From the Fall of Peter

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

And this evening, by the grace of God, my subject will be drawn from a serious event that took place during the days

of the Crucifixion and the Passion of our Lord.

Christianity is a matter of salvation or perdition. Around the person of Christ, some are saved and others are lost, although all ought to be saved. The elder Zacharias—pardon me, the elder Simeon the God-receiver—made a prophecy. When, in his great old age, more than two hundred years old, he took our Christ into his arms at the Meeting of the Lord, he said: “Behold, this Child is appointed for the fall and rising of many, and for a sign that will be spoken against.”

Because of this Child, he says, some will go down and others will rise. And indeed, from that time until this very day, some people are saved and others are lost. During that period, and specifically during Holy Week, two people from Christ’s closest circle fell. One of them, however, had time to repent and was saved: Peter. Judas, by contrast, also fell, but did not rise again.

From this we see that, unless a person is careful, his encounter with Christ is a fearsome matter. Christ is not merely a subject for discussion, nor is it enough for someone to form his own opinion about Him. He must arrive at the right understanding—the one that saves him. For every judgment concerning this unique person matters. No other person has ever passed through history who has moved the world for centuries, continues to move it, and will move it until the end of the age. I mean the person of Jesus.

So, if a person is careful, he will rise; if he is not, he will fall because of this person. And within this period we find Peter, who fell but rose again. Was Peter supposed to fall? Normally, he should not have fallen. Why did he fall? Because he relied on his own thinking. He did not want to accept counsel from outside himself. He fell because he consulted himself and formed his own judgment. He did not fall through malice and wickedness, as Judas did.

He fell in another way, one in which many people fall: through emotion, through excessive love for Christ. This is why one fall differs from the other, and why one could be healed while the other could not. So this evening I would like to bring forward this incident concerning Peter and show you—or rather, remind you—of everything Christ did for Peter, and how even that did not succeed in keeping him from falling. Yet Christ acted in such a way that Peter’s fall would not prove fatal. Someone may ask: Why do we need to discuss these things? Because we too fall many times and do not rise again. We may need to fall so that we may become humble and not think too highly of ourselves—but we must rise again. And we have nothing to fear if we rise, for many have fallen and have not risen. Even now they remain fallen, though they could rise. For there is, as we have said, a kind of wondrous word: metanoia, repentance. God asks this repentance of every human being. Without it, no one can return to the place of blessedness—that is, return to the longed-for homeland,

which is Paradise. In Peter’s story, repentance shines forth brilliantly. For Peter’s actions appear more serious than Judas’s—outwardly, they appear more serious than Judas’s—but the motive is different. One acted out of excessive love; the other, perhaps, out of excessive wickedness.

From verse thirteen onward, we are shown a blessed moment in Peter’s life, when, because of the confession he made, Peter was declared blessed—not by me, but by God. I shall read to you from Matthew 16:13 and following: “When Jesus came into the region of Caesarea Philippi, He asked His disciples, saying, ‘Who do men say that I, the Son of Man, am?’” In other words: As you go about outside, in the marketplace and elsewhere, what do people say about Me?

They replied: “Some say John the Baptist”—they take You for Saint John the Forerunner. “Others say Elijah”—others take You for the Prophet Elijah. “And others Jeremiah, or one of the prophets.” There are various opinions, are there not? Just as there are today. If many people are asked what this is all about, they answer, “Well, of course, there is some higher power; no one can deny that.” You press further: “What do you yourself say about these things?” “Surely there is some higher being.” You press further still: “Well, of course, God exists.” Others go as far as saying, “Yes, and Christ exists too.” But what was Christ in their eyes? An exalted man, an intelligent man, a reformer. Few are those who will give the correct definition, the one the angel gave to the Myrrh-bearing Women: “I know whom you seek: Jesus of Nazareth, who was crucified.”

“He is risen; He is not here. See the place where they laid Him.” This Jesus of Nazareth, the Crucified One, is not the One whom people confess. People have many opinions about God and Christ, but they do not have the right understanding. So this is what the world says, just as the world says such things today. Christ then makes the question specific: “That is what the world says. But who do you say that I am? You who are closer to Me—who do you take Me to be?” Peter answers: “Simon Peter answered and said, ‘You are the Christ, the Son of the living God.’” Not merely some Christ or the child of some god

who dwells on Olympus—of Zeus, Apollo, and the rest—but the Son of God, of the living God. For the living God is altogether different from the gods and idols made by men. “You,” Peter tells Him, “are the Christ.” Not merely Christ, but with the definite article: the Christ, the one and only Christ, the Son of the living God. Jesus answered Peter with these words: “Blessed are you, Simon Bar-Jonah.” Simon, son of Jonah—for bar means son: Simon, the son of Jonah. But why is he blessed? “For flesh and blood has not revealed this to you.” You did not say this by yourself—that I am the Christ, the Son of the living God.

Who said it, then? “But My Father who is in heaven.” He spoke through your mouth at that moment and gave the true declaration of who I am. And so, at that very moment, Christ gives him a new name. Simon means unstable, a man prone to many falls, someone not firm. But after what he has said, Christ renames him and tells him: “And I also say to you that you are Peter.” From now on you will be a rock, firm and steadfast. “And on this rock I will build My Church.” Upon this confession of My divinity I will build My Church. “And the gates of Hades shall not prevail against it.”

Peter, then, was blessed because the Holy Spirit used him to confess who this Jesus truly is, while people held a thousand different ideas about Him, just as they do today. And perhaps what I am describing is happening even among us. Yet this man who was called blessed is called Satan a little later. How is that possible? Listen. I shall continue in the same chapter—pardon me, chapter sixteen; yes, we were already in chapter sixteen—at verse twenty-one and following.

There Christ began

to tell them what was about to happen: “From that time Jesus began to show His disciples that He must go to Jerusalem, suffer many things from the elders, chief priests, and scribes, be killed, and be raised on the third day. Then Peter took Him aside and began to rebuke Him, saying, ‘God forbid, Lord! This shall never happen to You.’” Christ foretells that He will go up to Jerusalem, suffer these things, die, and rise on the third day. But when Peter heard that He would suffer, die, and rise on the third day, his own reasoning told him that none of this should happen. So he takes our Christ, pulls Him aside, and says to Him, “Why are You doing this?”

He was rebuking Him. “God forbid, Lord! This shall never happen to You.” This will not happen; You will not go. But Christ turned and said to Peter: “Get behind Me, Satan! You are a stumbling block to Me, for you are not mindful of the things of God, but of the things of men.” Here God speaks, and here Satan speaks, through the very same person. What a fearsome and difficult thing it is for a person to stand rightly if he is not watchful. The very person who is now considered sanctified may, a short time later, if he is not careful, be on the road to damnation. Peter’s sudden changes should not pass unnoticed during these days.

Christ rebuked him in order to help him. He called him Satan because Peter was standing in the way of His saving Passion. In the same way, anyone who hinders a person struggling to remain close to Christ and the Church takes the place of Satan. When people see someone fasting, for example, they stand in his way so that he will not fast. Is he practicing self-restraint? “Good heavens, you’ll go mad!” They stand in his way so that he will not exercise self-restraint and persevere. Another man has children—one, two, three, as many as God gives. “Good heavens! More children?” Everything that stands in a person’s way and makes his path toward Christ more difficult belongs to Satan.

Was Peter concerned for Christ? Of course he was. Peter too was moved by concern and did not want Him to go and be crucified.

But now you are serving Satan, Christ tells him. You are playing Satan’s part. A moment ago, God was speaking through your mouth; now Satan is speaking through your mouth. You are standing in My way. “Get behind Me, Satan, for you are a stumbling block to Me.” You can understand what a thunderbolt this must have been for Peter, and how deeply it should have brought him to his senses. Yet it did not. What I have just read to you was from chapter sixteen, verses twenty-one and twenty-two. Now I move to chapter seventeen and show you Peter on Mount Tabor, at the Transfiguration. I do not know whether you have noticed it, but there Peter received a second slap. These were all corrective blows, given to Peter in order to forestall him,

so that he would not fall. As you know, Moses and Elijah appeared there, speaking with Christ. Peter, James, and John were watching the scene. Peter remembered that Christ had said He was going to be crucified, and once again Satan made use of him. Peter said to Jesus, “Lord, it is good for us to be here.” Let us not go back down; let us remain here. “If You wish, let us make three tabernacles here: one for You, one for Moses, and one for Elijah.” Once again, Peter was insisting on his own way, hindering Him from going to be crucified, as Christ had said He would.

While he was still saying these things, Heaven intervened. “While he was still speaking, behold, a bright cloud overshadowed them; and behold, a voice from the cloud said, ‘This is My beloved Son, in whom I am well pleased. Listen to Him.’” That was the answer to Peter: Enough now, Peter. Stop trying to be clever. Stop telling Him what He should do, and listen to what He says. It is hard for a person to obey Christ—very hard. His ego, his cleverness, and his own opinions are always getting in the way. This is the hardest thing of all. Sin does not hinder Christ as much as egotism does, as much as the ego itself. That is what blocks the way and makes it difficult

for Christ to save a person; sin itself does not hinder Him. Remember what I said about the publican and the Pharisee: “The publicans and the harlots go into the Kingdom of Heaven before you.” Harlots, thieves, and robbers, He says, will enter, while you, who imagine yourselves sinless but are full of ego, will remain outside. This is very serious. We can see just how serious it is from the words Christ addressed to all people in every age: “Whoever wishes—whoever wishes.” I conscript no one; I force no one. Whoever wishes may come. But once he chooses to come, he must take his place behind Me—not beside Me and not in front of Me.

“Whoever wishes to come after Me.” It is for his own good, because he does not know where his own way will lead him. He must not even come beside Me to discuss whether he likes the matter; he must come behind Me. Yet it is hard for a person to go behind Christ, because to do so he must deny himself. “Whoever wishes to come after Me, let him deny himself, take up his cross, and follow Me.” Will a person accept this? Modern man, full of ego, plainly knows nothing, yet pretends to know everything and even tries to correct God Himself, the Creator Himself. Whether we consider what man knows or what he does not know, in truth he knows nothing. The wisest of the wise said it.

“One thing I know: that I know nothing.” Yet, as you yourselves see and hear today, people have been dazzled by a few inventions. They have cast God aside and made themselves gods. But these are merely inventions—that is, things made from what already exists. So your boast is absurd. How could you invent anything without the Creator? The laws you are discovering now and boasting about were established by Someone else. You created nothing. You discovered that by combining this and that, you can produce a certain result. But who made this and that in the first place? As you know, people attribute everything to nature and science. Nature does not create; it multiplies what the Creator has created. The created order has remained the same from the beginning.

It bears fruit in the same way; the sea is the same, the grasses are the same, the animals are the same, the fish are the same, the goats are the same, human beings are the same, and the ape is the same—just as the Creator made them. Nothing new is being created today; what exists is multiplying. But will the egotistical person admit this? Of course not. In any event, here Peter receives another rebuke: Enough. You will do whatever He tells you. Stop offering your own plans. “Let us build tabernacles and stay up here”—but then who will go down to be crucified, even for your own sins, Peter? Peter does not grasp the mystery of redemption. He sees it differently, sentimentally, as many people do today. When we speak about Christianity, people begin talking to you about good works. But Christianity is not merely a matter of good works. Christianity is a matter of life.

