The Long-Suffering of the Lord

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have now entered the season of Great Lent. Everything has changed, in a certain sense. Our Church has led us more deeply into this season and reminds us that it is a time of mourning. It is very sad when we do not study what the Church teaches. If you attend church, you will have noticed that all her texts have changed.

In this regard, we spoke and said: “O Lord of Hosts, be with us.”

“For we have no other helper in times of tribulation but You. O Lord of Hosts, have mercy on us.” And I ask: especially in these days, when we are living under this threat, how much more vividly should the face of the Lord stand before us, and how earnestly should we seek and implore Him? Have we taken care to have some real connection with what we are saying? Have we been faithful, at least, to this prayer? We believe that He is the Lord of Hosts; we ask Him to be with us and remain with us. But in these days of need, does man take any of this seriously?

We must understand this. Why should He remain with us? Why do we say, “Be with us”? What is it that keeps Him from being near us, so that we must implore Him to remain close and draw near to us? What is the barrier, the curtain, the veil that comes between us and Him whom we beseech to draw near? It is sin. Sin is what separates man from God and drives man away from God. God always desires to be with man and to help him. We should not say, “O Lord of Hosts, be with us,” only now. We should say it always: at night, in the morning, on the road, at work, in bed, and

at the table. At all times, man should ask God to remain near him. For when man does not have God near him, he has instead the one who is causing all this turmoil at this very hour.

Man is sick; he is under the influence of the evil one, under the influence of the evil one. Why this is so, God knows; I do not. Satan truly exists as a person. He is the one who continually whispers to man about easy pleasures, the desires of the flesh, and the things of this world, and so becomes the cause of man’s separation from God. And I am not speaking about people who know nothing of these things. I am speaking about us who consider ourselves religious, light a candle, and keep an icon at home. Do we do what is necessary for God to remain with us? He desires to remain with us; He loves us. And you see what measures He takes. At times He even brings down His beloved rod, for that rod is blessed—the rod of correction

above all in these present days. But do we take this to heart and do what is needed for Christ to come among us again—to come into our home, our work, our life, and our family? Sadly, we pay very little attention to this.

We have grown accustomed to everything. This steamroller of habit somehow erases it all and prevents us from being as greatly benefited as we could be by these holy days, and especially by this combination of events. For the situation is mournful in two ways. It is mournful on the part of the Church,

and it should also be mournful on the part of society, for the commandment is: “Rejoice with those who rejoice, and weep with those who weep.” One person cannot be living under a tent—the elder trembling, the pregnant woman trembling, the little child trembling, and so forth—while I dance, blaspheme, and carry on with my life. That cannot be right. God desires people to place themselves at one another’s service. Indeed, most of us should not have offered even the prayer we just said: “O Lord of Hosts, be with us.” Why? Because we lied. We did not create even the slightest condition for God to draw near to us again. We drove God away through the way we live. Our life is completely opposed to Him. Heaven will no longer tolerate such mockery. A report came from the Holy Mountain, from that place where they see matters somewhat more clearly. Do you know what

that spiritual observer of these days reported to us? He saw Greece covered by a veil. A protection sheltered Greece, and it was surely our Most Holy Theotokos, the Holy Protection, which has always sheltered Orthodoxy and the Greek people. If you wish, read the life of Saint Andrew the Fool for Christ. If you wish, read the accounts of the Holy Protection commemorated on the first of October, and you will see what the Most Holy Theotokos has been for us and that she remains so to this day. Then, at one moment, the Lord appeared and said: “Step aside. Take away this veil. I can bear it no longer. Lift this veil.”

I break off here. It was cut short, cut off halfway, so that Christ might delay and show longsuffering. And it is said that our Most Holy Theotokos called out

to Saint Demetrios, Saint Achillios, Saint Spyridon, Saint Kosmas the Aetolian, and Saint Nektarios, telling them to hasten to our aid. And do you know what the result was? How many dead should there have been? A million. Instead, there were five or ten. I will speak of nowhere else, only Corinth. Corinth suffered ninety-percent destruction, yet not one person died. These are extraordinary things; they defy human reason. But when journalists went there and questioned the people, they asked one simple woman how she had faced the earthquake and what she thought of it. “The Most Holy Theotokos protected us,” she said. The journalist did not write that. He wrote what someone else said, but he did not write that the Most Holy Theotokos had protected them.

Everything collapsed. Yet everyone managed to get out alive, even from places where not so much as a mouse could have escaped after the buildings fell. The journalist did not write that; he wrote about something else. I do not know whether you have heard this account from me before, but since I have raised the subject, it must become known. For this work of our Christ, this love of God, is being attributed elsewhere. Have you heard anyone mention God at all? No one speaks about God. Everyone speaks only in terms of science; they have pushed God aside. At 8:04 in the evening on the twenty-fourth—hear this from me—a taxi driver was traveling from Perachora to Athens. He lived here in Athens, but he had a relative there, his mother, I believe, and had gone to visit her. As he passed through Loutraki, beyond the Karantani stop,

near the road that turns right toward Mechaniko, a woman dressed in black stopped him in the middle of the road. She was neither elderly nor young. “Please take me to Corinth; it is urgent.” “I cannot take you,” he said, “because I am going to Athens.” “It is urgent. I will pay you.” “I cannot take you. The only thing I can do is take you to the junction where the Athens–Corinth road passes, and from there you can find another way.” She agreed, entered the taxi, and they continued. Before they reached the turn, however, she persuaded him, as an act of love, to take her all the way. It would add only fifteen minutes: five or six kilometers beyond the Isthmus, and then he could turn back toward Athens. When they reached the railway barriers at Corinth station, she asked him to stop.

The meter showed less than it should have for the journey beyond the Isthmus; it read sixty drachmas. She took out the money to pay him and asked him also to take out the bag she had placed in the back. But she had not been carrying any bag. He was astonished. “Gerontissa,” he said—for he took her to be a nun, not our Most Holy Theotokos—“I do not want any money, but you did not put a bag in the back. You had nothing; your hands were empty.” “No, please,” she said, “I have a bag in the back,” and she continued to insist. He became angry. “I will get it myself.” He stepped out, opened the trunk, and found a black bag inside, divided into three sections. One section contained soil, another blood, and the third bones. “That is right,” she told him. “I have come to protect Corinth, because tonight it will be destroyed by an earthquake.” He was beside himself. The woman vanished, the bag vanished, and everything else vanished as well.

He remained there for a long time. Then he turned back, thinking that he should telephone his family so they could take precautions, but he was ashamed. “How can anyone speak about such things? They will think I have gone mad.” With these thoughts he reached his home. He could no longer keep silent. At about ten thirty, he went with his daughter and told them, “Be careful; something may happen tonight.” He did not say, “Something will happen,” nor did he give all the details. He only said, hesitantly, “Something may happen.” He was afraid of being exposed as a false prophet. Fifteen minutes later the earthquake struck, and not a single person died in Corinth. Corinth lay in ruins; ninety percent of its buildings were uninhabitable, yet there was not one victim. And when did it happen? At eleven o’clock, when the people were no longer outside at work.

Everyone was inside the cage: some in bed, others in a sinful bed, some at the discotheque, some at the card table, some in another’s embrace—one here, another there, all of them asleep. Yet there was not a single victim. Does this not astonish you? But who believes it? Who speaks about these things? Who tells them? They are never told. Do you know what happened in the town squares? Do you know that the church collapsed first, and the people came out to see it falling—and only then did their houses collapse? Do you know this? Otherwise, I tell you, there would have been millions of victims. It was the corrective wrath of the loving God. He brought down the rod and said, “Take heed.”

He shook those gentlemen who attribute everything to their own explanations. When they said, “There will be no earthquake,” the next day there was one measuring 6.3. And you see what is still happening when we refuse to understand these things. Do you know that in Pisia, that little village above Perachora, Saint Paraskevi appeared and said, “Do not be afraid of anything. Come, and I will give Holy Communion to you all”? Everything was flattened. Not even a mouse could have escaped from those ruins, yet everyone came out alive. She had appeared in a wall icon. Does that mean nothing either? Do you know that in Perachora the two churches fell first, and only afterward did the other buildings collapse?

I will not go any further into this. I look at what is happening around us, and I see that it is a miracle that we are here at this very hour. This is because of the love of God. God does not desire the death of the sinner. We are not righteous people of whom He might say, “Let them all die so that I may place them in Paradise.” We are sinners. He permits these things to happen so that we may repent, return to Him, and be benefited. An earthquake and every natural calamity can always become a blessing, provided that man is willing to make spiritual use of it. Here in Patissia, a man stopped an archimandrite in the street. “Father, stop and listen to me. The earthquake was not merely beneficial; it was exceedingly beneficial.”

And the priest said, “God is good, and He allows this so that we may come to our senses. Listen to me. For twenty years, my neighbor and I could not even say good morning to each other. For twenty years, when he came in through one door of the building, I would go out through the other. We had everything for twenty years, yet I had no fellowship with him, because we did not even exchange a good morning. But when the earthquake struck, I came out of my door and he came out of his. I helped him, brought him downstairs, put him in my car, and so on—and after twenty years we finally said good morning to each other. Glory to God.” Perhaps these things seem strange to you. Yet there are people who were edified and will continue to be edified. There are people who will say, “We must turn back.” Then they will not be able to say tomorrow what some children, some young women, and others will say about their parents:

“They never once said no to me. They never once came and stopped me.” God is not like that. God brings down the rod. Whoever spares the rod does not love the soul. Christ loves our souls, and He permits all these things that you see. Do not find them strange. I was also struck by another incident that a brother told us today about his father. He was eighty-two years old, unrepentant and had never been to confession. “Father, do these things mean nothing to you? You need to put your soul in order.” “Come now! I have reached eighty years of age.” “Father, I am telling you, put your soul in order.” The son had the foresight to play a cassette for him, one we had recorded about earthquakes after an earlier earthquake. I do not know what the elder heard on it, what happened within him, or how God spoke to him for his good through that cassette.

