The Golden Rule

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You know, tonight is the first Sunday evening sermon after the interruption caused by the earthquakes. The Thursday sermon resumed the day before yesterday, on the first of the month.

So, tonight, as we meet again and try to get this series started and warmed up once more, I would like to say a few things that may benefit both me as I speak and you as you listen. We must understand that Christianity is a matter of careful attention to detail. And this is where most of us stumble. If our Christ were to examine us in every detail, He would throw us all out the window.

If we are not to be thrown out the window, we must pay attention to this. God is granting us more time, and, as you see, He is taking us through fire and sword. We must make good use of this time. Otherwise, although God will have done His part, we shall have gained no benefit from it. Two things are needed for a person to be saved: the will of man and the will of God. The more a person desires salvation, the more Christ helps him to be saved. However much God may desire to save someone, He cannot save him if that person does not stretch out his hands. This is precisely why, at the morning doxology—

—and at Vespers in the evening, the Church says to us: “Let Your mercy, O Lord, be upon us, according as we have hoped in You.” To the degree that we have stretched out our hands, asked of You, stood before You, and desired it to happen, to precisely that degree it will happen. Tomorrow, Christ will not be to blame because we received little or received nothing at all. We ourselves will be to blame because we did not ask Christ. For a person receives from God in proportion to how well he prepares himself. I see many brothers and sisters with whom I began many years ago. Some have advanced far beyond us, while others have fallen far behind, even though we began together with the same convictions and the same efforts.

Nevertheless, as I say, some have gone far ahead, while others still remain far behind. This depends on each person. Once, when I was speaking about the Beatitudes in the Sermon on the Mount, I said that if someone does not wish to read from Genesis to the Apocalypse, all sixty-seven books—I do not know how many chapters they contain—then he should at least make sure to read the Sermon on the Mount, chapters five, six, and seven of Matthew, and put them into practice. Let people know that they will not merely be saved, but will receive a special place in Paradise.

Only three chapters—but they must study them and gradually hasten to put them into practice. And yet how far these three chapters are from us, both in our knowledge and in our praxis, our active spiritual life! All the details the soul needs are found in these three chapters. Today, like most of you—except those who had a reasonable cause not to go to Church, though perhaps even they heard it on the radio—you heard what the Church placed before us. What I am saying will bear this out. Today the Church presented a passage from the law of the Gospel. It concerns the details. You know, no one can live in a house that is merely a bare concrete shell, where only the columns and the rest have been put up.

All the work that makes a house, an apartment, or a room fit for use lies in the detailed finishing that comes afterward, making it suitable so that a person can find some rest within it. It is much the same with the soul. The devil also believes, but Satan does not act accordingly. There lies the difference. Indeed, he believes—not merely as we believe, when without understanding we say, “I believe in one God, the Father Almighty,” and afterward blaspheme Him, and so on. Such things are ridiculous. Satan believes and trembles, as James, the Brother of the Lord, tells us. The demons also believe and tremble. We do not tremble. The Jews would not utter the name of God, the Blessed One.

They would not utter the name of God, the Blessed One, because of their fear. The Church, however, tells us, “We dare to call upon You, the heavenly God, as Father.” Yes, we dare to call Him Father, yet at every moment we show none of the qualities of the Father. A tree’s fruit proves whether the tree is genuine. When the fruit is rotten, the tree is not good; that is why it bears such fruit. Precisely the same is true of us. Since we bear no likeness to the Father, it follows that we are not children of the Father, His true children. If a person would pay careful attention—especially to those three chapters—study them repeatedly, strive to put them into practice, and correct himself according to them—

—he would have established the right conditions from the beginning and could sleep with some peace. But if he pays no attention to them, then whatever else he may do, he should know that God does not agree with him. He will become entangled with the justice of God when eight feet and eight hands come together to carry him where he does not want to go, whether he likes it or not. So I too was in Church today, as you were, and I heard a passage from this law of the Gospel. I do not know whether you realize that the law of the Gospel is not found only in the Evangelist Matthew. Matthew is not the only one who treats it; Luke does as well. He too writes about the law of the Gospel.

What I am presenting to you now is not from the sixth chapter of Matthew, but from the sixth chapter of Luke. For, as you know, we are passing through the season of the Sunday Gospel readings from Luke, and today in particular is the Second Sunday of Luke. The first was last Sunday. So I shall read from the sixth chapter of Luke, verse thirty-one and following. You know, the Gospel is not something strange. Of course it is strange to the world, but it is not strange to the Christian. Often it also accords with reason. Though it is beyond reason, it frequently makes perfect sense as well. What does this mean? Christ tells us things that seem strange, but He also tells us reasonable things that common sense itself accepts.

And yet, although common sense accepts them, we still do not do them. Therefore, we are guilty twice over: guilty under the law of the Gospel and guilty under the common law of reason. He says, as you yourselves will have heard: “And just as you want men to do to you, you also do to them likewise.” This thought is also present in our sayings and in our own philosophy: treat others as you want them to treat you. It is what we mean when we say, “What you hate, do not do to another.” Do not do to someone else what you do not want done to you. It is a golden rule, as we would call it—a measuring standard.

It measures correctly according to reason as well—not only according to the Word of God, but also according to reason. Do you want someone to cheat you? No. Then why do you cheat others? How would you feel, my dear grocer, tailor, or whatever your occupation may be, if you went to buy something and discovered that you were being cheated? You would resent it and make a scene. Why, then, do you cheat others? The very man who does not want to be cheated when he is shopping cheats someone else who comes to buy from him. Strange things happen, absurd things. He cheats with the price he quotes, cheats with the scales, cheats with the measure—he cheats and cheats and cheats—regardless of the fact that he calls himself a Christian, and regardless of whether—

—he keeps all the proper religious observances and has the blessing of water performed every month. Many merchants and shopkeepers have the blessing of water performed each month. Or, if they do not, they obtain blessed water from the Church and sprinkle their shop or business with it. And yet the man cheats. How can he do such a thing? Clearly, he has no fear of God and takes no account of Him. How can you venerate at the All-Holy Sepulchre or hold the Holy Light of the Resurrection in your hand and then do such a thing? It does not fit. Everything is turned upside down. Let me tell you one detail about how people outside the Christian world think and how we Christians think. When Muslims—

—go to Mecca on pilgrimage, they are thereafter called hajis. We took the title haji from them. When one of us goes to venerate at the All-Holy Sepulchre, he too is called a haji, a title taken from the Muslims, from the Arabs. Afterward, they wear a white headscarf, fastened around the head with a strip of cloth. Others wear one too, but theirs is patterned. From that point on, such a man ceases to sin. He does not smoke, drink, lie, or steal. Not only does he refrain from these things himself, but he will not consent to their being done. Let me tell you something striking. In Bethany, where the tomb of Lazarus is, if you go into a shop and ask for a bottle of wine, you will not find one. If you ask for a bottle of beer, you will not find one. There is one small kiosk that serves tourists, but it is not owned by a haji. If you enter a shop and see that the grocer is wearing that white head covering, showing that he is a pilgrim, and ask him for wine, for example, he will glare at you. If he could, he would seize you, stand you up, and throw you out. “You are insulting me,” he says. “You ask me for such a thing when you can see that I am a haji! How could I possibly do that now?”

Do you hear that? “I hear you saying it,” as the old women in the village put it. But what do we do? What do we do in this regard? The man went on pilgrimage, embraced his faith, and so forth, and his sinning ceased. Of course, these people are lost because they are unbaptized; they have no true understanding and fall short in other ways. Yet look at how they conduct themselves, and how we conduct ourselves. Can a person who does not live the corresponding life have the audacity to say that he is a follower of the Nazarene? Can his words, his talk, or his advice ever take hold and bear fruit?

There is no corresponding way of life, especially today, when the world watches us through a magnifying glass. What can we say? The world is full of words. The question is: what do we do? Do we ourselves practice what we say here? That is where everything begins. The days when faith came simply by hearing are over. Now it comes through sight. “I will see and then believe,” the other person says. “Unless I see, I will not believe.” And when he sees how corrupt your life is, how contrary it is to the Gospel and to everything you profess—to the icons in your home, the vigil lamps, the churches you attend, the candles you light, your long sleeves, and so on—when he finds that your life does not agree with these things, you will never bring him back. You have struck him down in cold blood, and he can no longer move at all. If our Christ were to examine our life, He would find us failing precisely here—

—to do for others even what is right and beneficial for us to do. Let me open a brief parenthesis here. A person’s way of life is an extremely serious matter, because it can help and deeply move another person. Yet in these matters we are inconsistent. We profess Christianity; we believe in the Most Holy Theotokos and in Christ, but our life is the very opposite. A woman went to a maternity clinic for the fifth time—not to give birth, but to kill. Without first arranging matters with her doctor, that scoundrel, she went there one afternoon when she found an opportunity, because her husband was away somewhere, and so on, intending to get rid of the child. But she searched in vain for a place.

The clinic was full, both with women giving birth and with women there for the same procedure. For, as you know, today clinics mostly do not bring children into the world; they kill them—children conceived outside marriage by schoolgirls, but also children of married women. When the doctor came, he said, “Why did you not telephone me, so I could tell you that we have no bed?” “I do not know what you will do, but you will keep me here. I cannot come another time. There is no other way; you must keep me.” He discussed with the head nurse what could be done, and so forth. The head nurse offered a suggestion: in a certain room there were two beds. A woman who had given birth to her fifth child was staying there, and the second bed was empty; she would be leaving in a day or two. “Perhaps I could go and ask her whether she would permit this woman to use the empty bed for one night. Tomorrow she will leave, and then we can transfer her.”

“Go and we shall see.” So the head nurse went and spoke politely to the woman: “We have an emergency, a case of bleeding. We must not let the woman die. Please do us an act of love tonight and let her use this bed, since it is standing empty anyway. Of course, you are paying for it, but you will not be charged for tonight.” “Let her stay; gladly,” the woman replied. “Let her stay.” Very well. The operation took place, and two or three hours later they brought the patient in. She awoke after another two, three, or four hours, at around one or two in the morning. Gradually she regained consciousness and saw another woman beside her. Toward dawn, once she had fully come to herself, she looked her over and tried to work out who she was. I do not know what her name was, but it was written on one of those plaques they put there, and the name seemed strange to her.

She quietly called the nurse over and whispered in her ear, “What is the woman beside me?” “Well,” the nurse said, “she is Jewish.” “Jewish?” So, when morning came and the woman had fully recovered, after daylight had broken and they had exchanged a few words, and after the Jewish woman had nursed her baby, this Orthodox woman considered it her duty to speak to her about Christ. “We have the true faith,” she said. “You do not remain in the true faith, and you must take care. I can see that you are still young, an intelligent woman,” and so on. She overwhelmed her with a relentless stream of words—one long monologue.

When our Orthodox woman had finished and exhausted her catechetical lesson, the Jewish woman asked permission to speak. “Have you finished?” she asked. “I have.” “Thank you very much for all that you were kind enough to tell me. But I am sorry to disappoint you, because I am not going to follow any of it.” “Why not?” “Because I can see that your Christ, about whom you have spoken to me for so long, does not have the power to make you truly human. I see you as a beast who came here to kill your fifth child. With the help of my God, I gave birth to my fifth child.” I do not think any further answer is needed. She was speechless!

For theory, and not to live it. That is precisely why Christ feels greater sorrow over us Christians than over heretics or others who have no relationship with Him at all. In any case, let me return from my digression. I was saying that in this first commandment—“As you wish that men would do to you, do so to them”—what is needed is this Gospel standard.

We said that you do not want anyone to steal from you. Why, then, do you steal? Do you want to be dishonored? No. Why, then, do you dishonor others? Do you want someone upstairs throwing cigarette butts down on your head? No. Why, then, do you throw them down on the person below you? Do you want the woman upstairs shaking out her dirty sheet over you in the morning? No. Why, then, do you shake yours out over the person below? Do you want dirty water poured down on you? No. Why, then, do you pour it on someone else? Do you want people gossiping about your name and your household? No. Why, then, do you spend hours gossiping about someone else? These examples I am giving you may seem like nothing. And yet, even if you do not regard this as divine law, regard it as a law of ordinary human decency. It is not right to do to someone else what you do not want done to you, or to say about another person what you do not want said about you. And now Christ places us...

under the moral law, and He also places us under a law that belongs to our own human nature, if we do not want to create a society that is a jungle. Some of us, however, are careful in our conduct. But there are two kinds of careful people. Some are careful so that others will be careful toward them. Others are careful whether anyone treats them carefully or not, because God is watching them. I do not know whether I am making this plain enough, bringing it down to practical terms. I want us to grasp this. I repeat: many people are careful in every aspect of their conduct.

