From the Life of Peter

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

After the events commemorated during the season of the Pentecostarion, our Holy Church yesterday celebrated the feast of All Saints. She reminds us once again that there is also another company of unnamed Saints.

We can call upon them so that we may be edified, because they are friends of God.

And now, during these days, we are making a brief preparation—even through fasting—in order to celebrate the two foremost Apostles, Peter and Paul.

Afterward, we shall also celebrate their Synaxis. These are the events of the coming Sunday and the coming week. Since there are two persons, we shall need to devote two talks to them. So I thought that this evening I would speak about one of them, specifically the Apostle Peter. Since the Church returns to these subjects every year and repeats them, this means that those who already know them need to have the events and their teaching refreshed in their memory, while those who come afterward need to learn firsthand what took place and what we can draw from the lives of the Saints, and especially from the lives of the Apostles.

I do not know whether you have ever given thought, for example, to the person of Peter. Many people have never read Peter’s writings. Peter was a simple man, yet he was counted worthy to become an Apostle of God and an author whose writings are included among the books of the New Testament. In fact, he wrote two catholic epistles.

They contain a wealth of teaching, and yet many people know nothing about them. We read many things and fill our heads with many things, but not with what is necessary. I shall not concern myself with the epistles and their contents, but with Peter himself. Peter is especially dear to us, because he is the man who came so close to knocking at the gates of Hades, and from those depths Christ brought him back. And Christ did not simply bring him out; He also made Peter His Apostle and counted him worthy to suffer martyrdom. Some might think it strange that we say, ‘He counted him worthy,’ and ask, ‘Do you consider martyrdom an achievement?’ The crown of martyrdom is a privilege granted to few. It is the most perfect Baptism, one that admits of no further stain, and the martyr possesses great boldness before God in Heaven. Peter is someone who should bring comfort to every person. When someone falls, even if he is utterly shattered, he can still take hold of Peter. You see, Peter was no ordinary man. He belonged to Christ’s innermost circle. He knew Christ personally and heard exhortations and counsel from Christ Himself. Thank you.

He should have been watchful. That is why his falls were so grave. If I had done what he did, it would have been almost nothing before the justice of God. But in Peter’s case it was inexcusable, because Christ had warned him that very evening not to fall. Yet Peter fell and denied Him—not merely denying Him, but denying Him under oath, under oath. It was as though he were saying, ‘May I be accursed if I know anything about Him. Do not ask me; I do not know this man.’ You understand how far this man fell, and yet he was saved. I do not know whether you have ever considered what the antidote to the Fall is, the antidote to sin. You know, there is an antidote.

It is metanoia—repentance. And the deeper a person’s repentance is, the better it is for him. There is no sin that cannot be healed through repentance. Yet this depends upon the human will. Broadly speaking, the person who has no desire to repent does not truly desire even his own salvation, whatever he may claim. This is revealed by his deeds and by his whole manner of life. Where there is no will to repent, even God cannot act. God can make the whole world anew in a fraction of a second, but He will not create our willingness for us. That must come from the human person. This is where God stops. He raises His hands, as it were, and yields to the person’s wickedness—but only for a time.

The moment will come when He will judge and condemn that person, but not yet. For the time being, man appears stronger than God. Peter, then, used this antidote to the death of sin: after his fall, he turned to repentance. For repentance is the Resurrection; it is rising again after a fall. We must always keep this in reserve—not because we ought to fall, but because, if we do fall, Saint John the Theologian expresses it beautifully: ‘My little children, I tell you not to sin; but if anyone sins’—for one reason or another he was not watchful, he was carried away, he was pushed into it, or whatever else may have happened, for there are many ways in which a person may sin—nevertheless, we have an Advocate with the Father: through repentance, return, and forgiveness, Jesus Christ the righteous.

And He is the atoning sacrifice not only for our sins, but for the sins of the whole world. A person must never fall into despair. You know, despair is a mortal sin and therefore leads to condemnation, because Satan begins to pass thoughts of suicide through the person’s mind. Once someone reaches that point, it is difficult to escape from Satan’s hands. Despair is blasphemy of the worst kind, because in a certain sense it means believing that God can no longer do anything—that Satan has won. But evil is always of less worth than good; it is weaker. Satan is weaker before our Christ. We are the ones who give him power. If we truly desired it and ceased binding the Lord’s hands, the matter would be set right, no matter how black

or dark it might be. At this point, then, I dare say that in Peter’s fall we have a unique, classic example of the human Fall. We, of course, are sinners before God, though we have not denied Him in that same sense. We sin; we fall into sins of the flesh and into worldliness; we lie and slander others—we fall. Thank you. But even if we fall in these ways, Peter still gives us comfort. Our task is to rise, to shake off the dust, and spring to our feet. Let no soul be lost simply because it has sinned. No one’s case has been closed. As long as a person’s chest still rises and he continues to breathe, this is a guarantee that God is waiting for us. Peter was led to Christ by his brother Andrew.

A brother led his brother toward salvation. Today, brothers and sisters lead their brothers and sisters toward perdition. Of course, that is all they have; they have nothing else, unfortunately. But Andrew led Peter in a manner pleasing to God. ‘We have found the Messiah,’ he said. And when Christ saw Peter, He made a prophecy about him. We read this in the first chapter of John. ‘You,’ He told him, ‘are Simon,’ the unstable one—for this, he says, is the meaning of Simon—‘the son of Jonah. You shall be called Cephas,’ which is translated as Peter. ‘One day,’ He was saying, ‘your name will be changed. You who are unstable will one day become a rock; you will become steadfast.’ And this is indeed what happened, through all that he suffered. As you know, he endured martyrdom.

So did many of the other Apostles. Christ made this prophecy about him, and the time truly came when it was fulfilled. If you wish, read Matthew, chapter 16, from verse 16 onward, and you will find an exchange between Christ and the Apostles. He asked them, ‘As you go about among the people, what do you hear? Who do the people think I am?’ And they replied, ‘Some say that You are the Prophet Elijah. Others say that You are the Prophet Jeremiah. Others say that You are John the Forerunner. And still others think that You are one of the prophets.’

Various opinions were circulating in the marketplace. ‘Very well, that is what the people say. But who do you say that I am? Who do you, who are closer to Me, who see Me, hear Me, and live in My company—who do you believe Me to be?’ Then Peter sprang forward. Despite his age, Peter had the soul of a child. He was a simple man. Peter sprang forward and gave a definition. He said, ‘You are the Christ, the Son of the living God.’ Not some son of a god—of Zeus or Apollo—but the Son of the living God. Those others are gods of fables. There is one God, the living God. ‘You, therefore, are the Christ’—not merely some Christ, but the Christ.

They saw a man standing before them, but this confession set Him apart absolutely; it left room for no other. ‘You are the Christ, the Son of the living God.’ You know, these precise titles are essential in matters of our right faith. For, as you know and hear—and perhaps this happens to you as well—there are many opinions about Christ and about God. We often hear people say, ‘Of course I believe in some higher being.’ One person believes in a higher power. Another believes vaguely in God, in some kind of god. Another believes in Christ, but vaguely, in some sort of Christ. None of this leads anywhere. It bears no fruit. If a person desires to be saved, he is called to believe.

Yes, you must believe in Christ—but in which Christ? In the One whom the Angel proclaimed when the myrrh-bearing women went to anoint Him and did not find Him. Do you remember what the Angel said? ‘You seek Jesus of Nazareth, who was crucified. He is risen; He is not here. See the place where they laid Him.’ Not merely some man named Jesus. There were many people named Jesus: Joshua the son of Nun, this Jesus, another relative. ‘You seek Jesus who was crucified, the Nazarene, the One from Nazareth—this is the One of whom we speak.’ This is precisely what Peter now said here: ‘You are the Christ, the Son of the living God.’

He spoke these words, and Christ said to him, ‘Blessed are you, Simon Bar-Jonah.’ Blessed are you, Simon, son of Jonah—Bar-Jonah means son of Jonah. Why is he blessed, Lord? ‘Because flesh and blood have not revealed this to you.’ What you have said, this declaration you have made, did not come from you. It did not come from your intelligence or insight, but from My Father who is in Heaven. He opened your mouth. Through you, He declared who I am, because this is truly who I am. ‘Blessed are you, Simon Bar-Jonah, for flesh and blood have not revealed this to you.’ And now, therefore, for this very reason,

Christ fulfills what He had told him earlier: ‘You shall be called Cephas.’ He now gives him his new name. Cephas is translated as Peter: Peter, the steadfast rock. ‘And upon this rock’—the rock of the confession of My divinity—‘I will build My Church.’ For there can be no Church that does not have Christ as its foundation. The cornerstone, the One who sustains the Church, and the head of the Church is Christ—Jesus, the Crucified One, the Nazarene. Here, then, Christ’s prophecy concerning Peter was fulfilled, and from that time onward he was no longer called Simon, but for the most part Peter. Yet farther on we also find Christ addressing him by his former name: ‘Simon.’

Whenever Christ used that name, He was reminding him of what he had been. But within the life of the Church, his name of faith was now Peter. This blessed man, whom Christ Himself had called blessed, might have thought himself secure and blessed, and the others might have thought so too. Yet only a little farther on in that very same chapter, if you open it, you will find this man in a fall. For God does not hold a person up if that person does not hold fast to God. The person must hold fast to God; it is not a matter of God forcibly holding the person. In your life, picture our Lord as a handrail inside a tram.

As long as you hold on to the handrail, however violently you are jolted, you will not be thrown against the windshield or toward the back, nor will you step on someone and get struck over the head with a handbag. That is, as long as you keep holding on. There are even signs that say, ‘Hold on,’ because life brings many jolts and much rolling and pitching, as sailors call it, and a person becomes dizzy if he does not keep his grip. That is the positive lesson. Peter, who had risen as high as the seventh heaven through this blessing, then fell flat on his face—and through a series of falls. Peter underwent three falls. His first fall sprang from human emotion. You know, emotion—

Words like “mine,” “my little child,” “my dear husband,” “my dear wife,” and “my dear brother” can do great harm when they stand against the words of God. When God has given commandments, put your feelings aside, brace yourself, and follow what Christ says. God makes no mistakes. His voice shows you the way, and rightly so. We must go where He directs us. You may hear noises and commotion, but do not be afraid; He is showing you the way.

This is what Christ did as well. As they were going up to Jerusalem, He told them: “The Son of Man will be betrayed, will suffer, will fall into the hands of strangers, will be scourged, spat upon, and crucified, and on the third day He will rise again.” He told them everything beforehand, showing them the way, so that whatever they saw, they would not be afraid: there would be the Resurrection. But Peter could not bear to hear it. When he heard that Christ was going to be betrayed and crucified, he took Him aside privately and said, “God forbid! Do not go forward with this. This must not happen to You.” Christ turned and said to him, “Get behind Me, Satan! You are a stumbling block to Me.”

An obstacle. A stumbling block is an obstacle: it stands in front of someone and prevents him from going the right way. “Get behind Me, Satan! You are a stumbling block to Me, for you are not mindful of the things of God, but of the things of men.” You are not thinking about what brings salvation, but about how we can get through this life without suffering or being crucified. This happens to many of us. To protect the flesh from suffering, we neither fast nor exercise self-restraint nor bring it under control. We do nothing. The flesh is that little beast. A moment earlier Peter had been used by God the Father to make this confession about Jesus. Now that very same man, that same instrument, was being used by Satan, and Christ said to him, “Get behind Me, Satan.”