He called his son and said, “I will pay for the petrol. Will you take me to Patras, to the Gerokomeio, so that I can confess?” He meant the Gerokomeio district in Patras, where the work had flourished under Father Gervasios. Perhaps the old man himself was from Patras. So his son took him from here to Patras, and just the other day he made his confession there. Tomorrow, Friday, he will receive Holy Communion. To give you an idea of how little this eighty-two-year-old man—whom Christ had allowed to live all these years—knew about matters of faith, he said, “On Friday, when there is the Presanctified Liturgy”—but instead of saying “Presanctified,” he called it the “First-Sanctified”—“the day after tomorrow, go to church for the First-Sanctified.” He had some very confused ideas. But there were also others who blasphemed God.

When the earthquake of 1953 struck, a friend of mine from Kefalonia wrote to me: “What am I to do, Brother Panagopoulos? Everything else is well and good. It does not trouble me that we once had so much property and so many houses and now live under a tent. Only one thing troubles me: even under the tent, my father continues to blaspheme Christ.” Do you understand? This is the matter that should concern every person. Yet, as I told you, we did not make the use of this event that we should have; we did not allow ourselves to be edified by it. And some were not edified at all. How long God will remain over us with the rod, I do not know. But let us at least consider the prayer we say: “O Lord of Hosts, be with us.” Let Him come into our home.

But how can He come into the home when the other one is already sitting inside and saying, “What business do You have here? I am the one in charge. I will decide what they eat today”? Do you know that, under the tents, people ate steaks the other day—on Clean Monday and Clean Tuesday? They ate steaks under the tents. Do you realize that? It is enough to drive a person mad. What is God to do? If someone were ill, I could understand it. But these were strong, healthy men who could strike a wall and break through it. “Everything else may matter,” a person says, “but I will not do anything about this one thing.” Another said, “It is because of the cloud. When there is this cloud, a person has to eat.” And before the cloud came, what did you do? Did you fast then? You did not fast then either.

As the old saying goes, “I know the bridegroom even from the summer.” So it is exactly the same when we say to God, “Be with us.” It is a lie. We do not want You; we do not want You. Christ Himself said on another occasion, “They deny Me; they do not want Me.” In another vision, He appeared holding the earth in His hands, while the Most Holy Theotokos stood before Him, pleading, “Do not cast it down. Do not shatter it. Do not destroy it.” And do you know what He answered? “I will ask you one question, and you must answer Me. If they blasphemed your own mother, what would you do?” “Do not cast it down; do not cast it down.” And that sphere which He was about to hurl down and destroy—the world—He cast aside gently, so to speak, dropping it there beside Him.

Compared with what we deserved to suffer, have we truly suffered? And at the very epicenter, at the root of it all, in the place called Schinos, which had lately become a kind of Hollywood, the following happened. There were about twenty or twenty-five people in their homes. What do you think happened? One man was missing, and the story had spread that he must be lying dead inside his house. But no one would go and open the house. So the gendarmerie in Loutraki was notified, and the police came with a hearse to open the house and take him away. They arrived at night, at half past ten.

When the people heard that the police and a hearse had arrived, they went to see what was happening. Everyone who had been inside their homes gathered there, and just as the sergeant put the key into the door to open it, the earthquake struck. So all those people were outside, not in their homes. When they returned, their houses had sunk into the earth and disappeared. Was that luck too? Was that also mere luck? Those scoundrels did not report it. They did not write about it. They attribute everything to science and everything to nature. Yes, nature acts; we agree. But does the fact that I am protecting you mean nothing? Does that tell you nothing? And there were a thousand other such things. In any case, I do not know—forgive me for speaking this way.

I do not want to discourage anyone, but let us stop being false. God is giving us more time so that we may change. He bears us no malice. Let me tell you how He exposes the shame we refuse to recognize. Are not today’s houses like royal palaces? Today, ordinary people—not kings—live in luxury and comfort beyond even the kings of old. You live in houses so richly furnished that you hardly know where to step. You know the ancient story: a man was once invited into such a house and, looking around, could find nowhere suitable to spit, so he spat in the face of the master of the house. “There is nowhere else to spit,” he said. “Everything here is gold and finery.” So he spat in his face. And today we

have all been born princes. Yet in a fraction of a second, God made us wanderers living in tents—all of us under canvas. You who sit in high places and say that you build and accomplish everything, that with the touch of a button you control all things and live like kings—I shall order you straight into the tents. And into the tents they all went, reduced in a fraction of a second to homeless wanderers. Yet will none of this leave any mark on them? He showed us everything. Can you rely on your position, your money, or anything else? On nothing—only on God. But who considered that? Who reflected on it? Go and investigate for yourselves, and see what truly happened. But how long will this go on? How long? In any case, we have once again been granted an extension of time. People will remain afraid for a while, and that fear is natural.

There is the lion, but there is also the hare; God Himself made them both. I do not blame a person for being afraid. Let him remain there—but let him repent. Candles as tall as a man will not do; such things do not pass with God. Can a person continue in a sinful life? Christ seeks to enter every person’s home, to enter the bedroom, the cashbox, the cooking pot—to enter the whole of life. That is what He asks. Holy Scripture and the Gospel speak of birth pangs and sorrows in various places. What is yet to come! The time will come, as I was reading the other day, when we shall long to die and beg the mountains to fall upon us and cover us, because of what will be happening. Read the accounts of those who lived near the earthquake. You will shudder: what came up from the earth, what fire came out of the sea, what happened, and how a person can perish in a fraction of a second. But I repeat: we do not want to look at these things. So I say that this season, these days, this period remind us of many things. Yet if we choose to walk in the opposite direction while saying, “O Lord of Hosts, be with us,” as though saying, “Let me be with You; let me come to You; let me receive You,” while still keeping the Lord shut outside, these things cannot be reconciled.

“I hold on to Christ; I go to church; I keep my vigil lamp burning,” and so on. Keep whatever outward things you wish, but you must remove the devil from your midst. You must repent, confess, and make peace with God. God says, “I will not accept living together with Satan. Either I will dwell here or he will.” God is jealous for us, because this is what is truly best for man. Unfortunately, man does not see what is for his own good. And what is for my good? It is for me to be with God. But for Him to be with me, I must do what He wills. How can anyone respect you, care for you, or stand by you when you accuse him, ignore him, and refuse to acknowledge him? How can your health remain with you when you do not

take care of it, but do exactly the opposite of what it requires? How is that possible? So this is precisely what I am saying: let us pay attention to this matter, because God gives us both the opportunity and the means. He shows us exactly how we must labor and what we must do. I repeat this because, when I speak in this way, some people think that I am driven by some passion or that I have something against someone. No, that is not my purpose. My purpose is to emphasize and bring to light God’s love for man. God is not a criminal, as some say. No, God is love. But consider a mother or father who loves a child. If a mother sees that a fire has broken out and the child will not wake up, she shakes the bed, but the child still does not wake. If she loves the child, she will throw him out of the bed. She will seize him and throw him out the window, whether he survives the fall or not. That is what Christ will do.

We want Him not to shake the things around us, so that we may go on using them for the destruction of our souls. For today, most of the things Christ gives us are used to the destruction of our souls. Yet this season is not concerned only with these outward matters. Above all, this season has been given to man in order to make him understand that he must become a child of God. If man does not become a child of God, but remains merely a creature made by God, then he has failed. I went to church at six o’clock, as some of you may also have done, and I heard a troparion of the Church that made such an impression on me that I looked for it in the Triodion, so that I could present it to you accurately.

As you know, during these days we tend to focus entirely on a dry fast—a bowl of bean soup without oil, a few olives, a piece of fruit, and so on—while so many other matters remain unresolved. We imagine that behind this dry fast everything else has been put in order. But let me remind you: have we ever considered Satan? Does he ever eat? He both fasts and keeps vigil. I ask you, does he eat? What benefit is there if I do not eat, while paying no attention to anything else? Many of us speak only about fasting from food, the fasting of the body. We do not speak about spiritual fasting as well. And I do not know whether you noticed that the other day our Church

spoke about fasting and exhorted us to fast, but placed fasting between two other virtues. First, it spoke of forgiveness; then it spoke of fasting; and third, it spoke of almsgiving. It placed fasting between these two other virtues so that it could stand, because fasting cannot stand by itself. Yet we have fixed our attention on a dry fast alone. Each person fasts as much as his strength allows, but that is all. This is the troparion I selected and wished to present to you. It says: “Brethren, as we fast in body, let us also fast in spirit.” Man has two aspects.

Has he turned off the television during these days when he fasts from oil? Tell me—who has done so? If he used to speak a million words a day, has he reduced them to a hundred thousand? Has he bridled his tongue? Who has stopped looking at what he ought not to see, speaking what he ought not to say, and listening to what he ought not to hear? Man is like the one described in the parable of the Great Supper, the man who had five pairs of oxen. Do you know what they represent? The five pairs are our senses: two eyes, two ears, and then taste, touch, and the rest.

When a person puts all these senses to work for his own pleasure, he is not fasting spiritually. Just as the body needs to fast, so too does the spirit. And here the hymn gives us this watchword: “Brethren, as we fast in body, let us also fast in spirit.” Yet we do not fast in spirit. We may have plain bean soup before us, but I do not know what else we are consuming from the television screen. I do not know what we consume from a corrupt magazine.

I do not know where we spend our days and hours, whether we praise God during these days and seek to draw closer to Him. For us to draw nearer to God, and for God to draw nearer to us, we must create the proper spiritual climate in which this union can take place. The hymn continues: “Let us loose every bond of injustice.” “Let us loose every bond of injustice.” It is true that there are many unjust deeds in our lives that have neither been brought to Holy Confession nor set right. They form a link in a chain that holds us fast—some sin that keeps its grip on us. We must beseech God to reveal that sin. I was impressed by

the sensitive conscience of a young woman. There was a discussion today or yesterday—I do not remember—and she became troubled because, when she was a little girl, she would sometimes steal from the counter of her father’s or mother’s shop and take a sweet or something of that sort. Now, as she searches her conscience to discover whether Satan still has some hold on her, she remembers this as well and begins to question herself: “What am I to do about something I did as a child but never confessed? And if I now wish to set it right by making restitution in kind, how much should I repay?”