They live, behave, speak, and act properly. Why? So that others will behave properly toward them. “Do you see how I speak to you? Do you see how I treat you? Do you see how I stand by you in your need? Do you see?” So be sure that when I am in need, you do the same for me. Someone may ask, “Is that not a good thing?” It is not worth a single drachma. It earns no reward from God. You do it in expectation of payment, so that the other person will repay you; you do not do it sacrificially. One thing is not the same as the other.

I want you to understand this: do not be good to the good and bad to the bad. “I do not trouble anyone, but if someone troubles me, then what?” Just imagine—do you think we should give you a prize for that? No. You must not trouble anyone.

And if someone troubles you, you still must not trouble him. Then you have become something. Then you have risen higher. For now, you are still down below. You are a natural, unspiritual person. There are three kinds of people, and they truly do exist. Paul spoke of them: the carnal, the natural, and the spiritual. But Christ also portrayed them in the parable of the Good Samaritan. The robbers robbed the man. The Samaritan—forgive me, the Levite and the priest—did not rob him, but neither did they offer him anything. The Samaritan did not rob him, and he also gave of himself. These are the three kinds. The first is the person who says, “What is yours is mine,” and robs others in various ways, even while wearing white gloves.

There are robbers in the city. Then there are those who do not rob anyone, but offer nothing to people in need. Their principle is, “What is yours is yours, and what is mine is mine.” The first person says, “What is yours is mine.” The second says, “What is yours is yours, but what is mine is mine.” Up to this point, there is nothing of spiritual value. The third kind says, “What is mine is yours.” These are the three kinds of people. A person must pass into the third category, and do so freely, not under compulsion or out of fear: “If I do not, I will go to Hell.” He must reach the point where the law no longer has any hold over him. Someone may say, “I do not understand.” Let me help you understand.

The railway carriage lays down a rule for passengers: “No smoking.” Whether you put up the sign or not, I do not smoke. I already have that law within myself. Take away the law that threatens me with the words “No smoking,” backed by a police regulation and the threat of a fine. I am already free of the need for such a threat. That is the point a person must reach, where neither human law nor divine law has to threaten him. Goodness should spring from within him spontaneously, naturally, and of itself. But how can goodness come forth if it is not there? And how will it be there unless he puts it within himself?

The One who possesses goodness in every direction, toward all that is beautiful and toward every virtue, is Christ. Secular wisdom, the sciences, and human knowledge play a small part; but if Christ is absent, all this becomes a double-edged sword.

Then it cuts both ways. You may fall into the hands of the Antichrist.

The woman upstairs and the woman downstairs have close relations: they wash and cook for one another. But their love does not spring naturally from within; it is a self-serving love. Each flattered the other, and each lied for the other. Then, when some incident occurred, when one of them spoke a truth or acted carelessly, the real person was exposed and their relationship ended. But when a person has been deeply cultivated and has Christ within him, then whatever happens, because he loves not carnally or in a worldly way but divinely, he will forgive the other person. I once heard a conversation like this, involving a daughter...

I do not know what the woman upstairs had done. The daughter went out to shout and curse at her—I do not know what had been thrown down or what had happened. Her mother grabbed her by the hair, pulled her inside, and said: “Did she do it deliberately, or did her child do it? I do not know exactly what happened, but tell me this: if your own child, or the child upstairs, had done such a thing, would you want to hear the words you are about to say?” And she pulled her inside. The mother was a deeply cultivated person. But we are good to those who are good and bad to those who are bad. We are good to those with whom we eat, drink, and sin together—as though these were good things. But as for the other person, the one we call our supposed enemy, we have managed to convince ourselves...

that enemies really exist. Holy Scripture does not acknowledge enemies. Do you know what Holy Scripture calls those whom you regard as enemies? Benefactors. That is why it tells us to love them. Does it not say, “Love your enemies”?

A person knows that his so-called enemy is the foremost benefactor of his soul. He knows this. And when you go to the Church, you put that person’s name first on your diptychs, at the top of the list. The one who troubles you—that is the name you put first. And if you want to break the ice, you must do this, because Satan comes and fixes your attention on that person...

the one who embittered you, accused you, wronged you, dishonored you, and did this and that to you. Satan keeps bringing that person before your mind again and again. Pay no attention. You must pray for him and commemorate him. Pray for him in the morning, at noon, and in the evening. Keep his name always before you in prayer. And the change will come; it will come, it will come. Satan will not be able to hold out. He will burst with rage and flee, and you will be victorious, because evil is always overcome by good.

Evil—evil does not overcome evil. I remember, in my early years...

When I first returned to Christianity, God in His providence gave me a Russian elder as my spiritual father. His name was Father Efthymios, and he served here at the Church of the Holy Unmercenaries in Psyrri. Those of you who are older may remember him. There were six children in our family, and, as you know, quarrels between brothers and sisters are the hardest to forgive and resolve. Two strangers may quarrel and then make peace, but two siblings may not make peace even in the next life, as David says. The bitterest enmities are those between brothers and sisters. Satan has such power: he slips in between them and will not let you make the slightest move toward reconciliation. So this elder used to tell me very vividly: “Dimitri, when they throw walnuts at you, you must throw figs back. I do not know where you will find them—even if you must go all the way to Smyrna. But when they throw walnuts at you—listen to me, I am telling you again—you must throw figs back.”

When someone speaks a harsh or cold word to you, or whatever it may be, do not strike back with another hard word. Throw a fig instead, so that no blow is heard—no blow at all. Little by little, that is how you will overcome. How right he was! Of course, I discovered this only later, because it takes effort. Our evil self is within us; it is our ego demanding satisfaction. Often the matter itself may be nothing, yet you quarrel over nothing. But Satan comes in and sprawls himself out. Satan enters and stretches out his arms. How can your enemy fit there? How can the person who insulted you fit? Christ says, “Put him in your heart.” But how can he fit when that other one, that brute, is already inside, stretching out his arms and leaving no room? Satan must move aside; he must leave, so that your enemy can enter your heart. But where is such an effort to be found among us? That is why we are good only up to a certain point, and our goodness is merely outward.

We are good to certain people who look after us, honor us, and speak well of us. Yet this is often hypocrisy and falsehood. They say one thing in front of us and another behind our backs, and this is regarded as love and friendship. No, my friend, it is not. You will know that you have the fruit of the Holy Spirit—love—when you are able to regard as a benefactor the person who troubles you, harms you, wrongs you, and slanders you, and when you can love him. This is something foreign to our fallen nature; truly, it is not human, because the commandment itself is not human. And never try to fulfill it without the power of Christ. It is the work of grace, just as love as a virtue is the work of grace.

“But the fruit of the Spirit is love, joy, goodness.” It is the fruit of the Spirit. Therefore, to love—and to show this love toward the person who troubles you, harms you, wrongs you, slanders you, and cuts you to the heart every day—is also the fruit of the Spirit. For you know that the Christian is cut to the heart every day. He feels his soul being wounded as he strives to fulfill the law of Christ...

As Christ desires, he feels as though something is carving into his soul. He feels himself torn apart within, and yet he undertakes the struggle to trample that beast down so that he may fulfill the commandment. This is why love is a gift from Christ and a fruit of the Holy Spirit. Whoever does not possess the grace of the Holy Spirit cannot love. That is why many people fall to their knees and say to Him: “My Christ, You told me to love my enemy. I cannot do it. I cannot.”

I repeat: you feel a knife within you. You hear the words again; you remember the words and the person’s behavior—the insulting gesture he made at you, or whatever else he did—and your soul is torn apart inside. Yet Christ will turn to you and say: “Yes, My child, I know that you cannot do it. It is a hard thing. But do you want to?” That is where human responsibility begins—not with whether you are able. Christ said, “Without Me you can do nothing.” No, I am not asking whether you are able. I am asking whether you are willing. From that point onward, human responsibility begins. For the moment a person wills his own good even once...

Christ will will it nine hundred and ninety-nine times, and He shows us this in the parable of the Prodigal Son. “While he was still a long way off,” but slowly making his way toward Him, the father “ran”—he did not leave him to walk the whole distance—“and fell upon his neck and kissed him.” This scene applies at all times to every person who desires to return to the way of God and do what is right. Brothers and sisters, let us not make excuses for ourselves. Our good intentions... You will see miracles in your life if you say: “Yes, Christ, You are right. I cannot bear this person.”

“Help me.” Do you remember what the father of the demon-possessed child said when he understood that the physicians were not to blame, nor were the disciples, but that the fault lay within himself, and that his child was demon-possessed because of him? Do you remember what he said? The Lord told him, in effect: “It is not a question of whether I am able to heal him, but whether you are able to show mercy to yourself.” And what did the father cry out? “Lord, I believe; help my unbelief!” That willingness is what I seek. There lies the whole Mystery. Do not regard the commandments as too difficult. God forbid that God should set impossible things before us.

John Chrysostom gave a beautiful teaching in four words: “The gate is narrow, but the city is broad.” The passage through which you must go is narrow, he says, but once you have passed through it, the city awaiting you is broad and spacious. You will be squeezed, pressed, and crushed. A few days ago, I dreamed about a situation that concerned me. I saw two walls, and the person involved was being made thin between them so that he could pass through. That was the way he had to go. Narrow and afflicted is the road that leads to Heaven; broad and spacious is the road that leads to destruction.

It is therefore to a person’s benefit to suffer something here and to have his ego bruised. For what is being injured is not his true interest. “You know, he is taking this much of my land. He is taking fifty centimeters. You know, when I measured the whole thing, I found the boundary farther over. You know, you know...” That is not the real issue. Even if he gave you another whole meter, nothing would come of it, because you will take none of it with you. Sit down and reflect spiritually. Take hold of God’s commandments, which tell you what to do when you are persecuted: count yourself blessed. “Blessed are those who are persecuted for righteousness’ sake.” Then move forward. But we do not reflect spiritually on any of this; we demand revenge. And very often, of course, we are in the right. But Christ said, “Vengeance is Mine.” It does not belong to you; it belongs to Me. And many will say:

“I have left it all to God.” I have heard people say this, and I want to clarify the matter both for you who are listening now and for those who will later hear the recording you are making. I have heard many people say: “I will not take him to court. I will not pursue it any further. I have left it to God.” I would answer that they have accomplished nothing. “What should I have done, then—taken him to court?” It would have been better to take him to court here than to hand him over to the judgment of God. Why did you not take him to court here? Was it perhaps because you could not win? He had more money and influential connections, and you could not hurt him as badly as you wished. So you handed him over to God, hoping that God would hurt him even worse? That is what it amounts to. You must not do that. Look instead to the Protomartyr Stephen. He too...

Prayed for the people who were unjustly stoning him: “Do not hold this sin against them.” He did not say: “I hand them over into Your hands; cut off their noses and ears, because I cannot do it myself.” Do not hold it against them; do not count it; do not record this sin. You must do the same, and then you will be acting rightly. But we do not. I would like to free from this delusion those who say: “I will go nowhere; I have left it to God.” Do not leave the person even to God’s judgment. Send him away with God’s blessing: “If what you did to me was evil, may God Himself not count it against you, and may you never find it standing before you.” When a person forgives in this way, he disarms the justice of God, which stands with sword in hand at every moment because of every sin of ours.

Do you want God to forgive your many sins? Forgive, as He tells you. Do you want God to love you? Love. There is no room for negotiation. If you choose to take justice and judgment into your own hands and seek revenge, God owes you nothing further; you have nothing to receive. Pay close attention to this. We do not possess freedom from resentment. The old way of life still remains deep within us, and we are still in the first two categories: either we continue to rob and behave like robbers, or we do not rob, but we refuse to let anyone rob us. Often the trial is permitted in order to test you. Temptation troubles you so that it may be seen what you will do. You are good and kind so long as no one troubles you. No one has accused or slandered you; no one has dismissed you from your job. No one has harmed your wife, your daughter, your husband, or anyone else. No one has touched your property. Then you are fine; you are an angel. But let us see what you will become when they begin to trouble you. You too will find out. I know what you will be, but you will discover that you have not yet been cultivated in depth. A person must die to himself. Unless he dies to himself, God cannot work upon him and set him right. I hope you have never needed to go, though surely you have gone, to a dentist with a decayed tooth. The dentist works inside it to kill the nerve and repair the tooth rather than remove it.