Christ’s Tomb is called the Life-giving Tomb; His Cross is called the Life-giving Cross; His side is called life-giving; and what is offered in the Holy Chalice is called the Bread of Life. We are speaking about life, not merely about works. Everyone performs works; will they all enter Paradise? Paradise is not for people who rely on their works. Works must be the fruit that follows. First you must become alive; first you must receive Christ. You must be changed and raised to life, and then you will receive God in Holy Communion—God who is Life—and He will bring life into you. I am not saying that you should do no good works when you are able. But if you do nothing except works and then present yourself before God on their strength, you are a modern Pharisee. He will say to you, “Go away; I do not know you.” Can anyone deny that the Pharisee had works? He certainly did. He was not a thief, dishonorable, or a liar, nor was he any of those things.

He fasted twice a week and gave alms—a tenth of everything he acquired. “Come in with Me? No. Out,” God tells him. “You are not fit for Me; remain outside.” The elder brother of the prodigal son also remained outside. He said, “I never transgressed your commandment.” Then stay outside. He did not enter. But the other son entered—the one who had sinned but then repented with metanoia, confessed, returned, ate of the fatted calf, received Holy Communion, and brought joy to Heaven. The world does not see these things, but it ought to see them, because this is the very heart of man’s salvation. Here, however, Peter seems somewhat guarded. He said, “If You wish, if You wish”—that is, if You approve and give Your consent. I already intend to go and find ropes, do the work, set up the tabernacles here, and then remain here to carry provisions up and feed You. But only if You agree. Before he could finish saying all this, Heaven intervened and struck him like a thunderbolt.

He was told: Stop! Listen to Him. Listen to what He is telling you, to what He says. In any event, this was the second lesson Christ gave Peter. Now let us move on. Christ said that they would go, that He would suffer, and so forth. We shall go a little further, specifically to the twenty-second chapter of Luke. I have taken all these passages from Luke. We shall look at verses 31 and 32.

Here Christ tells Peter beforehand about his fall. “Simon,” He says, “Simon, behold, Satan has asked to have you, that he may sift you as wheat.” Listen: the devil will sift all of you as a woman sifts wheat in a sieve. “And the Lord said, ‘Simon, Simon, behold, Satan has asked to have you, that he may sift you as wheat. But I have prayed for you, that your faith may not fail; and when you have returned,’”

“strengthen your brethren.” This was on the evening of Great Thursday. Satan, He says, has asked to sift you as wheat is sifted. But I have prayed for you, that your faith may not fail. And when you return, in response to this mercy, strengthen your brethren. But how can this be? You will pray, Christ, and yet I will fall? That is precisely the point. Christ prays, and Peter falls. How can that happen? Because it is not enough for God to desire my salvation; I must desire it as well. When a person does not will it, not even God can help him. Such is the great power of human freedom, of man’s free will: in relation to this world, it is stronger even than the power of the Holy Trinity. A man says, “I do not want You.” He curses God, blasphemes God, and insults Him, and God does not strike him. Of course, the scene will one day change. The curtain will fall, mercy will cease, and justice will appear. Then the matter will be judged differently; one situation is not the same as the other. Most people, I say, fail to notice this detail. Yet it contains an important lesson for the many who pray for others.

Brothers and sisters, many friends pray for other people to return to God, yet nothing happens. Why is that? Is it enough that I desire it, even if God Himself prays, when the other person does not desire it? Nothing happens. This is precisely why James, the brother of the Lord, says, “The effective, fervent prayer of a righteous man avails much.” But a mother’s supplication can remain ineffective. You send your hungry child a money order for a thousand drachmas, but in his pride the child refuses to go and collect the money. He would rather remain there and die in misery than accept it from his mother. That is how it is. Christ cannot simply grab him by the ears and drag him back because his mother wants him to return.

You may plead with him in every possible way, but he says, “I do not want to.” Here we see that God prays and Peter still falls. Only one thing helped him, because Christ understood why he was falling.

He allowed Peter to be broken. You will fall; as the saying goes, you will fall flat on your face, so that you may learn through your own experience. Then tomorrow, when you become an Apostle, when you become a priest or bishop, you will have compassion on others who have fallen and will not act like a self-assured hero. You will know from your own fall and show mercy to others. That is why Christ says to him, “And when you have returned, strengthen your brethren.” He does not ask Peter to bring a candle as tall as himself, for example, or a can of oil, or votive offerings. “Strengthen your brethren.” Do for them what I am doing for you: I am watching over you so that you will not be utterly crushed and will not take your own life. For when Satan leads you to...

deny Me with oaths—for Peter swore twice and said, “A curse upon me! I tell you, I do not know Him”—remember that Christ had told him that very evening, “Before the rooster crows, you will deny Me three times.” Yet all these warnings were swept away in the storm. They meant nothing to him; he insisted on his own way. How far a person can fall without realizing it! Peter’s story is a profound one, and a person is greatly edified by following Peter along his path and by watching how Christ helps him toward salvation. Christ would not let him remain in his fall. You will fall, but I shall pray that you are not utterly crushed, that sorrow does not swallow you up and prevent you from returning,

as happened to Judas. I do not know whether you remember what Christ said to the Myrrh-bearing Women: “Tell My disciples—and Peter.” But is Peter not a disciple? No. By his denial, he had placed himself outside the company of the Apostles. Yet Christ says: Tell My disciples that I shall meet you in Galilee, and tell Peter as well. This message, given on the very day of the Resurrection, was meant to comfort Peter: Christ had not abandoned him and bore him no resentment. Then, as the same Evangelist Luke relates in chapter 24, Christ made a special appearance to Peter, to Peter alone. He went to strengthen him, because Satan might have been tempting him to take his own life. Christ was preventing that. Peter might have thought: Is this what I have done to

my Teacher? Did I deny Him before a mere servant girl, a doorkeeper, a woman? Peter was a man of honor, and only shortly before he had said, “I will die for Him; I will die for Him.” You understand how serious this is. But I would like to dwell for a moment on Christ’s words: “I have prayed for you, that your faith may not fail.” A remnant must remain, something upon which you can build again, so that you may rise and stand. I repeat this because it expresses the pain and anguish behind the prayers of many women, many men, and many people in general. “I have been praying for years, Mr. Panagopoulos, but God does not hear me. I am a sinful woman.” Or another says, “I am a sinful man before God.” God does hear you, but the person for whom you are praying does not listen. That person does not listen.

Unless that person also chooses to respond, God cannot force him. God has given him the freedom to choose. God does not save anyone by force or at another person’s command. It makes no difference that you are his father, his mother, or his brother. No human being in the world loves us or our loved ones more than Christ does. A mother may say that she is beside herself with concern, and so forth. But if Christ asked her, “Will you be crucified for your daughter?” she would ask for twenty-four hours to think it over before answering Him. “I was crucified,” He would tell her. You are not being crucified. What you have is sentimental attachment: Why should my dear daughter be lost? Why should my child, my dear husband, my dear wife, or my brother be lost? It is like the possessive affection of a mother bear. No one truly loves either himself or his own family.

Christ alone loves us as no one else does. Therefore Christ takes the first step, but He founded His promise upon the words “whoever wishes”; He did not issue a command. This is why James, the brother of the Lord, says, “The effective, fervent prayer of a righteous man avails much.” Yet the prayer may remain ineffective, and the alms may remain ineffective, like a money order returned as undeliverable. The person did not come to collect it; he remains there starving and perishes, while the money order is sent back. You will receive your reward, because out of love you pray to God for a soul for whom Christ died, but in this case that person is not saved. This is exactly what happened here. And the phrase is striking: “Satan has asked to have you, that he may sift you”—to sift us.

Many of us who come from farming regions know how a woman puts the wheat into a sieve and shakes it to separate the darnel from the grain. That is how Satan shakes us. He tosses us around like a football, sometimes sending us out for a corner and sometimes out of bounds. That is how he sifts us. We need strength and the grace of God to remain upon the sieve and not be thrown down through it. Wheat must endure tremendous force. You know, if grains of wheat were living beings and could cry out, we would hear many cries. In the villages they speak of the shrieking that rises as the wheat is sifted. You would hear it crying out there in the sieve. To contend with the devil is a formidable thing, and so is holding fast so that Satan does not cast you down. It is a great struggle.

Christ intercedes for everyone. You remember the parable of the barren fig tree. God says, “What do I see here? It bears no fruit, it does nothing, and it even renders the ground useless”—because, as you know, nothing grows beneath a fig tree. Then the vinedresser intervenes. He is Christ, the One who cares for this Church, and He says to God the Father, before the justice of God: “Leave it for this year also.” He intercedes for the others. “Leave it for this year as well. Let us dig around it and put manure on it. If it still bears no fruit, then next year we shall cut it down.” Many of us imagine that we are righteous, saintly people before God, and that this is why we have lived through another year and are still alive. No. It is the vinedresser who intervenes.

He asks God, before the justice of God, to grant us a reprieve—not to judge us yet, not to cut us down, so to speak. Now I want you to hear something else. A little farther on in the same chapter, at verse 54, we find Peter’s denial, as I told you. I shall give it to you exactly as it is presented here: “Then they seized Him and led Him away, and brought Him into the high priest’s house. But Peter followed at a distance.” Peter had heard what was said that evening, because when he heard that Christ would be betrayed, handed over, crucified, and so on, do you know what he said to Him?

“I do not know what the others will do,” he said, “but as for me, even if I must die, I will die.” He put forward one little word of three letters: I. I. That word, “I,” my dear friends, ought to be absent from the human vocabulary. What a terrible measuring rod it becomes: “I did this; I gave this to you; you live because of me. I, I, I.” If there were a machine that could record every time we said “I,” we would be ashamed. We would be ashamed. Everything is done through me, but it comes from Him. Whether I speak, gesture, think, or accomplish something—am I the one doing it? He does it through me.

So Peter put that word forward. And when our Christ heard it, He said to him: “Before the rooster crows, you will deny Me three times.” Before this night is over, before the rooster has time to crow—around midnight or one in the morning—you will already have denied Me three times. He had told him that earlier in the evening, and Peter had heard so many other things as well. Yet none of it mattered. He insisted on his own way, his own way of pleasing the Teacher. What can you say? Now Christ has been arrested and is being led away. “And when they had kindled a fire in the middle of the courtyard”—it was night, apparently in March, and it seems to have been cold there, so they lit a fire and sat warming themselves around it. The fire also cast light, revealing all their fierce faces. “And when they had kindled a fire in the middle of the courtyard...”

“And they sat down together, and Peter sat among them. A certain servant girl saw him sitting by the light,” by the glow of the fire, “and looked intently at him and said, ‘This man also was with Him.’ But he denied Him, saying, ‘Woman, I do not know Him.’”

He denied Him.

“You are lying. I tell you, I do not know Him.” A little later, someone else saw him and said, “You also are one of them.” But Peter said, “Man, I am not.” That was the second denial. “And after about an hour had passed, another insisted, saying, ‘Certainly this man also was with Him, for he too is a Galilean.’” Another Evangelist tells us that the man said, “Your speech betrays you.” If someone is from Cephalonia, you can immediately tell that he is Cephalonian. If he is Cretan, you can tell that he is Cretan. You know it from his dialect, from the way he speaks. If he is from Roumeli, you can tell that he is from Roumeli. And so, hearing Peter speak in the Galilean dialect, the man said, “Your speech betrays you. It gives you away. You cannot escape it; you were with Him.” But Peter said, “Man, I do not know what you are saying.”

As the Evangelist tells us, Peter began to curse and swear that he did not know the man. At that very moment, “while he was still speaking, the rooster crowed.” Picture the scene: Peter was in the courtyard, while Christ was inside, being taken from one office to another. When the rooster crowed, our Christ looked out toward the courtyard through the window, and His eyes met Peter’s. At that moment Peter’s heart broke. “And the Lord turned and looked at Peter. And Peter remembered the word of the Lord, how He had said to him, ‘Before the rooster crows, you will deny Me three times.’ And Peter went out and wept bitterly.”