For example, if it was ten thousand gold drachmas then, how much should I repay now? Ten thousand worthless drachmas? How is this to be settled? I confess, it was not the act itself that impressed me; I am far worse. What impressed me was the concern that immediately arises within a person once he begins to think that he must put his soul in order. One day he must present it perfect, without spot or wrinkle. That is the point. Take a bride in her wedding garment: if flies have settled on it and soiled it, they may be tiny flies, but what kind of wedding garment is it then, and where can that bride present herself? And is Christ to blame—Christ, who fashions and tends this garment through His Church, and who wants it to be pure? We say it especially during these days: “I behold Thy bridal chamber adorned, O my Savior, and I have no wedding garment that I may enter.” We say this during these days. Is Christ to blame? See how deeply He cares. And there are many such things. These are minor matters. She will repay what she owes, ask forgiveness, confess it, and put it right. But there are other things

that are more serious and remain unresolved. Why, you may ask, do they remain? Because often they have to be torn away with the skin itself. Have you ever had a wound with the gauze stuck to it? What does it take to pull it off? There are many such things within a person, and they form a link in the chain that holds him fast. He must make a sacrifice. He may have to leave a position he holds unlawfully, step aside, and put in his place the person who rightfully belongs there. He may have to repay something to the state, an organization, a government department, or the tax office. Such things hurt, so he keeps avoiding them. But the links remain fastened there—links in a chain. And when a person is bound by even one sin, he cannot move forward. So God permits him to be thrown from his bed to the floor and says to him, “Take heed. Put yourself in order. Prepare yourself. Loose every bond of sin.” That is the point. Yet sadly, man pays no attention.

You may find what I am saying strange—that even a single link can hold us. There is a humorous story about this. Once, in the harbor of a large city, a foreign ship had anchored. As usual, the sailors went ashore to enjoy themselves in the evening, to drink, and so forth, intending to return to the ship during the night in their boats. In the morning, people walking along the waterfront on their way to work saw two sailors in a boat, sweating and pulling hard at the oars, while the boat did not move at all. What had happened? The people stopped and laughed. What had happened was that the sailors had returned to the boat drunk, but had not untied its rope.

They kept rowing until the morning sun found them still pulling at the oars, unable to go anywhere. This is what happens to those who supposedly want to take flight through fasting, ascend to Heaven, and find rest, while some link in a chain is still holding them. Even one is enough to hold us fast. “I have a hold on you,” a demon said one night to a young woman at the Monastery of Penteli. “Me?” “Yes, you. I have a hold on you through three things.” And it told her where it held her. “You made long-distance telephone calls but paid only the local rate. While you were in the hospital, you burned rubbing alcohol to keep yourself warm and pretended it was for the patient.

You left the house and allowed your cousin to remain there with his girlfriend. Yes, I have a hold on you through those things,” it said. “Every bond.” How much time Christ grants us in these days to search ourselves and say: “My God, where is it? Tell me. Remind me, my God: what have I not put right? What matter have I left unresolved?” That is why the Church insists here and says, “Let us loose every bond of injustice,” whether it is an injustice against our neighbor or against our own immortal soul, for we wrong ourselves more than anyone else. “Let us break the strangling bonds of oppressive dealings.” Strangling bonds—nooses and traps we have set for many people, making them sign documents, creating situations that place a noose around their necks. All these things, it says, we must undo and tear apart. Why? By freeing the other person, we first free ourselves. Such things do exist. “Let us tear up every unjust contract.”

How many people have created unjust situations! I know parents who have wronged their children because of sentimental favoritism toward a daughter, a brother, another child, and so forth. They have not acted justly. They have drawn up and left wills that, as soon as they depart this life, bring lawsuits crashing down upon their families. Families and relatives are torn apart. All of this must be erased and justice restored, because God is just, and Heaven does not tolerate such things. “Let us give bread to the hungry”—let us give bread to those who hunger. People say, “Glory to God, there are no hungry people today. There are none.” But what about the dogs? Dogs are fed today. You know that there are special sections

in supermarkets, both abroad and here, with entire aisles for dogs and cats. Is it possible for dogs to be fed today while human beings go hungry? Even today, at the height of the twentieth century, people are hungry. You can smell it on their breath. There are people today—I know this through my own small ministry—who do not have a blanket and tremble from the cold. Such things happen today. “I do not know anyone like that,” a person says. But have you ever taken an interest? If you want, go to your parish church, to the charitable fund. Those who open that poor box every week find only fifteen or twenty drachmas inside it. Go to that charitable committee and see how many people they can show you.

If you do not want to give even one drachma, let them take you by the ear and lead you there so that you may see with your own eyes where people live, where they suffer, and where they hunger today, in the twentieth century—while cats and dogs are fed every kind of delicacy. There are human beings who are hungry. “Let us give bread to the hungry,” it says, “and bring the homeless poor into our homes.” Yes, it still applies: we are to bring the homeless into our own homes. I do not know whether you are aware that when Muslims build a house, they always include a room for the guest. Besides the guesthouse belonging to the community, the home itself will also have such a room. Is there room for anyone to stay in our homes? A girlfriend may stay there. A girlfriend may stay, but a brother of Christ will not. How, then, will Christ look upon you? And yet this is part of the whole purpose. If He is to accept your fasting, when you fast bodily, you must loose the bonds of injustice.

All those dishonest schemes you have set in motion—signing documents, obtaining signatures by deceit, and so forth—whether they involve legal entities, the state, or private individuals, must all be put right. Only then will you receive the Great Mercy of God. If you fall short in these matters, you will not receive the Great Mercy of God.

Let that remain with you! The other day we spoke about the Judgment and about who will inherit the Kingdom of Heaven. We found that the Kingdom of Heaven is inherited; it is not wages earned by merit. It is inherited by those who are of God’s own family. This is something to which man has not paid attention, even though Christ came into the world above all for this very purpose. And that is precisely why, if you have noticed...

There are only two full Divine Liturgies each week, on Saturday and Sunday, because this is a season of mourning. Since the Holy Eucharist is a joyful event, its celebration is not permitted on the other days. Yet for the person who wants to become a prince, a child of the King, receiving Holy Communion only twice—on Saturday and Sunday—is not enough. For precisely this reason, from apostolic times, our Holy Church established the Liturgy of the Presanctified Gifts. The Church keeps consecrated bread from Saturday or Sunday and offers it on Wednesday and Friday, so that a person may receive Holy Communion four times a week. Some have a ready answer: “Oh, are we worthy to receive Holy Communion four times a week?”

Are we worthy? Of course we are not. When will we become worthy? Were we worthy last year? No. The year before? No. Three years ago? No. Will we become worthy this year? No. Next year? No. We have no need of anything that merely cuts the ground from beneath our feet. If our unworthiness means that we must not approach, then it would mean that we are already as we should be and need nothing. But since the Kingdom is to be inherited, and we must become princes and children of the King, this blood within us must be changed. Holy Communion is divine communion; it is a transfusion of blood from God to man, so that man may become god by grace and become His child. If we are to inherit the Kingdom, we must be children of the King.

We must become princes. Commoners do not inherit a kingdom. That is its purpose. This is precisely why the Church offers more opportunities for receiving Holy Communion, so that people may commune more often. We were in church yesterday, and I watched—as you too may watch. The people did not even consider coming to church yesterday. They felt no need to receive Christ in Holy Communion. The Holy Bread remained there and was offered, but they felt no need for it. Some, of course, had not fasted. Some do not believe in it, and others are ignorant of these things. That is how it is. I want you to know that I saw many souls, both women and men, come and receive the antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy—a dry piece of antidoron left from Sunday and kept by the priest. But antidoron does not impart sanctification; it does not transform a person or make him a child of the King. Only the Blood of Christ does that.

We must therefore understand what this service is. I shall read you its Cherubic Hymn, which is the central expression of this whole thought and action. Broadly speaking, I do not know whether you realize how many forms of the Cherubic Hymn there are. There is the Cherubic Hymn of John Chrysostom, which we hear regularly: “We who mystically represent the Cherubim,” and so forth. There is another Cherubic Hymn that we sing on Great Thursday: “Of Thy Mystical Supper, O Son of God, accept me today as a communicant,” and so forth. There is another that we sing on Great Saturday: “Let all mortal flesh keep silence,” and so forth. And there is this other Cherubic Hymn, the one used at the Liturgy of the Presanctified Gifts. This Cherubic Hymn differs from all the others.

The divine Cherubic Hymn of John Chrysostom says, “We who mystically represent the Cherubim”—that is, as though we were Cherubim. What Cherubim? We are predators! Nevertheless, this is what the Church calls us to be, so that we may follow and attend to what is about to take place. But this hymn exhorts us with the words: “Now the powers of Heaven invisibly worship with us.” The powers of Heaven—the angels, archangels, Cherubim, Seraphim, thrones, dominions, principalities, and powers—worship invisibly and spiritually together with us. They worship. This is worship, not merely veneration. These are not gifts awaiting consecration; they are not bread and wine. They are the Body and Blood of Christ, already consecrated and reserved from the Holy Gifts sanctified on Saturday or Sunday, and now offered to the people.

This is done so that they may receive Holy Communion more often. In this case, then, it is truly worship. “For behold, the King of Glory now enters.” The King of Glory is passing before us. You have seen how it takes place, have you not? The priest is veiled and does not say the usual prayers, such as “May the Lord God remember all of us,” and so forth. He simply says, “Through the prayers of our Holy Fathers.” My God, I am carrying Thee; do not consume me with fire at this moment. “Through the prayers of our Holy Fathers.” This is the one moment when not merely kneeling but, if possible, placing our head upon the ground is permitted, because God Himself is passing before us at that moment. These are not gifts that will be consecrated later; the consecration has already taken place. That is why kneeling and worship are permitted at this moment. There, with our heads bowed to the ground, we bring our petitions before Him in prayer.

Whatever else concerns us—the affairs of the state, the Church, or people who are in anguish and suffering—a person may bring all of it before God at that moment. It is the most awe-inspiring hour. And after the Holy Gifts have entered the sanctuary, the chanter continues, as though telling us: “Behold, the mystical sacrifice, already completed, is escorted and enters.” The sacrifice is not about to be made now. It has already been completed and has been ready since the previous celebration; now it is simply offered to us. What remains? “Let us draw near with faith and longing.” Let us approach with faith and longing. Why? “That we may become partakers of eternal life.” The Holy Chalice is eternal life; the Body and Blood of Christ are eternal life.