He puts medicine inside to deaden the nerve so that he can continue his work. But if you return before the nerve is sufficiently deadened, at the slightest touch you leap up, knock the instrument out of his hand, and recoil. So he applies more anesthetic and waits for the nerve to die. Once it is deadened, he begins working with his instrument and drill, clearing everything out while you feel nothing. He tends the tooth, repairs it, saves it, and you keep it. But we are still very much alive to ourselves; little beasts remain beneath the surface. It is not enough merely to acknowledge this. We must also set our course toward correcting ourselves as much as we can. If you read the lives of the Saints, you will find many things there to challenge and trouble your conscience.

We will see that we are nothing compared with them. But we do not read the lives of the Saints. The Synaxaria are regarded as fairy tales. Very many people confine themselves to Holy Scripture alone, in a Protestant manner. Yet the lives of the Saints and the Synaxaria are the Gospel put into practice—the Gospel put into practice. What people lack today is humility and freedom from resentment. If a person would only read a little from the life of Saint Spyridon the Great, he would be ashamed of the state of people today—whether clergy, theologians, educated people, or intellectuals—people with their heads in the clouds and not their feet on the ground.

It is said that a butcher once came to buy goats, and they went together to the flock. “Choose whichever ones you want,” the Saint told him. “You will pay this much for each one. As many as you pay for, you may take.” The butcher separated one hundred goats. Ninety-nine willingly followed him, but one refused to move. He caught it with his shepherd’s crook, dragged it this way and that, and hoisted it onto his shoulders, while it kicked, butted, and bit him. Everyone was in an uproar. What had happened? Had the goat become possessed? The elder understood what was happening. Yet gently and humbly, instead of saying, “You scoundrel...

You deliberately did not pay for this one. You paid for ninety-nine. How could you expect this one to follow you? Have you no shame?”—and then heaping more abuse upon him. We would say, “I am in the right!” But being in the right merely opens the trapdoor and releases whatever is already inside us. If burning charcoal lies beneath, what will rise from it but smoke and stench? The things that come out of us do not come out because we are in the right; they come out because they are already within us. Whether you are right or wrong, that is what will emerge. But the Saint spoke gently: “I do not think this irrational creature is acting out of malice. Take another look—you are only human. Perhaps you made some mistake in your reckoning. Could it be that you made an error and did not include payment for this animal, and that is why it is behaving this way?”

The butcher checked his reckoning and discovered that this goat had indeed not been paid for. “Put the money there,” the Saint told him, “and it will go by itself.” He put down the money, and the goat set off on its own and joined the flock. What depth of spiritual cultivation this man had attained! This is why God says, as it were, through John Chrysostom: “The remembrance of a Saint means the imitation of a Saint.” If we light a candle to Saint Spyridon, we should also bring Saint Spyridon’s way of life into our own. The candles alone are of little account; he has no need of them. The Saint sees. You may ask, “Should we not light a candle to him?” By all means, light him a candle—even one as tall as you are. But imitate his life as well; do not stop at the candle. There is another beautiful story, since I have touched on this subject.

He had been a shepherd. His sheep went into the fold by themselves and came out by themselves to graze. They never trespassed in anyone else’s field, and people would say, “The Saint’s sheep are passing by.” Some wicked, lazy men decided to steal them. There were no dogs or anything else guarding them. They came at night, jumped into the fold, each put a ram across his shoulders, and tried to leave. But they were rooted to the spot. They remained there all night with the rams on their shoulders, unable to take a step. The Saint knew what had happened. In the morning he went up and found them there, heads bowed and still carrying the rams. He said: “Young men, is it honorable or right for strong men like you to come to this and live by the sweat of others?

Are you unable to work? Are you ill? Even then, you should ask. What you have done is not good. Neither God nor men approve of it. Do you repent of what you have done?” “We repent,” they answered. “Very well, then. Take these animals for your trouble, since you carried them all night.” And he gave them the two rams as payment for having held them through the night. What would we have done? We would immediately have called one authority after another. Would we conceal their fault? We expose it. And pay attention: we do this not only in such serious cases, but over the smallest details. Instead of covering another’s fault, we expose it and create even worse situations, because we regard ourselves as infallible. This shows that there is no deep spiritual cultivation within us. The man is your enemy; he is stealing the fruit of your labor, and you can see it with your own eyes.

Able-bodied young men, strong enough to squeeze oil out of a stone, come and steal from you. And you say, “Oh, may he drop dead! Christ? Nothing doing. Christ does not forgive that.” But if you are a servant of Christ, you will be careful and act differently. We do not have this spirit of forgiveness and freedom from resentment. That is why we do not love our enemies; and consequently, Christ does not love us either, since we do not love our enemies. “So also,” He says, “will our heavenly Father do to us, unless we forgive from our hearts.” In other words, God will not forgive you either. And He told that beautiful parable, which you all surely know, of the Ten Thousand Talents. When a person commits even one sin against God, he owes ten thousand talents; but when another person sins against him, whatever the offense may be, it is only a hundred denarii. First, we ask God to forgive our own debt of ten thousand talents. God forgives it, and then we go and...

We refuse to forgive our fellow worker over next to nothing. Do you understand the presumption of this? God revokes His forgiveness, and everything changes. In my reading I came across another remarkable story, and I would like to tell it to you. It is found in the life of Saint Euthymios the New of Madytos—not Euthymios the Great, but Saint Euthymios the New of Madytos. Saint Euthymios had left the Church late at night. He was a man of the Church, a clergyman, and he left late. Two men were lying in wait, and when they saw him turn the corner and leave...

they broke into the cellar of the Church, where grain was stored. But for some reason—I do not know why—the Saint came back. I do not know how long he had been gone. One thief was down inside the cellar, filling sacks and handing them up to the other man above. That man took them away and piled them off to one side, so that they could later find some way to carry them off and sell them, or whatever else they intended. They had already done a fair amount of work and brought out many sacks. Then, by the little light the moon was giving, the man outside who was receiving the sacks saw the priest returning—the Saint was coming back. He dropped everything, left the sack outside, and ran away.

He left the other man down below. The man below had no idea what was happening and simply kept filling the sacks. The Saint then took the other thief’s place and began receiving them. He moved one sack aside and set it farther away, then took the second and the third. The man below could not see who was now receiving them. Then the Saint said to him, “Down there in the corner there are also some wheels of cheese. Cheese. Take four or five of them as well.” The thief asked, “But how do you know there are wheels of cheese there?” “I know,” he replied. “The priest told me.” So the man went over to the corner, found the wheels of cheese, took them, and handed them up to him. When he finally came up, the Saint took him by the hand. “Oh, do not be troubled,” he said. “Everything belongs to us; take it. In fact, you deserve it all the more, because you went to the trouble of bringing it outside.” He did not expose him.

Did he report him? What need did that man have of being reported or punished after the shock he had received and after witnessing such freedom from resentment? But only Christ can form people like that. They are not formed at the university, in the marketplace, or in the home. All these things are good and worthy, but many of our claims about them are false. The real work is done in the Church, in the Mysteries, and in prayer—when you remain hidden away, weeping day and night and asking for the mercy of God. There, in metanoia and repentance, in Holy Confession, and in Holy Communion, a person is born anew. Afterward, even he himself finds it strange: “How is this possible for me? I, who used to do such things, because I am only human...”

When he considers where he once was and where he has now arrived, he will say, “What have I become? Have I really become so gentle—I, who had talons like an eagle, I who was this and that?” He did not become this way naturally; he became so for the sake of One Person. An elder from a village told me the same thing in his own words during the Occupation, after some scoundrels had taken advantage of him and made off with four or five animals meant for slaughter. I said to him, “Uncle John, how did those scoundrels manage to take advantage of you?” He replied, “My dear Mitsos, it was my sense of honor that let him take advantage of me. I wanted to do him good, as the Gospel says. I did not ask for papers, signatures, or guarantors; I simply helped him. If he turned out to be a scoundrel and cheated me out of them, it was not because he was cleverer than I was. There was Someone else above us.”

He was an old man from a village in the Aigialeia region. This is something of what we find in the law of the Gospel, a small portion of which the Church placed before us today. And because this was the first sermon today, I thought that, by following the Church, I could offer these few words and pray that the Holy God will help us—and that we, too, will be willing to work deeply upon our souls, so that here and now we may become fit for the life to come. This is what I pray for the whole world.

Ξέρετε, η βραδιά η αποψινή είναι η πρώτη αυτού του κηρύγματος της Κυριακής μετά τις διακοπές εξαιτίας των σεισμών. Της Πέμπτης ξεκίνησε προχθές, την πρώτη του μηνός.

Λοιπόν, το βράδυ που ξαναειδωθήκαμε και ξαναφροντίζουμε να το ξεκινήσουμε και να το ζεστάνουμε κατ' αναλογία, θα ήθελα να πω μερικά πράγματα που θα μπορούσαν να ωφελήσουν και εμένα που θα τα πω και εσάς που θα τα ακούσετε. Θέλω να ξέρουμε ότι ο χριστιανισμός είναι ψιλοδουλειά. Και σε αυτό το πράγμα εμείς κοντάφτουμε οι περισσότεροι. Και αν θελήσει ο Χριστός μας να μας ελέγξει στις λεπτομέρειες, θα μας βγάλει όλους από το παράθυρο.

Για να μην βγούμε από το παράθυρο, θα πρέπει εμείς να προσέξουμε αυτό. Προσθέτει χρόνο και μας περνάει, όπως βλέπετε, διά πυρός και σιδήρου. Πρέπει να εκμεταλλευτούμε τον χρόνο αυτόν, διότι διαφορετικά, εάν δεν τον εκμεταλλευτούμε, εκ μέρους του Θεού θα γίνει η εργασία, εκ μέρους ημών όμως δεν θα προκύψει ωφέλεια. Για να σωθεί ο άνθρωπος χρειάζονται δύο πράγματα. Χρειάζεται το θέλω του ανθρώπου και το θέλω του Θεού. Όσο ο άνθρωπος θέλει να σωθεί, τόσο ο Χριστός τον βοηθάει να σωθεί. Όσο να θέλει ο Θεός να σώσει τον άνθρωπο, δεν μπορεί να τον σώσει, εφόσον ο άνθρωπος δεν απλώνει τα χέρια του. Γι' αυτό ακριβώς και το πρωί στη δοξολογία

το βράδυ των Εσπερινών, η Εκκλησία μας λέγει: «Γένοιτο, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐφ' ἡμᾶς, καθάπερ ἠλπίσαμεν ἐπὶ σέ». Όσο απλώσαμε, όσο σου ζητήσαμε, όσο σταθήκαμε μπροστά σου, όσο θελήσαμε να γίνει, ακριβώς τόσο θα γίνει. Δεν θα ευθύνεται ο Χριστός αύριο γιατί πήραμε λίγο ή δεν πήραμε καθόλου. Θα ευθυνόμεθα εμείς που δεν Του ζητήσαμε, του Χριστού, διότι όσο ο άνθρωπος ετοιμάζει, τόσο λαμβάνει από τον Θεό. Εγώ βλέπω πολλούς αδελφούς και αδελφάς που ξεκινήσαμε μαζί προ πολλών ετών. Άλλοι μας πέρασαν πολύ και άλλοι έχουν μείνει πολύ πίσω, παρότι ξεκινήσαμε μαζί με τις ίδιες πεποιθήσεις, με τις ίδιες προσπάθειες.

Εντούτοις όμως, λέγω, άλλοι επροσπέρασαν, άλλοι όμως έχουν μείνει πολύ πίσω ακόμα. Αυτό λοιπόν οφείλεται στον κάθε άνθρωπο. Κάποτε που μιλούσα αναφορικώς με τους Μακαρισμούς που είναι μέσα στην επί του Όρους Ομιλία ότι, εάν ο άνθρωπος δεν θέλει να διαβάσει από τη Γένεση μέχρι την Αποκάλυψη, τα 67 αυτά βιβλία, που δεν ξέρω πόσα κεφάλαια έχουν μέσα, ας φροντίσει τουλάχιστον να διαβάσει την επί του Όρους Ομιλία, το 5ο, το 6ο και το 7ο του Ματθαίου, και να εφαρμόσει. Να γνωρίζουν ότι όχι απλώς θα σωθούν, αλλά θα πάνε σε ειδική θέση στον Παράδεισο.