“You are a stumbling block to Me.” How did this happen? That is why we are told: be careful; watch the logismos, the intrusive thought. Where is this thought leading? It may appear good and beautiful. Feelings arise: “I do not want Him to suffer; I love Him,” and so forth. But what would that mean? Christ was saying: “I came here to bear witness. I came here to die. If I do not shed My blood, how will you yourself be saved, Peter? Why are you interfering? If I say that this must happen, will you set your own opinion against Me?” Many people insist upon their own opinion. A young man came to me at midday and said, “I want a spiritual father of a certain kind—strict, someone who will give me a canon, a rule of prayer, hear my confession, and so on.” I told him, “You will neither find such a man nor do you understand what you are asking for.” He has devised a plan of his own. In this way he intends to tell his spiritual father what to prescribe, and then carry it out. These are not right ways of doing things.

This episode in Peter’s life contains a great deal of teaching. It has many aspects, if one examines it carefully.

Paul says plainly, “Let him who thinks he stands take heed lest he fall.” Do not congratulate yourself, and do not place your trust in yourself because you seem to be standing well at this moment. If you are not careful, the very next moment you may find yourself flat on your back. A person must therefore always be an overseer of himself. The word “bishop” means one who watches over, one whose eye is fixed on the goal—not simply a ruler, but one who keeps watch. Satan is so cunning that he can suddenly overturn a person. Many whom we thought were standing firm and walking well have ended up completely overturned. In a fraction of a second, a person can appear altogether different. This is what we must guard against.

A person must guard his thoughts and always place his logismoi, his intrusive thoughts, under the discernment and approval of an experienced spiritual father. If such a spiritual father is not available, he should take them to another mature and discerning Christian who can offer a wise word and prevent his fall. Do not trust your own logismos. It is a subtle thing, and before you realize it, you may find yourself turned completely upside down. Here is the man who had been raised to the seventh heaven, and now Christ calls him Satan—so plainly and so severely. And that is indeed what He said. Someone might ask: did Peter learn his lesson?

He did learn, but his feelings continued to advance; they smoldered within him and kept working on him, telling him that this Man must not be killed or put to death. Yet Christ had told him that the Resurrection would follow. Why did Peter not place his trust in that? Was his love for Christ so disordered and possessive? I cannot say. In any case, there followed a second and then a third fall of Peter. Let me take you to Mount Tabor. Peter was one of the three in Christ’s closest circle—His inner company, we might say. Peter, James, and John were always present at the greatest events. And now we are on Tabor.

It was the day of the Transfiguration, when Christ’s appearance was changed and His face shone like the sun. Peter looked and said to Him, “It is good for us to be here.” Then he added one little phrase: “If You will, let us make three tabernacles: one for You, one for Moses, and one for Elijah.” What are we to do, Peter? Remain here? Why? So that Christ will not go down to be crucified, and so that what He foretold will not be fulfilled? Yet Christ had clearly told him that only the devil could suggest such thoughts. They are not from God. The Son had come to bear witness and to suffer. And now Peter tries again, indirectly, by adding this little phrase:

“If You will.” In other words, he submits his proposal for Christ’s approval. We should keep this lesson. We may express our desires in prayer to Christ, to the Most Holy Theotokos, and to the Saints, but we should always add, “if You will”—if You judge that it is for my good, and if what I am asking is truly beneficial. We can see only what is immediately before us; we cannot see what lies beneath or beyond it. If, for example, someone beside me were about to fire a pistol at my head, I would see only what is right in front of my nose. Unless you shouted, “Look out!” I would not know—much less can we perceive the snares of Satan. So our prayer must always be, “Your will be done.” And the will of God is never contrary

to what is truly good for the human person—good for soul and body, in this present life and in eternity. For God’s will is the true good of man. We should not think, “God wants it this way simply because God is mighty and powerful, and no one can stand against Him.” That is not the meaning.

God does not will things in that sense. Whatever God wills is for the good of man. This must become a matter of faith for us. The result was that Peter was interrupted. Heaven intervened and stopped him. At the very moment he was speaking, a cloud overshadowed them, and a thunderous voice was heard from above,

saying, “This is My beloved Son; listen to Him.” The answer was directed to Peter: “Peter, give up your own thoughts. Give up your own opinions. Listen to what this divine Child says. He guides rightly, speaks rightly, and acts for salvation. Listen to Him.” There is no room for personal opinions in matters of faith—where God speaks, where the Gospel speaks, where the God-bearing Fathers speak, and where the Synods speak. Human opinions have no place there. There is no room to say, “Let us discuss the matter.” “If anyone desires to come after Me,” then let him come behind Me.

Do not stand in front of Me offering your clever ideas, nor beside Me saying, “Let us discuss it; this is what I think, this is what I imagine.” Such notions and imaginings are counterfeit currency; they are accepted nowhere. God is infallible. Human beings, however wise they may be, need counsel. God has no need of counsel. That voice from above stopped Peter in his tracks. They fell down, and afterward rose in astonishment, struggling to recover themselves. This was Peter’s second fall. His third was his shattering fall. On the evening of Great and Holy Thursday, Christ had warned the disciples beforehand, and He had spoken especially to Peter,

in order to prevent it. He said those beautiful words: “Simon, Simon”—that is, “Peter, Peter”—“behold, Satan has asked to have you, that he may sift you as wheat.” The devil, He says, will sift you tonight as a woman sifts wheat in a sieve. Do you understand? The devil sifts you to discover how much of you belongs to him. Be careful. Hold fast, and do not fall through the sieve. Remain above as the good grain. Do not fall through like darnel, chaff, dust, stones, or refuse. Then Christ added, as it were in parentheses, “But I have prayed for you,

that your faith may not fail.” But Lord, was that the right prayer to make? Should You not have prayed that I would not fall? No. That part is yours. Whether you fall depends upon you. I will pray that you are not utterly shattered. There are falls, and then there are falls. Someone may fall from the third floor and still be found standing because, as they say, he had a Saint protecting him. Peter fell from the heavens, yet he was not shattered, because he had Christ. “I have prayed for you,” Christ told him, “that your faith may not fail”—that you may not suffer the fate of Judas. And in return for what I shall do for you,

“when you have returned, strengthen your brethren.” Christ did not ask him to bring a candle as an offering or to go on some pilgrimage at his own expense. He told him, “Strengthen your brethren.” In other words, throughout your life, whenever broken and shipwrecked people come before you, do not play the strong man and do not be harsh with them. Remember what I am saving you from, and throughout your life show that same mercy and give it to others. Christ knew that Peter would become an Apostle and a bishop, that many people would gather around him, and that he would encounter many who had fallen. He must never treat them harshly. This is a great lesson, but we forget it.

Someone treats us badly, or we hear something unpleasant from someone, and we judge him harshly and pronounce harsh sentences against him. But at the moment you are about to pass judgment on another—whether you speak it aloud or merely think it—if you remembered what Christ has delivered you from, how much He has forgiven you, and how many times you have struck Him in the face by your sins, you would swallow your tongue. You would not judge the other person so casually, speak so harshly, or think so irresponsibly. If we truly reflected, our harsh judgments would be cut short. But we do not reflect. We forget our own sins and stand ready to cut off the heads of others.

This is what Christ commands him: “When you have returned”—for you will return—“strengthen your brethren.” I am not praying that you will not fall, because that depends upon you and upon your own watchfulness. I will show mercy, because I discern why people fall. Now tell me: which of the two sinned more, Judas or Peter? I would say that Peter sinned more. Yet Judas was destroyed, while Peter was not. Why was Judas destroyed? Because he did not have Christ’s prayer. And why did Christ not pray that Judas would not be shattered? Because the necessary intention was not there. Judas sold his Teacher out of hardness, indifference, and self-interest.

Peter, on the other hand, came to all these falls because of his love for Christ, though it was love without spiritual understanding. The starting point of Peter’s fall was one thing; the starting point of Judas’s fall was another. That is why one was shattered, while the other rose again and became what he is: one of the foremost among the Twelve. I tell you this to support a thought that may be beneficial. Christ does not judge the sin merely in itself, but also the cause from which the sin arose.

The cause of the sin—that is what matters. No sin can hinder God’s mercy from reaching a person. No sin. But the reason for the sin does matter. Why was it committed? What caused the sinner to reach that point?

Did he himself choose it and desire it, caring nothing for all that God had done? Was he led astray by someone else? What was the cause, and why did he do it? Suppose a man steals. Why does he steal? One steals to satisfy his mistress. Why does another steal? To bring a loaf of bread home to his children. These are two different sources, two different starting points. Another steals to put money in the bank. The cases are different. This is why we must never judge or assign grades to people. Christ, who knows, is the One who assigns the grades. Many people whom we have condemned as unworthy of mercy in God’s sight will find mercy before Him. They may not be saved, but they will be judged differently. Let us not rush to judgment. That is why judgment has been taken away from us.

We do not have sufficient understanding, and we do not know exactly how matters truly stand. So I repeat: Christ prayed that Peter’s faith would not fail, that he would not be swallowed up. “And when you have returned, strengthen your brethren.” This was after an enormous sin. Christ prays, and Peter still falls. What does this tell us? It offers consolation and an answer to certain people. When many people enter the Christian life, their first concern is how to share its blessings with their own family. If the wife enters first, she wonders how to bring her husband in as well. If the husband enters first, he wonders how to bring his wife in.

They want to bring in their children; the children want to bring in their parents; brothers want to bring in their brothers, and friends their friends. Then the concern extends outward: how can we bring another person into the Church? And so the prayer and the struggle begin. Everyone says, “My Christ, help my child. My Christ, help my wife. My Christ, help the person I love. My Christ, help my brother. My Christ, my Christ!” But there is no answer. “God does not hear me. I am too sinful. Why have I prayed for so many years without receiving an answer?” Why have you received no answer? Is it because you are a sinner? Was Christ a sinner when He prayed for Peter? Did Christ not pray for Peter? Yet Peter’s own will was also involved. That is what is needed. It is not enough for you to pray; the other person must also be willing. As I told you earlier:

God can create worlds in a fraction of a second, but not even God will violate a person’s free will. The human being must contribute that himself. It is, after all, the only capital he contributes—the only capital. He contributes nothing else: only his will and his filth. That is all. His shares, by which he becomes a partner with God in his own salvation, are his filth and his “I am willing.” Nothing else. Everything else belongs to the Creator; everything else belongs to Christ. Therefore, do not be scandalized. You pray, but the people for whom you pray may not be willing. Do you know what it is like? You pray, “My God, where is my child? Where is my daughter, while I stay awake until dawn waiting for her to come home? Where is she? Please go and bring her back.” So God calls her on the telephone.

When she answers and says, “Hello?” He says, “This is God. I am calling because your mother spoke to Me.” But she hangs up. “I will listen neither to my mother nor to You.” God cannot force her. Is He going to pick her up bodily and bring her home to you like a flowerpot? He will not. She says, “I do not want to be saved.” God does not abolish the free will of the human person, for God did not make a mistake when He gave it. This is precisely why James says in his epistle, “The effective prayer of a righteous man avails much.” Effective—not inactive. A prayer may be left without effect. You are suffering, and I send you a thousand drachmas by cheque. But if you never cash the cheque and never receive what I sent, you may die of hunger. I performed an act of love, but the cheque comes back while you perish from hunger. Whose fault is that?

That is how it is with prayers and supplications in general when the person for whom they are offered does not respond.

What, then, shall we do? You must persevere, in the hope that one day the other person may become willing. You will receive your reward. Of course, you should not pray merely to earn a reward. You pray because you are obliged to pray, just as the Church prays for everyone. We restrict our prayer because we are narrow-hearted, whereas prayer should embrace everyone. When God sees that you pray first and foremost for everyone else, and only afterward for yourself—or not at all for yourself—He pours out great mercy upon you through this work. I know people who never pray specifically for themselves. “Lord, save Your people”—and they are among the people. “Lord, save and protect the Church”—and they are within the Church. You are not outside; you are inside.