Christ had labored to preserve him from this fall, and yet Peter still fell. Peter went so far as to deny Him under oath, even though their conversation that evening was still fresh in his mind, and Christ had warned him: “Before the rooster crows”—before the rooster even has time to crow—“you will have denied Me three times.” And nevertheless Peter came to that point. Why? Because he relied on himself. If he had said, “With Your help, Rabbi; with Your help, Teacher; with Your help, Lord, I will face even death,” things would have been different. But he relied on himself. There is no salvation by oneself; salvation is through Christ. And Christ says plainly: “Without Me you can do nothing.”

You can do nothing without Me. So at this point I want to tell you: let us never rely on ourselves. Satan has immense power and cunning born of long experience. Satan is a person with 7,500 years of experience. He is not some twelve- or fifteen-year-old boy who thinks he has learned everything, nor some girl who thinks she knows everything merely because she has put on tight trousers and walks about. No, this is Satan. He carries seven and a half thousand years upon his shoulders. He has devoured multitudes. He has devoured Patriarchs, monks, and saints. Will he spare us? Never, ever let anyone rely on his own strength. Let him depend on Christ for everything. Now there is another point here.

Experience gained through falls. This is the great lesson in Peter’s case. Peter’s falls made him experienced. Many people emerge stronger, more experienced, and humbler after a personal fall, a family disaster, financial ruin, some great slander, or any number of other trials. A person who once forgave no one and saw everyone else as sinful now sees himself as a sinner. As soon as he begins to say something or rebuke another person, he remembers that he himself did the same thing or fell into something similar. Now he has experience. Things change. A fall can benefit a person. Suppose, as you know, that my hand is cut here and the wound heals.

The hand may break somewhere else, but it will not break where the wound has healed. That is how much stronger a person can emerge from a fall. He now has experience. Most importantly, he learns to understand the falls of others. Until he himself had fallen flat on his face, he understood nothing. He saw everyone else as sinful and himself as holy. But once he himself fell flat on his face, everything changed. He now has heartfelt compassion for others. That is why our Christ told Peter: “Take heed. I will help you through this; but once you have been saved, strengthen your brethren.” You will meet many people along your path who have fallen. Do not regard them as lost or sinful while imagining yourself to be holy. Remember your own fall. And do you know what is said of Peter? Whenever he heard a rooster crow...

...he wept, for as long as he lived. He wept throughout the rest of his life. There is yet another lesson here, preserved for us by the Evangelist Luke, who says: “And he went out and wept bitterly.” What does this mean? He left the place of his fall. How can you cut off sin, my friend, if you continue your relationship with the person with whom you sin? How is that possible? You must withdraw. You must leave. You must not pass through that neighborhood again, answer the telephone again, or speak about that person again, if you truly wish to escape sin. “He went out,” it says. He left the place of sin and wept bitterly. And you know, this is the one situation...

A person may refrain even from saying good morning to someone if that greeting might eventually lead him back into sin. You will not say good morning, and then you will go to receive Holy Communion. Christ knows why you do not greet that person. Christ knows why you do not go to that house or keep company with that individual. He knows that you are guarding yourself because you do not trust yourself. You are guarding yourself, or perhaps guarding the other person. Even the stronger person can be swept away, and at the same time you are protecting the other. This is the one situation in which a person may refrain from greeting another—not over financial matters or other disputes, but especially in matters of the flesh. A person must distance himself from the people and places where he formerly sinned, because memories of people, things, and places may draw him back into sin.

Peter denied Christ three times. I now open to the twenty-first chapter of John. During the forty days when our Christ was with them, He prepared a meal one day. Listen: “When they had eaten breakfast”—when they had finished their meal—“Jesus said to Simon Peter, ‘Simon, son of Jonah, do you love Me more than these?’” Do you love Me more than these others love Me?

Peter answered: “Yes, Lord; You know that I love You.” You know, he says, that I am devoted to You and love You. “Feed My lambs.” Christ said to Peter again, a second time: “Simon, son of Jonah, do you love Me?” Peter said to Him: “Yes, Lord; You know that I love You.” He said to him: “Tend My sheep.” He said to him the third time: “Simon, son of Jonah, do you love Me?” Peter was grieved because He said to him the third time, “Do you love Me?” And he said to Him: “Lord, You know all things; You know that I love You.” Jesus said to him: “Feed My sheep.”

Peter was grieved, it says, because once he had said that he loved Him, and twice he had said that he loved Him, Christ asked him a third time. “Do You not believe that I love You?” Yes, I believe you. But have you forgotten the holes you opened? Did you not open three holes—three denials? Now you must close them with three confessions. You did not deny Me twice or once. You denied Me three times. Since you denied Me three times, you must confess Me three times, because I am about to depart, and otherwise you will remain unsettled. Christ did not leave him unsettled. He helped him heal the wounds of his three denials. Then Christ was taken up in the Ascension, and Peter’s relationship with Christ had been set right. This too is a lesson that can help us, if we wish to prepare properly for death and for the Kingdom of Heaven.

This is the law of healing like by like. Here we have denial, do we not? That was your fall: denial. What heals denial? Taking a candle to your patron saint, or bringing a tin of oil? No. Denial requires confession; that is the medicine. What heals death? Aspirin? No—life and resurrection. You stole something; what will you do now? Will you use part of the stolen goods to make chandeliers for the Church? No. You must return them and give them back to the person to whom they belong. No one appointed you to manage another person’s property. If its owner wishes to donate it for icons or chandeliers, then he may do so. It was not earned by your labor. It belongs to someone else, and you have no right to make it your own. This is also taught in the parable of the Prodigal Son.

The father, it says, saw the prodigal while he was still far away. If he saw him from afar, that means he was looking in that direction: “He will come from here.” Could the son have come to him from another direction? No, he would come from there. Why? Because that was the way he had left, and that was the way he had to return. There is no saying here, “I kill and then pay compensation,” or “I dishonor someone and then pay compensation.” Did you dishonor her? Did you take your pleasure? Then you will take her as your wife. Did you steal? You will make restitution. Did you accuse someone falsely? You will go and ask forgiveness. This is healing like by like. So there were three denials and three confessions. The account is now balanced, Peter. And I say this for some of us. I often catch myself doing it. Although we have opened many wounds through many sins, we have tried to heal one, two, or three, while leaving the others open. Every one of them must be healed.

You must examine your whole life from early childhood, from as far back as you can remember. You must confess everything and put everything in order. What you stole, you must return. Whatever you unjustly took, you must give back. If the person you wronged has died, you must give it to his heirs. If his heirs have also died, you must donate it to a good work in his name. It does not belong to you. Those things will always cry out that they belong to someone else. Whether it is a field, a plot of land, money, books, tools, or whatever else, it makes no difference. If the things in our possession, in our homes and strongboxes, could cry out, “Whose property am I? Send me back to the one to whom I belong,” we would be left poor—if, that is, we wished to set things right.

What does Christ do here? He does not leave Peter exposed and his debt unsettled. You repented and wept, but if you do not confess, you have not yet put things right. It is not enough to say, “I stole, and I confess it.” You must return what you stole. There are two sides to this. A person stands at the meeting point of two directions: he sins against God and against his neighbor. The commandment says, “You shall not steal.” If you steal, you must confess; but since you also wronged someone and stole from him, you must return what you took. Then you will have put things right both above, with God, and beside you, with your neighbor. For there are two commandments: “You shall love your God,” and “your neighbor as yourself.” My dear friends, I thought these things were worth setting before you, because this season has given them to us, especially through the beloved person of Peter, who speaks to all of us who are unlearned.

Paul is for the learned, and Peter for the unlearned; yet faith is not a matter of education. If you look at these two, you will see no distinction between them at the Second Coming: they uphold the Church of Christ equally. Paul came down, Peter rose up, and both are chief among the Apostles. I pray that the life of this holy man may also be of some small help to us, so that we may act rightly and settle all that remains unresolved. For one day we too shall depart, and we do not know when. May we then encounter not the justice of Christ, but the grace of Christ, and enter the Kingdom above, which I pray for each of you and for all. Amen.

Και απόψε το βράδυ, με τη χάρη του Θεού, το θέμα μου να είναι παρμένο από ένα σοβαρό γεγονός, το οποίο έλαβε χώρα κατά τις ημέρες

σταυρόθεο των παθών του Κυρίου μας

Υπόθεσις του Χριστιανισμού είναι υπόθεσις σωτηρίας και απωλείας. Γύρω από το πρόσωπο του Χριστού άλλοι σώζονται και άλλοι απόλλυνται, παρότι έπρεπε όλοι να σώζονται. Είχε κάνει μια προφητεία ο γέρων Ζαχαρίας, συγγνώμη, ο γέρων Συμεών ο Θεοδόχος. Όταν πήρε τον Χριστό μας στα χέρια του, στην Υπαπαντή, τόσο γέρων, των διακοσίων τόσο ετών, είπε ότι «οὗτος ὁ μικρὸς κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ εἰς ἀνάστασιν πολλῶν καὶ εἰς σημεῖον ἀντιλεγόμενον».

Εξαιτίας, λέει, αυτού του μικρού, άλλοι θα πάνε κάτω και άλλοι θα πάνε επάνω. Και πράγματι, από τότε και μέχρι σήμερα ακόμη, άνθρωποι άλλοι σώζονται και άλλοι απόλλυνται. Μέσα δε στην περίοδο αυτή και συγκεκριμένως στη Μεγάλη Εβδομάδα, έπεσαν δύο πρόσωπα από το στενό περιβάλλον του Χριστού. Το ένα όμως πρόλαβε και μετενόησε και εσώθη· είναι ο Πέτρος αυτός. Εν αντιθέσει με τον Ιούδα, που έπεσε κι αυτός, μα δεν εσηκώθη.

Απ’ αυτά βγαίνει ότι είναι επίφοβο, αν δεν προσέξει κανείς, το πρόσωπο του Χριστού. Δεν είναι απλώς η υπόθεση του Χριστού για συζήτηση ή να βγάλει κανένας μια γνώμη δική του επάνω στην υπόθεση του Χριστού. Πρέπει να βγάλει τη σωστή γνώμη, αυτή η οποία τον σώζει. Διότι οποιαδήποτε γνώμη γύρω από το πρόσωπο, το μοναδικό πρόσωπο —δεν έχει περάσει άλλο πρόσωπο που να έχει συγκινήσει και να συγκινεί επί αιώνες και θα συγκινεί μέχρι συντελείας των αιώνων τον κόσμο— εννοώ το πρόσωπο του Ιησού.

Λοιπόν, ότι εάν μεν ο άνθρωπος προσέξει, θα είναι επάνω· αν δεν προσέξει, θα είναι κάτω εξαιτίας αυτού του προσώπου. Μέσα λοιπόν σε αυτή την περίοδο υπάρχει το πρόσωπο του Πέτρου, το οποίον έπεσε, όμως σηκώθηκε. Και έπρεπε να πέσει ο Πέτρος; Κανονικά δεν έπρεπε να πέσει. Γιατί έπεσε; Διότι εσκέφθη με τον εαυτόν του. Δεν ήθελε να δεχτεί απ’ έξω συμβουλή. Έπεσε διότι συζήτησε με τον εαυτόν του και έβγαλε γνώμη με τον εαυτόν του. Δεν έπεσε όπως έπεσε από κακία και από πονηρία ο Ιούδας.