And you sit there, simply looking on. Here I set Christ before you, and there I set sin before you—which will you choose? Here I set Christ before you, and there I set theft—which should you choose? Tell me. Christ is offered to you every day. You revile the clergy, you revile everything, and you accept nothing. According to your way of thinking, there should be no Church at all—not even to bury you or pray for you when you depart this life. And yet, out of love for you and me, Christ ensures that these things remain here and are offered openly. What do you do in response to all this? To preserve the natural life of your body, you eat three times a day, setting aside fasts and everything else because, as I told you, you fear for your stomach and all the other unhealthy conditions of our time. But what do you do for your soul?

The infection is already there. How will Christ come to you, and how will you be saved? “Without Me,” He says, “you can do nothing.” How, then, will you manage? And yet a person goes to church and waits at the end to receive that dry piece of antidoron, because he does not understand the essence of the service. Do you know what is said later in this same service? “We give thanks unto Thee, O God, the Savior of all, for all the blessings Thou hast granted us, and for the receiving of the Holy Body and Blood of Thy Christ.” The service has no other purpose. No offering may be brought that day. Neither may kollyva be brought. No sacrifice is celebrated. And since no sacrifice is celebrated, none of those things can be done. You cannot even bring the names of the departed to be commemorated there. Nothing.

If kollyva are commemorated, a Trisagion is read, but no particle is taken out. No ordination is performed. It is simply a service through which the Body and Blood of Christ are offered to us, so that we may receive Holy Communion more frequently, take God into ourselves, and have our nature transformed. “We give thanks to You, O God, the Savior of all, for all the blessings You have bestowed upon us, and for the receiving of the Holy Body and Blood of Christ. And we beseech You, O Master who loves mankind: keep us beneath the shelter of Your wings.” But how? If you do not receive Him within you, what is there to protect you? “And grant us, until our last breath, worthily to partake of Your holy things, for the illumination of soul and body and for the inheritance of the Kingdom of Heaven.” But when do we partake? These words do not apply to us. “For the inheritance of the Kingdom of Heaven.” I must become a child of the King in order to inherit the Kingdom, and this can happen only in this way. There is another hymn that says: “I will bless the Lord at all times; His praise shall continually be in my mouth.” This is sung in place of “We have seen the true Light.”

It is heavenly; it does not come out of an oven. “Taste the heavenly Bread and the Cup of Life.” The Cup of Life! To sustain our natural life, we need meat, fish, fruit, bread, and all these material foods. To sustain our spiritual life, we need the manna that comes down from heaven. “Taste the heavenly Bread and the Cup of Life, and see that the Lord is good.” The Lord is good. You need the Lord; you need Christ. “For the Lord is good.” Someone says, “I cannot do it.” But you received Christ precisely so that you could. How can you say that you cannot? You repented, went to Holy Confession, went to Church, and received Christ within you. When the prodigal son returned and confessed, was he not given shoes so that he could walk? Was he not given the fatted calf so that he could regain his strength? So how will I be able to do all these things?

There is one more prayer I want to mention. It says: “O Lord our God, who have brought us to these most venerable days and made us partakers of Your dread Mysteries, unite us to Your rational flock and declare us heirs of Your Kingdom.” Again and again it speaks of heirs—of those who become God’s kin, Christ’s brothers and sisters, and children of God through divine communion, through Holy Communion. “And declare us heirs of Your Kingdom, now and ever and unto the ages of ages.” At the end there is also a beautiful prayer behind the ambo, which says the following.

The prayer behind the ambo says:

“O Master Almighty, who created all things in wisdom; who, through Your ineffable providence and great goodness, have brought us to these most venerable days for the purification of souls and bodies, for restraint of the passions, and for the hope of the Resurrection; who, over the course of forty days, placed the tablets into the hands of Your servant Moses: grant us also, O Good One, to fight the good fight, to complete the course of the fast, to preserve the faith undivided, to crush the heads of the invisible dragons, to be revealed as victors over sin, and, without condemnation, to attain to the worship of the holy Resurrection. For blessed and glorified is Your all-honorable and majestic name, of the Father and of the Son and of the Holy Spirit,”

“now and ever and unto the ages of ages. Amen.” With these words, the Church gives us, at the end, the meaning of this entire season and shows us what we must keep in mind as we face it. This is what I wished to say as we approach this great and all-embracing season, and in view of the help God has granted us through the earthquake as an act of loving correction, so that we may take heed and be edified.

Μπει μέσα στην περίοδο αυτή της Μεγάλης πλέον Τεσσαρακοστής. Όλα έχουν αλλάξει κατά κάποιον τρόπο. Η Εκκλησία μας έχει υπεισχωρήσει. Μας υπενθυμίζει ότι είναι περίοδος πένθους. Είναι πολύ λυπηρό να μην σπουδάζουμε αυτά τα οποία διδάσκει η Εκκλησία. Αν εκκλησιάζεστε, θα πρέπει να έχετε δει ότι όλα τα κείμενά της έχουν αλλάξει.

Εν προκειμένω μιλήσαμε και είπαμε: «Κύριε των δυνάμεων, μεθ’ ημών γενού».

«Άλλον γαρ εκτός σου βοηθόν εν θλίψεσιν ουκ έχομεν, Κύριε των δυνάμεων, ελέησον ημάς». Ερωτώ, μάλιστα αυτές τις ημέρες που είμεθα κάτω από αυτή την απειλή, πόσο πιο φανταχτερό πρέπει να παρουσιάζεται το πρόσωπο του Κυρίου και να το ζητάμε και να το παρακαλούμε. Ευχαριστούμε, λέγω, φροντίσαμε να έχουμε κάποια σχέση με αυτό το οποίο λέγομε, να είμεθα συνεπείς δηλαδή, τουλάχιστον με την προσευχή αυτή; Τον πιστεύουμε ότι είναι ο Κύριος των Δυνάμεων, του λέμε να γίνει μαζί μας και να μείνει μαζί μας. Λαμβάνει τίποτα σοβαρώς υπόψη ο άνθρωπος αυτές τις ημέρες που είναι ανάγκη;

Να καταλάβουμε αυτό. Γιατί να μείνει μαζί μας; Γιατί «μεθ’ ημών γενού»; Και τι είναι εκείνο το οποίο τον κάνει να μην είναι κοντά μας και παρακαλούμε εμείς να μείνει κοντά μας και να έρθει κοντά μας; Ποιο είναι το διαχωριστικό, ποιο είναι το παραπέτασμα, ποιο είναι το καταπέτασμα το οποίο μπαίνει μεταξύ ημών και αυτού που τον παρακαλούμε εμείς να έρθει κοντά μας; Είναι η αμαρτία. Αυτό είναι εκείνο το οποίο χωρίζει τον άνθρωπο από τον Θεό και απομακρύνει τον άνθρωπο από τον Θεό. Ο Θεός θέλει τον άνθρωπο πάντα να είναι μαζί, να τον βοηθάει. Δεν είναι ανάγκη μόνο τώρα να λέγεται αυτό το «Κύριε των δυνάμεων, μεθ’ ημών γενού». Πάντοτε πρέπει να το λέγει ο άνθρωπος. Και το βράδυ, και το πρωί, και στον δρόμο, και στη δουλειά, και στο κρεβάτι, και

στο τραπέζι, πάντοτε πρέπει να λέγει και να ζητάει από τον Θεό να μείνει κοντά του ο Θεός. Διότι όταν ο άνθρωπος δεν έχει κοντά του τον Θεό, έχει αυτόν που κάνει τη φασαρία αυτή την ώρα.

Είναι άρρωστος ο άνθρωπος, είναι υπό την επήρεια του πονηρού, υπό την επήρεια του πονηρού. Το γιατί είναι, ο Θεός ξέρει, εγώ δεν ξέρω. Είναι υπαρκτή η προσωπικότης του σατανά. Είναι αυτός ο οποίος πάντοτε ψιθυρίζει στον άνθρωπο πράγματα εύκολα, πράγματα της σαρκός, πράγματα του κόσμου, και γίνεται αιτία να χωριστεί ο άνθρωπος από τον Θεό. Λέγουν οι άνθρωποι, και δεν μιλώ για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν υπόψη τους αυτά τα πράγματα. Μιλώ για εμάς που θρησκεύουμε και ανάβουμε ένα κερί και έχουμε κάποια εικόνα στο σπίτι. Κάνουμε αυτά που πρέπει ώστε ο Θεός να μένει μαζί μας; Διότι θέλει να μένει μαζί μας, μας αγαπά, και βλέπετε τι μετέρχεται και ενίοτε κατεβάζει και την αγαπημένη του ράβδο, διότι είναι ευλογημένη η ράβδος αυτή, η παιδαγωγική

κατεξοχήν των ημερών αυτών. Αλλά το λαμβάνουμε υπόψη αυτό και κάνουμε εκείνα που ο Χριστός θα έρθει ξανά μαζί μας, που θα έρθει στο σπίτι μας, που θα έρθει στη δουλειά μας, που θα έρθει στη ζωή μας, στην οικογένειά μας; Πολύ δυστυχώς δεν το προσέχουμε.

Συνηθίσαμε. Αυτός ο οδοστρωτήρ της συνηθείας μας τα σβήνει κατά κάποιον τρόπο και δεν μας αφήνει να ωφεληθούμε όσο θα μπορούσαμε να ωφεληθούμε από τις ημέρες τις άγιες αυτές και κατεξοχήν από τον συνδυασμό των γεγονότων, διότι είναι από δυο μεριές πένθιμη η κατάσταση. Είναι πένθιμη εκ μέρους της Εκκλησίας.