To say only, “Save me,” is not the prayer of a broad-hearted person. Especially when we go to church, where we have all gathered for one common purpose, suppose we prayed in this way: “My God, all these dear people beside me, from the sanctuary to the candle stand, have their own problems. They have their own needs—spiritual and bodily, family needs and needs of every kind. I beg You, help them all.” And suppose the person beside you did the same, and the next person did the same, and the next did the same. If you could imagine what a bombardment of prayers would rise through the air toward Heaven! Then Heaven would rain down grace. Instead, each of us comes with his own little hunting rifle, concerned only with himself and his little grandchild,

with little Katerina who is taking her examinations, while we say nothing at all about everyone else dying around us. Nothing comes of that. It is not a beautiful thing. Our prayer must be universal. Now, will the other person become willing? I believe that when someone comes to the Church, however hard-hearted or indifferent he may be, he comes because he expects something from it. Such a person is among those upon whom another’s prayer can act and produce good results. But we do not pray for others. We have shut ourselves up within ourselves. Nor do we pray for the real needs of our Church: that God may give us clergy, speakers, and laborers for this vineyard; that He may rekindle the zeal of those whom we already have; that He may give us rulers—or, if they are under Satan’s influence, that He may turn them back—so that we may lead a quiet life. God has the power. Therefore,

do not grow weary or lose heart when you see no results. You will receive your reward. You act out of love and affection. “But he is my son.” He could just as well be another woman’s son. Why is my son more precious than hers? Did Jesus Christ not die for him as well? Here we are brothers and sisters according to the flesh, and here we are brothers and sisters in Christ. Which bond is more precious? Brotherhood in Christ is more precious. If you ever examine this, you will discover it with the help of a small example. You meet someone somewhere and immediately see that he or she is a Christian and understands the words being spoken. Within five or ten minutes, a conversation begins. It is as though you have known each other for a million years. You speak about your problems,

even the hidden things within you. You speak of needs that neither your husband, your child, your neighbors, nor anyone else knows. Where did you find such trust? Yet you tell this person all these things. How can you do it? How can you speak of things you have never told anyone, things no one knows—not even your guardian angel? How can you say them? Who tells you that this is a person you can trust? It is Christ. Therefore, kinship and friendship in Christ are higher than every other kind—the false, defiled, fleshly attachments over which we torment ourselves and lose our senses. That true friendship is in Christ. And so, as I was saying, Christ prayed, yet Peter fell. You too will pray, and your son may still fall. So may your husband, your wife, or your brother. But you must continue praying. It is not wasted. You do not know what may happen. Let me tell you something consoling.

Suppose I pray for someone who is in Hell. What happens? Will I bring him out? Or suppose I wish to help a man in prison, but he has done such things that he is going to be executed. Nothing will change that, and I cannot free him. Yet I can still do something. What can I do? I can make his confinement more bearable. Let us use prison as the example, rather than Hell, since Hell frightens us. What can I do for him? I can bring him two blankets, a piece of bread, or even a packet of cigarettes, if he smokes. What have I done? I have made the ten days he spends bound on the concrete floor a little more bearable. That much I can do.

It is exactly the same when we pray for others. Do you know what you are doing for that person? You are holding an umbrella over him. Beneath that shelter, if he becomes willing, he can turn back and be saved. For opening that umbrella over him through your prayer—by entreating the Most Holy Theotokos, the Saints, and Christ—you will receive your reward. Therefore, never give up. Do not let Satan deceive you into thinking that your prayer is unheard because you are sinners, or that you must ask the Saints to force God’s hand. God cannot be forced, and He does not coerce the free will of the human person. Thus it is written: “He has set before you fire and water; stretch out your hand toward whichever you choose.” Here is the fire, and here is the water. Here is Hell, and here is Paradise. Stretch out your hand and choose. You will be responsible. God coerces no one.

Whoever you may be, do not be proud and say, “My child!” Who are you? Who are you to think that your child cannot fall? Who are you to imagine that your prayer must inevitably bring him back? You will pray and leave everything to God’s mercy. God loves the person who is far away even more tenderly, just as a mother gives greater attention to the child who is sick, even if that child is the most troublesome of all. Because the child is ill, she stays beside him, leaves the others for a time, and cares for him. Christ does exactly the same. We are not more compassionate than Christ. Let us not deceive ourselves, my friends. You know what happened on the evening of Great Thursday. Someone said to Peter, “You are with Him.” “No, I do not know the man!” he replied. A little later they said, “Your speech betrays you. Your accent shows that you are a Galilean; you are with Him.” Then he began to swear

and to call down curses: “I do not know the man.” At that moment the rooster crowed. Do you know what one tradition says? As you know, that night Christ was being taken from Annas to Caiaphas, from room to room and from one building to another. As the Evangelist tells us, it was cold, and they had kindled a fire outside. It was now midnight, and they had lit a fire in the courtyard and were warming themselves. Peter was among that company. The firelight revealed everyone’s face, and the women who were there—including the gatekeeper—recognized him. That is how these things happened. Inside, Christ was being taken from one interrogation to another. According to one tradition, when the rooster crowed, Christ turned His eyes from the window toward the courtyard, and Peter’s eyes met Christ’s. Then Peter remembered what He had told him earlier that evening.

He had told him, “Before the rooster crows, you will deny Me three times.” Can you understand how deeply those words pierced him? He gathered himself, went out, and wept bitterly. That is how the Evangelist writes it—profound words. He did not merely shed a few tears; he wept bitterly. Another tradition says that for the rest of his life, whenever Peter heard a rooster crow, he wept. In other words, the memory of his fall was never erased. He never reassured himself by saying, “I have done so much good. So many people have returned through my preaching. I raised people from the dead and performed mighty works. There, I have paid my debt.” Work is work, and debt is debt.

This is an example for us. Why? Because some of us forget. Let Christ forget our sins; you and I must not forget them. Christ may blot them out, but we should remember them. We must not forget. “Lord, I did this, and I did that. I dishonored another person, dishonored Christ, dishonored a man or a woman, shed another’s blood, slandered someone, and murdered with my tongue.” We have done a thousand things. We must not forget them. Yes, we know that Christ has forgiven us. But if we possess any sense of honor, we must always remain grateful before Christ and keep ourselves humble and measured, as the Fathers say.

We must never pretend that we did not sin. Yes, our record has been made white, but who made it white? God’s goodness and love. So Peter went out and wept bitterly. Do you know what that means? He left the place of his fall. And what does that teach us? You and I must not return to the place where we fall. You must no longer associate with the people with whom you sin. Do not even take the road that awakens those memories. You must end the friendships connected with your sins, leave the places where you sinned, and abandon the ways in which you sinned.

You must stop these things and withdraw from them. “He went out and wept bitterly.” Yet we keep the same surroundings, remain in the same places, and preserve the same friendships, while expecting to be healed. How will you be healed? How can you be healed while remaining in the mire? You must draw away from the mire in order to heal. The discernment of the Fathers even goes so far as to bless a person not to speak to someone with whom there is a danger of falling again into the same sin, because they sinned together in the past. The spiritual father may say, “Do not even say good morning to that person, and then come and receive Holy Communion.” Do you understand? In the end, Peter’s matter had to be set right before Christ departed. Christ did set it right. Three times He called Peter and said to him:

“Simon, son of Jonah, do you love Me more than these?” And he answered, “Yes, yes, yes.” When Christ asked him a third time, he was grieved. “But do You not know that I love You?” “I know that you love Me, but you had opened three wounds. Three times you denied Me; three times you must confess Me, so that we may close those wounds.” This is the way of healing like by like: whatever wrong you have done, you must make amends in due proportion. This is a great teaching from this holy Apostle, and I pray that, by the grace of God and through the prayers of the Elder, it will not be forgotten. Amen.

Μετά τα γεγονότα και του Πεντηκοσταρίου. Η Αγία μας Εκκλησία χθες εόρτασε την εορτή των Αγίων Πάντων. Υπενθυμίζει και από την πλευρά της πάλι ότι υπάρχει και μια άλλη τάξη ανωνύμων Αγίων.

Μπορούμε να τους επικαλούμεθα, προκειμένου να ωφελούμεθα, διότι είναι φίλοι του Θεού.

Στη συνέχεια, αυτές τις ημέρες βρισκόμαστε σε μια μικρή προετοιμασία, διά νηστείας μάλιστα, προκειμένου να εορτάσουμε τους δύο κορυφαίους Αποστόλους, Πέτρο και Παύλο.

Στη συνέχεια να κάνουμε και τη σύναξη αυτών. Αυτά είναι γεγονότα της ερχομένης Κυριακής, της ερχομένης εβδομάδος. Λόγω του ότι είναι δύο τα πρόσωπα, θα πρέπει να μας απασχολήσουνε δύο φορές. Και σκέφτηκα απόψε το βράδυ να μιλούσα για το ένα πρόσωπο αυτό, και συγκεκριμένως για το πρόσωπο του Αποστόλου Πέτρου. Είναι θέματα που, εφόσον η Εκκλησία επιμένει κατ’ έτος και τα επαναλαμβάνει, πάει να πει ότι πρέπει, για τους μεν που ξέρουν, να τους φρεσκάρουν τα γεγονότα και τη διδασκαλία, τους δε επερχομένους να τους πληροφορεί απευθείας το τι έχει γίνει και τι προκύπτει από τη ζωή των Αγίων και, μάλιστα, από τη ζωή των Αποστόλων.

Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ το πρόσωπο, φερ’ ειπείν, του Πέτρου. Πολλοί άνθρωποι δεν τον έχουν διαβάσει τον Πέτρο. Ο Πέτρος ήτο απλούς, όμως ηξιώθη να γίνει Απόστολος του Θεού και συγγραφεύς και να αναφέρεται μέσα στο σύνολο των βιβλίων της Καινής Διαθήκης. Έχει, μάλιστα, δύο καθολικές επιστολές.

Έχουνε πολλή διδασκαλία και, εντούτοις, από πολλούς είναι άγνωστες. Διαβάζουμε πολλά πράγματα, γεμίζουμε το κεφάλι μας με πολλά πράγματα, όχι όμως με τα απαραίτητα. Εγώ δεν θα απασχοληθώ με τας επιστολάς, το περιεχόμενο δηλαδή αυτών, αλλά με το πρόσωπο. Ο Πέτρος είναι συμπαθής κατ’ εξοχήν, διότι είναι το πρόσωπο το οποίο έφτασε μέχρι του σημείου να χτυπήσει την πόρτα του Άδου και από εκεί κάτω ο Χριστός μας τον έβγαλε ξανά. Και όχι απλώς τον έβγαλε, αλλά τον έκανε και Απόστολό του και τον ηξίωσε, μάλιστα, να μαρτυρήσει. Είναι οξύμωρο τάχα από όλους που λέμε, «Ηξίωσε», και λέει, «το έχεις για επιτυχία το να μαρτυρήσει;» Είναι λίγων ανθρώπων προνόμιο το στέφανο του μαρτυρίου, διότι είναι το τελειότερο βάπτισμα, αυτό που δεν επιδέχεται καθόλου, λέει, και επάνω έχει μεγάλη παρρησία στα μάτια του Θεού. Ένα πρόσωπο που πρέπει να παρηγορεί όλους τους ανθρώπους. Όταν ο άνθρωπος πέσει καμιά φορά, μα κι αν συντριφθεί ακόμη, πάλι μπορεί να πιαστεί από τον Πέτρο. Γιατί, βλέπετε, ο Πέτρος δεν είναι ένα πρόσωπο κοινό. Είναι ένα πρόσωπο του στενού περιβάλλοντος του Χριστού και είχε προσωπική αντίληψη από τον Χριστό και ήκουσε ο ίδιος από τον Χριστό και προτροπές και συμβουλές. Ευχαριστώ.