Από ένα άλλο μέρος, που πολλοί πέφτουν, έπεσε από συναίσθημα, από υπερβολική αγάπη προς τον Χριστό. Γι’ αυτό και διαφέρει η μία πτώση από την άλλη και γι’ αυτό η μία πτώση είχε θεραπεία, η άλλη δεν είχε θεραπεία. Θα ήθελα λοιπόν απόψε το βράδυ να ανασύρω αυτό το περιστατικό γύρω από τον Πέτρο, να σας παρουσιάσω, μάλλον να σας υπενθυμίσω, τι έκανε αυτός ο Χριστός για τον Πέτρο και πάλι δεν κατόρθωσε να τον κρατήσει, να μην πέσει. Όμως ενήργησε κατά κάποιον τρόπο ο Χριστός, ώστε η πτώση του να μην είναι θανάσιμη. Θα πει κανείς τώρα: Χρειάζεται να τα συζητήσουμε αυτά τα πράγματα, διότι και εμείς πολλές φορές πέφτουμε και δεν σηκωνόμαστε. Θα πρέπει να πέφτουμε, για να είμεθα μετριόφρονες, να μην το παίρνουμε απάνω μας, αλλά να σηκωνόμαστε. Και δεν έχουμε τίποτα να φοβηθούμε, εάν σηκωνόμαστε, διότι πολλοί έπεσαν και δεν σηκώθηκαν. Και τώρα ακόμη είναι εν πτώσει, ενώ μπορούν να σηκωθούν. Διότι υπάρχει μια, όπως τα λέγαμε, μαγική λέξη, η οποία λέγεται μετάνοια. Αυτή τη μετάνοια τη ζητάει ο Θεός από κάθε άνθρωπο. Και χωρίς αυτή τη λέξη δεν μπορεί κανένας να ξαναγυρίσει εκεί που είναι η μακαριότης, δηλαδή να γυρίσει στην ποθητή πατρίδα,

είναι ο παράδοσος Μέσα στην υπόθεση του Πέτρου Είναι πολύ φανταχτερή η μετάνοια Γιατί οι υπόθεσες του Πέτρου φαινομενικά Είναι βαρύτεροι από του Ιούδα Φαινομενικά Είναι βαρύτεροι από του Ιούδα Αλλά το ελαττήριον είναι διαφορετικό Ότι ομένα από υπερβολικά και αγάπη Ο άλλος ίσως από υπερβολική κακία Ανάληψη, Βασιλεία Ουρανών, των Γέννησης της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός,

Δεκατρία και κατωτέρω παρουσιάζει μια ευλογημένη στιγμή του Πέτρου, που ο Πέτρος, λόγω ενός χαρακτηρισμού που έκανε, εχαρακτηρίσθη μακάριος, όχι από μένα, από τον Θεό. Σας διαβάζω 16, 13 και κατωτέρω του Ματθαίου. «Ελθών», λέγει, «ο Ιησούς εις τα μέρη Καισαρείας της Φιλίππου, ηρώτα τους μαθητάς αυτού λέγων· τίνα με λέγουσιν οι άνθρωποι είναι τον Υιόν του ανθρώπου;» Σας λέει: που γυρίζετε έξω, στην αγορά και λοιπά, τι λέει ο κόσμος για μένα;

Οι δε είπαν: «Οι μεν Ιωάννην τον Βαπτιστήν»· για τον Αϊ-Γιάννη τον Πρόδρομο, λέει, σ’ έχουνε. «Άλλοι δε Ηλίαν»· άλλοι σ’ έχουνε, λέει, για τον Προφήτη Ηλία. «Έτεροι δε Ιερεμίαν ή ένα των προφητών». Διάφορες γνώμες υπάρχουν, έτσι; Όπως και σήμερα. Πολλοί, αν ερωτηθούν «περί τίνος πρόκειται;», «Ε, βέβαια, υπάρχει μια ανωτέρα δύναμη, δεν μπορεί να το αρνηθεί κανείς». Πας πιο κάτω: «Τι λες γι’ αυτά τα πράγματα εσύ;» «Ασφαλώς υπάρχει ένα ανώτερο ον». Πας πιο κάτω: «Ε, βέβαια, υπάρχει Θεός». Άλλοι φτάνουν: «Ναι, υπάρχει και Χριστός». Αλλά ο Χριστός σαν τι ήτανε; Ένας υψηλός άνθρωπος, ένας έξυπνος, ένας αναμορφωτής. Λίγοι είναι εκείνοι οι οποίοι θα δώσουν τον σωστόν ορισμόν, τον ορισμόν εκείνον που έδωσε ο Άγγελος στις Μυροφόρες: «Ξέρω», λέει, «τι ζητάτε· Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν».

«Ηγέρθη, ουκ έστιν ώδε· ίδε ο τόπος όπου έθηκαν αυτόν». Αυτό λοιπόν, τον Ιησούν τον Εσταυρωμένον, τον Ναζαρηνόν, δεν τον ομολογούν οι άνθρωποι. Έχουν πολλές γνώμες οι άνθρωποι για τον Θεό και για τον Χριστό, όμως τη σωστή γνώμη δεν έχουν. Με αυτήν την περίπτωση, αυτά λέει ο κόσμος, όπως και σήμερα λέει ο κόσμος. Συγκεκριμενοποιεί το ερώτημα: «Αυτά τα λέει ο κόσμος. Υμείς δε τίνα με λέγετε είναι; Που είστε πιο κοντά μου, για ποιον μ’ έχετε;» Απαντά ο Πέτρος: «Αποκριθείς δε Σίμων Πέτρος είπε· συ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Όχι απλώς κάποιος Χριστός ή παιδί κάποιου θεού

που μένει στον Όλυμπο, του Δία, του Απόλλωνος και λοιπά· του Θεού, του ζώντος Θεού. Γιατί διαφέρει ο Θεός ο ζων των θεών των ανθρώπων και των ειδώλων. «Συ», του λέει, «είσαι ο Χριστός». Όχι Χριστός απλώς· με άρθρο μπροστά, ο Χριστός, ο μοναδικός, ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος. Αποκριθείς ο Ιησούς είπε ένα σχόλιο στον Πέτρο: «Μακάριος ει, Σίμων Βαριωνά». Σίμων, παιδί του Ιωνά· βαρ είναι παιδί, Σίμων παιδί του Ιωνά. Αλλά γιατί είναι μακάριος; «Ότι σαρξ και αίμα ουκ απεκάλυψέ σοι». Δεν το είπες εσύ αυτό, ότι είμαι εγώ ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος.

Ποιος το είπε; «Αλλ’ ο Πατήρ μου ο εν τοις ουρανοίς». Αυτός μίλησε με το στόμα σου αυτή την ώρα και έδωσε τον πραγματικό χαρακτηρισμό ποιος είμαι εγώ. Γι’ αυτό και εκείνη τη στιγμή τον μετονομάζει. Σίμων πάει να πει άστατος, άνθρωπος με πολλές πτώσεις, όχι στερεός. Έπειτα απ’ αυτό που είπε, λοιπόν, τον μετονομάζει και του λέγει το εξής: «Καγώ δε σοι λέγω ότι συ ει Πέτρος». Θα είσαι πέτρος τώρα, στερεός. «Και επί ταύτη τη πέτρα οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν». Την ομολογία αυτή της θεότητός μου οικοδομήσω μου την Εκκλησία. «Και πύλαι άδου ου κατισχύσουσιν αυτής».

Μακάριος, λοιπόν, ο Πέτρος, διότι εχρησιμοποιήθη από το Πνεύμα το Άγιον να ομολογήσει ποιος είναι αυτός ο Ιησούς, που οι άνθρωποι είχαν χίλιες ιδέες γι’ αυτόν, όπως και σήμερα. Όπως ακούμε, αν δεν συμβαίνει και μεταξύ ημών αυτό που λέγω αυτή την ώρα. Αυτός, λοιπόν, ο μακάριος, πιο κάτω χαρακτηρίζεται σατανάς. Πώς είναι δυνατόν; Ακούστε. Προχωρώ στο ίδιο κεφάλαιο, συγγνώμη, στο 16ο κεφάλαιο —ήμασταν στο 16ο— στίχος 21 και κατωτέρω.

Ωτανίδε ο Χριστός

να τους πει τι μέλλει να γίνει: «Από τότε ήρξατο ο Ιησούς δεικνύειν τοις μαθηταίς αυτού ότι δει αυτόν απελθείν εις Ιεροσόλυμα και πολλά παθείν από των πρεσβυτέρων και αρχιερέων και γραμματέων και αποκτανθήναι και τη τρίτη ημέρα εγερθήναι. Και προσλαβόμενος αυτόν ο Πέτρος ήρξατο επιτιμάν αυτώ λέγων· ίλεώς σοι, Κύριε· ου μη έσται σοι τούτο». Κάνει προφητεία ο Χριστός ότι θα ανεβώ στα Ιεροσόλυμα και θα πάθω αυτό, Κάποιος, όταν άκουσε ότι θα πάθει, ότι θα πεθάνει και θα αναστηθεί την τρίτη μέρα, αυτά με τη δική του λογική δεν πρέπει να πραγματοποιηθούν. Και τον παίρνει και τον τραβάει στην άκρη, τον Χριστό μας, και του λέει: «Τι το κάνεις αυτό το πράγμα;»

Τον επιτιμούσε. «Ίλεώς σοι, Κύριε· ου μη έσται σοι τούτο». Δεν θα γίνει αυτό το πράγμα, δεν θα πας. Ο δε Χριστός, στραφείς, είπε τω Πέτρω: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά· σκάνδαλόν μου ει· ότι ου φρονείς τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων». Εδώ μιλάει ο Θεός, εδώ μιλάει ο σατανάς, με το ίδιο πρόσωπο. Πόσο επίφοβο πράγμα είναι και πόσο δύσκολο πράγμα είναι, αν δεν προσέξει ο άνθρωπος να σταθεί σωστά. Μπορεί αυτός ούτος ο άνθρωπος, που τώρα θεωρείται αγιασμένος, σε λίγο, όταν δεν προσέξει, να είναι κολασμένος. Οι μεταπτώσεις του Πέτρου δεν έπρεπε να περάσουν καθόλου απαρατήρητες αυτές τις ημέρες.

Τον επετίμησε ο Χριστός, για να τον βοηθήσει. Τον είπε σατανά, διότι του μπαίνει εμπόδιο προς το σωτήριο Πάθος. Όπως και κάθε άνθρωπος που εμποδίζει τον άνθρωπο που αγωνίζεται να σταθεί κοντά στον Χριστό και στην Εκκλησία, υπέχει θέση σατανά. Όλοι οι άνθρωποι, όταν δουν κάποιον να νηστεύει, παραδείγματος χάριν, του μπαίνουν μπροστά να μην νηστέψει. Εγκρατεύεται; «Πω πω, θα τρελαθείς!» Του μπαίνουν μπροστά να μην εγκρατευθεί, να μείνει. Ο άλλος κάνει τα παιδάκια του, ένα, δύο, τρία, ό,τι δώσει ο Θεός. «Πω πω πω πω πω, τι άλλα;» Κάθε τι που μπαίνει μπροστά και δυσκολεύει τον άνθρωπο προς τον Χριστό είναι του σατανά.

Ήταν ενδιαφέρον; Δεν ήταν ενδιαφέρον; Γιατί και του Πέτρου ήταν ενδιαφέρον να μην πάει να σταυρωθεί.

