών του, γιατί όπου υπάρχει βρώμα δεν κάθεται. Οι μύγες θέλουνε βρώμα για να καθίσουνε. Η χάρη του Πνεύματος του Αγίου θέλει καθαρότητα. Και κατά αναλογία της καθαρότητος που διατηρούμε στην ψυχή μας, εμείς έχουμε και την ευωδία της Χάριτος του Πνεύματος του Αγίου και βλέπουμε διαφορετικά, αντιλαμβανόμεθα διαφορετικά.

Ερμηνεύουμε τη ζωή διαφορετικά. Είναι ανάγκη να καθίσει δίπλα μας πάντοτε και να μας μιλάει. Έχετε υπόψη τη συνάντηση του Αγίου Εφραίμ με τον Μέγα Βασίλειο. Όταν ο Άγιος Εφραίμ κάποτε πήγε στην εκκλησία, που έμαθε για τον Βασίλειο τον Μέγα, για να τον συναντήσει, μπήκε μέσα και πήγε και κάθισε σε μια ακρούλα το καλογεράκι. Ο Άγιος Βασίλειος από μέσα έστειλε τον διάκο και λέει: «Πήγαινε να πεις εκεί πέρα στον καλόγερο αυτόν να έρθει στο ιερό». Πάει. «Ο Δεσπότης», λέει, «είπε να έρθεις μέσα». «Εμένα;» λέει. «Δεν σε έστειλε σε εμένα, λάθος έκανες, πήγαινε. Εμένα δεν με ξέρει, ποιος είμαι εγώ;» Και ξανά τον καλεί: «Πήγαινε να του πεις, δεν σε λένε Εφραίμ; Να έρθεις μέσα». Και πήγε μέσα. Και στο τέλος, όταν βγήκε ο Άγιος Βασίλειος να μιλήσει κλπ.,

έβλεπε, καθαρός ων, ότι εδώ επάνω στην πλάτη ήταν μια περιστέρα και μιλούσε στο αυτί του Μεγάλου Βασιλείου. Και μιλούσε. Και όταν στο τέλος ειδώθηκαν και παρακάλεσε ο Μέγας Βασίλειος να του δοθεί γλώσσα ελληνική, γιατί μιλούσε συριακά ο Εφραίμ, τότε θαύμασε πολύ και είπε: «Τώρα», λέει, «καταλαβαίνω ότι το περιστεράκι εκείνο που σου μιλούσε και στεκόταν όταν ομιλούσες, αυτό τα έκαμε όλα», λέει. «Αυτό με ξεσκέπασε ότι με λένε Εφραίμ, αυτό δούλεψε τη γλώσσα να μιλήσουμε» κλπ. Αυτό το πουλάκι είναι που τα κάνει. Ξέρετε γιατί συμβολίστηκε το Πνεύμα το Άγιο διά της περιστεράς; Για την καθαρότητα της περιστεράς, για την ακεραιότητα της περιστεράς. Περιστερά, όταν χηρεύσει, δεν έχει σχέση με κανέναν άντρα. Μένει καθαρή. Γι’ αυτό λέει: «Γίνεσθε φρόνιμοι ως οι όφεις και ακέραιοι ως αι περιστεραί».

Χρησιμοποίησε αυτό το πουλί για να συμβολίσει τη χάρη και την καθαρότητα του Πνεύματος του Αγίου. Και το σεβάστηκε αυτό το πουλί, για εκείνους που μας λένε να πετάξουμε τις εικόνες από τα σπίτια μας και ότι αυτά δεν επιτρέπονται. Όταν πήγε ο Χριστός μας στην εκκλησία και ανέτρεψε εκεί τα τραπέζια κλπ., που κάνανε εμπόριο, όταν έφτασε σε εκείνους που είχαν τα περιστέρια στα κλουβιά, τους είπε: «Σεις πάρτε τα και φύγετε». Διαβάστε το δεύτερο του Ιωάννη. Σεβάστηκε την εικόνα του Πνεύματος του Αγίου εν τω προσώπω των περιστερών, των πτηνών. Δεν έχει τίποτα η πίστη μας που να μην είναι εντάξει. Θησαυρός των αγαθών και ζωής χορηγός είναι η χάρη του Πνεύματος του Αγίου. «Ελθέ», όταν του αναγνωρίσουμε όλα αυτά, του λέμε, «ελθέ και σκήνωσον εν ημίν». Όχι έλα να μας κάνεις μία επίσκεψη· «ελθέ και σκήνωσον εν ημίν», έλα και μείνε.