Έπρεπε να προσέξει. Γι’ αυτό οι πτώσεις του είναι βαριές. Αν την έκανα εγώ, δεν θα ήταν τίποτα στα μάτια της δικαιοσύνης του Θεού. Αλλά για τον Πέτρο δεν συγχωρείται αυτό το πράγμα, διότι ο Χριστός μας τον προειδοποίησε ακόμη από βραδύς να μην πέσει. Και εντούτοις ο Πέτρος έπεσε και έγινε αρνητής, και όχι απλώς αρνητής, αλλά μεθ’ όρκου αρνητής, μεθ’ όρκου αρνητής. Δηλαδή σαν να έλεγε: «Ανάθεμά με αν ξέρω τίποτα. Μη με ρωτάτε, δεν τον ξέρω εγώ αυτόν». Και καταλαβαίνετε πού έφτασε ο άνθρωπος και αυτός διεσώθη. Δεν ξέρω αν ποτέ σας απασχόλησε ποιο είναι το αντίδοτο της πτώσης, το αντίδοτο της αμαρτίας. Ξέρετε, υπάρχει αντίδοτο.

Η μετάνοια. Και όσο μεγαλύτερη είναι η μετάνοια του ανθρώπου, τόσο καλύτερα είναι για τον άνθρωπο. Δεν υπάρχει αμάρτημα το οποίο δεν θεραπεύεται διά της μετανοίας. Είναι κάτι, όμως, που εξαρτάται από το θέλω του ανθρώπου. Ποιος άνθρωπος, σε γενικές γραμμές, δεν θέλει ούτε αυτή τη σωτηρία του, ας λέει ότι θέλει. Αποδεικνύεται αυτό από τις πράξεις και από την πολιτεία του γενικότερα. Και όπου δεν υπάρχει θέλω μετανοίας, δεν μπορεί ούτε ο Θεός. Ο Θεός μπορεί σε κλάσμα δευτερολέπτου να ξαναφτιάξει κόσμο. Θέληση όμως όχι. Τη βάζει ο άνθρωπος. Είναι εκεί που σταματάει ο Θεός. Σηκώνει τα χέρια πάνω. Παραδίδεται στην κακία του ανθρώπου. Βέβαια, άχρι καιρού.

Θα έρθει η στιγμή που θα τον κρίνει και θα τον κατακρίνει, αλλά για την ώρα όχι. Ο άνθρωπος παρουσιάζεται δυνατότερος από τον Θεό. Το αντίδοτο, λοιπόν, αυτό του θανάτου, της αμαρτίας, το χρησιμοποίησε ο Πέτρος με τη μετάνοια στην πτώση, γιατί η μετάνοια είναι η Ανάσταση, είναι το σήκωμα στην πτώση. Αυτό πάντοτε πρέπει να το έχουμε ρεζέρβα. Όχι ότι πρέπει να πέσουμε, αλλά αν πέσουμε, όπως ωραία εκφράζεται ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, λέει: «Τεκνία μου, εγώ σας λέγω να μην αμαρτάνετε, αλλά αν τις αμάρτη», για τον α ή β λόγο, δεν πρόσεξε, παρεσύρθη, τον έσπρωξε, δεν ξέρω τι — θα υπάρχουν πολλοί τρόποι για να αμαρτήσει ο άνθρωπος. Πάντως, έχουμε παράκλητον προς τον Πατέρα, μετάνοια, επιστροφή και συγγνώμη, Ιησούν Χριστόν δίκαιον.

Όχι μόνο για τις αμαρτίες τις δικές μας, αλλά για όλου του κόσμου. Ο άνθρωπος ποτέ δεν πρέπει να φτάνει σε απόγνωση. Ξέρετε, η απόγνωση είναι θανάσιμο αμάρτημα και ως εκ τούτου κολάζεται. Γιατί ο άνθρωπος αρχίζει να του περνάει από μέσα ο σατανάς σκέψεις αυτοκτονίας. Και όταν φτάσει ο άνθρωπος εκεί, δύσκολα να ξεφύγει από τα χέρια του σατανά. Η απόγνωση είναι βλασφημία χειρίστου είδους, διότι πιστεύει κατά κάποιον τρόπο ότι ο Θεός πλέον δεν μπορεί. Ενίκησε ο σατανάς. Μα το κακό πάντοτε είναι φτηνότερο από το καλό, είναι αδυνατότερο. Ο σατανάς είναι αδυνατότερος ενώπιον του Χριστού μας. Αλλά εμείς είμαστε εκείνοι που του δίδουμε την αξία. Αν εμείς θέλαμε και λύναμε τα χέρια του Κυρίου, το θέμα θα τακτοποιηθεί, οσοδήποτε μαύρο,

σκοτεινό κι αν ήτανε. Σε αυτό το σημείο, λοιπόν, τολμώ να πω, έχουμε μοναδικό παράδειγμα, κλασικό παράδειγμα, στην πτώση του ανθρώπου. Γιατί εμείς, βέβαια, είμεθα αμαρτωλοί ενώπιον του Θεού, όχι με άρνηση όμως, όχι κατά αυτή την έννοια. Αμαρτάνομε, πέφτομε σαρκικώς, κοσμικώς, ψευδόμεθα, συκοφαντούμε, πέφτουμε. Ευχαριστούμε. Αλλά και έτσι αν πέσουμε ακόμη, και πάλι είναι παρηγοριά. Θα μας είναι να σηκωθούμε, να τιναχτούμε, να πεταχτούμε επάνω. Μη χαθεί καμιά ψυχή διότι αμάρτησε. Δεν έκλεισε κανενός ο φάκελος. Όσον υπάρχει το στήθος και αναπνέει, είναι εγγύηση ότι ο Θεός μάς περιμένει. Ο Πέτρος έχει χειραγωγηθεί στον Χριστό από τον αδελφό του, τον Αντρέα.

Αδελφός. Χειραγωγεί εις σωτηρία αδελφό. Σήμερα οι αδελφοί και οι αδελφές χειραγωγούν τους αδελφούς και τις αδελφές στις απώλειες. Βέβαια, αυτό έχουν, δεν έχουν τίποτα άλλο. Δυστυχώς. Αυτός τον χειραγωγεί, θεάρεστον. «Βρήκαμε», λέει, «τον Μεσσία». Και ο Χριστός μας, όταν τον είδε, του έκανε προφητεία. Αυτά τα διαβάζουμε στο πρώτο κεφάλαιο του Ιωάννου. «Συ», του λέει, «είσαι Σίμων», ο άστατος — έτσι ερμηνεύεται Σίμων, άστατος — «το παιδί του Ιωνά. Συ κληθήση Κηφάς, που ερμηνεύεται Πέτρος». Θα μετονομαστείς, λέει, μια μέρα. Ο άστατος εσύ θα γίνεις πέτρα μια μέρα, θα γίνεις στερεός. Γιατί πράγματι έτσι έγινε και υπέστη. Μαρτύρησε, όπως ξέρετε.

Υπέστησαν και τόσοι άλλοι των Αποστόλων. Του έκανε προφητεία. Και πράγματι ήρθε εποχή που πραγματοποιήθηκε αυτή η προφητεία. Διαβάστε, αν θέλετε, το 16ο κεφάλαιο του Ματθαίου, στίχος 16 και κατωτέρω, και θα βρείτε μια στιχομυθία μεταξύ του Χριστού μας και των Αποστόλων. Τους ερώτησε: «Σεις που κυκλοφορείτε έξω, τι ακούτε; Για ποιον με έχει ο κόσμος;» Και είπανε ως εξής: «Άλλοι, λέει, σ’ έχουν ότι είσαι ο προφήτης Ηλίας. Άλλοι σ’ έχουν ότι είσαι ο προφήτης Ιερεμίας. Άλλοι σ’ έχουν ότι είσαι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος. Άλλοι σ’ έχουν, νομίσει, έναν των προφητών».

Διάφορες γνώμες κυκλοφορούσαν στην αγορά. «Καλά, αυτά τα λέει ο κόσμος. Σεις τι με λέγετε; Για ποιον με έχετε εσείς που είστε πιο κοντά μου, που με βλέπετε, που με ακούτε, που συναναστρεφόμαστε;» Και τότε πετάχτηκε ο Πέτρος. Παρά την ηλικία του, είχε παιδική ψυχή ο Πέτρος. Ήτο απλούς, έστω. Πετάχτηκε ο Πέτρος και έδωσε έναν ορισμό. Ο Πέτρος είπε το εξής: «Συ», του λέει, «ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Όχι κάποιος υιός του Θεού, του Δία, του Απόλλωνος· του ζώντος Θεού. Οι άλλοι είναι παραμύθια, θεοί. Ένας είναι ο Θεός, ο ζων. «Συ, λοιπόν, είσαι ο Χριστός». Όχι κάποιος Χριστός, ο Χριστός.

Βλέπετε άνθρωπο μπροστά, μονοπωλείται το πρόσωπο. Δεν χωράει άλλο. «Είσαι, λοιπόν, ο Χριστός εσύ, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Ξέρετε, αυτοί οι χαρακτηρισμοί μάς είναι απαραίτητοι στα θέματα της ορθής πίστεώς μας. Διότι, όπως ξέρετε και ακούτε, δεν ξέρω αν σας συμβαίνει και εσάς, έχουμε πολλές γνώμες για τον Χριστό, για τον Θεό, και ακούμε πολλές φορές να λένε οι άνθρωποι: «Βέβαια, λέει, πιστεύω σε κάποιο ανώτερο ον». Άλλος πιστεύει σε μια ανώτερη δύναμη. Άλλος πιστεύει στον Θεό, αόριστα σε κάποιο Θεό. Άλλος πιστεύει στον Χριστό, αλλά αόριστα σε κάποιο Χριστό. Όλα αυτά δεν βγάζουνε τίποτα. Δεν έχει έργο. Ο άνθρωπος καλείται, αν θέλει να σωθεί, να πιστεύσει.

Είναι να πιστεύεις στον Χριστό, αλλά σε ποιον Χριστό; Σε εκείνον που εδογμάτισε ο Άγγελος, όταν πήγαν οι μυροφόρες να τον μυρώσουν και δεν τον βρήκαν. Θυμόσαστε τι είπε ο Άγγελος; «Ιησούν ζητείτε τον Ναζαρηνόν τον εσταυρωμένον· ηγέρθη, ουκ έστιν ώδε· ίδε ο τόπος όπου έθηκαν αυτόν». Όχι απλώς κάποιον Ιησούν. Οι Ιησοί υπήρχαν πολλοί: Ιησούς του Ναβί, Ιησούς αυτός, άλλος αδελφός. «Ιησούν ζητείτε τον εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν, τον από Ναζαρέτ, τούτο, περί αυτού». Αυτό, λοιπόν, ακριβώς είπε τώρα εδώ και ο Πέτρος: «Συ», του λέει, «είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος».