Τρία αυτά κεφάλαια, αλλά να τα μελετήσουν και να σπεύσουν σιγά-σιγά να τα εφαρμόζουν. Ε, αυτά τα τρία κεφάλαια πόσο απέχουν από εμάς, και σαν γνώση και σαν πράξη. Οι λεπτομέρειες που χρειάζονται για την ψυχή υπάρχουν στα τρία κεφάλαια αυτά. Σήμερα, όπως και εσείς οι περισσότεροι, εκτός από εκείνους οι οποίοι είχατε ευλόγους αιτίας να μην πάτε στην Εκκλησία, μα και πάλιν ίσως ακούσατε από το ραδιόφωνο ή και πάλιν ακούσατε τι παρουσίασε η Εκκλησία. Θα μου δικαιολογείτε αυτό το οποίο σας λέγω. Σήμερα παρουσίασε η Εκκλησία ένα κομμάτι από τον Ευαγγελικό Νόμο. Είναι λεπτομέρειες. Ξέρετε, σε ένα σπίτι μέσα που είναι απλώς γκρο μπετόν...

τώρα πέσανε οι κολόνες και λοιπά, δεν κατοικεί ο άνθρωπος. Και όλη η εργασία της αξιοποιήσεως ενός σπιτιού, ενός διαμερίσματος, ενός δωματίου, είναι στην ψιλοδουλειά την άλλη η οποία θα γίνει, η οποία το αξιοποιεί και το κάνει ανάλογο, ώστε να βρει ο άνθρωπος κάποια ανάπαυση μέσα. Έτσι κάπως είναι και στο θέμα της ψυχής. Πιστεύει και ο διάβολος, μα δεν πράττει ο Σατανάς. Εκεί είναι που υπάρχει η διαφορά μας. Και μάλιστα πιστεύει, όχι απλώς πιστεύει όπως πιστεύουμε εμείς, που χωρίς να ξέρουμε λέμε «Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα» και έπειτα Τον βλαστημάμε κλπ. Αυτά είναι αστεία. Πιστεύει και φρίττει ο Σατανάς, όπως λέγει άλλωστε ο Αδελφόθεος Ιάκωβος. Και τα δαιμόνια πιστεύουν και φρίττουν. Εμείς δεν φρίττουμε. Οι Εβραίοι δεν έπιαναν το όνομα του Θεού, του Ευλογητού.

Ευλογητού, δεν έπιαναν το όνομα του Θεού από φόβο. Εμείς, η Εκκλησία μας λέγει, «τολμῶμεν ἐπικαλεῖσθαί Σε τὸν ἐπουράνιον Θεὸν Πατέρα» και λέγει, εμείς τολμάμε όμως να επικαλεστούμε Πατέρα, κάθε στιγμή δεν έχουμε καθόλου ιδιότητες του Πατρός, διότι ένας καρπός αποδεικνύει τη γνησιότητα του δέντρου. Όταν οι καρποί είναι σαπροί, το δέντρο δεν είναι καλό και βγάζει τέτοιους καρπούς. Έτσι ακριβώς συμβαίνει και με εμάς. Εφόσον δεν έχουμε τις ομοιότητες του Πατέρα, κατά συνέπεια δεν είμαστε παιδιά του Πατέρα, γνήσια παιδιά του Πατέρα. Λοιπόν, εάν ο άνθρωπος ήθελε να προσέχει, και κατεξοχήν αυτά τα τρία κεφάλαια, και να τα μελετήσει πολλές φορές και να φροντίσει να πράξει, να διορθώσει τον εαυτόν του με βάση αυτά,

είχε δημιουργήσει εκ προοιμίου προϋποθέσεις και θα κοιμόταν κάπως ήσυχος. Εάν αυτά δεν τα προσέξει, οτιδήποτε άλλο εάν κάνει, να γνωρίζει ότι ο Θεός δεν συμφωνεί μαζί του και θα βρεθεί μπερδεμένος με τη δικαιοσύνη του Θεού, όταν θα ενωθούνε οκτώ πόδια και οκτώ χέρια και θα τον μεταφέρουν εκεί που δεν θέλει να πάει, είτε το θέλει είτε όχι. Ήμουνα λοιπόν κι εγώ σήμερα στην Εκκλησία, όπως είστε και εσείς, και άκουσα ένα κομμάτι από αυτόν τον Ευαγγελικό Νόμο. Δεν ξέρω αν ξέρετε, ο Ευαγγελικός Νόμος δεν υπάρχει μόνον στον Ευαγγελιστή Ματθαίο. Δεν έχει καταπιαστεί μόνο ο Ματθαίος. Έχει καταπιαστεί και ο Λουκάς. Κι αυτός γράφει γύρω από τον Ευαγγελικό Νόμο.

Αυτό δεν είναι από το έκτο τώρα του Ματθαίου που σας παρουσιάζω, αλλά είναι από το έκτο του Λουκά, καθότι, ξέρετε, διερχόμεθα τις ημέρες των Ευαγγελίων του Λουκά, των Κυριακών του Λουκά, και συγκεκριμένως σήμερα θα είμεθα εις την Δευτέραν Κυριακήν του Λουκά. Η πρώτη ήταν η περασμένη. Διαβάζω λοιπόν από το έκτο κεφάλαιο του Λουκά, στίχος 31 και κατωτέρω. Ξέρετε, το Ευαγγέλιο δεν είναι κάτι το παράξενο. Για τον κόσμο βέβαια είναι παράξενο, αλλά για τον χριστιανό δεν είναι παράξενο. Στέκεται και λογικά πολλές φορές, παρότι είναι υπέρλογο, όμως στέκεται και λογικά πολλές φορές. Δηλαδή, πώς γίνεται; Να, ο Χριστός μάς λέει και παράξενα πράγματα, αλλά μας λέει και λογικά πράγματα που η κοινή λογική τα υιοθετεί.

Εντούτοις, παρότι η κοινή λογική τα υιοθετεί, εμείς και πάλι δεν τα πράττουμε. Και εκεί είμεθα δύο φορές ένοχοι. Είμεθα και με τον Ευαγγελικό Νόμο ένοχοι, είμεθα και από τον κοινό νόμο ένοχοι. Λέγει λοιπόν, όπως θα ακούσατε κι εσείς, τα εξής: «Καθὼς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως». Υπάρχει μέσα στα λογοπαίγνια τα δικά μας και στη φιλοσοφία τη δικιά μας αυτή η σκέψη. Όπως θέλεις να σου συμπεριφέρονται, να συμπεριφέρεσαι. Είναι εκείνο που λέμε, «ὃ σὺ μισεῖς, ἑτέρῳ μὴ ποιήσῃς». Αυτό που δεν θέλεις να σου κάνουν, να μην το κάνεις. Είναι ένας χρυσούς κανών, όπως θα λέγαμε. Είναι μια μεζούρα.

Μετράει σωστά και με τη λογική μαζί, όχι με τον Λόγο του Θεού, αλλά και με τη λογική μαζί. Θέλεις να σε κλέψουν; Όχι. Γιατί εσύ κλέβεις; Πώς θα αισθανθείς εσύ, μπακάλη, ράφτη, ξέρω γω, αγαπητέ, ποια άλλη δουλειά κάνεις, όταν πας να ψωνίσεις κάτι και δεις ότι σε κλέβουν; Θα σου κακοφανεί, θα δημιουργήσεις κατάσταση. Εσύ γιατί κλέβεις; Αυτός ο ίδιος που δεν θέλει να τον κλέψουν όταν ψωνίζει, αυτός κλέβει όταν ψωνίζει κάποιος άλλος από αυτόν. Παράξενα πράγματα γίνονται, παράδοξα πράγματα γίνονται. Κλέβει με το στόμα την τιμή, κλέβει με το ζύγι, κλέβει με το μέτρο, κλέβει, κλέβει, κλέβει, κλέβει και αδιαφόρως που λέγεται χριστιανός και αδιαφόρως εάν

και την καλή σειρά και κάθε μήνα κάνει και αγιασμό. Γιατί πολλοί, του εμπορίου άνθρωποι, της αγοράς άνθρωποι, κάθε μήνα κάνουν αγιασμό. Ή, αν δεν κάνουνε, παίρνουν αγιασμό από την Εκκλησία και ραντίζουνε το μαγαζί τους, την επιχείρησή τους. Και εντούτοις κλέβει. Πώς είναι δυνατόν αυτός ο άνθρωπος να το κάνει αυτό το πράγμα; Άρα δεν έχει φόβον Θεού, δεν Τον λογαριάζει. Πώς είναι δυνατόν να προσκυνήσεις στον Πανάγιο Τάφο ή να κρατήσεις το Άγιο Φως της Αναστάσεως στο χέρι και να κάνεις αυτό το πράγμα; Δεν ταιριάζει. Είναι πράγματα ανάποδα. Να σας πω μια λεπτομέρεια. Πώς σκέφτεται ο άλλος κόσμος και πώς σκέφτεται ο χριστιανικός κόσμος. Οι μουσουλμάνοι όταν

πάνε στη Μέκκα να προσκυνήσουν, λέγονται πλέον χατζήδες. Από αυτούς έχουμε πάρει εμείς το όνομα χατζήδες. Όταν πάμε να προσκυνήσουμε τον Πανάγιο Τάφο, λέγεται χατζής αυτός, από τους Μουσουλμάνους, από τους Άραβες. Αυτοί τότε φοράνε μια μαντήλα λευκή, δεμένη με ένα κουρέλι γύρω-γύρω, με μια λωρίδα. Και οι άλλοι φορούν, αλλά του άλλου είναι εμπριμέ αυτό που φορούν. Αυτός λοιπόν τώρα σταμάτησε να αμαρτάνει. Δεν καπνίζει, δεν πίνει, δεν ψεύδεται, δεν κλέβει. Και όχι μόνο δεν τα κάνει αυτά, δεν συνηγορεί να γίνουν και τέτοια. Και να σας πω κάτι το οξύμωρο. Στη Βηθανία, εκεί που είναι ο τάφος του Λαζάρου, εάν πας να ζητήσεις ένα μπουκάλι κρασί στο μαγαζί, δεν θα το βρεις. Εάν πας να ζητήσεις ένα μπουκάλι μπύρα, δεν θα βρεις. Υπάρχει ένα κιόσκι μικρό, το οποίο εξυπηρετεί τους τουρίστες, όχι όμως από χατζή. Αν μπεις στο μαγαζί που βλέπεις ότι ο μπακάλης έχει το λευκό αυτό και είναι προσκυνητής και του ζητήσεις κρασί, παραδείγματι, θα σε κοιτάξει άγρια. Και, αν είναι δυνατόν, θα σε πιάσει να σε στήσει και να σε πετάξει έξω. «Με βρίζεις», λέγει, «να μου ζητάς, όταν με βλέπεις ότι είμαι χατζής. Είναι δυνατόν να το κάνω εγώ αυτό το πράγμα τώρα;»

Ακούς; Τα ακούγω να λες, έτσι λένε οι γριές στο χωριό. Εμείς, τι κάνουμε εμείς; Τι κάνουμε εμείς επάνω στο σημείο αυτό; Έτσι προσκύνησε, επίστευσε κλπ., σταμάτησε η αμαρτία. Βέβαια οι άνθρωποι είναι χαμένοι για την αβάπτιση, δεν έχουν καμιά αντίληψη, πέφτουν από αλλού. Όμως πώς πολιτεύονται αυτοί και πώς πολιτευόμεθα εμείς; Είναι δυνατόν λοιπόν ο άνθρωπος ο οποίος δεν έχει την ανάλογη ζωή να έχει το θράσος να λέγει ότι είναι ακόλουθος του Ναζωραίου; Ή είναι δυνατόν ποτέ οι λέξεις του, τα λόγια του, οι συμβουλές του να πιάσουν και να έχουν αποτέλεσμα;