Πρέπει να είναι και εκ μέρους της πολιτείας, διότι η εντολή είναι: «Χαίρετε μετά χαιρόντων και κλαίετε μετά κλαιόντων». Δεν μπορεί ο άλλος να είναι κάτω από το τσαντίρι, να τρέμει ο γέρων, τρέμει η εγκυμονούσα γυναίκα, το μικρό και λοιπά, κι εγώ να χορεύω, κι εγώ να βλασφημώ, κι εγώ να κάνω τη ζωή μου. Δεν πάει. Ο Θεός θέλει τους ανθρώπους, ο ένας να τίθεται στην υπηρεσία του άλλου. Αυτή μόνον, λέγω, την προσευχή που κάναμε τώρα και είπαμε «Κύριε των δυνάμεων, μεθ’ ημών γενού», δεν θα έπρεπε να την κάνουμε οι περισσότεροι. Γιατί είπαμε ψέματα. Ούτε δημιουργήσαμε καμιά προϋπόθεση να ξαναέρθει ο Θεός κοντά μας. Τον εδιώξαμε τον Θεό με τη ζωή μας. Είναι η ζωή μας τελείως αντίθετος. Δεν ανέχεται πλέον την ειρωνεία αυτή ο ουρανός. Μια πληροφορία από το Άγιον Όρος που ήρθε, από εκείνη τη σκοπιά που τα βλέπουν τα πράγματα κάπως καθαρά. Ξέρετε τι μας πληροφορεί

εκείνος ο πνευματικός παρατηρητής των ημερών αυτών; Ελλάδα σκεπασμένη με ένα πέπλο. Μια σκέπη εσκέπαζε την Ελλάδα και ήτο ασφαλώς η Παναγία μας, η Αγία Σκέπη, αυτή που πάντοτε εσκέπασε την Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό. Αν θέλετε, διαβάσετε τον Άγιο Ανδρέα τον διά Χριστόν σαλό. Αν θέλετε, διαβάσετε τα περιστατικά της Αγίας Σκέπης, στην πρώτη του μηνός Οκτωβρίου, για να δείτε το τι υπήρξε η Παναγία για μας και το ότι υπάρχει μέχρι σήμερα. Και σε μια στιγμή προβάλλει ο Κύριος και έτσι λέγει: «Φύγε από τη μέση, πάρ’ το το πέπλο αυτό, δεν μπορώ να ανεχθώ άλλο, σήκωσέ το το πέπλο αυτό».

Εκόπτω. Εκόπη, εκόπη στη μέση για να αναβάλει ο Χριστός, να μακροθυμήσει. Και φώναξε, λέγεται, η Παναγία μας

τον Άγιο Δημήτριο, τον Άγιο Αχίλλιο, τον Άγιο Σπυρίδωνα, τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό και τον Άγιο Νεκτάριο να σπεύσουν εις βοήθειαν. Και ξέρετε τα αποτελέσματα ποια είναι; Πόσους έπρεπε να έχουμε; Ένα εκατομμύριο νεκρούς. Είχαμε πέντε-δέκα. Δεν σας λέγω πουθενά αλλού, μόνο για την Κόρινθο. Η Κόρινθος έχει 90% καταστροφή και δεν έχει ένα θύμα. Παράξενα πράγματα αυτά, δεν στέκονται στη λογική. Όταν πήγαν όμως δημοσιογράφοι από εδώ και ερώτησαν εκεί πέρα τους ανθρώπους, μια απλή γυναικούλα, πώς αντιμετωπίζει τον σεισμό και τι γνώμη έχει, «Η Παναγία», λέει, «μας φύλαξε». Δεν το έγραψε αυτός. Αλλά τον άλλον έγραψε. Αυτό δεν το έγραψε όμως, ότι η Παναγία τους φύλαξε.

Εγκρεμίστηκαν τα πάντα. Κατόρθωσαν όλοι και βγήκανε από μέσα, εκεί που δεν βγαίναν ούτε ποντικοί, από εκεί που επέσαν αυτοί, και δεν το έγραψε ο δημοσιογράφος, αλλά τον άλλον έγραψε ο δημοσιογράφος. Δεν ξέρω αν ξέρετε, αν σας είπα, μια και το θίγω αυτό το πράγμα, γιατί πρέπει να μαθευτεί, διότι αλλού τοποθετείται αυτή η ενέργεια του Χριστού μας, η αγάπη αυτή του Θεού, αλλού τοποθετείται. Ακούσατε για Θεό καθόλου από κανέναν; Κανένας δεν ομιλεί για Θεό. Όλοι με βάση την επιστήμη ομιλούν, τον Θεό τον βγάλανε στην άκρη. Στις 8 και 4 το βράδυ της 24ης, μάθετέ το από μένα, ήρχετο ταξιτζής από την Περαχώρα για την Αθήνα. Μένει εδώ στας Αθήνας, είχε άνθρωπο δικό του εκεί, τη μητέρα του νομίζω, και πήγε να την επισκεφτεί. Και όταν επέρασε από το Λουτράκι, μετά του Καραντάνη

στάση, ως προς το μηχανικό που πηγαίνει δεξιά, τον εσταμάτησε μια γυναίκα μέσα στη μέση, μαυροφόρα, ούτε γραία ούτε νεαρή. «Σε παρακαλώ να με πας στην Κόρινθο, που είναι ανάγκη». «Δεν μπορώ», λέει, «να σας πάω, γιατί εγώ πάω στην Αθήνα». «Είναι ανάγκη, θα σε πληρώσω». «Δεν μπορώ να σε πάω. Ένα μόνο έχω να κάνω, μπορώ να σας πάω στη διασταύρωση που περνάει ο δρόμος Αθήνα-Κόρινθο, για από εκεί να πάτε με κάτι άλλο». Εδέχθη, μπαίνει μέσα και προχώρησαν. Στο διάστημα αυτό, μέχρι να φτάσουν στη στροφή, τον είχε μεταπείσει να κάνει αγάπη και να την πάει μια στιγμή. Θα έκανε αυτό σε ένα τέταρτο, να πάει πέντε-έξι χιλιόμετρα που είναι από τον Ισθμό πέρα και να γυρίσει να πάει για την Αθήνα. Όταν έφτασαν στα σίδερα του σταθμού της Κορίνθου, τον εσταμάτησε.

Λιγότερα είχε βάλει αυτός στο ταξίμετρο από τον Ισθμό και πέρα και είχε γράψει 60 δραχμές. Έβγαλε να του πληρώσει τα χρήματα και τον παρακάλεσε να πάρει και την τσάντα που είχε βάλει πίσω. Τσάντα όμως δεν είχε αυτή στα χέρια. Εξεπλάγη αυτός. Λέει: «Γερόντισσα» — γιατί για καλογραία την εξέλαβε, όχι ότι ήταν η Παναγία μας — «δεν θέλω χρήματα, αλλά τσάντα όμως δεν είχατε βάλει. Δεν είχατε, άδεια είναι τα χέρια σας». «Όχι, σε παρακαλώ», λέει, «έχω μια τσάντα πίσω» κλπ. Θύμωσε αυτός. «Φέρε εγώ». Κατέβηκε κάτω, ξεσκεπάζει και βρήκε τσάντα μαύρη πίσω στο πορτμπαγκάζ, χωρισμένη στα τρία. Και το ένα μέρος είχε χώμα, το άλλο είχε αίμα και το άλλο είχε οστά. «Σωστά. Ήρθα», του λέει, «να φυλάξω την Κόρινθο, διότι απόψε το βράδυ θα καταστραφεί από σεισμό». Αυτός τα έχασε. Έχασε τη γυναίκα, έχασε τη βαλίτσα, έχασε και κάτι.

Εκεί για πολλή ώρα και γύρισε, σκεπτόμενος τώρα να τηλεφωνήσει στο σπίτι του, να πάρουν τα μέτρα των, αλλά ντρεπότανε. «Πώς να πεις σε τέτοια πράγματα; Πως αυτός τρελάθηκε;» Και έφτασε με τον λογισμό αυτόν στο σπίτι του. Δεν κρατήθηκε. Έφτασε δέκα και μισή περίπου αυτός μετά της κόρης του και τους είπε: «Προσέξετε, απόψε μπορεί κάτι να γίνει». Όχι «κάτι θα γίνει», ότι τούτο, τ’ άλλο και λοιπά. «Εγώ, ε, μπορεί κάτι να γίνει». Φοβότανε μη βρεθεί ψευδοπροφήτης. Σε ένα τέταρτο έγινε ο σεισμός και ούτε ένα θύμα στην Κόρινθο. Η Κόρινθος έχει ερείπια, 90% είναι ακατοίκητα τα πράγματα, και δεν είχαν ένα θύμα. Πότε; Την ώρα έντεκα, που δεν ήτανε έξω στη δουλειά.

Όλοι στο κλουβί, οι μεν στο κρεβάτι, οι άλλοι στο παράνομο κρεβάτι, οι άλλοι στο ντισκοτέκ, άλλοι στο τραπέζι με χαρτί, άλλοι στην αγκαλιά, άλλοι, άλλοι, άλλοι, άλλοι, όλοι στον ύπνο. Και δεν έχει κανένα θύμα. Δεν σας κάνει εντύπωση αυτό; Ποιος το πιστεύει όμως, ποιος ομιλεί αυτά τα πράγματα και ποιος το λέγει; Δεν λέγονται. Ξέρετε τι έγινε στις πλατείες; Ξέρετε ότι έπεσε πρώτα η εκκλησία και βγήκε ο κόσμος να πάει να δει που πέφτει η εκκλησία και τότε πέσανε τα σπίτια τους; Το ξέρετε αυτό; Τουλάχιστον θα είχαμε θύματα, σας πω, εκατομμύρια. Παιδαγωγικός ο θυμός, αγαπητού Θεού. Εκατέβασε το ραβδί και λέει: «Προσέξετε».

Τους κυρίους που τα βάζουν όλα εκεί, τους εξετίναξε. Όταν λέγανε «δεν έχει σεισμό», την άλλη μέρα έκανε έξι κόμμα τρία. Και βλέπετε ακόμη. Άμα δεν τα πιάνουμε αυτά. Ξέρετε ότι στα Πίσια, το μικρό χωριουδάκι αυτό απάνω από την Περαχώρα, παρουσιάστηκε η Αγία Παρασκευή και λέγει: «Μην φοβηθείτε τίποτα, ελάτε να σας κοινωνήσω όλους». Έγιναν ίσωμα όλα. Ούτε ποντικοί δεν βγαίναν από εκεί πέρα μέσα και βγήκανε όλοι ζωντανοί. Ήταν ένα τοιχικό. Τίποτα δεν κάνει κι αυτό; Ξέρετε, στην Περαχώρα έπεσαν πρώτα οι δυο εκκλησίες και έπειτα έπεσαν τ’ άλλα.