Κάμε τσαντίρι δίπλα μας, να μας φωτίσεις και να μας προλάβεις. «Ελθέ και σκήνωσον εν ημίν και καθάρισον ημάς από πάσης κηλίδος», όχι τα χοντρά-χοντρά, από πάσης κηλίδος. Δεν εννοείται, πάρτε μια νύφη, της κρατάνε σαράντα την ουρά πίσω και την πηγαίνουν με τα λευκά, παρότι δεν αξίζει ούτε μαύρα να φορέσουν ορισμένες. Εν πάση περιπτώσει, σύμβολο της αγνείας και της παρθενίας. Αν έχει μια φάσα μαύρη, λερωμένο αυτό, θα πούμε: «Πού μου πάει; Πού την πάει αυτή τη νύφη βρώμικη έτσι;» Αλλά, αν παραδεχτούμε, δεν έχει τέτοια και έχει άλλες πιτσιλιές μικρές κλπ., και πάλι δεν θα έπρεπε να το πετάξει αυτό το νυφικό. Έτσι ακριβώς και ο Χριστός, του ανθρώπου

θέλει να μην έχει ούτε σπίλον ούτε ρυτίδα. Γιατί εμείς νομίζουμε ότι τα μεγάλα αμαρτήματα είναι εκείνα που μπορούν τον άνθρωπο να τον πάνε κάτω. Και με άμμο να το φορτώσεις το καΐκι σου, βυθίζεται. Δεν είναι ανάγκη να το φορτώσεις με ογκόλιθους. Και με άμμο να το φορτώσεις, βυθίζεται. Πρέπει να προσέχουμε τας λεπτομερείας. «Από πάσης κηλίδος» και να παρακαλούμε τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου να μας υπενθυμίζει λεπτομέρειες από τη ζωή μας, να φύγουν όλα αυτά από τη μέση, να καθαριστεί και να είναι ολόλευκο, διότι αλλοίμονο από τους ανθρώπους που μόνο λένε: «Και ένδυμα ουκ έχω, ίνα εισέλθω εν αυτώ». Αυτό. Γιατί δεν έχεις ένδυμα;

Μας το δίδει δωρεάν το ένδυμα. Γιατί δεν θέλει να το καθαρίσει στο λευκαντήρι; «Το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας». Γιατί δεν θέλει; Γιατί δεν αγωνίζεται, γιατί δεν μετανοεί, γιατί δεν σταματάει την αμαρτία, ώστε να επιτρέψει η χάρη να σε επισκεφθεί, να σου καθαρίσει τα υπόλοιπα, να σου υπενθυμίσει τα υπόλοιπα. Μόνος του ο άνθρωπος δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Μπορεί να περιποιηθεί το σώμα και να του διατηρήσει μια ικμάδα, καθαρίζοντάς το με τα διάφορα απορρυπαντικά και με διάφορες κολόνιες και με διάφορες κρέμες, να διατηρεί εξωτερικό χρώμα. Εσωτερικώς, η εργασία αυτή γίνεται από τη χάρη του Πνεύματος του Αγίου και δεν γίνεται προσωποληπτικά, δηλαδή προσωπολήπτης για κάποιον, έτσι το θέλει το κάτι. Όχι. Ο ίδιος ο άνθρωπος θα δημιουργήσει προϋποθέσεις ταπεινότητος και καθαρότητος και

το Πνεύμα το Άγιον θα τον επισκιάσει, να τον καθαρίσει, να τον οδηγήσει, να του υπενθυμίσει. Τα πάντα τα κάνει αυτά η Χάρις του Πνεύματος του Θεού. Γι’ αυτό παρακαλούμε και λέμε: «Ελθέ και σκήνωσον εν ημίν και καθάρισον ημάς από πάσης κηλίδος και σώσον, Αγαθέ, τας ψυχάς ημών». Ενώ έξω των ενεργειών της Χάριτος του Πνεύματος του Αγίου, αγαπητοί, δεν υπάρχει σωτηρία. Δεν ξέρω τι λέγαμε μέχρι σήμερα, τι αντιλαμβανόμεθα μέχρι σήμερα. Θα ήθελα, εφόσον ακούσαμε αυτά τα λίγα, κάπως να πάρουμε μια θέση διαφορετική και αυτό να γίνει πράξη επάνω μας, ώστε να είναι αγαθά τα αποτελέσματα.

Διότι τα περιθώρια, όπως σας είπα, δεν με παίρνουν να μιλήσουμε για άλλες προσευχές και σας έδειξα απόψε, σαν τελευταία και χαιρετιστήρια προσευχή, αυτά τα λίγα λόγια από το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο εύχομαι να μείνει επάνω μας, όχι σε εμάς, σε όλο τον κόσμο, να μας καθαρίσει, ώστε να πάει χαλάλι το αίμα του Χριστού που εχύθη για όλο τον κόσμο και για μας.