Εξυπηρετείς τον σατανά τώρα, του λέγει. Παίζεις τον ρόλο του σατανά. Προ ολίγου μιλούσε ο Θεός με το στόμα σου και τώρα μιλάει ο σατανάς με το στόμα σου. Μου μπαίνεις εμπόδιο, του λέει. «Πήγαινε πίσω μου, σατανά, ότι σκάνδαλόν μου ει». Και καταλαβαίνετε τώρα τι κεραμίδα έπρεπε να του ’ρθει και πόσο έπρεπε να σωφρονιστεί. Και εντούτοις δεν έγινε αυτό. Αυτό που σας διάβασα τώρα ήταν από το 16ο κεφάλαιο, στίχος 21 και 22. Τώρα πηγαίνω στο 17ο και σας παρουσιάζω τον Πέτρο στο Θαβώρ, στη Μεταμόρφωση. Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, ο Πέτρος εκεί έφαγε δεύτερο χαστούκι. Όλα αυτά είναι παιδαγωγικά χαστούκια, τα οποία δίδει στον Πέτρο για να τον προλάβει,

να μην πέσει. Όπως ξέρετε, εκεί παρουσιάστηκε ο Μωσής και ο Ηλίας, συλλαλούντες. Ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης παρακολουθούσαν τη σκηνή. Έχοντας υπόψη του ο Πέτρος ότι ο Χριστός είπε θα πάει να σταυρωθεί, να, να, να, ξανά τον χρησιμοποιεί ο σατανάς και λέγει στον Χριστό: «Είπε δε ο Πέτρος τω Ιησού· Κύριε, καλόν εστιν ημάς ώδε είναι». Να μην κατεβούμε κάτω από εδώ, να μείνουμε εδώ. «Ει θέλεις», αν θέλεις, «ποιήσωμεν ώδε τρεις σκηνάς, σοι μίαν και Μωσή μίαν και Ηλία μίαν». Πάλι ο Πέτρος το δικό του, να τον δυσκολέψει να πάει να σταυρωθεί, όπως είπε ο Χριστός.

Τη στιγμή που έλεγε αυτά, επεμβαίνει ο Ουρανός. «Έτι αυτού λαλούντος, ιδού νεφέλη φωτεινή επεσκίασεν αυτούς· και ιδού φωνή εκ της νεφέλης λέγουσα· ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα· αυτού ακούετε». Αυτή είναι η απάντηση στον Πέτρο. Κλείσ’ το επιτέλους, Πέτρο. Σταμάτησε τις εξυπνάδες σου, σταμάτησε να του υποδεικνύεις τρόπους και άκουγε ό,τι λέγει αυτός. Δύσκολα ο άνθρωπος να υπακούσει στον Χριστό, δύσκολο. Πάντοτε προβάλλει το εγώ, την εξυπνάδα του, τη γνώση. Είναι το δυσκολότερο πράγμα. Δεν δυσκολεύει τον Χριστό η αμαρτία όσο ο εγωισμός, όσο το εγώ. Εκείνο είναι που φράζει και δυσκολεύει

τον Χριστό να σώσει έναν άνθρωπο· δεν τον δυσκολεύει η αμαρτία. Το θυμόσαστε, άλλωστε το είπα, του τελώνου και του Φαρισαίου. «Οι τελώναι και αι πόρναι προάγουσιν υμάς εις την Βασιλείαν των Ουρανών». Πόρνες, λέγει, και κλέφτες και λωποδύτες θα μπουν μέσα. Εσείς οι δήθεν αναμάρτητοι εγωιστές θα μείνετε έξω. Είναι πολύ σοβαρό. Και ακόμη μπορεί κανείς τη σοβαρότητα να τη διακρίνει από εκείνον τον ορισμό που έδωσε ο Χριστός γενικά στους ανθρώπους όλων των αιώνων: «Όστις θέλει, όστις θέλει». Δεν επιστρατεύω κανέναν, δεν εκβιάζω κανέναν· αν θέλει. Όμως, όταν θελήσει, να πάρει θέση πίσω μου. Ούτε δίπλα μου ούτε μπροστά μου.

«Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν». Του είναι συμφέρον· δεν ξέρει πού θα τον οδηγήσει. Ούτε δίπλα μου να έρθει να το συζητήσουμε το πράγμα, αν του αρέσει· πίσω. Και είναι δύσκολο ο άνθρωπος να πάει πίσω από τον Χριστό, γιατί όταν θα πάει πίσω από τον Χριστό πρέπει να αρνηθεί τον εαυτό του. «Όστις θέλει οπίσω μου ελθείν, απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και ακολουθείτω μοι». Το δέχεται ο άνθρωπος αυτό; Ο εγωιστής σήμερα άνθρωπος, προφανώς, ενώ δεν ξέρει τίποτα, κάνει ότι ξέρει όλα και διορθώνει και αυτόν τον Θεό και αυτόν τον Δημιουργό. Ο άνθρωπος, θες με εκείνα που ξέρει, θες με εκείνα που δεν ξέρει, δεν ξέρει τίποτα. Το είπε ο σοφός των σοφών.

«Ένα πράγμα γνωρίζω, ότι δεν γνωρίζω τίποτα». Αλλά, όπως βλέπετε και ακούτε κι εσείς σήμερα, θαμπώθηκαν από μερικές εφευρέσεις οι άνθρωποι και πέταξαν τον Θεό και μείναν αυτοί οι θεοί. Εφευρέσεις είναι, δηλαδή δημιουργήματα. Άρα είσαι αστείος. Χωρίς τον Δημιουργό πώς να κάνεις εφεύρεση; Οι νόμοι αυτοί που υπάρχουν, που τους βρίσκεις εσύ τώρα και κάνεις το παλικαράκι, τους έχει φτιάξει άλλος. Δεν έφτιαξες τίποτα. Βρήκες ότι με τούτο και τ’ άλλο κάνουμε αυτά. Αλλά τούτο και τ’ άλλο ποιος το έφτιαξε όμως; Γιατί, όπως ξέρετε, αποδίδουν στη φύση όλα και στην επιστήμη. Η φύση δεν δημιουργεί, πολλαπλασιάζει ό,τι ο Δημιουργός έχει δημιουργήσει. Στέκονται απ’ αρχής το ίδιο.

Καρπίζει κατά τον ίδιο τρόπο, η θάλασσα είναι η ίδια, τα χορτάρια είναι τα ίδια, τα ζώα είναι τα ίδια, τα ψάρια είναι τα ίδια, οι κατσίκες είναι οι ίδιες και οι άνθρωποι είναι οι ίδιοι, η πίθηκος είναι η ίδια, όπως τα έφτιαξε ο Δημιουργός. Δεν δημιουργείται τίποτα σήμερα, πολλαπλασιάζεται. Αλλά ο εγωιστής ο άνθρωπος θέλει να τα παραδεχτεί αυτά; Δεν τα παραδέχεται. Βέβαια. Πάντως, εδώ είναι σκαμπίλι πάλι για τον Πέτρο. Κλείσ’ το· ό,τι λέει αυτός θα κάνεις. Άσε τις συνταγές. Να φτιάξουμε σκηνές, να μείνουμε εδώ επάνω, και ποιος θα πάει κάτω να σταυρωθεί; Και για τις δικές σου αμαρτίες, Πέτρε. Δεν το πιάνει όμως το θέμα της απολυτρώσεως. Το βλέπει διαφορετικά, συναισθηματικά το πράγμα, όπως το βλέπουν και πολλοί σήμερα. Και όταν μιλάμε για Χριστιανισμό, σου μιλάνε για καλά έργα οι άνθρωποι. Μα ο Χριστιανισμός τι δουλειά έχει με τα καλά έργα; Χριστιανισμός είναι υπόθεση ζωής.

Τάφος του Χριστού λέγεται Τάφος Ζωηφόρος, ο Σταυρός του λέγεται Ζωηφόρος, η πλευρά του λέγεται Ζωηφόρος, το Άγιο Ποτήριο λέγεται Άρτος Ζωής. Περί ζωής ο λόγος, δεν είναι περί έργων. Όλοι κάνουν έργα· θα πάνε στον Παράδεισο; Δεν είναι ο Παράδεισος για ανθρώπους με έργα. Τα έργα θα είναι απότοκα. Πρώτα θα γίνεις ζωντανός, πρώτα θα δεχτείς τον Χριστό. Αν δεν αλλάξεις και δεν αναστηθείς, τότε θα κοινωνήσεις τον Θεό, που είναι Ζωή, και θα μεταφέρει μέσα σου ζωή. Δεν είπα να μην έχεις κανένα έργο, άμα το μπορείς. Αλλά να κάνεις μόνον έργα και να παρουσιαστείς, είσαι σύγχρονος Φαρισαίος. Να σου πει: «Πήγαινε εκτός, δεν σε ξέρω». Πώς, δεν είχε κάνει έργα ο Φαρισαίος; Δεν μπορεί να τα αμφισβητήσει κανείς, ότι δεν είχε έργα. Ούτε κλέφτης ήτανε, ούτε άτιμος ήτανε, ούτε ψεύτης ήτανε, ούτε, ούτε.

Νήστευε δύο φορές τη βδομάδα, έδινε και ελεημοσύνη, δέκα τοις εκατό από αυτά τα οποία αποκτούσε. «Κόπιασε με; Όξω», του λέει. «Δεν μου κάνεις και μείνε έξω». Όπως έμεινε και ο μεγάλος αδελφός του Ασώτου. Και αυτός λέει: «Ουδέποτε εντολήν σου παρήλθον». Κάτσε απ’ έξω. Δεν μπήκε μέσα. Και μπήκε ο άλλος, που είχε αμαρτήσει, αλλά μετενόησε, εξομολογήθηκε, επέστρεψε, έφαγε από τον μόσχο τον σιτευτό, εκοινώνησε και έγινε χαρά στον ουρανό. Αυτά δεν τα βλέπει ο κόσμος. Θα πρέπει να τα βλέπει, αυτό το κέντρο του βάρους της σωτηρίας του ανθρώπου. Εδώ όμως παρουσιάζεται κατά κάποιον τρόπο κουμπωμένος. Του είπε: «Ει θέλεις, ει θέλεις», εάν θέλεις. Δηλαδή, εάν γνωμοδοτείς, αν υπογράφεις. Εγώ έχω μέσα μου την πρόθεση αυτή να πάω να βρω σχοινιά, να βάλω τον κόπο, να τις στήσω εδώ και να μείνουμε εδώ και να σας κουβαλάω, να σας ταΐζω εδώ. Αλλά αν υπογράφεις. Δεν πρόλαβε να τα πει αυτά και παρεμβαίνει ο Ουρανός και τον κεραυνοβολεί.

Του λέει, εσύ, όπα, να ακούς αυτόν, τι σου λέγει, τι λέγει αυτός. Εν πάση περιπτώσει, αυτό είναι δεύτερο μάθημα τώρα που του έκανε. Τώρα, βρούμε. Ο Χριστός είπε: θα πάμε, θα πάθουμε, θα κάνουμε και λοιπά. Θα είμαστε τώρα λίγο παρακάτω, συγκεκριμένως στο 22ο κεφάλαιο του Λουκά. Τα έχω πάρει όλα από τον Λουκά αυτά. Στον στίχο 31-32.