Είπε αυτά τα λόγια. Ο Χριστός μας του λέει: «Μακάριος Σίμων βαρ Ιωνά». Μακάριος Σίμων, παιδί του Ιωνά. Βαρ, παιδί του Ιωνά. Γιατί είναι μακάριος, Κύριε; «Διότι σαρξ και αίμα ουκ απεκάλυψέ σοι». Αυτό που είπες, τον χαρακτηρισμό αυτόν που έδωσες, δεν τον έδωσες εσύ. Δεν το είπε η εξυπνάδα σου ή η οξυδέρκειά σου, αλλά ο Πατήρ μου, ο εν τοις ουρανοίς. Αυτός σου άνοιξε το στόμα. Αυτός διά σου έδωκε τον χαρακτηρισμό ποιος είμαι εγώ, γιατί πράγματι αυτός είμαι εγώ. «Μακάριος», λέει, «Σίμων βαρ Ιωνά, ότι σαρξ και αίμα ουκ απεκάλυψέ σοι». Και μάλιστα τώρα, λοιπόν, για τον λόγο αυτό,

«Κληθήση Κηφάς», που του είχε πει τότε, το πραγματοποιεί τώρα. Τον μετονομάζει. Ερμηνεύεται Πέτρος ο Κηφάς, Πέτρος στερεός. «Και επί ταύτην την πέτραν», της ομολογίας της θεότητός μου, «οικοδομήσω την Εκκλησίαν». Διότι δεν εννοείται Εκκλησία που δεν έχει βάση τον Χριστό. Ο ακρογωνιαίος λίθος και ο συντηρητής της Εκκλησίας και η κεφαλή της Εκκλησίας είναι ο Χριστός, ο Ιησούς, ο Εσταυρωμένος, ο Ναζαρινός. Εδώ έγινε, λοιπόν, η πραγματοποίηση εκείνης της προφητείας του Χριστού μας στο πρόσωπο του Πέτρου και από τότε πλέον δεν λέγεται Σίμων, λέγεται ως επί το πλείστον Πέτρος. Τον συναντούμε και πιο κάτω. Του μιλούσε με το παλιό του όνομα ο Χριστός μας: «Σίμων».

Όπου μιλούσε, του υπενθύμιζε. Αλλά το θρησκευτικό του όνομα πλέον μέσα στη ζωή της Εκκλησίας ήταν Πέτρος. Αυτός, λοιπόν, ο μακάριος άνθρωπος, ο οποίος μακαρίστηκε από τον Χριστό μας, θα έπρεπε να θεωρεί και αυτός τον εαυτό του ικανοποιημένον και μακάριον. Και οι άλλοι θα έπρεπε. Σε λίγο πιο κάτω, ακριβώς στο ίδιο κεφάλαιο, αν θα ανοίξετε, θα τον βρείτε τον άνθρωπον αυτόν εν πτώσει. Διότι ο Θεός δεν βαστάει τον άνθρωπο, εάν ο άνθρωπος δεν βαστιέται από τον Θεό. Ο άνθρωπος θα βαστηχτεί από τον Θεό και όχι ο Θεός θα βαστάξει τον άνθρωπο. Θα φαντάζεστε στη ζωή σας τον Κύριό μας σαν ένα τραμ με χειρολαβή.

Εφόσον κρατιέσαι από τη χειρολαβή, όσο και να τρανταχθείς, ούτε στο παρμπρίζ θα βρεθείς, ούτε πίσω θα βρεθείς, ούτε θα πατήσεις σε καμία για να σου έρθει καμιά τσάντα στο κεφάλι. Άμα κρατιέσαι. Και υπάρχουν και συνθήματα: «Κρατήστε», γιατί η ζωή έχει πολλά τραντάγματα, έχει πολλούς μπότζους, που λένε οι ναυτικοί, και ζαλίζεται ο άνθρωπος αν δεν κρατιέται από εκεί. Αυτό είναι το θετικό. Ο Πέτρος, που έφτασε μέχρι εβδόμου ουρανού με τον μακαρισμό αυτό, έφτασε στην κοιλιά. Και μάλιστα με μια σειρά πτώσεων. Ο Πέτρος έχει τρεις πτώσεις. Η πρώτη του πτώση ήταν η οποία απόρρεε από συναίσθημα. Ξέρετε, το συναίσθημα,

«μου», «το παιδάκι μου», «ο αντρούλης μου», «η γυναικούλα μου» και λοιπά, «ο αδελφούλης μου», κάνουν μεγάλη ζημιά μπρος σ’ αυτά τα λόγια του Θεού. Όταν ο Θεός έχει δώσει εντολές, άσε τα συναισθήματα στην άκρη, σφίξου και ακολούθησε αυτό που λέει ο Χριστός. Δεν κάνει κανένα λάθος ο Θεός. Φωνή σε προσανατολίζει. Και καλώς κάνει. Ή θα πάμε εκεί, θα ακούσεις αυτό, θα ακούσεις κρότους, μπορεί να ακούσουμε φασαρίες. Μην τρομάζεις, σε προσανατολίζει.

τούτο έκανε και ο Χριστός μας, είπε οι δύο ανεβαίνωμενοι στα Ιεροσόλυμα Ο Υιός του ανθρώπου θα παραδοθεί, θα υποστεί, θα πέσει σε χιόγια ξένα, θα έρθει και και Θα φραγκελωθεί, θα σταυρωθεί, θα φτιστεί, θα σταυρωθεί και τη τρίτη ημέρα αναστήσεται Σταύτε όλα, στους προσανατολίζει, ώστε ό ,τι δείτε μην φοβηθείτε υπάρχει Ανάσταση Ο Πέτρος σε αυτολεμπόρια το χορέψει. Πάει να σταυρωθεί και να παραλωθεί σ 'αυτούς και δε το δει μπροστά, τον τράβηξε στην άκρη του ο Χριστόματος, τα πανιδιώτα και τι του λέει, είναι ως γεννού του λέει, το κάψεις αυτό το πράγμα, μην πας μπροστά εκεί και γυρίζει ο Χριστόματος και του λέει, είπαγε πίσω μου σατανά ότι σκάζα λόγου μου είναι.

Εμπόδιο. Σκάνδαλο είναι ένα εμπόδιο. Μπαίνει μπροστά και εμποδίζει τον άνθρωπο να πάει σωστά. «Πήγαινε πίσω μου, σατανά, ότι σκάνδαλόν μου ει, ότι δεν φρονείς τα του Θεού αλλά τα των ανθρώπων». Όχι τα θέματα τα σωτήρια, αλλά πώς θα περάσουμε εδώ, να μην κακοπαθήσουμε, να μην σταυρωθούμε. Γιατί αυτό συμβαίνει σε πολλούς από εμάς. Για να ξεφύγουμε, μήπως πάθει τίποτα η σάρκα, ούτε τη νηστεύουμε, ούτε την εγκρατεύουμε, ούτε τη δαμάζουμε, τίποτα. Είναι αυτό το θηριάκι το μικρό. Και αυτός που γρηγορότερα είχε χρησιμοποιηθεί από τον Θεό Πατέρα και έκαμε αυτόν τον χαρακτηρισμό του Ιησού, τώρα χρησιμοποιείται ο ίδιος, το ίδιο όργανο αυτό, από τον σατανά και του λέει: «Πήγαινε πίσω μου, σατανά».

«Σκάνδαλό μου είσαι». Πώς έγινε αυτό; Λένε, πρόσεξε. Λένε, πρόσεχε τον λογισμό. Πού πάει αυτός ο λογισμός; Μπορεί να είναι καλός, μπορεί να είναι όμορφος. Γεννώνται τα αισθήματα: δεν θέλουμε να υποφέρει, σε αγαπώ και λοιπά. Και τι θα γίνει; Μα εγώ εδώ ήρθα να μαρτυρήσω. Εδώ ήρθα να πεθάνω. Αν δεν δώσω το αίμα μου εγώ, πώς θα σωθείς εσύ ο ίδιος, Πέτρε; Και πώς επεμβαίνεις; Κατά συνέπεια, εγώ λέγω έτσι, εσύ να έχεις γνώμη; Γιατί πολλοί έχουν γνώμη. Λέει το μεσημέρι ένας νεαρός και μου έλεγε: «Θέλω έναν πνευματικό έτσι, έναν αυστηρό, να μου βάζει κανόνα, να εξομολογούμαι και λοιπά». «Ούτε θα τον βρεις ούτε ξέρεις τι ζητάς», του λέω. Δικό του, φτιάχνει δικό του σχέδιο. Πώς; Διότι δι’ αυτού του τρόπου αυτός θα πει στον εκκλησιασμό και θα κάνει. Αυτά δεν είναι σωστά πράγματα.

Έχει μεγάλη διδασκαλία, έτσι, η υπόθεση αυτή του Πέτρου. Έχει πολλές όψεις, εάν την εξετάσει κανένας.

Ο Παύλος λέγει σαφώς: «Ο δοκών εστάναι βλεπέτω μη πέση». Μη μακαρίζεις τον εαυτό σου και μην εμπιστεύεσαι στον εαυτό σου, διότι αυτή τη στιγμή δήθεν στέκεσαι καλά και, αν δεν προσέξεις, την άλλη ώρα θα βρεθείς σε τυπμένα άδεια. Γι’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να είναι πάντοτε επίσκοπος. Επίσκοπος: επί σκοπόν, όχι δεσπότης· επί σκοπόν, να προσέχει. Διότι ο σατανάς είναι τόσο δόλιος, θα τον φέρει καπάκι κάτω, τον λεγόμενο. Και πολλοί άνθρωποι που στεκόντουσαν, που νομίζαμε ότι περπατούσανε καλά και λοιπά, βρεθήκανε τελείως ανάποδα. Ο άνθρωπος, λοιπόν, αυτός μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου παρουσιάζεται διαφορετικά. Αυτό ο άνθρωπος πρέπει να φυλάει.

Τις σκέψεις του και πάντοτε τους λογισμούς του να τους θέτει στην έγκριση, ή μάλλον υπό την έγκριση, διακριτικού πνευματικού ή, ελλείψει τούτου, σε κάποιον άλλον προχωρημένον, διακριτικόν χριστιανόν, που μπορεί να σου πει μια σοφή κουβέντα και να σε προλάβει από την πτώση. Μην έχεις εμπιστοσύνη στον λογισμό. Είναι λεπτό πράγμα και μπορεί να βρεθείς, προτού καταλάβεις, με αντίπροιστο τρόπο εδώ. Ο άνθρωπος αυτός, ο οποίος σηκώθηκε μέχρι εβδόμου ουρανού, να τον λέει τώρα σατανά. Τόσο ψυχρά, τόσο σκληρά. Και πράγματι έτσι είπε. Θα πει κανείς: έγινε μάθημα αυτό;

Έγινε μάθημα. Το συναίσθημα πάντοτε προχώρησε, υπόβοσκε από μέσα και τον δούλευε, ότι δεν πρέπει αυτός ο άνθρωπος να σκοτωθεί, να φονευθεί. Εφόσον του μίλησε ότι υπάρχει Ανάσταση πίσω, πώς δεν είχε την εμπιστοσύνη του εκεί; Ήταν τόσο η αγάπη του παθολογική προς τον Χριστό; Δεν ξέρω να σας πω. Πάντως, και Δευτέρα πτώση και Τρίτη πτώση του Πέτρου. Σας μεταφέρω στο Θαβώρ. Ο Πέτρος ήταν ένας από τους τρεις του στενού περιβάλλοντος, από το επιτελείο, θα λέγαμε, του Χριστού. Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης, αυτοί ήσαν πάντοτε στα μεγαλύτερα γεγονότα παρόντες. Είμεθα εδώ τώρα στο Θαβώρ.