Μπαίνω παρακάτω εγώ, δεν πηγαίνω. Βλέπω αυτά που γίνονται γύρω. Βλέπω ότι θαυματουργικώς υπάρχουμε εμείς αυτή την ώρα εδώ. Είναι στην αγάπη του Θεού. Ο Θεός δεν θέλει τον θάνατον του αμαρτωλού. Δεν είμαστε δίκαιοι και λέει «ας τους πάρει όλους να τους βάλει στον παράδεισο», είμαστε αμαρτωλοί. Και επιτρέπει αυτό το πράγμα να γίνει για να μετανοήσουμε, να επιστρέψουμε, να ωφεληθούμε. Είναι ευεργετικός πάντοτε ο σεισμός και όλες οι θεομηνίες, αρκεί ο άνθρωπος να θελήσει να τις εκμεταλλευτεί. Ένας σταμάτησε στα Πατήσια εδώ έναν αρχιμανδρίτη στον δρόμο. «Παπά, στάσου να σου πω. Ο σεισμός είναι ευεργετικότατος, όχι ευεργετικός».

κι ο Πάτερ, λέει. «Ο Θεός είναι αγαθός και επιτρέπει να βρούμε τον εαυτό μας. Στάσου να σου πω. Είκοσι χρόνια με τον γείτονά μου δεν μπορούσα να πω την καλημέρα. Είκοσι χρόνια, από τη μια πόρτα έμπαινε αυτός, τον ορόφου, απ’ την άλλη έβγαινα εκείνη. Έχαμε τα πάντα είκοσι χρόνια και δεν είχα κοινωνία, διότι δεν είχα την καλημέρα από αυτόν. Και όταν έγινε ο σεισμός, βγήκα εγώ από τη δικιά μου πόρτα κι αυτός από τη δικιά του, τον εβοήθησα, τον κατέβασα κάτω και λοιπά, έβαλα αυτοκίνητο και, και, και, και είπαμε την καλημέρα επί είκοσι χρόνια. Δόξα τω Θεώ». Ίσως να σας φαίνονται παράξενα αυτά τα πράγματα. Είναι άνθρωποι που ωφελήθησαν και θα ωφεληθούν. Είναι άνθρωποι που θα πουν: «Κάνουμε πίσω». Όμως δεν θα μπορούνε να πούνε όμως αύριο, όπως θα πούνε ορισμένα παιδιά, ορισμένα κορίτσια και λοιπά για τους γονείς τους:

«Δεν μου είπανε και εμένα μια φορά όχι, δεν ήρθαν μια φορά και εμένα να μου απαγορεύσουνε». Δεν είναι τέτοιος ο Θεός. Ο Θεός κατεβάζει τη μαγκούρα. Όστις φείδεται της ράβδου του, δεν αγαπά την ψυχή. Ο Χριστός μας αγαπά την ψυχή, επιτρέπει όλα αυτά τα πράγματα που βλέπετε. Μη σας φαίνονται παράξενα. Μου κάνει επίσης εντύπωση ένα άλλο περιστατικό που μας είπε ένας αδελφός σήμερα για τον πατέρα του. Ογδόντα δύο χρονών, αμετανόητος και ανεξομολόγητος. «Μπαμπά, δεν σου λένε τίποτα αυτά; Να κάνεις τη δουλειά σου». «Βρε μπαμπά, ογδόντα χρονών φτάσανε, να κάνεις τη δουλειά σου, σου λέω». Είχε την πρόνοια και έβαλε μια κασέτα εκεί πέρα, αυτή που είχαμε κάνει περί σεισμών μετά τους σεισμούς. Και δεν ξέρω ο γέροντας τι άκουσε εκεί και τι έγινε και πώς ο Θεός ελάλησε αγαθά από την κασέτα αυτή.

Τον ειδοποιεί και του λέει: «Θα βάλω τη βενζίνη, έρχεσαι να με πας στην Πάτρα, στο Γηροκομείο, να εξομολογηθώ;» Στο Γηροκομείο των Πατρών επάνω δηλαδή. Αυτό ήταν ακμή επί πατρός Γερβασίου. Πατρινός αυτός ίσως. Και τον πήρε το παιδί από εδώ και τον πήγε στην Πάτρα και τον εξομολόγησε στην Πάτρα τώρα προχθές, και αύριο Παρασκευή θα κοινωνήσει. Και για να σας δώσω μια εικόνα πόσο τα ξέρει τα θρησκευτικά ο γέρος, 82 χρόνια που τον άφησε ο Χριστός μας, λέει: «Την Παρασκευή που είναι Προηγιασμένη» — την Προηγιασμένη την έλεγε «πρωτάγιαση» — «που είναι πρωτάγιαση», λέει, «μεθαύριο να πας στην εκκλησία». Και νομίζει παράξενα πράγματα. Αλλά είναι και οι άλλοι οι οποίοι εβλασφήμησαν τον Θεό.

Μου έγραφε ένας φίλος μου Κεφαλονίτης, όταν έγινε ο σεισμός του 1953: «Τι να κάνω», λέει, «αδερφέ Παναγόπουλε; Όλα καλά και άγια», λέει. «Δεν με πειράζει που είχαμε τόση περιουσία και τόσα σπίτια και είμαστε κάτω από τη σκηνή. Ένα μόνο», λέει, «με πειράζει, ότι ο πατέρας μου και κάτω από τη σκηνή εξακολουθεί να βλασφημεί τον Χριστό». Καταλάβατε; Αυτό είναι το θέμα που πρέπει να απασχολεί κάθε άνθρωπο. Ετούτης όμως, όπως σας είπα, δεν το εκμεταλλευτήκαμε όσο έπρεπε αυτό το πράγμα, να ωφεληθούμε δηλαδή από αυτό, να ωφεληθούμε. Και δεν ωφελήθησαν ορισμένοι. Τώρα να καθίσει με τη βέργα από πάνω, δεν ξέρω πόσο θα καθίσει. Αλλά ας το σκεφτούμε εμείς αυτό τουλάχιστο που λέμε. Αυτό το «Κύριε των Δυνάμεων, μεθ’ ημών γενού», να έρθει στο σπίτι μας.

Πώς θα έρθει στο σπίτι, που μέσα είναι ο άλλος και κάθεται και λέει: «Τι δουλειά έχεις εσύ εδώ πέρα; Εγώ είμαι εδώ. Εγώ θα κανονίσω τι θα φάνε σήμερα». Ξέρετε ότι κάτω από τις σκηνές έφαγαν μπριζόλες προχτές Δευτέρα, Καθαρή Δευτέρα, και Καθαρά Τρίτη; Έφαγαν μπριζόλες κάτω από τις σκηνές. Το ξέρετε αυτό το πράγμα; Είναι να τρελαθεί ο άνθρωπος. Τι να κάνει αυτός ο Θεός; Και να είναι ένας άρρωστος, το καταλαβαίνω. Να είναι άνθρωποι παλικάρια και κύριοι, οι οποίοι χτυπήσουν τον τοίχο να τον τρυπήσουν πέρα. «Άλλα», λέει, «είναι, κάνεις τα άλλα, και ας δούμε μόνο αυτό, δεν θα κάνεις τίποτα». Άλλος είπε: «Είναι το σύννεφο», λέγει. «Το σύννεφο», λέγει, «πρέπει ο άνθρωπος να τρώει τώρα που είναι το σύννεφο». Προηγουμένως που δεν ήταν το σύννεφο τι έκανες; Νήστευες; Ούτε τότε νήστευες.

Ξέρω λοιπόν γαμπρέ και από το καλοκαίρι, έτσι λέει η έκφραση η παλιά, έτσι; Ακριβώς λοιπόν αυτός ο Θεός, «μεθ’ ἡμῶν γενοῦ»· ψέματα, δεν Σε θέλουμε, δεν Σε θέλουμε. Και το είπε ο Χριστός μας σε άλλη περίπτωση: «Με αρνείσθε, δεν με θέλουν». Εφάνηκε αλλού κρατώντας τη γη στα χέρια Του και η Παναγία μας πάλι μπροστά να Τον παρακαλεί: «Μην την ρίξεις, μην την γκρεμίσεις, μην την καταστρέψεις». Και ξέρετε τι απήντησε; «Θα σου θέσω», έτσι λέει, «ένα ερώτημα, να μου απαντήσεις. Αν σου βλασφημούσανε εσένα τη μητέρα, τι θα έκανες;» «Μην τη ρίξεις, μην τη ρίξεις». Και αυτή τη σφαίρα που ήταν να ρίξει, τον κόσμο να τον χαλάσει, την πέταξε, κατά αυτή την έννοια, νωχελά, έτσι δίπλα Του την πέταξε.

Εν σχέσει με αυτά τα οποία έπρεπε να πάθουμε, επάθαμε; Εκεί δε που είναι η αφετηρία, εκεί που είναι η ρίζα, στο Σχίνο το λεγόμενο, το οποίο τελευταίως είχε γίνει Χόλιγουντ, εκεί έλαβε χώραν το εξής: ήσαν δε σε σπίτια καμιά εικοσαριά άνθρωποι, είκοσι πέντε. Τι έγινε, λέτε; Είχε χαθεί ένας και είχε η γνώμη κυκλοφορήσει ότι θα είναι μέσα στο σπίτι του πεθαμένος. Αλλά κανένας δεν πήγαινε στο σπίτι να ανοίξει. Ειδοποιήθη λοιπόν η χωροφυλακή από το Λουτράκι και έρχεται η χωροφυλακή με μία νεκροφόρα να ανοίξουν και να τον πάρουν. Και ήρθε τη νύχτα, στις 10.30 το βράδυ ήρθε.