Δεν υπάρχει ανάλογη ζωή, που σήμερα μάλιστα ο κόσμος μάς κοιτάει με το κιάλι. Τι λέμε; Είναι γεμάτος από λόγια ο κόσμος. Τι κάνουμε; Αν αυτό που λέμε εμείς εδώ, αν το πράττουμε, και από εκεί ξεκινάει. Σταμάτησε πλέον η πίστη εξ ακοής. Πέρασε στον οφθαλμό. Εξ οφθαλμού πλέον. «Θα ιδώ και θα πιστέψω», λέγει ο άλλος. «Εγώ, αν δεν ιδώ, δεν πιστεύω». Και όταν δει τόσο σκάρτη η ζωή σου να είναι, όχι σύμφωνος με το Ευαγγέλιο και με αυτά που επαγγέλλεσαι, τις εικόνες που έχεις στο σπίτι, με τα καντήλια, με τις εκκλησίες που πηγαίνεις κλπ., με τα κεριά που ανάβεις και με τα μακριά σου μανίκια και ούτω καθεξής, άμα δεν σε βρει σύμφωνο, δεν πρόκειται να τον γυρίσεις πίσω. Αυτόν τον εξετέλεσες εν ψυχρώ και δεν μπορεί να κινηθεί καθόλου. Αν λοιπόν, λέγω, θελήσει ο Χριστός μας να ελέγξει τη ζωή μας, θα μας βρει στο σημείο αυτό,

να κάνουμε ανάλογα τουλάχιστον που μας συμφέρει, που θα έπρεπε να κάνουμε προς τον άλλον. Και πάνω σε αυτό μια μικρή παρένθεση να σας έκανα. Πόσο σοβαρό θέμα είναι η ζωή του ανθρώπου για να βοηθήσει και να συγκινήσει έναν άλλον. Που εμείς σ' αυτά τα σημεία είμεθα ανακόλουθοι. Επαγγελλόμεθα Χριστιανισμό, πιστεύουμε στην Παναγιά, πιστεύουμε στον Χριστό, αλλά η ζωή μας είναι αντίθετος. Μία κυρία επήγαινε διά πέμπτη φορά στο μαιευτήριο, όχι για να γεννήσει αλλά για να σκοτώσει. Χωρίς λοιπόν να έχει συνεννοηθεί με τον γιατρό της, τον κακούργο, επήγε ένα απόγευμα που βρήκε ευκαιρία, διότι ο σύζυγος δεν ξέρω πού είναι και πάει κλπ., να το πετάξει αυτό. Αλλά εκείνη κοίταγε μάταια.

Τόσο από γέννες όσο από την ίδια δουλειά. Γιατί, ξέρετε, σήμερα οι κλινικές δεν γεννούνε, σκοτώνουν ως επί το πλείστον. Τα παράνομα, μαθήτριες και, αλλά και παντρεμένες. Όταν ήρθε ο γιατρός: «Γιατί δεν μου τηλεφώνησες να σου πω ότι δεν έχουμε κρεβάτι;» «Δεν ξέρω τι θα κάνεις, θα με κρατήσεις. Δεν μπορώ, δεν έχω άλλη ώρα. Δεν γίνεται διαφορετικά, θα με κρατήσεις». Το συζητήσανε με την προϊσταμένη, τι μπορεί να γίνει και τα τοιαύτα. Και έριξε μια γνώμη η προϊσταμένη, ότι στο τάδε δωμάτιο είναι δύο κρεβάτια. Ήτο μία κυρία η οποία είχε γεννήσει το πέμπτο παιδί της εκεί και ήσαν δύο κρεβάτια και με κάνα δυο μέρες θα φύγει. «Να πήγαινα να την παρακαλούσα, μήπως επέτρεπε για μια βραδιά να φιλοξενηθεί στο κρεβάτι εκείνο και αύριο

θα φύγει και τη μεταφέρουμε». «Πήγαινε και βλέπουμε». Πηγαίνει λοιπόν και μιλά ευγενικώς στην κυρία: «Κάτι το έκτακτο, μια αιμορραγία έχουμε. Να μη χαθεί η γυναίκα. Κάνετε αγάπη απόψε στο κρεβάτι αυτό, μένει που μένει κενό. Το πληρώνετε βέβαια, δεν θα το πληρώσετε απόψε». «Να μείνει, ευχαρίστως», λέει, «να μείνει». Εντάξει, εντάξει. Το χειρουργείο, σε δύο-τρεις ώρες, να σου σηκωθεί, την πηγαίνουνε. Αυτή ξύπνησε έπειτα από δύο-τρεις-τέσσαρες ώρες, τη μία-δύο η ώρα. Και σιγά-σιγά συνήλθε και είδε ότι δίπλα της ήταν μια άλλη. Περί τα ξημερώματα που συνήλθε καλά κλπ., την εζύγισε, την είδε την άλλη τι ήτο. Δεν ξέρω πώς ήταν το όνομα και φαινότανε...

μια πλάκα που βάζουν εκεί και της φάνηκε παράξενο το όνομα εκείνο. Και καλεί τη νοσοκόμα σιγά στο αυτί και τη ρωτάει: «Τι είναι η διπλανή;» «Κι έτσι», λέει, «είναι Εβραία». «Εβραία;» Εθεώρησε καθήκον της λοιπόν η κυρία αυτή, όταν το πρωί ήρθε στα καλά της, πέρασαν λίγο, άνοιξε η μέρα κλπ. και αντάλλαξαν λίγες λέξεις, και μετά έναν θηλασμό του παιδιού επιάσανε μια συζήτηση, και θεώρησε καλό να της μιλήσει για τον Χριστό η Ορθόδοξος αυτή, ότι εμείς έχουμε την ορθή πίστη, εσείς δεν μένετε στην ορθή πίστη και πρέπει να προσέξετε, σας βλέπω ότι είσαστε νέα και λοιπά και έξυπνη γυναίκα και, την έπαιξε κάτω, τη λέει μονότερμα. Μονόλογο.

Τελείωσε, εξήντλησε την κατήχηση η δικιά μας, εζήτησε συγγνώμη η Εβραία να μιλήσει και έτσι λέγει: «Τελειώσατε;» λέει. «Τελείωσα». «Σε ευχαριστώ πάρα πολύ για όλα αυτά που είχες την καλοσύνη να μου πεις. Πλην όμως λυπούμαι που θα σε λυπήσω, διότι δεν πρόκειται να ακολουθήσω τίποτα από αυτά τα οποία μου είπες». «Δηλαδή γιατί;» «Διότι βλέπω ότι ο Χριστός σας, για τον οποίο μου μίλησες τόση ώρα, δεν έχει δύναμη να σας κάνει ανθρώπους. Σας βλέπω ένα θηρίο που ήρθατε να σκοτώσετε το πέμπτο παιδί σας. Εγώ με τον Θεό μου εγέννησα το πέμπτο παιδί μου». Νομίζω δεν χρειάζεται άλλη απάντηση. Κόκαλο!

Για θεωρία και και όχι να τη ζήσει. Γι' αυτό ακριβώς ο Χριστός μας αισθάνεται τη μεγαλύτερη θλίψη από εμάς τους χριστιανούς κι όχι από τους αιρετικούς, κι όχι από τους άλλους οι οποίοι δεν έχουν καμιά σχέση μαζί Του. Εν πάση περιπτώσει, να επανέλθω από την παρένθεσή μου. Λέγω λοιπόν, στην πρώτη αυτή εντολή που λέγει ότι «καθὼς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως», χρειάζεται έναν Ευαγγελικό αυτό.

Να σε κλέψουν, είπαμε, δεν θέλεις. Γιατί κλέβεις; Θέλεις να σε ατιμάσουνε; Όχι. Γιατί ατιμάς; Θέλεις από πάνω να ρίχνουνε αποτσίγαρα στο κεφάλι σου κάτω; Όχι. Εσύ γιατί τα ρίχνεις στον παρακάτω; Θέλεις να τινάζει η άλλη από πάνω το σεντόνι το πρωί με τη βρομιά της; Όχι. Εσύ γιατί το τινάζεις από κάτω στον άλλον; Θέλεις να χύνονται τα νερά σε σένα; Όχι. Εσύ γιατί τα χύνεις στον άλλον; Θέλεις να συζητούνε το όνομά σου και το σπίτι σου; Όχι. Εσύ γιατί συζητείς ώρες τον άλλον; Τίποτα δεν είναι τα παραδείγματα αυτά τα οποία σας λέω. Και εν τούτοις, δεν είναι νόμος θεϊκός, βάλ' τον έναν κοσμικό νόμο. Δεν είναι καλό πράγμα, ένα πράγμα που δεν θέλεις να σου κάνουν, να το κάνεις. Ένα πράγμα που δεν θέλεις να σου πούνε, να το λες εσύ για τον άλλον. Και μας βάζει τώρα ο Χριστός...

του ηθικού νόμου, μας βάζει και σε έναν νόμο δικό μας, που πρέπει εμείς, αν θέλουμε να μη δημιουργήσουμε μια κοινωνία ζούγκλα, διότι όμως ορισμένοι εξ ημών είμεθα προσεκτικοί. Αλλά οι προσεκτικοί είναι δύο ειδών. Είναι οι προσεκτικοί που είναι προσεκτικοί για να τους προσέχουν και είναι και οι προσεκτικοί που είναι προσεκτικοί είτε τους προσέχουν είτε δεν τους προσέχουν, διότι τους προσέχει ο Θεός. Δεν ξέρω αν το κάνω λιανά, αν το κατεβάζω κάτω. Θέλω να το πιάσουμε αυτό. Επαναλαμβάνω ότι είναι πολλοί άνθρωποι που είναι προσεκτικοί προς όλες τις εκδηλώσεις των...

Πολιτεύονται και συμπεριφέρονται και ομιλούν και ενεργούν σωστά. Γιατί; Για να τους συμπεριφέρονται σωστά. Είδες εγώ πώς σου ομιλώ; Είδες εγώ πώς σου συμπεριφέρομαι; Είδες εγώ πώς σου παραστέκομαι στην ανάγκη σου; Είδες, είδες. Πρόσεξε, λοιπόν, κι εσύ στη δική μου ανάγκη να το κάνεις. Θα πει κανείς, δεν είναι καλό αυτό; Δραχμή δεν κάνει. Δεν έχει μισθό αυτό από τον Θεό. Αυτό το κάνεις για αμοιβή, να σε αμείψει, δεν το κάνεις από θυσία. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο.

Βοηθετέλω Όχι να είσαι καλός με τον καλόν και κακός με τον κακόν. Εγώ δεν πειράζω κανέναν, αλλά άμα με πειράξουν, τι θα γίνει τότε; Φαντάζεσαι, είσαι για να σου δώσουμε και βραβείο; Όχι, δεν θα πειράξεις κανέναν.

Αν σε πειράξουν, δεν θα πειράξεις. Τότε είσαι. Τότε ανέβηκες. Ακόμη τώρα είσαι κάτω. Είσαι ψυχικός άνθρωπος. Γιατί είναι τρεις κατηγορίες ανθρώπων και υπάρχουν μάλιστα. Ο Παύλος έχει πει αυτές: σωματικός, ψυχικός, πνευματικός. Αλλά τις έχει χαρακτηρίσει και ο Χριστός μας στην παραβολή του καλού Σαμαρείτου. Οι ληστές ελήστεψαν. Ο Σαμαρίτης, συγγνώμη, ο Λεβίτης και ο Ιερεύς δεν ελήστεψαν, αλλά δεν προσέφεραν τίποτα. Ο Σαμαρίτης δεν ελήστεψε, αλλά και προσέφερε. Είναι τρεις κατηγορίες. Είναι ο άνθρωπος ο οποίος λέγει «τα δικά σου δικά μου», που ληστεύει κατά διαφόρους τρόπους, με γάντια λευκά.

Ληστές μέσα στην πόλη. Είναι εκείνοι οι οποίοι δεν ληστεύουν, αλλά δεν προσφέρουν και τίποτα σε εκείνους οι οποίοι έχουν κάποια ανάγκη. Είναι «τα δικά σου δικά σου και τα δικά μου δικά μου». Ο άλλος λέει «τα δικά σου δικά μου». Αυτός λέει «τα δικά σου δικά σου, αλλά και τα δικά μου δικά μου». Τίποτα μέχρι εδώ. Η τρίτη κατηγορία είναι «τα δικά μου δικά σου». Είναι τρεις κατηγορίες ανθρώπων και ο άνθρωπος πρέπει να περάσει στην τρίτη κατηγορία και να περάσει ακοπίαστα, όχι με ζόρι, «μην απειλεί, θα πάω στην κόλαση», να φτάσει σε σημείο τέτοιο ώστε ο νόμος να μην έχει ισχύ. «Δεν το καταλαβαίνω», θα πει κάποιος. Να σε βοηθήσω εγώ να το καταλάβεις.