Η μέρα που μετεμορφώθηκε ο Χριστός μας και άλλαξε η όψη του και έγινε ως ο ήλιος. Κοιτάει τώρα ο Πέτρος και του λέει: «Καλόν εστιν ημάς ώδε είναι», του λέει. «Ει θέλεις» — έβαλε μια λεξούλα — «ει θέλεις, ποιήσωμεν τρεις σκηνάς, μία για σένα, μία για τον Μωυσή και μία για τον Ηλία». Τι θα κάνουμε, Πέτρε; Να μείνουμε εδώ, ε; Γιατί; Για να μην πάει κάτω να σταυρωθεί, να μη πραγματοποιηθεί εκείνο που έλεγε, παρότι του είπε καθαρά ότι αυτά που σκέπτεσαι μόνο ο διάβολος μπορεί να τα παρουσιάζει. Δεν είναι του Θεού πράγμα και ο Υιός είναι αυτός, ότι εγώ ήρθα να μαρτυρήσω. Ξανά, λοιπόν, τώρα, με έναν πλάγιον τρόπο, βάζοντας αυτή τη λεξούλα,

«θέλεις», δηλαδή του το θέτει υπό έγκριση. Εμείς ας το κρατήσουμε αυτό. Μπορούμε να διατυπώσουμε επιθυμίες στην προσευχή μας, στον Χριστό, στην Παναγία μας, στους Αγίους. Ας βάζουμε όμως αυτό το «ει θέλεις». Εάν νομίζεις ότι είναι προς το συμφέρον ή αυτό που σου ζητώ είναι προς το συμφέρον. Διότι εμείς βλέπουμε μέχρι εδώ, από κάτω δεν βλέπουμε. Αν ένας, παραδείγματι, είναι με το πιστόλι να μου πετάξει στα μυαλά αυτή την ώρα δίπλα, εγώ το βλέπω δίπλα στη μύτη μου. Αν εσείς δεν μου φωνάξετε «φυλάξου»... Πολύ μάλλον τα τεχνάσματα του σατανά. Και αυτό πάντοτε πρέπει να γίνεται: «Γενηθήτω το θέλημά σου». Και το θέλημα του Θεού δεν είναι ποτέ αντίθετο

στο συμφέρον του ανθρώπου, το ψυχικό και το σωματικό, το πρόσκαιρο και το αιώνιο. Διότι θέλημα του Θεού είναι συμφέρον ανθρώπου. Όχι «έτσι θέλει ο Θεός, είναι παλικάρι ο Θεός, είναι δυνατός ο Θεός, ποιος μπορεί να Του μπει μπροστά;» Ήρθατε!

Δεν θέλει κατά αυτή την έννοια ο Θεός. Ό,τι θέλει ο Θεός είναι το συμφέρον του ανθρώπου. Αυτό πρέπει να μας γίνει πίστη. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο άνθρωπος αυτός διεκόπη. Επενέβη ο Ουρανός και διεκόπη. Εκείνη τη στιγμή που έλεγε αυτά, επενέβη ο Ουρανός και μια νεφέλη σκέπασε και μια φωνή βροντερή

από πάνω ακούστηκε και λέγει: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτού ακούετε». Η απάντηση ήταν για τον Πέτρο. Πέτρε, παραιτήσου από τις σκέψεις. Παραιτήσου από τις γνώμες. Άκουγε τι λέγει αυτό το Θεόπαιδο. Οδηγεί σωστά, ομιλεί σωστά, πράττει σωτήρια. Αυτού άκουε. Γνώμες δεν υπάρχουν στα θέματα τα θρησκευτικά, όπου ομιλεί ο Θεός, όπου ομιλεί το Ευαγγέλιο, όπου ομιλούν οι θεοφόροι Πατέρες, όπου ομιλούν οι Σύνοδοι. Δεν υπάρχουν γνώμες ανθρώπινες. Συζήτηση δεν χωράει, να το συζητήσουμε το θέμα. «Όστις οπίσω μου ελθείν θέλει», έλα πίσω μου.

Μπροστά μου να μου πεις τις εξυπνάδες σου, ούτε δίπλα μου να το συζητήσουμε το θέμα, «εγώ νομίζω» και «εγώ φαντάζομαι». Τα νομίσματα και τα φαντάσματα είναι κίβδηλα, δεν περνάνε πουθενά. Ο Θεός είναι αλάθητος. Οι άνθρωποι έχουν ανάγκη συμβουλών, οσοδήποτε σοφοί κι αν είναι. Ο Θεός είναι ανενδεής συμβουλής. Φωνή, λοιπόν, αυτή επάνω, τον καθήλωσε τον Πέτρο, καθηλώθησαν και οι δύο και έπειτα βγήκαν σαν έκπληκτοι να συνέλθουν. Και είναι η Δευτέρα πτώση του Πέτρου αυτή. Η Τρίτη είναι η συντριβή του, που παρότι ο Χριστός μας από βραδύς, τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ, τους μίλησε και ταυτόχρονα κατεξοχήν μίλησε στον Πέτρο,

να το προλάβει, και του είπε εκείνο το ωραίο: «Σίμων, Σίμων», φωνάζει, «Πέτρε, Πέτρε, ιδού ο σατανάς εξητήσατο υμάς του σινιάσαι ως τον σίτον». Ο διάβολος, λέει, απόψε θα σας κοσκινίσει, όπως κοσκινάει η γυναίκα το στάρι στο αργιολόι μέσα. Καταλαβαίνεις; Σε κοσκινάει ο διάβολος, ε, και πόσο δικός του είναι ένας από εμάς. Πρόσεξε, κρατήσου, μη βγεις κάτω. Να μείνεις επάνω, θα λογαριάσει. Μη βγεις κάτω σαν ήρα, μη βγεις κάτω σαν άχυρο, σαν σκόνη, σαν πέτρα, σαν περίττωμα. «Πλην», κάνει μια παρένθεση, «πλην εγώ εδεήθην περί σου»,

Είναι αμή... «εκλείψει η πίστη σου». Μα είναι σωστή αυτή η δέηση που έκανες, Κύριε; Τι να έκανες; Να δεηθείς να μην πέσω. Αυτό είναι δικό σου. Από σένα εξαρτάται να μην πέσεις. Εγώ θα δεηθώ να μην συντριβείς. Διότι πτώσεις από πτώση... Έπεσε ο άλλος, του λέει, από τρίτον όροφο και βρέθηκε όρθιος. Είχε, λέει, Άγιο μάλιστα. Έπεσε και ο Πέτρος από τα Ουράνια και δεν συνετρίβη, γιατί είχε Χριστό. «Εγώ», του λέει, «εδεήθην περί σου να μην εκλείψει η πίστη σου». Μην πάθεις σαν τον Ιούδα. Και εις αντίκρισμα αυτού που θα κάνω εγώ για σένα,

«και συ ποτέ επιστρέψας, στήριξον τους αδελφούς σου». Όχι φέρε μου ένα κερί σαν τον Κόης, πηγαίνετε με κελάδι που πληρώνεις εσύ. Στήριξε τους αδελφούς σου. Δηλαδή σε όλη σου τη ζωή, όσο υπάρχεις και θα σου παρουσιάζονται άνθρωποι συντετριμμένοι και καραβοτσακισμένοι, μην κάνεις το παλικάρι και μην φανείς σκληρός μαζί τους. Θυμήσου από πού σε γλιτώνω και αυτό θέλω να το παρουσιάσεις και να το δώσεις στους άλλους σε όλη τη ζωή. Γιατί ο Χριστός μας ήξερε ότι θα γίνει Απόστολος, θα γίνει Επίσκοπος, θα έχει κόσμο κοντά του και λοιπά. Και πολλούς ανθρώπους θα βρει σε πτώση· να μην φανεί ποτέ σκληρός. Και αυτό είναι ένα μεγάλο μάθημα, αλλά εμείς το ξεχνάμε.

Κάποιος μας συμπεριφερθεί κακώς, ακούσουμε κάτι άσχημο από κάποιον, σκληρά τον κρίνουμε και σκληρά βγάζουμε αποφάσεις εναντίον του. Αν όμως, εκείνη την ώρα που πρόκειται να εκδώσεις την απόφαση για τον άλλο, είτε την εξωτερίκευσες είτε την εσκέφτηκες, εσκεπτόσουνα από πού σε έχει γλιτώσει ο Χριστός, πόσα σου έχει συγχωρήσει εσένα και πόσα χαστούκια έχεις κάνει στα μάτια του, θα κατάπινες τη γλώσσα σου. Δεν θα τον έκριvες τον άλλον όπως το βρήκες και δεν θα μιλούσες τόσο σκληρά όπως μιλάς και δεν θα εσκέπτεσο τόσο ανεύθυνα όπως σκέπτεσαι. Και αν εσκέπτεσο, εγώ θα κοβούν τα νυχολύσεις. Αλλά δεν σκεπτόμαστε. Ξεχνάμε τα δικά μας εμείς και είμεθα έτοιμοι να κόψουμε κεφάλια προς τα έξω.

Αυτό το προτρέπει. «Όταν ποτέ επιστρέψεις» — θα επιστρέψεις — «στήριξον τους αδελφούς σου». Δεν δέομαι να μην πέσεις, γιατί αυτό εξαρτάται από σένα, από την προσοχή τη δικιά σου. Εγώ θα κάνω έλεος, διότι διακρίνω γιατί πέφτουν. Θα ήθελα να μου πείτε: ποιος από τους δύο, από τον Ιούδα και από τον Πέτρο, αμάρτησε περισσότερο; Εγώ βγάζω ότι ο Πέτρος αμάρτησε περισσότερο. Και εντούτοις ο Ιούδας κατεστράφη και ο Πέτρος όχι. Γιατί ο Ιούδας κατεστράφη; Διότι δεν είχε την προσευχή του Χριστού. Και γιατί ο Χριστός μας δεν προσευχήθηκε για τον Ιούδα να μην συντριβεί; Διότι δεν υπήρχε η πρόθεση. Ο μεν ένας από σκληρότητα και αδιαφορία και από συμφέρον πουλάει τον Διδάσκαλο.

Ο δε άλλος φτάνει σε όλες αυτές τις πτώσεις από αγάπη προς Αυτόν, αλλά χωρίς επίγνωση. Άλλη η αφετηρία της πτώσεως του Πέτρου και άλλη η αφετηρία της πτώσεως του Ιούδα. Γι’ αυτό ο ένας συνετρίβη και ο άλλος ξαναβγήκε στην επιφάνεια και είναι αυτός που είναι, ένας μεταξύ των δώδεκα σημαίνων. Σας το λέγω αυτό για να στηρίξω μία σκέψη μου που μπορεί να είναι ωφέλιμη. Ο Χριστός μας δεν κρίνει αυτό καθεαυτό το αμάρτημα, αλλά την αιτία του αμαρτήματος.