Ο κόσμος, όταν έμαθε και άκουσε εκεί ότι ήρθε χωροφυλακή και ήρθε νεκροφόρα, πάνε να δούνε περί τίνος πρόκειται. Και όλος αυτός ο κόσμος που ήταν στα σπίτια του πήγε εκεί και, όταν έβαλε ο ενωμοτάρχης το κλειδί στην πόρτα για να ανοίξει, εκεί έγινε ο σεισμός. Και βρέθηκαν όλοι αυτοί έξω, δεν βρέθηκαν στα σπίτια τους. Όταν γύρισαν στα σπίτια τους, τα σπίτια τους ήταν βαλμένα μέσα στη γη, χαμένα. Τυχερό κι αυτό, τυχερό κι αυτό; Δεν το έγραψαν οι κατεργαραίοι αυτοί, δεν το έγραψαν. Όλα τα αποδίδουν στην επιστήμη, όλα τα αποδίδουν στη φύση. Ναι, η φύση θα εκδηλωθεί, σύμφωνοι, αλλά εγώ που σε φυλάττω δεν κάνω τίποτα για σένα; Τίποτα δεν λέει κι αυτό; Και χίλια δυο άλλα πράγματα. Εν πάση περιπτώσει, δεν ξέρω, με συγχωρείτε που μιλώ έτσι.

Δεν θέλω να απογοητεύσω κανέναν, αλλά ας πάψουμε να είμεθα ψεύτες. Μας προσθέτει χρόνο ο Θεός να αλλάξουμε. Δεν έχει τίποτα με εμάς. Να σας πω ένα ρεζιλίκι που μας κάνει, που δεν θέλουμε να το καταλάβουμε. Τα σπίτια τα σημερινά, όχι βασιλόσπιτα είναι; Γιατί σήμερα εμείς οι κοινοί, όχι οι βασιλιάδες, έχουμε περάσει σε χλιδή και σε ζωή κι αυτούς τους βασιλιάδες ακόμα. Μένεις σε σπίτια μέσα και δεν ξέρεις πού να πατήσεις. Ξέρετε, είναι γνωστό από τα αρχαία, ότι κάποτε ένας εκλήθη σε ένα σπίτι και δεν είχε, όπως το έβλεπε, πού να φτύσει και έφτυσε στα μούτρα αυτού, του οικοκύρη. «Εδώ δεν έχω πού να φτύσω», λέει, «όπως είναι εδώ χρυσό, όπως είναι πράγμα», και του έφτυσε στα μούτρα. Εμείς λοιπόν σήμερα

γεννήκαμε όλοι βασιλόπουλα. Μας έκαμε σε κλάσμα δευτερολέπτου γύφτους, σε τσαντίρια, όλοι σε τσαντίρια. Σεις που είστε επάνω και λέτε ότι φτιάχνετε και κάνετε και με ένα κουμπί διοικείτε τα πάντα και ζείτε βασιλιάδες, στα τσαντίρια αμέσως θα σας διατάξω. Και πήγαν στα τσαντίρια όλοι, γύφτοι σε κλάσμα δευτερολέπτου. Αλλά δεν θα πρέπει να κρατήσει τίποτα απάνω του. Έδειξε τα πάντα. Μα τα θέσεις, χρήματα, αλλού να στηριχθείς; Τίποτα, μόνο από τον Θεό. Αλλά πού, πού, τι το σκέφτηκε; Πηγαίνετε να εξετάσετε να δείτε περί τίνος πρόκειται. Αλλά μέχρι πότε, εν πάση περιπτώσει, μέχρι πότε; Πάντως, εδόθη παράταση χρόνου ξανά. Ο κόσμος θα φοβείται ακόμη, είναι και φυσικός ο φόβος.

Το λιοντάρι, αλλά βλέπεις και το λαγό· ο ίδιος ο Θεός το έφτιαξε και το ένα και το άλλο. Δεν το κακίζω, ας κάτσει εκεί, αλλά ας μετανοήσει όμως. Όχι λαμπάδες σαν το μπόι· δεν περνάνε αυτά τα πράγματα. Αμαρτωλή ζωή, αλλά γίνεται; Ο Χριστός ζητάει να μπει στο σπίτι του καθενός, να μπει στο κρεβάτι, να μπει στο μπεζαχτά, να μπει στη χύτρα, να μπει στη ζωή. Αυτό ζητάει. Αγία Γραφή, Ευαγγελισμός, οδύναι, λύπαι κατά τόπους. Το τι θα γίνει! Θα έρθει η εποχή, όπως τα διάβαζα προχτές, που θα λέμε να πεθάνουμε, θα λέμε να πέφτουν τα βουνά να μας σκεπάσουν, έναντι αυτών των οποίων... Διαβάστε να σας μιλήσουν οι άνθρωποι που ζήσαν εκεί κοντά στο σεισμό. Θα φρίξετε. Τι έβγαινε από τη γη, τι φωτιά έβγαινε από τη θάλασσα και το τι έγινε και πώς χάνεται ο άνθρωπος σε κλάσμα δευτερολέπτου. Αλλά, επαναλαμβάνω, δεν θέλουμε να τα δούμε αυτά τα πράγματα. Λέγω λοιπόν ότι αυτή η εποχή, αυτές οι μέρες, αυτή η περίοδος μας υπενθυμίζει πολλά. Αν θελήσουμε όμως να αντιβαδίσουμε κατ’ αντίποδα και λέμε «Κύριε των δυνάμεων, μεθ’ ἡμῶν γενοῦ», να γίνω μαζί Σου, να έρθω μαζί Σου, Εσύ να Σε αναλάβω, αλλά θα κοινοποιήσεις έξω σε αυτόν τον Κύριο. Δεν συμβιβάζονται.

Κρατάω τον Χριστό, μα πάω, έχω το καντήλι μου και λοιπά. Ό,τι θέλεις να έχεις, θα βγάλεις το διάβολο από τη μέση, θα μετανοήσεις, θα εξομολογηθείς, θα συνθηκολογήσεις. «Δεν δέχομαι εγώ συγκατοίκηση με το σατανά. Ή θα είμαι εγώ». Είναι ζηλότυπος ο Θεός, διότι αυτό είναι το συμφέρον του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δυστυχώς δεν βλέπει το συμφέρον του. Ποιο είναι το συμφέρον; Συμφέρον μου να είμαι με το Θεό. Αλλά για να είναι μαζί μου και Αυτός, θα πρέπει να κάνω αυτά τα οποία θέλει Αυτός. Πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να σε εκτιμεί, να σε προσέχει, να σου συμπαρασταθεί, όταν εσύ τον κατηγορείς, αδιαφορείς, δεν τον αναγνωρίζεις; Πώς είναι δυνατόν η υγεία σου να μείνει μαζί σου, εφόσον εσύ δεν

ενδιαφέρεσαι γι’ αυτή; Κάνεις τελείως αντίθετα. Πώς είναι δυνατόν; Αυτό λοιπόν ακριβώς λέγω, ας προσέξουμε την περίπτωση αυτή, διότι ο Θεός μάς δίνει και την ευκαιρία και τον τρόπο, μας δείχνει ακριβώς το πώς πρέπει να εργαστούμε και το τι πρέπει να κάνουμε. Λοιπόν, επαναλαμβάνω, διότι μιλάω έτσι, νομίζουν ορισμένοι ότι έχω πάθος ή ότι έχω με κανέναν να κάνω. Όχι, δεν έχω αυτόν τον σκοπό. Σκοπός μου είναι να δώσω έμφαση και να βγάλω στην επιφάνεια την αγάπη του Θεού προς τον άνθρωπο. Δεν είναι κακούργος ο Θεός, όπως λένε. Όχι, είναι αγάπη ο Θεός. Αλλά μια μάνα, ένας πατέρας που αγαπάει το παιδί, δεν είναι δυνατόν... Όταν βλέπει μια μάνα ότι εδώ έπιασε μια φωτιά και το παιδί δεν ξυπνάει, το κουνάει το κρεβάτι, δεν ξυπνάει. Θα το γκρεμίσει κάτω, αν το αγαπάει, θα το γκρεμίσει κάτω. Θα το πάρει, θα το πετάξει από το παράθυρο, ζήσει δεν ζήσει. Αυτό θα κάνει ο Χριστός.

Θέλουμε να μη μας τα κουνάει, για να τα χρησιμοποιούμε εις απώλειαν της ψυχής μας. Γιατί τα περισσότερα πράγματα από τον Χριστό σήμερα χρησιμοποιούνται εις απώλειαν της ψυχής μας. Μέσα στην περίοδο αυτή δεν είναι μόνο αυτά τα επιφανειακά. Η περίοδος αυτή έχει δοθεί κατεξοχήν στον άνθρωπο και δίδει μία έμφαση να προσέξει ότι ο άνθρωπος πρέπει να γίνει παιδί του Θεού. Αλλά αν ο άνθρωπος δεν γίνει παιδί του Θεού και μείνει μόνο πλάσμα του Θεού, δημιούργημα του Θεού, απέτυχε. Είχα πάει στην εκκλησία, όπως θα είχατε πάει και ορισμένοι, έξι μόνο. Και ήκουσα ένα τροπάριο της Εκκλησίας, το οποίο μου έκαμε τόση εντύπωση, και κοίταξα να το βρω στο Τριώδιο και να σας το παρουσιάσω, και σωστά.

Όπως ξέρετε, αυτές τις ημέρες στεκόμαστε όλοι μας σε μια ξερή νηστεία, σε μια αλάδωτη φασολάδα μπροστά, σε λίγες ελιές ή σε ένα φρούτο κλπ., και όλα εκεί τα κρεμάμε, ενώ υπάρχουν τόσα άλλα θέματα τα οποία εκκρεμούν. Πίσω από την ξερή αυτή νηστεία νομίζουμε ότι όλα τα άλλα τακτοποιήθησαν. Αν θέλω να υπενθυμίσω, έχουμε σκεφτεί ποτέ μας το θέμα του σατανά; Τρώει ποτέ αυτός; Και νηστεύει και αγρυπνεί. Σε ρωτώ, τρώει; Τι βγαίνει αν δεν τρώγω, εφόσον σε όλα τα άλλα δεν προσέχω; Διότι πολλοί μας μιλούμε για νηστεία μόνο βρωματική, του σώματος. Δεν μιλούμε και για νηστεία του πνεύματος. Και δεν ξέρω αν προσέξατε, προχτές η Εκκλησία μας

τη νηστεία και προέτρεψε νηστεία, αλλά την έβαλε μεταξύ δύο άλλων αρετών. Πρώτα εμίλησε περί συγχωρητικότητος, έπειτα εμίλησε περί νηστείας και τρίτον εμίλησε περί ελεημοσύνης, και την έβαλε τη νηστεία μέσα στις δύο άλλες αρετές για να μπορέσει να σταθεί. Ότι η νηστεία δε στέκεται. Και εμείς έχουμε σταθεί σε μια ξηρή νηστεία. Κάνει ο καθένας, μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών του, κάνει μια νηστεία. Αυτό είναι το τροπάριο το οποίο σταχυολόγησα και θα ήθελα να σας το παρουσιάσω. Είναι το τροπάριο εκείνο που λέει: «Νηστεύοντες, αδελφοί, σωματικώς, νηστεύσωμεν και πνευματικώς». Ο άνθρωπος είναι δύο πράγματα.