Είναι η υπόθεση που ο Χριστός μας λέει στον Πέτρο την πτώση του, του προλέγει την πτώση του. Σίμων, του λέγει, Σίμων, ιδού ο Σατανάς εξητήσατο υμάς του σινιάσαι ως τον σίτον. Κόψε, λέει, ο διάβολος θα σας κοσκινίσει όπως κοσκινάει η γυναίκα στο αργολόι το στάρι. Είπε δε ο Κύριος: Σίμων, Σίμων, ιδού ο Σατανάς εξητήσατο υμάς του σινιάσαι ως τον σίτον. Εγώ δε εδεήθην περί σου, ίνα μη εκλείπη η πίστις σου. Και συ ποτέ επιστρέψας,

στήριξον τους αδελφούς. Απόψε, λέει, ήταν τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ. Ο Σατανάς, λέει, ζήτησε να σας κοσκινίσει όπως κοσκινάνε το σιτάρι. Πλην εγώ εδεήθηκα για σένα, για να μην εκλείψει η πίστη σου. Και όταν επιστρέψεις, εσύ, σε αντάλλαγμα αυτού, στήριξε τους αδελφούς. Καλά, θα προσευχηθείς εσύ, Χριστέ, και εγώ θα πέσω; Αυτό είναι το θέμα. Ο Χριστός προσεύχεται και ο Πέτρος πίπτει. Πώς γίνεται αυτό; Διότι δεν είναι αρκετό να θέλει ο Θεός για να σωθώ, να το θέλω και εγώ. Και όταν ο άνθρωπος δεν το θέλει, δεν μπορεί ούτε ο Θεός να τον βοηθήσει. Μεγάλη δύναμη της ελευθερίας του ανθρώπου, του αυτεξουσίου του ανθρώπου, είναι δυνατότερη και από τη δύναμη της Αγίας Τριάδος γι’ αυτόν τον κόσμο. Δεν σε θέλω, βρίζει, τον βλασφημεί τον Θεό, τον υβρίζει τον Θεό. Και δεν σε πειράζει. Βέβαια θα αλλάξουν τα σκηνικά, θα πέσει η αυλαία, θα σταματήσει το έλεος και θα παρουσιαστεί δικαιοσύνη. Και εκεί τα πράγματα θα τα συζητήσουμε, διαφέρει το ένα του άλλου. Οι πολλοί, λέγω, δεν προσέχουν αυτή τη λεπτομέρεια. Και αυτή η λεπτομέρεια έχει μια διδακτική όψη για πολλούς που προσεύχονται για τους άλλους.

Αδέλφια, πολλοί φίλοι προσεύχονται για την επιστροφή των άλλων και δεν κάνουν τίποτα. Γιατί γίνεται αυτό; Διότι είναι αρκετό να θέλω εγώ, ο Θεός να προσευχηθεί, όταν ο άνθρωπος δεν θέλει, ο άλλος, δεν γίνεται τίποτα. Γι’ αυτό και ακριβώς ο αδελφόθεος Ιάκωβος λέγει: «Δέησις δικαίου ενεργουμένη πολύ ισχύει». Αλλά η δέηση της μητέρας μένει ανενέργητη. Στέλνεις στο πεινασμένο παιδί επιταγή με χίλιες δραχμές, αλλά το παιδί, εν τω εγωισμώ του, δεν πάει να τα πάρει τα λεφτά. Αυτός προτιμάει να πεθάνει εκεί, με ξύλο κέρατα, να μην τα πάρει από τη μητέρα του. Έτσι είναι. Ο Χριστός δεν μπορεί να πάει να πιάσει τ’ αυτιά, γιατί ξέρεις μου ότι η μάνα σου να σε γυρίσει πίσω.

Είπες προς τις Έλληνες, εγώ δεν θέλω. Βλέπουμε εδώ ότι ο Θεός προσεύχεται και ο Πέτρος πίπτει. Ένα μόνον τον εβοήθησε, εκτιμώντας γιατί πέφτει.

Τον άφησε να συντριβεί. Θα πέσεις, θα χτυπήσεις, κατά το δη λεγόμενο, τα μούτρα σου, για να δημιουργήσεις ατομικό πειραματισμό, ώστε αύριο, όταν γίνεις Απόστολος, όταν γίνεις εσύ ιερεύς, επίσκοπος, έλα να συμπαθείς τους άλλους που έχουν πέσει και να μην κάνεις το παλικάρι. Να ξέρεις από την πτώση σου και να είσαι επιεικής προς τους άλλους. Γι’ αυτό του λέει: «Κι εσύ, όταν ποτέ επιστρέψεις, στήριξον τους αδελφούς σου». Όχι αν μου φέρεις ένα κερί σαν το μπόι σου, παραδείγματι, έναν τενεκέ λάδι, τάματα. Στήριξον τους αδελφούς σου. Αυτό που κάνω σ’ εσένα εγώ και προσέχομαι να μην συντριβείς, να μην αυτοκτονήσεις, διότι όταν ο Σατανάς σε βάλει...

γίνεις αρνητής με όρκους, γιατί ορκίστηκε δυο φορές ο Πέτρος και είπε: «Ανάθεμα την ώρα. Δεν το ξέρω, λέω εγώ, αυτόν». Παρότι ο Χριστός από βραδύς τού είχε πει: «Πριν αλέκτορα φωνήσαι, τρις απαρνήση με». Και εντούτοις όλα αυτά πάνε στον κλύδωνα. Τίποτα από αυτά. Το δικό του αυτός. Πόσο μπορεί ο άνθρωπος να πέσει χωρίς να το καταλάβει. Είναι μια μεγάλη ιστορία η ιστορία του Πέτρου και πολύ ωφελεί τον άνθρωπο αν τον παρακολουθήσει τον Πέτρο στην πορεία του, αλλά και παρακολουθήσει και τον Χριστό στη βοήθεια να σωθεί ο Πέτρος. Να μην μείνει εκεί. Θα πέσει, θα προσευχηθώ να μην συντριβείς, να μην καταβροχθιστείς από τη λύπη και δεν γυρίσεις πίσω,

το οποίο έκανε ο Ιούδας. Γιατί δεν ξέρω αν ενθυμείστε τι είπε στις Μυροφόρες ο Χριστός μας: «Είπατε τοις μαθηταίς μου και τω Πέτρω». Καλά, ο Πέτρος δεν είναι μαθητής; Όχι. Έθεσε με την άρνηση έξω τον εαυτόν του της χορείας των Αποστόλων. Όμως, λέει, στους μαθητές μου, είπατε όμως ότι θα σας συναντήσω στη Γαλιλαία, πείτε του και αυτού. Αυτό που του το παρήγγειλε την ίδια μέρα της Αναστάσεως είναι για να τον παρηγορήσει, ότι δεν τον εγκατέλειψε, ότι δεν του κρατάει κακία. Και έπειτα, όπως αναφέρει ο ίδιος Ευαγγελιστής, ο Λουκάς, στο 24ο, έκαμε ειδική εμφάνιση στον Πέτρο, ξεχωριστά στον Πέτρο. Πήγαινε να τον στερεώσει, διότι ο Σατανάς ίσως τον έβαζε να αυτοκτονήσει. Αποτροπή. Ήταν αυτό που έκανα εγώ στο

δάσκαλό μου; Θα τον αρνηθώ ενώπιον μιας παιδίσκης, μιας θυρωρού, μιας γυναίκας; Φιλότιμος ο Πέτρος, ο οποίος έλεγε γρηγορότερα ότι εγώ θα πεθάνω, λέει, γι’ αυτόν, θα πεθάνω γι’ αυτόν. Καταλαβαίνετε πόσο σοβαρό θέμα είναι αυτό. Εδώ όμως θα ήθελα να σταθώ λίγο σε αυτό που λέγει, ότι «Εγώ εδεήθην περί σου, ίνα μη εκλείπη η πίστις σου». Να μείνει ένα υπόλοιπο, επάνω στο οποίο θα χτίσεις ξανά, για να σηκωθείς, να σταθείς. Και επαναλαμβάνω, γιατί είναι πόνος, καημός πολλών προσευχών, πολλών γυναικών, πολλών ανδρών, πολλών ανθρώπων. Χρόνια προσεύχομαι, δεν μ’ ακούει, κύριε Παναγόπουλε, ο Θεός. Είμαι αμαρτωλή, είμαι αμαρτωλός, λέει ο άλλος, στον Θεό. Ο Θεός σε ακούει, αλλά εκείνος για τον οποίο προσεύχεσαι δεν ακούει. Εκείνος δεν ακούει.

Εφόσον και αυτός δεν θα θελήσει, ο Θεός δεν το μπορεί. Του έχει δώσει ελευθερία, εάν θέλει. Δεν σώζει ο Θεός με το ζόρι, ούτε κατ’ επιταγήν. Ξέρεις μου που ο πατέρας του, ξέρεις μου που η μητέρα σου, ο αδελφός σου, τίποτα. Περισσότερο από ό,τι αγαπά ο Χριστός και εμάς και τους δικούς μας, δεν υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο να αγαπά. Ας λέει η μάνα ότι κόπτεται κλπ. Αν της πει ο Χριστός «Σταυρώνεσαι για την κόρη σου;», θα ζητήσει 24 ώρες άδεια, προθεσμία, για να το σκεφτεί, να του απαντήσει. «Εγώ σταυρώθηκα», θα της πει. Εσύ δεν σταυρώνεσαι. Είναι το συναίσθημα: γιατί να χαθεί η κορούλα μου, γιατί να χαθεί το παιδί μου, ο ανδρούλης μου, η γυναικούλα μου, ο αδελφός μου κλπ. Είναι της αρκούδας. Κανένας δεν αγαπάει ούτε τον εαυτόν του ούτε τους δικούς του.

Μας αγαπάει ο Χριστός, κανένας. Κατά συνέπεια προηγείται, αλλά ο Χριστός συνέστησε την επαγγελία του στο «όστις θέλει», δεν διέταξε. Γι’ αυτό και λέει ο αδελφόθεος: «Δέησις δικαίου ενεργουμένη πολύ ισχύει». Αλλά μένει ανενέργητη η προσευχή, ανενέργητη η ελεημοσύνη, και έτσι γυρίζει ως ανεπίδοτη η επιταγή. Δεν ήρθε να την παραλάβει και εκείνος λιμοκτονεί από εκεί και χάνεται, και από εδώ γυρίζει πίσω. Θα έχεις τον μισθό σου, διότι από αγάπη προσεύχεσαι προς τον Θεό για μια ψυχή για την οποία έχει πεθάνει αυτός, αλλά αυτός δεν σώζεται στην περίπτωση αυτή. Αυτό τούτο έγινε εδώ. Ωραίος όμως είναι και ο χαρακτηρισμός του «εξῃτήσατο ὑμᾶς τοῦ σινιάσαι», να μας κοσκινίσει.

Πολλοί που είμαστε από αγροτική περιοχή, όταν θέλει η κυρά να καθαρίσει την ήρα από το στάρι, πώς το βάζει μέσα και το χτυπάει. Έτσι μας χτυπάει ο Σατανάς. Έτσι. Σαν φούτμπολ μας κάνει. Πότε μας βγάζει κόρνερ και πότε μας βγάζει άουτ. Έτσι μας κοσκινάει. Και χρειάζεται δύναμη και χάρη του Θεού να σταθείς απάνω στο κόσκινο, να μη σε βγάλει κάτω. Ο σίτος, μεγάλη δύναμη. Ξέρετε, εάν το σιτάρι είχε οργανισμό ζωντανό και μπορούσε να φωνάζει, θα ακούγαμε πολλές φωνές. Και όπως λένε στα χωριά, το σκουσμάρι, σκούζει, λέει, σκούζει. Άκουγες το σκουσμάρι που φωνάζει εκεί που τον κοσκινάει. Μεγάλη υπόθεση να τα βάλεις με τον διάβολο και μεγάλη υπόθεση να κρατηθείς, να μη σε πετάξει κάτω ο Σατανάς. Είναι μεγάλη η πάλη.