Η αιτία του αμαρτήματος. Κανένα αμάρτημα δεν είναι δυνατόν να δυσκολεύσει το έλεος του Θεού στον άνθρωπο. Κανένα αμάρτημα. Όμως παίζει ρόλο το γιατί το αμάρτημα. Γιατί έγινε; Ποια είναι η αιτία που έφτασε στο σημείο αυτό ο αμαρτωλός;

Ο ίδιος το ηθέλησε, το επόθησε, αδιαφόρησε για κάθε τι που έκανε ο Θεός; Άλλος τον παρέσυρε; Ποια είναι η αιτία και γιατί το κάνει; Κλέβει, να πούμε, αυτός. Γιατί κλέβει; Κλέβει αυτός για να ικανοποιεί τη φιλενάδα του. Κλέβει και ο άλλος γιατί; Για να πάει ένα καρβέλι στα παιδιά του. Είναι δύο διαφορετικές πηγές, δύο διαφορετικές αφετηρίες. Κλέβει ο άλλος για να βάζει στην τράπεζα. Είναι διάφοροι τρόποι. Γι’ αυτό ποτέ μας δεν μίλησε να μην κρίνουμε, ποτέ μας να μην βάζουμε βαθμούς. Τους βαθμούς τους βάζει ο Χριστός, που ξέρει. Πολλοί άνθρωποι εμείς, που τους έχουμε καταδικάσει και ότι δεν πληρούν έλεος στα μάτια του Θεού, θα βρούνε έλεος στα μάτια Του. Δεν θα σωθούν, αλλά θα κριθούν διαφορετικά. Μη σπεύδουμε εμείς. Γι’ αυτό και μας έχει αφαιρέσει την κρίση.

Δεν έχουμε λογική, αρκετή λογική δεν έχουμε εμείς, και δεν ξέρουμε ακριβώς πώς έχουν τα πράγματα. Ο Χριστός μας, λοιπόν, επαναλαμβάνω ότι επροσευχήθη να μην εκλείψει η πίστη του, να μην καταποθεί. «Και όταν ποτέ επιστρέψεις, στήριξε τους αδελφούς σου». Και από τεράστια αμαρτία. Ο Χριστός προσεύχεται και ο Πέτρος πέφτει. Τι λέει αυτό; Είναι μια παρηγοριά σε ορισμένους ανθρώπους και απάντηση. Πολλοί άνθρωποι, όταν μπήκαν στον χριστιανισμό, το πρώτο που αισθάνθηκαν: ποιος είναι ο τρόπος να πληροφορήσουν τα καλά του χριστιανισμού και στους δικούς τους. Αν εισήλθε η σύζυγος πρώτα, ποιος είναι ο τρόπος να φέρει και τον σύζυγο μέσα. Αν εισήλθε ο σύζυγος, ποιος είναι ο τρόπος να φέρει και τη σύζυγο μέσα.

Να φέρει τα παιδιά, τα παιδιά θα φέρουν και οι γονείς, οι αδελφοί τους αδελφούς, ο φίλος τον φίλο, και έπειτα επεκτείνεται έξω: ποιος είναι ο τρόπος που θα φέρουμε έναν άνθρωπο μέσα; Και αρχίζει κατ’ ουδένα τρόπο η προσευχή, ο αγώνας. Όλοι όμως λέω: «Χριστέ μου το παιδί μου, Χριστέ μου τη γυναίκα μου, Χριστέ μου τον άνθρωπό μου, Χριστέ μου τον αδελφό μου, Χριστέ μου, Χριστέ μου». Απάντηση τίποτα. Δεν μ’ ακούει ο Θεός, είμαι πολύ αμαρτωλός. Γιατί να προσεύχομαι τόσα χρόνια και απάντηση δεν έχουμε; Γιατί δεν έχεις απάντηση; Γιατί είσαι αμαρτωλός εσύ; Ήταν αμαρτωλός ο Χριστός που προσευχήθηκε για τον Πέτρο; Δεν προσευχήθηκε ο Χριστός για τον Πέτρο; Η αδημοκράτηση του Πέτρου. Τότε το θέλω. Δεν είναι αρκετό να προσεύχεσαι εσύ, αλλά να θέλει κι ο άλλος. Και σας είπα γρηγορότερα:

ο Θεός φτιάχνει κόσμο σε κλάσμα δευτερολέπτου, θέληση όμως αυτεξούσια, ούτε ο Θεός. Θα το βάλει ο άνθρωπος αυτό το πράγμα. Είναι το μόνο κεφάλαιο, άλλωστε, που βάζει. Το μόνο κεφάλαιο. Δεν βάζει τίποτα άλλο. Τη θέλησή του και τις βρωμιές του. Αυτά είναι. Οι μετοχές του, που γίνεται συνεταίρος στη σωτηρία του με τον Θεό, είναι βρωμιές και θέλω. Τίποτα άλλο. Όλα τα άλλα είναι του Δημιουργού, όλα τα άλλα είναι του Χριστού. Γι’ αυτό μη σκανδαλίζεστε. Προσεύχεστε, αλλά τα πρόσωπα για τα οποία προσεύχεστε, αυτοί δεν θέλουν. Ξέρετε πώς είναι, να σας πω; Θέλετε, όταν εσείς προσεύχεστε: «Θεέ μου, το παιδί μου, πού είναι τώρα η κόρη μου, που το ξημερώνω να έρθει σπίτι και λοιπά; Πού είναι; Εσύ να πας, σε παρακαλώ, φέρ’ την πίσω». Την παίρνει στο τηλέφωνο ο Θεός.

Όταν σηκώσει και πει «Εμπρός;», «Θεός εδώ, μίλησα κατόπιν από τη μάνα σου», το κλείνει αυτή. «Δεν θα ακούσω τίποτα ούτε από τη μάνα μου ούτε από σένα». Δεν μπορεί ο Θεός. Θα την πάρει σηκωτή και να σου τη φέρει στη γλάστρα; Δεν τη φέρει. Δεν είπε «σώστης θέμη», εγώ δεν θέλω. Δεν αναιρεί ο Θεός, δεν έκαμε λάθος ο Θεός, το αυτεξούσιο του ανθρώπου. Γι’ αυτό ακριβώς λέγει και ο Ιάκωβος στην επιστολή του: «Δέησις δικαίου ενεργουμένη ισχύει πολύ». Ενεργουμένη, όχι ανενέργητος. Μια δέηση σαν να ανενεργηθεί. Υποφέρεις και σου στέλνω χίλιες δραχμές, μια επιταγή, και όταν τη συλλέγεις, την από μένα δεν τις παίρνεις. Ε, πέθανε. Εγώ έκαμα αγάπη. Θα γυρίσει πίσω η επιταγή, έρχεται να βρωμίζει τα φρέτος από την πείνα. Πέθανε. Τι κακίας.

Έτσι είναι οι προσευχές, οι παρακλήσεις γενικά από τον νενεκδιά.

Τι θα κάνουμε, λοιπόν; Θα επιμείνεις, μήπως αυτός θελήσει κάποτε. Εσύ θα έχεις τον μισθό σου. Δεν προσεύχεσαι για να έχεις· δεν θα πρέπει έτσι. Προσεύχεσαι γιατί είσαι υποχρεωμένος να προσεύχεσαι, όπως η Εκκλησία προσεύχεται γενικά. Εμείς περιορίζουμε την προσευχή μας, είμαστε στενόκαρδοι, ενώ η προσευχή πρέπει να είναι προς όλους. Και όταν ο Θεός δει ότι προσεύχεσαι περισσότερο για όλους και έπειτα για τον εαυτό σου ή καθόλου για τον εαυτό σου, πολύ έλεος σου δίδει επάνω σε αυτήν την ενέργεια. Γνωρίζω ανθρώπους οι οποίοι δεν προσεύχονται καθόλου για τον εαυτόν. «Κύριε, σώσε τον λαό», και μέσα στον λαό είναι κι αυτός. «Κύριε, σώσε και σκέπασε την Εκκλησία», και μέσα στην Εκκλησία είναι κι αυτός. Δεν είσαι έξω, μέσα είσαι.

«Σώσε με», αυτό δεν είναι ισανόκαρδο άνθρωπο. Και αν εμείς, όταν πάμε κατεξοχήν στην εκκλησία, που βρισκόμαστε όλοι μαζί για έναν κοινό σκοπό, κάναμε αυτού του είδους την προσευχή: «Θεέ μου, όλος αυτός ο κοσμάκης που είναι δίπλα μου, από το ιερό μέχρι το παγκάρι, έχει τα δικά του τα προβλήματα. Έχει τις δικές του τις ανάγκες, τις ψυχικές και τις σωματικές, τις οικογενειακές και τις γενικές. Σε παρακαλώ, σε παρακαλώ όλους». Και αν ο διπλανός έκανε το ίδιο, και αν ο διπλανός έκανε το ίδιο, και αν ο διπλανός έκανε το ίδιο, αν ήταν δυνατό να φανταστείτε τι βομβαρδισμός από προσευχές θα γινόταν στον αέρα, προς τον Ουρανό, και τότε θα έβρεχε ο Ουρανός χάρη. Όλοι έχουμε εγώ με το δικό μου το κλεφτοτούφεκο και τον εαυτούλη μου και το εγγονάκι,

την Κατερίτσα που δίνει εξετάσεις, και όλους τους άλλους που πεθαίνουν γύρω δεν συζητώ καθόλου. Δεν γίνεται τίποτα. Δεν είναι όμορφο αυτό το πράγμα. Γενική προσευχή. Τώρα, τι θα θελήσει; Εγώ πιστεύω, για να έρθει ένας άνθρωπος στην Εκκλησία, έρχεται, όσο σκληρός να είναι και αδιάφορος, έρχεται, ξέρω, κάτι περιμένει από εκεί. Είναι μεταξύ των ανθρώπων που μπορεί να ενεργήσει η προσευχή του άλλου και έχει αποτελέσματα θετικά. Δεν προσευχόμεθα για τους άλλους εμείς. Έχουμε κλειστεί στον εαυτό μας. Ούτε για τις ανάγκες τις θετικές που χρειάζεται η Εκκλησία μας: να μιλήσουμε για κλήρο να μας δώσει, να μας δώσει ομιλητάς, εργάτας του αμπελώνος αυτού, να αναζωπυρήσει αυτούς τους οποίους έχει, να δώσει κυβερνήτας ή, αν είναι σατανεμένοι, να τους επιστρέψει, για να βιούμε ήσυχον βίον. Έχει τη δύναμη ο Θεός. Αλλά γι’ αυτό

μην ολιγωρείτε, πού να σου πω, μην τα χάνετε όταν βλέπετε ότι δεν υπάρχουν αποτελέσματα. Εσείς τον μισθό σας θα τον πάρετε. Ενεργείτε από αγάπη. Ενεργείτε από συναίσθημα. Είναι ο γιος μου· μπορεί να είναι ο γιος της άλλης. Γιατί ο γιος ο δικός μου είναι ακριβότερος από τον γιο της άλλης; Ο Ιησούς ο Χριστός δεν πέθανε; Εδώ είμεθα αδελφοί εν σαρκί και εδώ είμεθα εν Χριστώ αδελφοί. Ποιοι είναι ακριβότεροι; Οι εν Χριστώ αδελφοί είναι ακριβότεροι. Και αν θα το εξετάσεις ποτέ, θα το βρεις με μια μικρή βοήθεια που θα σου πω. Συναντάσαι κάπου με έναν άνθρωπο που βλέπεις αμέσως ότι είναι χριστιανός ή χριστιανή, κατανοεί τα λόγια του Γιάννη. Και μέσα σε πέντε-δέκα λεπτά αρχίζει μια συζήτηση. Λες και γνωριζόσαστε ένα εκατομμύριο χρόνια. Λες προβλήματα,

και κρυμμένα του εαυτού σου, λες ανάγκες σου που δεν ξέρει ούτε ο άντρας σου ούτε το παιδί σου ούτε η γειτονιά σου, κανένας. Πού τη βρήκες την εμπιστοσύνη; Τα λες αυτά τα πράγματα σε αυτόν. Πώς το λες; Πώς μιλάς τέτοια πράγματα που δεν τα έχεις πει σε κανέναν, δεν τα ξέρει κανείς, ούτε ο άγγελός του δεν ξέρει; Πώς το λες; Ποιος είναι εκείνος που σου λέει ότι εδώ είναι άνθρωπος εμπιστοσύνης; Είναι ο Χριστός. Κατά συνέπεια, η συγγένεια και η φιλία για τον Χριστό είναι ανώτερη από όλες τις άλλες, τις ψεύτικες, τις βρώμικες, τις σαρκικές, που έχουμε εμείς, εκοπτόμεθα και πάμε και πετάμε τα μυαλά μας κάτω στην Ακρόπολη ή αλλού. Για τον Χριστό είναι εκείνη η φιλία. Και αυτός, λοιπόν, λέγω, προσευχήθηκε, ο Πέτρος πέφτει. Λοιπόν, και εσύ θα προσεύχεσαι και ο γιος σου μπορεί να πέφτει. Και ο σύζυγος και η γυναίκα σου και ο αδελφός σου. Όμως θα συνεχίσεις να προσεύχεσαι. Δεν πηγαίνει χαμένο. Δεν ξέρεις. Να σας πω ένα παρηγορητικό.