Το βαγόνι του Ηλεκτρικού, νομοθετεί για τους ξένους: «Μη καπνίζετε». Είτε το βάλεις «μη καπνίζετε» είτε όχι, εγώ δεν καπνίζω. Τον νόμο σου αφ' εαυτού μου έχω εγώ. Φύγε από αυτό που με απειλεί ο νόμος ο δικός σου: «Μη καπνίζετε», διότι υπάρχει αστυνομική διάταξη που θα μου βάλεις πρόστιμο. Εγώ έχω απαλλαγεί. Εκεί πρέπει να φτάσει ο άνθρωπος, ώστε ούτε ανθρώπινος νόμος ούτε θεϊκός νόμος να τον απειλεί. Αυθορμήτως, αυτομάτως, από μέσα του πηγαία να βγαίνει καλοσύνη. Αλλά πώς μπορεί να βγαίνει εφόσον δεν υπάρχει και πώς θα υπάρχει εάν δεν βάλει;

Που έχει την καλοσύνη προς όλες τις κατευθύνσεις, προς όλα τα ωραία, προς όλες τις αρετές, είναι ο Χριστός. Παίζει ένα μικρό ρόλο η θύραθεν σοφία, οι επιστήμες, οι γνώσεις, αλλά εάν δεν υπάρχει Χριστός, όμως, είναι αυτό δίκοπο μαχαίρι.

Από δυο μεριές τότε. Το να πέσεις σε χέρια Αντιχρίστου.

Ότι από πάνω με την από κάτω έχουν στενές σχέσεις, πλένουνε μαγειρεύουνε. Δεν είναι πηγαία η αγάπη, είναι συμφεροντολογική η αγάπη. Ο ένας εκολάκευε τον άλλον, ο ένας εψεύδετο για τον άλλον. Και όταν κάποια στιγμή, κάποιο περιστατικό, είπε κάποια αλήθεια ή έγινε κάποια απροσεξία, εκεί ξεσκεπάστηκε ο πραγματικός άνθρωπος και οι σχέσεις διεκόπησαν. Όταν όμως ο άνθρωπος έχει καλλιεργηθεί σε βάθος και έχει Χριστόν, οτιδήποτε κι αν γίνει, διότι αγαπά όχι σαρκικά, όχι κοσμικά, αλλά θεϊκά, θα το συγχωρήσει στον άλλον. Εγώ ήκουσα ένα διάλογο τέτοιο που η κόρη...

Δεν ξέρω τι είχε κάνει από πάνω. Η κόρη βγήκε να φωνάξει και να βρίσει από πάνω, δεν ξέρω τι είχαν ρίξει, τι είχε γίνει. Και την αρπάζει από τα μαλλιά η μητέρα και την βάζει μέσα και της λέγει: «Το έκαμε θεληματικά ή το παιδί το έκαμε αυτό; Αυτό, δεν ξέρω, πρέπει να πω, αν το δικό σου το παιδί ή το από πάνω έκανε αυτό το πράγμα, ήθελες εσύ να ακούσεις αυτά που πας να πεις;» Και την τράβηξε μέσα. Καλλιεργημένος άνθρωπος η μητέρα. Εμείς όμως είμεθα καλοί με τους καλούς και κακοί με τους κακούς. Είμεθα καλοί με εκείνους που τρώμε μαζί, που πίνουμε μαζί, που αμαρτάνουμε μαζί, αλλά δηλαδή με τα καλά. Με τον άλλον, τον λεγόμενο δήθεν εχθρό μας, γιατί εμείς έχουμε κατορθώσει να πιστέψουμε...

Υπάρχουν και εχθροί. Η Γραφή δεν παραδέχεται εχθρούς. Τους εχθρούς η Γραφή ξέρετε πώς σου λέγει; Ευεργέτας. Γι' αυτό και λέει να τους αγαπάμε. Δεν λέει «ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν»;

Ξέρει ο άνθρωπος, ο λεγόμενος εχθρός είναι ο υπ' αριθμόν ένα ευεργέτης της ψυχής του. Το ξέρει αυτό το πράγμα. Και τον βάζεις στο δίπτυχό σου όταν πηγαίνεις στην εκκλησία, πρώτο το όνομα από πάνω. Αυτόν θα βάλει, που επηρεάζεται, θα βάλει πρώτα. Αν θέλει να σπάσει και τον πάγο, γιατί ο σατανάς έρχεται και ποντάρει στο πρόσωπο εκείνο...

Σε πίκρανε, που σε κατηγόρησε, που σε αδίκησε, που σε ατίμασε, που, που, που. Όλο στο φέρνει μπροστά, όλο στο φέρνει μπροστά και λοιπά. Τίποτα. Εσύ θα προσεύχεσαι γι' αυτόν, θα μνημονεύεις γι' αυτόν, θα προσεύχεσαι το πρωί, θα προσεύχεσαι το μεσημέρι, θα προσεύχεσαι το βράδυ. Το όνομά του μπροστά πάντοτε. Και θα έρθει, θα έρθει, θα έρθει. Δεν θα μπορέσει να κρατήσει πέρα. Ο σατανάς θα σκάσει και θα φύγει και θα νικήσεις εσύ, διότι πάντοτε το κακό νικιέται με το καλό.

Κακό. Κακό δεν νικάει το κακό. Θυμούμαι στα πρώτα μου χρόνια...

Πρωτοεπέστρεψα εις Χριστιανισμόν, ο Θεός είχε οικονομήσει και είχα έναν Ρώσο γέροντα, πατέρα Ευθύμιο τον λέγανε, στους Αγίους Αναργύρους εδώ του Ψυρρή ήτανε. Παλαιότεροι θα τον ενθυμήστε, αυτόν πνευματικόν. Και εμείς είμαστε έξι παιδιά και, ξέρετε, οι καβγάδες μεταξύ των αδελφών είναι οι ασυγχώρητοι και ατακτοποίητοι. Δυο ξένοι αν καυγαδίσουν τα φτιάχνουν, δύο αδέλφια δεν τα φτιάχνουν και στην άλλη ζωή, όπως λέει και ο Δαβίδ. Μεγαλύτερα έχθρα είναι μεταξύ των αδερφών. Έχει τέτοια δύναμη ο σατανάς και μπαίνει μέσα και δεν σε αφήνει να κινηθείς καθόλου. Μου έλεγε, λοιπόν, παραστατικότατα το εξής: «Δημητρό, όταν σου ρίχνουνε καρύδια, εσύ θα ρίχνεις σύκα. Δεν ξέρω πού θα τα βρεις, να πας στη Σμύρνη να βρεις. Όταν σου ρίχνουνε καρύδια, ακούς δεύτερη φορά, εσύ θα ρίχνεις σύκα».

Όταν σου λένε ένα λόγο κακό, ψυχρό, ξέρω εγώ τι και λοιπά, εσύ δεν θα τον κρούσεις. Θα ρίξεις σύκο, να μην ακουστεί, να μην ακουστεί. Κι έτσι σιγά σιγά θα νικήσεις. Τι είχε δίκιο! Το βρήκα βέβαια αργότερα αυτό το πράγμα, γιατί χρειάζεται κόπο. Είναι ο κακός εαυτός μας μέσα, είναι το εγώ μας που θέλει ικανοποίηση. Μπορεί πολλές φορές να μην είναι τίποτα και να καυγαδίζεις για το τίποτα. Αλλά είναι ο σατανάς που μπαίνει μέσα και κάνει το τζαγκάρι. Ο σατανάς μπαίνει μέσα και τεντώνει τα χέρια του. Πού να χωρέσει ο εχθρός σου, πού να χωρέσει αυτός που σε έβρισε; Ο Χριστός λέει «βάλ' τον στην καρδιά σου». Πού να χωρέσει, εφόσον είναι ο άλλος, ο τζαγκάρης, μέσα και τραβάει τα χέρια και δεν χωράει μέσα; Πρέπει να μεριάσει αυτός, να φύγει αυτός, για να μπει ο εχθρός μέσα. Αλλά πού τέτοια προσπάθεια να γίνει εκ μέρους ημών; Γι' αυτό είμαστε καλοί και μέχρι την ώρα καλοί και φαινομενικώς καλοί.

Ορισμένους οι οποίοι μας περιποιούνται, μας τιμούν, λένε καλά λόγια για εμάς και λοιπά. Πολλές φορές είναι υποκρισία, είναι ψέματα. Άλλα λένε μπροστά μας και άλλα λένε πίσω μας, και αυτό θεωρείται αγάπη και φιλία και λοιπά. Όχι, κύριε, δεν είναι αυτό. Θα καταλάβεις ότι πλέον έχεις καρπόν Πνεύματος Αγίου, αγάπη, εάν τον άνθρωπο που σε επηρεάζει, που σε βλάπτει, που σε αδικεί, που σε συκοφαντεί, δύνασαι να τον θεωρήσεις ως ευεργέτη, να τον αγαπήσεις. Είναι ένα πράγμα ξένο αυτό, είναι αλήθεια, δεν είναι ανθρώπινο, διότι και η εντολή δεν είναι ανθρώπινη. Και μην ζητήσεις ποτέ να το εφαρμόσεις αυτό χωρίς τη δύναμη του Χριστού. Είναι της χάριτος δουλειά, όπως η αγάπη σαν αρετή είναι της χάριτος.

«Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, ἀγαθοσύνη». Καρπός του Πνεύματος. Κατά συνέπεια και το να αγαπήσεις, να χρησιμοποιείς αυτή την αγάπη προς τον άνθρωπο που σε επηρεάζει, τον άνθρωπο που σε βλάπτει, που σε αδικεί, που σε συκοφαντεί, που σε σφάζει καθημερινώς. Γιατί, ξέρετε, ο Χριστιανός σφάζεται καθημερινώς, νιώθει την ψυχή του, για να εφαρμόσει το νόμο του Χριστού...

Όπως τον θέλει ο Χριστός, νιώθει μέσα να του χαράζει την ψυχή του. Που νιώθει να σπαράσσεται μέσα του και εν τούτοις θα κάνει αυτόν τον αγώνα να το πατήσει κάτω αυτό το θηρίο για να μπορέσει. Γι' αυτό η αγάπη είναι του Χριστού δώρο, είναι απόρροια Πνεύματος Αγίου, και ο μη έχων την χάρη του Πνεύματος του Αγίου είναι αδύνατο να αγαπήσει. Γι' αυτό πολλοί άνθρωποι γονατίζουν και Του λένε: «Χριστέ μου, Εσύ είπες να αγαπήσω τον εχθρό μου. Εγώ δεν το μπορώ, δεν το μπορώ αυτό».

Νιώθεις μέσα σου, επαναλαμβάνω, ένα μαχαίρι. Ακούς τα λόγια, θυμάσαι τα λόγια, τη συμπεριφορά, ξέρω εγώ το μούντζωμα που σου έκανε, δεν ξέρω τι έκανε, και μέσα σου σχίζεται η ψυχή σου. Και εν τούτοις ο Χριστός θα γυρίσει να σου πει το εξής: «Ναι, παιδί μου, το ξέρω ότι δεν μπορείς. Είναι σκληρό πράγμα. Όμως το θέλεις;» Εκεί αρχίζει η ευθύνη του ανθρώπου. Όχι στο εάν δεν μπορεί. Αφ' εαυτού μου ο Χριστός οὐδὲν. Όχι, δεν σε ρωτώ εάν μπορείς. Σε ρωτώ όμως εάν θέλεις. Και από εκεί και κάτω αρχίζει η ευθύνη του ανθρώπου. Γιατί από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα θελήσει μια φορά για το καλό του...