Ο Χριστός πήγε τότε, ως εύχεται για όλους. Έχει πει την παραβολή, θυμόσαστε, της συκιάς, της ακάρπου. Ο Θεός, τι βλέπουμε, λέει, δεν κάνει τίποτα, άκαρπος, και καταργεί και τη γη, γιατί, ξέρετε, κάτω από τη συκιά δεν φυτρώνει τίποτα. Και μπαίνει ο αμπελουργός στη μέση, που είναι ο Χριστός, αυτός που έχει αυτή την Εκκλησία, και λέει στον Θεό Πατέρα και στη δικαιοσύνη του Θεού: «Άφησε», λέει, «και τούτο το έτος». Μπαίνει αυτός προς τα άλλα. «Άφησε», λέει, «και αυτό το έτος, να τη σκάψουμε», λέει, «να της βάλουμε κοπριά, κι αν δεν κάνει», λέει, «του χρόνου, να την κόψουμε του χρόνου». Πολλοί από εμάς νομίζουμε ότι εμείς είμεθα δίκαιοι, άγιοι άνθρωποι ενώπιον του Θεού, γι’ αυτό και ακριβώς ζήσαμε και φέτος ή και υπάρχουμε ακόμη. Όχι. Είναι ο αμπελουργός αυτός που μπαίνει στη μέση,

ζητάει από τον Θεόν και από τη δικαιοσύνη του Θεού να αναβάλει, να μη μας κρίνει, να μη μας κόψει κάτω, δη λεγόμενο, τα πόδια. Τώρα θέλω να ακούσετε κάτι άλλο. Στο ίδιο κεφάλαιο, λίγο παρακάτω, το 54, υπάρχει η άρνηση του Πέτρου, όπως σας είπα, και θα σας τη μεταφέρω ακριβώς πώς την παρουσιάζει εδώ: «Συλλαβόντες δε αυτόν, ήγαγον και εισήγαγον αυτόν εις τον οίκον του Αρχιερέως. Ο δε Πέτρος ηκολούθει μακρόθεν». Είχε ακούσει αυτά που βραδίστηκε, διότι όταν ο Πέτρος άκουσε αυτά, ότι θα τον προδώσουν, ότι

θα παραδοθεί, ότι θα σταυρωθεί κλπ., ξέρετε τι του είπε; Δεν ξέρω τι θα κάνουνε, λέει, οι άλλοι. Εγώ, και αν χρειαστεί να πεθάνω, θα πεθάνω. Έβαλε μια λέξη με τρία γράμματα: Ε, Γ, Ω. Εγώ. Αυτή η λέξη, το εγώ, αγαπητοί μου, έπρεπε να λείπει από το λεξιλόγιο του ανθρώπου. Μεγάλο πράγμα ο γνώμων. Εγώ το έκανα αυτό, εγώ σου το έδωσα και από μένα ζεις, εγώ, εγώ, εγώ. Δηλαδή, αν ήταν δυνατόν να βρεθεί ένα μηχάνημα να γράφει τις λέξεις «εγώ», θα ντρεπόμαστε. Θα ντρεπόμαστε. Όλα γίνονται δι’ εμού, αλλά απ’ Αυτόν. Μα και που θα μιλήσω, μα και που θα χειρονομήσω, μα και που θα σκεφτώ, μα και που θα κατορθώσω, το κάνω εγώ; Το κάνει Αυτός δι’ εμού.

Λοιπόν, αυτό έβαλε στη μέση, αυτή τη λέξη. Και όταν την άκουσε ο Χριστός μας, αυτό του λέγει: «Πριν αλέκτορα φωνήσαι, τρις απαρνήση με». Δεν θα αλλάξει απόψε, να προλάβει να λαλήσει ο πετεινός, του λέει, τη νύχτα, 12 με 1 που λαλεί ο πετεινός, θα με έχεις αρνηθεί, του λέει, τρεις φορές. Του το ’πε από βραδύς και έχει ακούσει και τόσα άλλα πράγματα. Τίποτα. Το δικό του. Ο δικός του τρόπος να ευχαριστήσει τον δάσκαλο. Τι πας πριν πως. Είμαστε τώρα που τον έχουν πιάσει και προχωρεί. «Αψάντων δε πυράν εν μέσω της αυλής». Φαίνεται ήταν νύχτα, Μάρτιος ήταν, κρύο έκανε φαίνεται εκεί πέρα, και ανάψανε φωτιά και γύρω γύρω πυρώνονταν. Η φωτιά έβγαζε και λάμψη και φαινόντουσαν κι όλων τα αγριεμένα πρόσωπα. «Αψάντων δε πυράν εν μέσω της αυλής».

«Και συγκαθισάντων αυτών, εκάθητο ο Πέτρος εν μέσω αυτών. Ιδούσα δε αυτόν παιδίσκη τις καθήμενον προς το φως», από τη λάμψη, «και ατενίσασα αυτώ είπε: Και ούτος συν αυτώ ην». Κι αυτός που είναι εδώ είναι μαζί με εκείνον που είναι μέσα. «Ο δε ηρνήσατο λέγων· γύναι, ουκ οίδα αυτόν».

Στον Άρνη.

Ψέματες μου, δεν το ξέρω λέει εγώ αυτό. Μετά βραχή, έπειτα από λίγο, έτερος κάποιος άλλος, ειδών αυτών εφ, και εσύ εξ αυτών είναι, από αυτούς είσαι και εσύ. Ο Δεπέτρος είπε άνθρωπε ούκ εμείς, δευτέρα άρχισε. Και διαστάσεις «ώρας μιας», πέρασε, λέει, μια ώρα περίπου, «άλλος τις διϊσχυρίζετο λέγων· επ’ αληθείας και ούτος μετ’ αυτού ην· και γαρ Γαλιλαίος εστίν». Ο ένας άλλος Ευαγγελιστής λέγει ότι είπε αυτός: «Και γαρ η λαλιά σου δήλον σε ποιεί». Πως αν είναι Κεφαλλήνιος, αμέσως τον διακρίνεις ότι είναι Κεφαλλονίτης. Αν είναι Κρητικός, τον διακρίνεις ότι είναι Κρητικός. Από τη διάλεκτό του, από τη λαλιά του. Αν είναι Ρουμελιώτης, τον διακρίνεις ότι είναι Ρουμελιώτης. Και λέει αυτός, πώς μιλούσε, συγκαλιλαίασε τη διάλεκτο, «και γαρ», του λέει, «η λαλιά σου δήλον σε ποιεί», σε μαρτυρεί, του λέει, δεν μπορείς να γλιτώσεις, είσαι μαζί του. «Είπε δε ο Πέτρος· άνθρωπε, ουκ οίδα ο λέγεις».

Όπως ο Ευαγγελιστής λέει, ότι άρχισε να αναθεματίζει και να ομνύει, να ορκίζεται ότι δεν τον ξέρω τον άνθρωπο. Εκείνη τη στιγμή, «έτι αυτού λαλούντος, εφώνησεν ο αλέκτωρ». Φανταστείτε, στην αυλή, ο Χριστός ήταν μέσα και τον πηγαίναν από γραφείο σε γραφείο. Όταν ελάλησε ο πετεινός, ο Χριστός μας κοίταξε προς την αυλή από το παράθυρο και διασταυρώσαν τα μάτια με τον Πέτρο. Εκεί κόπηκαν πολύ του Πέτρου. «Και στραφείς ο Κύριος ενέβλεψε τω Πέτρω, και υπεμνήσθη ο Πέτρος του λόγου του Κυρίου, ως είπεν αυτώ, ότι πριν αλέκτορα φωνήσαι, απαρνήση με τρις. Και εξελθών έξω ο Πέτρος έκλαυσε πικρώς».

Εργάστηκε ο Χριστός να τον προλάβει από αυτή την πτώση και εντούτοις δεν το κατόρθωσε. Έφτασε ο Πέτρος και έγινε αρνητής με όρκο, που ήταν πολύ φρέσκο το βράδυ που τον συζητούσαν το πράγμα και που τον απείλησε ότι θα γίνεις αρνητής, «πριν αλέκτορα φωνήσαι», πριν προλάβει να λαλήσει ο πετεινός, θα με έχεις αρνηθεί τρεις. Και εντούτοις ο Πέτρος έφτασε. Για τον λόγο εκείνον, διότι εστηρίχθη στον εαυτόν του. Αν έλεγε «με τη βοήθειά σου, ραββί, με τη βοήθειά σου, δάσκαλε, με τη βοήθειά σου, Κύριε, και για θάνατο ακόμη», τα πράγματα θα άλλαζαν. Εστηρίχθη στον εαυτόν του. Αυτοσωτηρία δεν υπάρχει, Χριστοσωτηρία υπάρχει. Και ο Χριστός λέει σαφώς: «Άνευ εμού ου δύνασθε ποιείν ουδέν».

Δεν μπορείς να κάνεις τίποτα χωρίς εμένα. Γι’ αυτό θα ήθελα στο σημείο αυτό να σας πω ότι μη στηριχθούμε ποτέ στον εαυτό μας. Διότι ο Σατανάς έχει τέτοια δύναμη και τέτοια πανουργία από την εμπειρία του. Γιατί είναι ένα πρόσωπο 7.500 ετών ο Σατανάς. Δεν είναι κανένα παλικαράκι 12 χρονών και 15 που τα έμαθε όλα, και καμιά κοπέλα που κι αυτή τα έμαθε όλα, διότι έβαλε ένα παντελόνι σφιχτό και γυρίζει και τα έμαθε όλα και τα ξέρει όλα. Α, είναι αυτός. Εφτάμισι χιλιάδες χρόνια έχει στην πλάτη του. Έχει φάει κόσμο και ντουνιά. Έχει φάει Πατριάρχες. Έχει φάει μοναχούς. Έχει φάει αγίους. Θα αφήσει εμάς; Ποτέ μα ποτέ μη στηριχτεί κανένας στη δύναμή του. Τα πάντα να τα εξαρτά από τον Χριστό. Τώρα είναι ένα άλλο πράγμα εδώ.

Εμπειρία εκ πτώσεων. Αυτό είναι το θέμα το μεγάλο του Πέτρου. Οι πτώσεις αυτές του Πέτρου τον έκαμαν έμπειρον. Πολλοί άνθρωποι, κάτω από μια πτώση ατομική, κάτω από μια πτώση οικογενειακή, από ένα ναυάγιο οικονομικό, από, δεν ξέρω τι, μια συκοφαντία μεγάλη κλπ., βγαίνει γερότερος ο άνθρωπος, βγαίνει έμπειρος ο άνθρωπος, ταπεινότερος ο άνθρωπος. Εκεί που δεν συγχωρούσε κανέναν και τους έβλεπε όλους αμαρτωλούς, τώρα βλέπει τον εαυτό του αμαρτωλό. Πάει να πει τίποτα και να επιτιμήσει, αμέσως θυμείται ότι το έκαμε αυτό και είχε πέσει αυτός σε κάτι παραπλήσιο. Και είναι έμπειρος πλέον. Τα πράγματα αλλάζουν. Και ωφελεί όταν ο άνθρωπος πέσει. Διότι δεν ξέρω αν ξέρετε, αν παραδεχτούμε ότι το χέρι μου εδώ γίνει μια τομή,

αυτό θα θρέψει, αλλού μπορεί να σπάσει. Εκεί που έχει θρέψει δεν σπάει. Τόσο πολύ βγαίνει γερός ο άνθρωπος από μια του πτώση. Γίνεται έμπειρος πλέον. Κι όμως το πιο χαρακτηριστικό είναι ότι αναγνωρίζει και του αλλουνού τις πτώσεις. Μέχρι που να φάει τα μούτρα του αυτός, δεν αναγνώριζε τίποτα. Όλους έβλεπε αμαρτωλούς και τον εαυτό του άγιο. Από τη στιγμή που έφαγε τα μούτρα του αυτός ο ίδιος, τα πράγματα άλλαξαν. Κάνει σπλάχνα οικτιρμών πλέον προς άλλους. Γι’ αυτό και ο Χριστός μας το είπε: «Πρόσεξε, θα σε βοηθήσω εγώ προς τούτο, αλλά όταν σωθείς εσύ, στήριξε τους αδελφούς σου». Για να συναντήσεις πολύ κόσμο στη διάβα σου, ο οποίος θα είναι εν πτώσει. Μην τον δεις για χαμένον αυτόν και λοιπά, για αμαρτωλόν κι εσύ ο άγιος. Να θυμάσαι το δικό σου. Και ξέρετε τι λέγεται; Ότι ο Πέτρος άκουγε πετεινό να λαλούσε,

όσα χρόνια ζούσε έκλαιγε. Έκλαιγε όσα χρόνια ζούσε. Και ένα ακόμη διδακτικό είναι εδώ, το οποίο έχει περισώσει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, που λέγει ότι «και εξελθών έκλαυσε πικρώς». Τι πάει να πει αυτό; Έφυγε από τον τόπο της πτώσεως. Πώς είναι δυνατόν, άνθρωπε, να κόψεις την αμαρτία, εφόσον με το πρόσωπο που αμαρτάνεις συνεχίζεις τις σχέσεις σου; Πώς είναι δυνατόν; Θα απομακρυνθείς, θα φύγεις, δεν θα ξαναπεράσεις από τη γειτονιά, δεν θα ξανασηκώσεις τηλέφωνο, δεν θα ξανακάνεις συζήτηση για το πρόσωπο αυτό, αν θέλεις να αποφύγεις την αμαρτία. «Εξήλθε», λέει, έφυγε από τον τόπο της αμαρτίας και έκλαυσε πικρώς. Και ξέρετε, είναι η μοναδική περίπτωση...