Προσεύχομαι για έναν που είναι στην κόλαση. Τι γίνεται; Θα τον βγάλω; Ή προσεύχομαι για έναν, θέλω να βοηθήσω έναν που είναι στη φυλακή, αλλά έχει κάνει τέτοια πράγματα που θα εκτελεστεί. Δεν πρόκειται να γίνει τίποτα. Δεν μπορώ να του κάνω τίποτα. Μπορώ να το κάνω. Τι δηλαδή θα κάνω; Να του δημιουργήσω ανετοτέραν την ειρκτήν. Είναι φυλακή, έτσι, παράδειγμα. Δεν πάμε στην κόλαση γιατί φοβόμαστε. Είναι φυλακή. Τι μπορώ να του κάνω εγώ; Να του πάω δύο κουβέρτες, ένα κομμάτι ψωμί, θες ακόμα ένα πακέτο τσιγάρα, πες ότι καπνίζεις. Τι του κάνεις; Του κάνεις δέκα μέρες στο τσιμέντο κάτω, δεμένος, και του κάνεις ανετοτέρα. Αυτό μπορεί να κάνεις.

Ακριβώς είναι και όταν προσευχόμαστε για τους άλλους. Τι του κάνεις, ξέρεις; Του κρατάς μια ομπρέλα, που κάτω εκεί αυτός, αν θέλει, γυρίζει και σώζεται. Εσύ, για την ομπρέλα αυτή που του ανοίγεις με την προσευχή σου, παρακαλώντας την Παναγία, παρακαλώντας τους Αγίους, παρακαλώντας τον Χριστό μας, θα έχεις το μισθό σου. Μην παραιτηθείτε λοιπόν ποτέ και μη σας γελάει ο σατανάς ότι είστε αμαρτωλοί και γι’ αυτό ακριβώς δεν ακούγεται η προσευχή σας και ζητάτε Αγίους να εκβιάσουν τον Θεό. Δεν εκβιάζεται ο Θεός. Το αυτεξούσιο του ανθρώπου ο Θεός δεν το εκβιάζει. Ώστε: «Παρέθηκά σοι πῦρ καὶ ὕδωρ· οὗ ἐὰν θέλῃς, ἐκτενεῖς τὴν χεῖρά σου». Εδώ είναι η φωτιά, εδώ είναι το νερό. Εδώ είναι η κόλαση, εδώ είναι ο παράδεισος. Πάρε το χέρι σου. Θα είσαι υπεύθυνος. Δεν εκβιάζει ούτε...

Οποιοσδήποτε κι αν είσαι, μην έχεις τον εγωισμό: «Το δικό μου το παιδί». Γιατί, ποιος είσαι εσύ; Ποιος είσαι εσύ; Το δικό σου το παιδί δεν θα πέσει; Ποιος είσαι και θα το φέρεις εσύ οπωσδήποτε με την προσευχή πίσω; Θα προσεύχεσαι και θα τα αφήνεις στο έλεος του Θεού. Ο Θεός αγαπάει περισσότερο τον άνθρωπο που είναι μακριά, όπως η μάνα αγαπάει περισσότερο το παιδί που είναι άρρωστο, παρότι είναι το χειρότερό της παιδί. Αλλά, διότι είναι άρρωστο, κάθεται εκεί επάνω και τα διώχνει όλα τα άλλα και περιποιείται αυτό. Έτσι ακριβώς κάνει και ο Χριστός. Δεν έχουμε εμείς σπλάχνα καλύτερα από τον Χριστό. Και μην πλανώμεθα, φίλοι μου. Ξέρετε τα αποτελέσματα της Μεγάλης Πέμπτης το βράδυ. Και εσύ του λέγεις: «Με Αυτόν είσαι». «Όχι, ρε, δεν τον ξέρω», λέει, «τον άνθρωπο». Παρακάτω: «Καὶ ἡ λαλιά σου δῆλόν σε ποιεῖ. Τη γλώσσα σου, είσαι Γαλιλαίος, με Αυτόν είσαι». Άρχισε να ομνύει...

να αναθεματίζει: «Οὐκ οἶδα τὸν ἄνθρωπον». Λαλάει ο πετεινός εκείνη την ώρα. Ξέρετε τι λέει μια παράδοση; Ο Χριστός μας μεταφέρεται, όπως ξέρετε, από τον Άννα στον Καϊάφα, από δωμάτιο σε δωμάτιο, από οίκημα σε οίκημα εκείνο το βράδυ. Όπως αναφέρει ο Ευαγγελιστής, έκανε κρύο και είχαν ανάψει φωτιά έξω. Μεσάνυχτα τώρα, είχαν ανάψει έξω φωτιά στην αυλή και πυρώνονταν. Μέσα σε εκείνη τη συντροφιά ήταν και ο Πέτρος και από τη φωτιά που έλαμπε φαίνονταν τα πρόσωπα του καθενός, και οι κόρες που ήταν εκεί πέρα, η θυρωρός, τον διέκρινε και έγιναν αυτά τα πράγματα. Ο Χριστός μέσα μεταφέρετο από ανάκριση σε ανάκριση και, όταν ελάλησε ο πετεινός, λέγει μία παράδοση, ο Χριστός μας γύρισε τα μάτια Του από το παράθυρο προς την αυλή και τα μάτια του Πέτρου προς τον Χριστό. Και τότε θυμήθηκε τι του είπε από βραδύς.

Του είχε πει: «Πρὶν ἀλέκτορα φωνῆσαι, τρὶς ἀπαρνήσῃ με». Καταλαβαίνετε τι καρφί έγινε αυτό μέσα του. Τα μάζεψε και εξήλθε και έκλαψε πικρώς. Έτσι γράφει ο Ευαγγελιστής, λέξεις βαθιές. Όχι απλώς δάκρυσε· έκλαψε πικρώς. Και μια άλλη παράδοση λέγει ότι, όσο ζούσε ο Πέτρος και ήκουε πετεινό που λαλούσε, δάκρυζε. Δηλαδή η μνήμη της πτώσεώς του δεν εξαλείφθη ποτέ και δεν εφησυχάστηκε ποτέ του ότι: «Εγώ τόσο καλά έκαμα, τόσος κόσμος από το κήρυγμά μου γύρισε πίσω, ανθρώπους ανέστησα, πράγματα έκανα, εντάξει, με πλήρωσα». Η δουλειά δουλειά και το χρέος χρέος.

Παράδειγμα αυτό. Γιατί; Διότι ορισμένοι ξεχνούμε. Ο Χριστός να ξεχάσει. Εσύ και εγώ δεν θα ξεχάσουμε. Ο Χριστός να ξεχάσει τις αμαρτίες μας. Εγώ και εσύ δεν ξεχνάμε τις αμαρτίες μας. Δεν πρέπει να τις ξεχάσουμε. Και τότε καμακίνω, Κύριε, καμακίνω, τότε καμακίνω, τάρ’, τούτο. Τίμασα τον άντρα, τίμασα τον Χριστό, τον Ευλάς τίμησε, τίμασα τη γυναίκα, έκλαθα το αίμα του άλλου μου, συκοφάντησα, εφόνευσα με τη γλώσσα μου. Χίλια πράγματα έχουμε κάνει. Αυτά δεν τα ξεχνάμε. Ναι, μεν ξέρουμε ότι ο Χριστός μάς τα συγχώρησε, αλλά εμείς, αν έχουμε φιλότιμο επάνω μας, πάντοτε πρέπει να είμεθα ευγνώμονες μπροστά στον Χριστό, να είμεθα μετριάζοντες, όπως λένε οι Πατέρες.

Δεν ξεχάσουμε ποτέ μας ότι δεν αμαρτήσαμε δήθεν. Ναι μεν είναι λευκό το κατάστιχό μας, αλλά ποιος το έκανε λευκό; Η καλοσύνη και η αγάπη. Το αποτέλεσμα είναι ακόμη ότι εξήλθε και έκλαψε πικρώς. Ξέρετε τι πάει να πει αυτό; Έφυγε από τον τόπο της πτώσεως. Και τι δείχνει αυτό; Ότι και εσύ και εγώ, στο μέρος που πέφτεις, να μην ξαναπατήσεις. Με τα πρόσωπα που αμαρτάνεις μαζί να μην ξαναέχεις σχέσεις. Από το δρόμο που σου θυμίζει κάτι να μην περνάς. Θα σταματήσεις τις φιλίες με τους ανθρώπους που αμάρτανες και με τους χώρους που αμάρτανες και με τους τρόπους που αμάρτανες.

Θα τα σταματήσεις, θα απομακρυνθείς. «Ἐξῆλθε καὶ ἔκλαυσε πικρῶς». Εμείς, κρατώντας τα ίδια σκηνικά, στους ίδιους χώρους, με τις ίδιες φιλίες, περιμένουμε να γιάσουμε. Πώς θα γιάσεις; Πώς θα γιάσεις; Μέσα στο βούρκο θα μπορείς να γιάσεις; Πρέπει να αποτραβηχτείς από το βούρκο για να γιάσεις. Και μάλιστα φτάνει η διάκριση των Πατέρων να ευλογούν τον άνθρωπο που δεν ομιλεί προς έναν άλλον άνθρωπο, διότι υπάρχει ενδεχόμενο με τον άνθρωπο αυτόν να ξαναμαρτήσει, γιατί κάποτε αμάρτανε, και του λέει: «Ούτε την καλημέρα θα λες και θα έρθεις να κοινωνήσεις». Καταλάβατε; Το αποτέλεσμα είναι ο Πέτρος έπρεπε να τακτοποιηθεί πριν φύγει ο Χριστός μας. Τακτοποίησε το θέμα αυτό. Τον κάλεσε τρεις φορές, λέγοντάς του:

«Σίμων Ἰωνᾶ, ἀγαπᾷς με πλεῖον τούτων;» Και αυτός είπε: «Ναι, ναι, ναι». Όταν του είπε τρίτη φορά, ελυπήθηκε. «Μα δεν ξέρεις ότι σ’ αγαπώ;» «Το ξέρω ότι αγαπάς, αλλά είχες ανοίξει τρεις τρύπες. Τρεις φορές αρνήθηκες, τρεις φορές πρέπει να με ομολογήσεις, για να τις σφαλίσουμε τις τρύπες αυτές». Είναι ο τρόπος της ταυτοπαθίας. Ό,τι κακό έκαμες, να το διορθώσεις κατά αναλογία. Μεγάλη διδασκαλία αυτή του Αγίου αυτού Αποστόλου και εύχομαι να μην λησμονηθεί η διδασκαλία, με τη χάρη του Θεού και με τις ευχές του Γέροντα. Αμήν.