Ο Χριστός θα θελήσει 999 φορές και το αποδεικνύει αυτό στην παραβολή του Ασώτου. «Ἰδὼν αὐτὸν ἔτι μακρὰν ἐρχόμενον», όμως σιγά σιγά προς Αυτόν, «δραμὼν», έτρεξε, δεν τον άφησε να περπατήσει, «ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ κατεφίλησεν αὐτόν». Αυτή η σκηνή ισχύει πάντοτε για κάθε άνθρωπο που θέλει να επιστρέψει στου Θεού το δρόμο και να πράξει το σωστό. Μη δικαιολογούμε, αδελφοί, τον εαυτόν μας. Οι καλές μας προαιρέσεις... Θα δείτε θαύματα στη ζωή σας εάν πείτε: «Ναι, Χριστέ, έχεις δίκιο, εγώ δεν τον μπορώ».

«Βοήθησέ με». Θυμόσαστε τι είπε ο πατέρας εκείνος του παιδιού του δαιμονισμένου, όταν κατάλαβε ότι δεν φταίνε οι γιατροί, δεν φταίνε οι μαθηταί, αλλά φταίει αυτός και εξαιτίας αυτού είναι το παιδί δαιμονισμένο; Θυμόσαστε τι είπε; «Όχι», του λέει, «αν μπορώ εγώ, Κύριε, να σε κάνω καλά. Εάν εσύ μπορείς να ελεήσεις τον εαυτό σου». Και τι εφώναξε και είπε; «Πιστεύω», λέει, «Κύριε, βοήθει μου τῇ ἀπιστίᾳ». Αυτό το θέλω. Και εκεί είναι όλο το μυστικό. Μη σας φαίνονται δύσκολες οι εντολές. Αλλοίμονο αν ο Θεός μας έβαλε μπροστά σε ακατόρθωτα πράγματα.

Μια ωραία, με τέσσερες λέξεις, ο Χρυσόστομος συμβουλή έδωσε. Προσέξετε, λέει, στενή η πύλη, αλλά πλατεία η πόλις. Στενά, λέει, από εκεί που θα περάσεις, αλλά μόλις περάσεις μέσα, είναι πλατεία, λέει, η πόλις η οποία σε περιμένει. Ευρύχωρος η πόλις. Θα στριμωχθείς, θα σφιχθείς, θα συνθλιβείς. Έβλεπα στον ύπνο μου προ λίγων ημερών μια κατάσταση που με ενδιέφερε. Βλέπω, λοιπόν, δύο τείχη και το πρόσωπο αυτό να λεπταίνει εξαιτίας των τειχών αυτών για να περάσει από εκεί πέρα μέσα. Από εκεί έπρεπε να περάσει. Στενή και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στον ουρανό, πλατεία και ευρύχωρος αυτή που οδηγεί στην απώλεια.

Συμφέρει, λοιπόν, τον άνθρωπο να υποφέρει κάτι εδώ, να στραπατσαριστεί το εγώ του. Γιατί αυτό που θίγεται δεν είναι το συμφέρον. «Ξέρεις, μου παίρνει τόσο οικόπεδο, μου παίρνει 50 πόντους. Ξέρεις, στο σύνολο το βρήκα πιο πέρα, ξέρεις, ξέρεις, ξέρεις». Δεν είναι αυτό το πράγμα. Και ένα μέτρο να σου δώσει, δεν βγαίνει τίποτα, διότι δεν παίρνεις τίποτα. Κάτσε να φιλοσοφήσεις, πιάσε τις εντολές του Θεού, που σου έχει πει τι να κάνεις όταν διώκεσαι: να θεωρείς τον εαυτόν σου μακάριον. «Μακάριοι οἱ δεδιωγμένοι ἕνεκεν δικαιοσύνης». Και τότε προχώρησε παρακάτω. Αλλά εμείς δεν φιλοσοφούμε σε τίποτα από αυτά και ζητάμε εκδίκηση. Και πολλές φορές, βέβαια, έχουμε δίκιο. Αλλά ο Χριστός είπε: «Ἐμοὶ ἐκδίκησις». Δεν είναι για σένα, αυτό είναι για μένα. Και θα πούνε πολλοί:

«Τα έχω αφήσει». Έχω ακούσει τέτοια και σας διευκολύνω, και εσάς που ακούτε και αυτούς που θα ακούσουν από την ταινία που γράφετε. Έχω ακούσει από πολλούς που λένε: «Εγώ δεν πάω στο δικαστήριο, δεν πηγαίνω ξανά. Τα άφησα στον Θεό». Θα ήθελα να τους απαντήσω: δεν έκαναν τίποτα. «Τι έπρεπε, λοιπόν, να τον πάω στο δικαστήριο;» Καλύτερα να τον πήγαινες στο δικαστήριο εδώ, παρά που τον άφησες στο δικαστήριο του Θεού. Γιατί δεν τον πήγες στο δικαστήριο εδώ; Μήπως διότι δεν μπορούσες να τα βγάλεις πέρα; Τα καταφέρνει αυτός, περισσότερα λεφτά, είχε μέσον και λοιπά, και δεν μπορούσες να του βγάλεις γερά το μάτι όπως ήθελες; Τον παρέδωσες στον Θεό να του το βγάλει βαθιά; Κάτι τέτοιο είναι. Δεν θα κάνεις αυτό. Θα παρακολουθήσεις τον Πρωτομάρτυρα Στέφανο. Και αυτός...

για τους ανθρώπους που τον λιθοβολούσαν άδικα: «Μὴ στήσῃς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην». Όχι: «Στα χέρια σου τούς παραδίδω και κόψ’ τους μύτες κι αυτιά, γιατί εγώ δεν μπορώ». Μη στήσεις, μη λογαριάσεις, μη γράψεις την αμαρτία αυτή. Κάμε και εσύ αυτό και τότε είσαι εντάξει. Δεν κάνουμε αυτό εμείς. Θα ήθελα να ξεγαντζώσω αυτούς οι οποίοι λένε: «Εγώ δεν πάω πουθενά, τα άφησα στον Θεό». Ούτε στον Θεό. Πήγαινε στην ευχή του Θεού. Και αν είναι κακό αυτό που μου έκαμες, ούτε ο Θεός να στο λογαριάσει, να μην το βρεις ποτέ μπροστά. Και όταν ο άνθρωπος συγχωρήσει κατά τέτοια έννοια, αφοπλίζει τη δικαιοσύνη του Θεού, η οποία στέκεται με το σπαθί στο χέρι ανά πάσα στιγμή για κάθε αμαρτία δική μας.

Θέλεις να συγχωρηθείς από τον Θεό για τα ποικίλα αμαρτήματά σου; Συγχώρησε, όπως λέει αυτός. Θέλεις να αγαπηθείς από τον Θεό; Αγάπησε. Δεν χωράει μεσολάβηση. Εάν θελήσεις μόνος σου να πάρεις τη δικαιοσύνη και την κρίση και να εκδικηθείς, δεν σου χρωστάει τίποτα πλέον ο Θεός. Δεν έχεις να λάβεις τίποτα. Προσέξτε το. Δεν έχουμε ανεξικακία. Ακόμη υπάρχει στο υπόβαθρο μέσα παλιά ζωή και ήμεθα στις δυο πρώτες κατηγορίες: ή εξακολουθούμε ακόμη να ληστεύουμε, να είμαστε ληστές, ή να μην ληστεύουμε, αλλά δεν θέλουμε να μας ληστέψουν. Και πολλές φορές επιτρέπεται η δοκιμασία για να σε ιδώ, σε πειράζει ο πειρασμός, να δω τι ώρα θα κάνεις. Είσαι καλός, είσαι αγαθός, εφόσον δεν σε πειράζει κανείς. Δεν σε κατηγόρησε κανείς, δεν σε συκοφάντησε κανείς, δεν σε έδιωξε από τη δουλειά σου κανείς. Δεν σου πείραξαν τη γυναίκα, το κορίτσι, τον άντρα και λοιπά. Δεν σου πείραξαν την περιουσία, δεν σου πείραξαν... Είσαι εντάξει, είσαι άγγελος. Για να δούμε, όταν αρχίσουν και σε πειράζουν, τι θα είσαι. Θα ιδείς κι εσύ. Εγώ ξέρω τι θα είσαι, αλλά θα ιδείς εσύ ότι ακόμη δεν έχεις καλλιεργηθεί εις βάθος. Πρέπει να νεκρωθεί ο άνθρωπος. Άμα δεν νεκρωθεί ο άνθρωπος, δεν μπορεί να εργαστεί ο Θεός επάνω του και να τον διορθώσει. Νομίζω, σας εύχομαι να μην έχετε πάει ποτέ σας, αλλά θα έχετε πάει σε οδοντίατρο για κάποιο χαλασμένο δόντι. Και σας βάζει μέσα για να σας το απονευρώσει, να σας το φτιάξει, να μην το πετάξει.

Βάζει μέσα να σου νεκρώσει το νεύρο, για να εργαστεί έπειτα τα περαιτέρω. Και πηγαίνετε τώρα και το νεύρο δεν έχει νεκρωθεί όσο πρέπει, και με το παραμικρό βγάζει και πετάει στο κεφάλι του και χτυπάει πίσω. Άφησε το άλλο ναρκωτικό, ξανά να νεκρωθεί. Από τη στιγμή που θα νεκρωθεί, λοιπόν, αρχίζει το εργαλείο και το τρυπανάκι και τα πετάει έξω, χωρίς να αισθάνεσαι τίποτα. Το περιποιείται, το φτιάχνει, το γλιτώνει και το έχεις. Εμείς είμαστε ζωντανοί ακόμη, είμαστε θηριάκια από κάτω, και δεν είναι αρκετό να το αναγνωρίζουμε, ναι, αλλά και να βάζουμε και πλώρη να διορθώσουμε όσο μπορούμε. Εάν διαβάσετε τη ζωή των Αγίων, θα βρούμε πολλά πράγματα να μας βασανίζουν.

Θα δούμε ότι εμείς δεν έχουμε τίποτα έξω από αυτόν, αλλά τη ζωή των Αγίων δεν τη διαβάζουμε. Τα συναξάρια θεωρούνται παραμύθια. Πάρα πολλοί στέκονται μόνο στη Γραφή, προτεσταντικώ τω τρόπω. Και εντούτοις, η ζωή των Αγίων και τα συναξάρια είναι το Ευαγγέλιο στην πράξη, το Ευαγγέλιο στην πράξη. Εκείνο που λείπει σήμερα από τον άνθρωπο, λείπει η ταπείνωση και η ανεξικακία. Εάν ήθελε ο άνθρωπος μόνον τον Άγιο Μέγα Σπυρίδωνα εκεί επάνω να του διάβαζε λίγο από τον βίο του, θα ντρεπότανε για την κατάσταση που βρίσκεται ο άνθρωπος σήμερα: κληρικός, θεολόγος, μορφωμένος, διανοούμενος, προσσεληνωμένος και όχι προσγειωμένος.

Λέγεται, ένας χασάπης να αγοράσει κατσίκια και πήγαν μαζί στο κοπάδι. «Πες του», λέει, «διάλεξε. Τόσο θα πληρώσεις για το καθένα. Όσα πληρώσεις, τόσα θα πάρεις». Πράγματι, τράβηξε στην άκρη εκατό. Τα 99 ευχαρίστως εξεχώρισαν. Το ένα δεν ήθελε να προχωρήσει. Το έπιασε με την κλίτσα, το έφερε από εδώ, το έβαλε στον ώμο του, τον κλοτσάει, τον μπουνταλάει, τον δαγκώνει κλπ. Ο κόσμος σε ξεπλάει. Τι έγινε; Δαιμονίστηκε η κατσίκα; Ο γέροντας ξέρει τι έχει γίνει τώρα. Όμορφα όμως, ταπεινά, αντί να του πει: «Βρε λωποδύτη...

να, αυτό δεν το πλήρωσες επίτηδες. Εκεί έβαλες για 99. Πώς θα σε ακολουθήσει αυτό; Βρε, δεν ντρέπεσαι; Βρε τούτο, βρε τ’ άλλο». Με το δίκιο μου, λέει ο άλλος, το δίκιο μου. Ανοίγει την καταπακτή από μέσα αυτό που έχει πια μέσα. Όταν καίει κάρβουνο από κάτω, τι θα βγάλει πάνω; Τσίκνα δεν θα βγάλει, βρώμα; Αυτά που βγαίνουν από εμάς δεν είναι ότι έχουμε δίκιο, τα έχουμε μέσα. Είτε έχεις δίκιο είτε δεν έχεις, αυτά θα βγουν. Όμορφα όμως ο Άγιος του λέει: «Νομίζω», του λέει, «ότι δεν το κάνει αυτό από κακία το άλογο πράγμα. Για κοίταξε, άνθρωπος είσαι, μήπως έκανες κανένα λάθος στον λογαριασμό σου; Μήπως, πώς, έκανες κανένα λάθος στον λογαριασμό σου και δεν έχεις βάλει τα χρήματα γι’ αυτό το ζώο και κάνει αυτός τώρα...»