Μπορεί ο άνθρωπος να μην λέει καλημέρα στον συνάνθρωπό του, όταν πρόκειται από την καλημέρα αυτή κάποτε να ξαναγίνει αμαρτία. Δεν θα πεις την καλημέρα και θα πας να κοινωνήσεις. Ξέρει ο Χριστός το γιατί δεν λες την καλημέρα στο πρόσωπο αυτό, το ξέρει ο Χριστός γιατί δεν πηγαίνεις στο σπίτι εκείνο, γιατί δεν έχεις συναναστροφή με τον άλλον. Το ξέρει. Ότι φυλάγεσαι, δεν έχεις εμπιστοσύνη στον εαυτό σου. Φυλάγεσαι ή φυλάς τον άλλον. Συμπαρασύρεται ο δυνατός, αλλά φυλάς τον άλλον ταυτόχρονα. Είναι η μοναδική περίπτωση αυτή που ο άνθρωπος μπορεί να μην πει την καλημέρα στον άλλον. Όχι για άλλα θέματα, οικονομικά ή άλλα. Για σαρκικά κατεξοχήν θέματα, ο άνθρωπος πρέπει να απομακρυνθεί από τα πρόσωπα και από τους τόπους όπου αμάρτανε γρηγορότερα. Διότι οι αναπολήσεις προσώπων και πραγμάτων και τόπων τον άνθρωπο μπορεί να τον παρασύρουν και πάλι στην αμαρτία.

Ο Πέτρος έκαμε τρεις αρνήσεις. Ανοίγω στο 21ο κεφάλαιο του Ιωάννου, όταν ο Χριστός μας και οι 40 μέρες ήταν μαζί τους και έκανε ένα τραπέζι, ένα μεσημέρι, μια μέρα. Ακούστε: «Ότε ουν ηρίστησαν», όταν φάγαν άριστον, πάντως, φαγητό, «λέγει τω Σίμωνι Πέτρω ο Ιησούς· Σίμων Ιωνά», Σίμων, παιδί του Ιωνά, «αγαπάς με πλείον τούτων;» Περισσότερο απ’ ό,τι μ’ αγαπάνε αυτοί, μ’ αγαπάς εσύ;

Αυτός: «Ναι, Κύριε, συ οίδας ότι φιλώ σε». Το ξέρεις, του λέει, σε φιλώ, σε αγαπώ. «Βόσκε τα αρνία μου». Λέγει αυτώ πάλιν δεύτερον ο Χριστός, τον Πέτρο: «Σίμων Ιωνά, αγαπάς με;» Λέγει αυτώ ο Πέτρος: «Ναι, Κύριε, συ οίδας ότι φιλώ σε». Λέγει αυτώ: «Ποίμαινε τα πρόβατά μου». Λέγει αυτώ το τρίτον: «Σίμων Ιωνά, φιλείς με;» Ελυπήθη ο Πέτρος ότι είπεν αυτώ το τρίτον «φιλείς με;» και είπε αυτώ: «Κύριε, συ πάντα οίδας, συ γινώσκεις ότι φιλώ σε». Λέγει αυτώ ο Ιησούς: «Βόσκε τα πρόβατά μου».

Ελυπήθη, λέει, ο Πέτρος, διότι του είπε μια ότι τον αγαπά, δυο τον αγαπά, και του ζητάει και τρίτη. Μα δεν με πιστεύεις ότι σε φιλώ; Ρε, σε πιστεύω εγώ. Αλλά ξέχασες τις τρύπες που είχες ανοίξει; Δεν είχες ανοίξει τρεις τρύπες; Αρνήσεις. Θα τις κλείσεις τώρα με τρεις ομολογίες. Δεν με αρνήθηκες δυο φορές, δεν με αρνήθηκες μια φορά. Με αρνήθηκες τρεις φορές. Εφόσον με αρνήθηκες τρεις φορές, θα με ομολογήσεις τρεις φορές, γιατί εγώ θα φύγω και θα μείνεις ατακτοποίητος. Δεν τον άφησε ατακτοποίητο, τον βοήθησε να επουλώσει τις τρεις αρνήσεις. Και έπειτα ο Χριστός ανελήφθηκε και έμεινε τακτοποιημένος πλέον ο Πέτρος απέναντι του Χριστού. Αυτό είναι ένα μάθημα πάλι που βοηθάει, αν θέλουμε να κάνουμε σωστή ετοιμασία για το θάνατο και για τη Βασιλεία του Ουρανού.

Ο νόμος της ταυτοπαθίας. Εδώ έχουμε άρνηση, έτσι; Αυτή ήταν η πτώση σου, άρνηση. Με τι θεραπεύεται η άρνηση; Να πας ένα κερί στον πολιούχο σου ή να φέρεις έναν τενεκέ λάδι; Όχι. Η άρνηση θέλει ομολογία, αυτό είναι το φάρμακο. Ο θάνατος με τι θεραπεύεται; Με ασπιρίνες; Με ζωή, με ανάσταση. Έκλεψες, τι θα κάνεις τώρα; Θα πάρεις από τα κλεμμένα και θα φτιάξεις πολυελαίους; Όχι, θα τα γυρίσεις πίσω και θα τα δώσεις σε εκείνον που ανήκουν. Δεν σου είπε κανένας εσένα να διαχειριστείς τα ξένα. Αν θέλει αυτός να τα δώσει για εικόνες ή για πολυελαίους, θα τα δώσει. Δεν είναι ιδρώτας δικός σου, είναι ξένο, δεν έχεις καμιά δουλειά να το κάνεις δικό σου. Και αυτό μάλιστα διδάσκεται στην παραβολή του ασώτου Υιού.

Ο πατέρας, λέει, τον είδε τον άσωτο έτι μακράν. Για να τον δει από μακριά, πάει να πει κοιτούσε εκεί: από εδώ θα έρθει. Γιατί μπορούσε να του έρθει από εδώ; Όχι, από εδώ θα έρθει. Γιατί θα έρθει από εδώ; Από εδώ έφυγε και από εδώ θα έρθει. Δεν έχει εδώ «σκοτώνω και πληρώνω», «ατιμάζω και πληρώνω». Την ατίμασες; Σου άρεσε; Θα την πάρεις. Έκλεψες; Θα αποδώσεις. Κατηγόρησες; Θα πας να ζητήσεις συγγνώμη. Διά της ταυτοπαθίας. Τρεις, λοιπόν, αρνήσεις, τρεις ομολογίες. Ίσου κακό φαίνεται, Πέτρε. Και το λέγω για μερικούς μας. Για τον εαυτό μου πολλές φορές τον συλλαμβάνω. Παρότι έχουμε ανοίξει πολλές τρύπες, πολλές αμαρτίες, κοιτάξαμε μια-δυο-τρεις να επουλώσουμε και τις άλλες τις έχουμε ανοιχτές. Θα επουλωθούνε όλες.

Θα αναζητήσεις τον εαυτό σου από μικρό παιδί, από τότε που θυμάσαι, και θα τα εξομολογηθείς όλα και θα τα τακτοποιήσεις όλα. Τα κλεμμένα θα τα γυρίσεις πίσω, τα αδικημένα θα τα γυρίσεις πίσω, και αν πέθανε αυτός που αδίκησες, θα τα δώσεις στους κληρονόμους του, και αν πέθαναν οι κληρονόμοι του, θα τα δώσεις σε ένα έργο στο όνομά του. Δικά σου δεν είναι. Αυτά πάντοτε θα φωνάζουν ότι είναι ξένα. Μα αγρός είναι, μα οικόπεδα είναι, μα χρήματα είναι, μα βιβλία είναι, μα εργαλεία είναι, δεν ξέρω τι είναι. Διότι, αν υπήρχε τρόπος να φωνάξουνε αυτά που έχουμε στην κατοχή μας, στο σπίτι μας, στον μπεζαχτά μας κλπ., «Τίνος είμαι; Στείλε με σ’ εκείνον που είμαι», θα μέναμε φτωχοί. Όχι, αν θέλαμε να κάνουμε σωστά.

Τι κάνει ο Χριστός εδώ; Δεν τον άφησε εκτεθειμένο. Εάν δεν ομολογήσεις... Μετανόησες, έκλαψες. Δεν ομολόγησες όμως, δεν τακτοποίησες. Δεν είναι αρκετό «έκλεψα και εξομολογούμαι». Εκείνα τα κλεμμένα πρέπει να τα δώσεις. Είναι δύο οι πλευρές. Ο άνθρωπος είναι σε μια νεκρά γωνία. Αμαρτάνει προς τον Θεό και προς τον πλησίον. «Μη κλέψεις». Κλέβεις, θα εξομολογηθείς, αλλά αδίκησες, έκλεψες κάποιον, θα του τα γυρίσεις πίσω, και έτσι θα είσαι τακτοποιημένος και προς τα πάνω και προς τα δίπλα, γιατί είναι δύο οι εντολές: «Αγαπήσεις τον Θεόν σου» και «τον πλησίον σου ως εαυτόν». Νόμιζα, αγαπητοί μου, ότι μπορούσαν αυτά τα πράγματα να σταθούν, διότι μας τα προσέφερε η περίοδος αυτή και μάλιστα αυτό το συμπαθές πρόσωπο του Πέτρου, ο οποίος είναι για όλους εμάς τους αγράμματους.

Ο Παύλος είναι για τους εγγραμμάτους και ο Πέτρος για τους αγραμμάτους, και η θρησκεία δεν είναι θέμα γραμμάτων. Αν τους δείτε αυτούς τους δύο, δεν θα τους προσέξετε στο βράδυ της Παρουσίας να σας λένε· κρατάνε εξίσου την Εκκλησία του Χριστού. Ο Παύλος κατέβηκε και ο Πέτρος ανέβηκε και είναι κορυφαίοι και οι δύο αυτοί. Εύχομαι η ζωή αυτού του αγίου προσώπου να γίνει και σε εμάς μια μικρή βοήθεια, να πράξουμε σωστά και να τακτοποιήσουμε τις εκκρεμότητες, γιατί κάποτε κι εμείς θα φύγουμε και δεν ξέρουμε πότε θα φύγουμε, ώστε να μην βρεθούμε αντιμέτωποι με τη δικαιοσύνη του Χριστού, αλλά με τη χάρη του Χριστού, για τη Βασιλεία εκεί επάνω, την οποίαν εύχομαι εις αλλήλους και εις πάντας. Αμήν.