Υπολογίζει τον λογαριασμό κλπ. και βρίσκει ότι πράγματι δεν είχε πληρωθεί αυτό. «Βάλε», του λέει, «τα χρήματα εκεί πέρα και αυτό θα πάει μόνο του εκεί». Και έβαλε τα χρήματα εκεί και το κατσίκι ξεκίνησε μόνο του και πήγε στο κοπάδι. Πού έφτασε η καλλιέργεια αυτή; Καλλιεργημένος ο άνθρωπος αυτός εις βάθος. Γι’ αυτό λέει, μάλλον, ο Θεός διά Χρυσοστόμου: «Μνήμη Αγίου, μίμησις Αγίου». Αν ανάψουμε ένα κεράκι στον Άγιο Σπυρίδωνα, να κάνουμε στη ζωή μας τον Άγιο Σπυρίδωνα. Σιγά τα κεράκια, δεν τα έχει ανάγκη. Βλέπει ο Άγιος. Θα μου πεις, να μην του ανάψουμε κερί; Βρε, ανάψε του και κερί. Και σαν το μπόι σου κερί. Αλλά κάνε και τη ζωή του, όμως. Μην στέκεσαι εκεί μόνον. Έχει ένα ωραίο πάλι, μια και το έθιξα αυτό.

Ήταν τσοπάνος. Τα πρόβατα μόνα τους πηγαίναν στη μάντρα και μόνα τους βγαίνανε και βόσκανε. Δεν πείραζαν κανένα ξένο χωράφι και λέγανε: «Του Αγίου τα πρόβατα περνούν». Οι πονηροί, τεμπέληδες, πήγανε να κλέψουνε. Ούτε σκυλιά είχε και τίποτα. Και πήγαν από βραδύς, σαλτάρουν μέσα και παίρνουν από ένα κριάρι ο καθένας στην πλάτη και πάνε να φύγουνε. Καθηλώθησαν εκεί. Μείναν όλη τη νύχτα φορτωμένοι, χωρίς να μπορούνε να προχωρήσουν. Ο Άγιος ήξερε τι γίνεται. Ανηφόρησε το πρωί, τους βρίσκει τους ιδίους αυτούς, με το κεφάλι κάτω και φορτωμένους, και λέγει: «Είναι τίμιο, είναι ηθικό, εσείς παλικάρια, να φτάνατε σε αυτό το σημείο και να ζείτε με τον ιδρώτα των άλλων;

Δεν μπορείτε, είστε ασθενείς; Πάλι να ζητήσετε. Αυτό δεν είναι όμορφο πράγμα. Ούτε ο Θεός το θέλει, μα ούτε οι άνθρωποι το θέλουν. Μετανοείτε γι’ αυτό το πράγμα;» Λέει: «Μετανοούμε». «Όχι, μη μετανοείτε. Πάρτε τα, λοιπόν, αυτά για τον κόπο σας, που τα είχατε όλη νύχτα απόψε». Και τους έδωσε τα δύο κριάρια και τα πήρανε για τον κόπο τους, γιατί τα βαστούσαν όλη νύχτα. Εμείς τι θα κάναμε; Πάμε στο 100 και στο 200 και στο 300 αμέσως. Να καλύψουμε εμείς; Εμείς αποκαλύπτουμε. Προσέξτε, όχι σε αυτή την περίπτωση, σε λεπτομέρειες. Να καλύψουμε; Όχι, αποκαλύπτουμε εμείς και δημιουργούμε καταστάσεις μεγαλύτερες, διότι εμείς θεωρούμε τον εαυτό μας ότι είναι ο αλάθητος, ότι, ότι... Αυτό είναι, δεν υπάρχει καλλιέργεια εις βάθος. Είναι εχθρός σου, σε κλέβει τον ιδρώτα σου, το βλέπεις.

Παλικάρια που μπορούν να στύψουν την πέτρα και να βγάλουν λάδι και να έρθουν να σου κλέβουν εσένα. «Ω, ψοφήσει! Χριστός; Τίποτα. Δεν συγχωρεί ο Χριστός». Αν είσαι, λοιπόν, δούλος Χριστού, θα προσέξεις, θα κάνεις διαφορετικά. Δεν υπάρχει αυτή η ανεξικακία σε μας. Γι’ αυτό δεν αγαπούμε τους εχθρούς μας και, κατά συνέπεια, δεν μας αγαπάει και ο Χριστός, εφόσον δεν αγαπούμε τους εχθρούς μας. «Οὕτω θέλει ποιήσει», λέγει, «και ο Πατήρ ημών ο ουράνιος, εάν εκ των καρδιών ημών δεν συγχωρήσουμε». Έτσι ο Θεός, λέει, δεν θα συγχωρήσει και σας. Και έχει πει εκείνη την ωραία παραβολή, θα ξέρετε όλοι, των Μυρίων Ταλάντων, ναι. Μύρια τάλαντα οφείλει ο άνθρωπος όταν αμαρτήσει μια αμαρτία προς τον Θεό και εκατό δηνάρια όταν αμαρτήσει ο άνθρωπος με τον συνάνθρωπο, οτιδήποτε κι αν είναι. Πρώτα ζητάμε από τον Θεό τη συγχώρηση των μυρίων ταλάντων των δικών μας. Ο Θεός την κάνει και εμείς κάνουμε την...

Εμείς δεν συγχωρούμε τον συνάδελφό μας για το τίποτα. Καταλαβαίνετε ποια αυθαιρεσία; Ανακαλεί ο Θεός και τα πράγματα αλλάζουν. Σε αυτά που διαβάζω μέσα συνάντησα ένα πάλι παράξενο και θα ήθελα να σας το πω, το οποίο υπάρχει στον Άγιο Ευθύμιο τον Νέο, τον εκ Μαδύτων. Όχι στον Μέγα Ευθύμιο, στον Άγιο Ευθύμιο τον Νέο, τον εκ Μαδύτων. Ο Άγιος Ευθύμιος είχε φύγει αργά από την εκκλησία. Ήταν της εκκλησίας άνθρωπος, κληρικός, και έφυγε αργά. Δύο καραδοκούσαν και, όταν τον είδανε ότι έστριψε να φύγει...

διέρρηξαν το υπόγειο της εκκλησίας, που είχε σιτάρι. Όμως, δεν ξέρω για ποιο λόγο, ο Άγιος ξαναγύρισε πίσω. Και τι είχε γίνει; Σε πόση ώρα γύρισε, δεν ξέρω. Ο ένας ήταν κάτω στην καταπακτή, κάτω, και γέμιζε τσουβάλια και τα έδινε του άλλου που ήταν απάνω. Τα έπαιρνε και τα πήγαινε και τα έβαζε σε μια άκρη από εκεί, για να βρουν έναν τρόπο να τα μεταφέρουν, να τα πουλήσουν, δεν ξέρω τι. Είχαν κάνει κάμποση δουλειά, είχαν τραβήξει πολλά τσουβάλια. Σε μια στιγμή, ήταν και το φεγγάρι έτσι που λίγο φώτιζε, βλέπει αυτός που ήταν απ’ έξω και έπαιρνε τα τσουβάλια, βλέπει ότι γυρίζει ο παπάς πίσω, γυρίζει ο Άγιος πίσω. Τα παρατάει, το τσουβάλι απ’ έξω, το βάζει στα πόδια και φεύγει.

Τον άλλο τον άφησε κάτω. Ο άλλος δεν ξέρει τώρα τι γίνεται, ο άλλος γεμίζει. Και πάει τώρα στη θέση τη δικιά του ο Άγιος και παίρνει αυτός το τσουβάλι. Το μεριάζει, το βάζει παραπέρα, παίρνει το δεύτερο, παίρνει το τρίτο και του λέγει το εξής — αυτός δεν βλέπει τώρα ποιος είναι απ’ έξω που τα παίρνει — και του λέγει το εξής: «Εκεί στη γωνία κάτω», του λέει, «έχει και κεφάλια τυρί. Τυρί. Πάρε και τέσσερα πέντε». Του λέει αυτός: «Αλλά πού το ξέρεις εσύ ότι έχει κεφάλια τυρί;» «Ξέρω εγώ», του λέει, «μου το είπε ο παπάς». Και πηγαίνει αυτός στην άκρη και βρίσκει τα κεφάλια το τυρί. Και τα παίρνει και τα δίδει αυτού. Και όταν έρχεται εδώ πέρα, του πιάνει και το χέρι. «Ωχ», του λέει, «μη στενοχωριέσαι. Δικά μας είναι όλα, πάρ’ τα. Εσύ, μάλιστα, δικαιούσαι περισσότερο, γιατί έβαλες τον κόπο να τα βγάλεις έξω». Δεν τον απεκάλυψε.

Μήνυσε; Τι την ήθελε τη μήνυση αυτός τώρα; Τι την ήθελε την τιμωρία αυτός τώρα, έπειτα από αυτό το σοκ που έπαθε και από την ανεξικακία αυτού του ανθρώπου; Αλλά τέτοιους ανθρώπους μόνο ο Χριστός φτιάχνει. Δεν γίνονται στο πανεπιστήμιο, δεν γίνονται στην αγορά, δεν γίνονται στο σπίτι. Όλα καλά και άγια είναι αυτά, αλλά για ορισμένα ψέματα δικά μας εδώ. Εργασία γίνεται στην εκκλησία, εργασία γίνεται στα μυστήρια, εργασία γίνεται στην προσευχή, κρυμμένος εκεί να κλαις μέρα νύχτα και να ζητάς το έλεος του Θεού. Εκεί, στη μετάνοια, στην εξομολόγηση, στη Θεία Κοινωνία, εκεί γίνεται η αναγέννηση του ανθρώπου και έπειτα του φαίνεται και του ιδιανού παράξενο. «Εγώ, πώς είναι δυνατόν; Εγώ που έκανα εκείνο, γιατί είμαι άνθρωπος...»

Να σκεφτεί πού ήτανε και πού έφτασε, θα πει: «Τι έγινα; Τόσο χωριό εδώ έγινα εγώ; Εγώ αητονύχης, εγώ εκείνο, τ’ άλλο, τ’ άλλο;» Δεν έγινε συγγενής έτσι· έγινε για το χατίρι ενός. Και αυτό μου το είχε πει με δικά του λόγια ένας γέροντας στην Κατοχή, που κάτι κατεργάρηδες τον είχαν βάλει στο χέρι και του είχαν πάρει τέσσερα πέντε σφαχτά. Αυτά. Και του λέω: «Μπαρμπα-Γιάννη, πώς σε βάλανε εσένα στο χέρι αυτοί οι κατεργάρηδες;» Λέει: «Με έβαλε, ρε Μήτσο μου», λέγει αυτός, «στο χέρι, με έβαλε το φιλότιμό μου στο χέρι. Το θέλησα», λέει, «να του κάνω καλό, όπως λέει το Ευαγγέλιο. Να μην πάρω χαρτιά, να μην πάρω υπογραφές, να μην ζητήσω εγγυητές, και τον εβοήθησα. Αν ευρέθη αυτός κατεργάρης και μου τα ’φαγε, δεν ήταν ξυπνότερος από μένα, αλλά ήταν άλλος από πάνω».

Γέρος πάνω στο χωριό της Αιγιαλείας. Κάπως έτσι είναι αυτά που υπάρχουν μέσα σε αυτόν τον Ευαγγελικό Νόμο, που ένα κομμάτι τέτοιο μικρό μάς είχε σήμερα η Εκκλησία. Και διότι ήταν η πρώτη σήμερα ομιλία, νόμιζα ότι μπορούσα, επόμενος της Εκκλησίας, να πω αυτά τα λίγα λόγια και να ευχηθώ στον Άγιο Θεό να μας βοηθήσει, αλλά και εμείς να θελήσουμε να εργαστούμε σε βάθος επάνω στην ψυχή μας, για να γίνουμε κατάλληλοι από εδώ για εκεί, που το εύχομαι σε όλο τον κόσμο.