Έκλεισε την τηλεόραση αυτές τις ημέρες που νηστεύει το λάδι; Πείτε μου. Ποιος; Αν έλεγε ένα εκατομμύριο λέξεις την ημέρα, λέει εκατό χιλιάδες; Χαλινάγωγησε τη γλώσσα; Ποιος θα σταμάτησε να βλέπει τα μη δέοντα και να ομιλεί τα μη δέοντα και να ακούει τα μη δέοντα; Ο άνθρωπος είναι εκείνος που λέει η παραβολή του Μεγάλου Δείπνου. Είναι αυτός που έχει τα πέντε ζευγάρια βόδια. Ξέρετε τι είναι; Τα πέντε ζευγάρια των αισθήσεών μας. Δύο μάτια, δύο αυτιά, στη γεύση, στην αφή κλπ.

Ο άνθρωπος, όταν τα δουλεύει αυτά και αυτόν απολαμβάνει, δεν νηστεύει πνευματικώς. Όπως χρειάζεται νηστεία στο σώμα, έτσι χρειάζεται και το πνεύμα νηστεία. Και εδώ, λέει, ρίχνει αυτό το σύνθημα: «Νηστεύοντες, αδελφοί, σωματικώς, νηστεύσωμεν και πνευματικώς». Και πνευματικώς δεν νηστεύουμε. Μπορεί να έχουμε ξερή φασολάδα, αλλά δεν ξέρω τι άλλο τρώμε εκεί πέρα από την οθόνη. Δεν ξέρω τι τρώμε από το περιοδικό το διεφθαρμένο.

Δεν ξέρω πού καταναλίσκουμε τις ημέρες και τις ώρες. Εάν υμνούμε τον Θεό μέσα στις ημέρες αυτές και αν κοιτάμε να πλησιάσουμε περισσότερο προς τον Θεό. Για να πλησιάσουμε προς τον Θεό και ο Θεός προς εμάς, θα πρέπει να δημιουργήσουμε τέτοιο κλίμα, ώστε να μπορεί να γίνει αυτή η αφομοίωση. Και συνεχίζει και λέγει: «Λύσωμεν πάντα σύνδεσμον ἀδικίας». «Λύσωμεν πάντα σύνδεσμον ἀδικίας». Είναι αλήθεια ότι έχουμε πολλές άδικες πράξεις στη ζωή μας, οι οποίες δεν έχουν φτάσει σε εξομολόγηση ούτε σε τακτοποίηση. Είναι ένας κρίκος που μας κρατάει, κάποια αμαρτία που μας κρατάει. Θα πρέπει να παρακαλέσουμε τον Θεό να βρεθεί αυτή η αμαρτία. Μου έκανε εντύπωση

η λεπτή συνείδηση μιας κόρης. Γινόταν μια συζήτηση σήμερα, χθες, δεν θυμάμαι, που προβληματίστηκε, διότι σαν κοπελίτσα, παιδί και λοιπά, έκλεβε καμιά φορά από τον πάγκο του πατέρα, της μητέρας, από το μαγαζί, και θα έπαιρνε κανένα γλυκό, ξέρω εγώ τι. Και έρχεται τώρα, μέσα στην αναζήτηση, να βρει μήπως ο σατανάς την κρατάει πουθενά, να βρει και αυτό, και να διερωτάται και να προβληματίζεται. Τι γίνεται με αυτό το πράγμα, που εγώ το έκανα αυτό το πράγμα σαν παιδί, δεν το εξομολογήθηκα όμως; Και αν θα έρθω τώρα να κάνω, διά της ταυτοπαθίας, τακτοποίηση, να αποδώσω, πώς πρέπει να αποδώσω;

Παραδείγματι, δέκα χιλιάδες τότε χρυσές, τώρα πόσες πρέπει να αποδώσω; Δέκα χιλιάδες κάλπικες; Πώς θα γίνει αυτό το πράγμα; Δεν μου έκανε εντύπωση, ομολογώ, η πράξη· εγώ πολύ χειρότερος. Αλλά μου έκανε το πρόβλημα που δημιουργείται αμέσως μέσα, όταν ο άνθρωπος άρχισε να σκέπτεται ότι πρέπει να τη φτιάξει αυτή την ψυχή. Μια μέρα πρέπει να την παρουσιάσει τελεία, χωρίς να έχει σπίλον ή ρυτίδα. Αυτό. Γιατί, όπως ξέρετε, πάρτε μια νύφη τώρα με ένα νυφικό και να έχουν καθίσει μύγες επάνω, να το έχουν λερώσει. Ψιλές μύγες θα είναι, όμως τι είδους νυφικό θα είναι αυτό και πού μπορεί να παρουσιαστεί αυτή η νύμφη; Και να φταίει ο Χριστός, ο οποίος φτιάχνει και περιποιείται διά της Εκκλησίας Του, και το θέλει αυτό το ρούχο; Και το λέμε εμείς κατεξοχήν αυτές τις ημέρες: «Τὸν νυμφῶνά σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον, καὶ ἔνδυμα οὐκ ἔχω, ἵνα εἰσέλθω ἐν αὐτῷ». Το λέμε αυτές τις ημέρες. Και φταίει; Πόσο ενδιαφέρει. Και τέτοια υπάρχουν πολλά. Αυτά είναι τίποτα. Θα επιστρέψει, θα ζητήσει συγγνώμη, θα το εξομολογηθεί, θα τακτοποιηθεί. Υπάρχουν άλλα

σοβαρότερα, τα οποία παραμένουν. Γιατί θα μου πείτε παραμένουν; Γιατί πολλές φορές χρειάζεται να βγούνε μαζί με το δέρμα. Έτυχε καμιά φορά να έχετε κάνα τραύμα και να έχει κολλήσει επάνω η γάζα; Τι γίνεται για να το ξεκολλήσεις; Υπάρχουν τέτοια πολλά στον άνθρωπο και αυτά αποτελούν έναν κρίκο που τον κρατάει. Και διότι πρέπει να θυσιαστεί, πρέπει να βγει από εκείνο που το έχει παράνομα και μένει μέσα και έχει κάποιον άλλο έξω και να βάλει εκείνον που το δικαιούται. Πρέπει να αποδώσει, δεν ξέρω τι, στο Δημόσιο, στον Οργανισμό, στην Υπηρεσία, στην Εφορία, ορισμένα πράγματα, και αυτά πονάνε, θα αντιπαρέρχεται. Όμως μένουν κρίκοι δεμένοι εκεί, κρίκοι δεμένοι. Και όταν ο άνθρωπος είναι δεμένος έστω και από μια αμαρτία, δεν είναι δυνατόν να προχωρήσει. Και ο Θεός τού επιτρέπει και τον γκρεμίζει από το κρεβάτι κάτω και του λέει: «Πρόσεξε, φτιάξου, ετοιμάσου, λύσε πάντα σύνδεσμον αμαρτίας». Αυτό το πράγμα. Και ο άνθρωπος δυστυχώς δεν το προσέχει.

Να σας φαίνεται παράξενο, να σας φαίνεται παράξενο, λέγω, αυτό που σας λέγω, ότι και ένας κρίκος ακόμη. Λέγεται το εξής ιλαρόν. Κάποτε, σε ένα λιμάνι μεγάλης πόλεως, είχε αγκυροβολήσει ένα καράβι ξένο και οι ναύτες, ως συνήθως, βγήκανε να κάνουν τη ζωή τους το βράδυ, να πιούνε κλπ. και να επιστρέψουν τη νύχτα με τις βάρκες στο καράβι. Το πρωί περνούσε κόσμος από την ακρογιαλιά, από το μουράγιο, να πάει στη δουλειά του και είδε δύο ναύτες μέσα σε μια βάρκα ιδρωμένους και να τραβάνε κουπί, αλλά η βάρκα να μη φεύγει. Τι είχε γίνει; Στάθηκαν και γελούσανε. Τι είχε γίνει; Αυτοί, μεθυσμένοι όντες, επέστρεψαν στη βάρκα, αλλά δεν έλυσαν το σχοινί από τη βάρκα.

Τραβούσανε και τους βρήκε ο ήλιος το πρωί και τραβούσαν τη βάρκα χωρίς να μπορούν να πάνε πουθενά. Αυτό συμβαίνει σε εκείνους που δήθεν θέλουν να πετάξουνε διά της νηστείας, να πάνε στον ουρανό και να καταπαύσουν, εφόσον έχουν κάποιο κρίκο που τους κρατάει. Και ένας να είναι, είναι αρκετός να μας κρατάει. «Σε κρατώ», έλεγε ένα βράδυ το δαιμόνιο στη Μονή της Πεντέλης σε μία δεσποινίδα. «Εμένα;» «Εσένα. Σε κρατάω σε τρία πράγματα». Και είπε πού την κρατούσε. «Τηλεφωνούσες», της λέει, «υπεραστικά και πλήρωνες αστικά. Ήσουν στο νοσοκομείο και έκαιγες το οινόπνευμα και ζεσταινόσουνα και έκανε τον άρρωστο.

Έφυγες από το σπίτι και άφησες τον ξάδερφό σου με τη φιλενάδα του στο σπίτι. Ε! Σε κρατάω», λέει, «εκεί». «Πάντα σύνδεσμον». Και ο άνθρωπος, σε πόσο μας προσθέτει ο Χριστός στις ημέρες να αναζητεί: «Θεέ μου, πού; Πες μου, υπενθύμισέ μου, Θεέ μου, τι δεν έχω τακτοποιήσει, τι εκκρεμότητα έχω;» Γι’ αυτό εδώ επιμένει η Εκκλησία, λέει: «Λύσωμεν πάντα σύνδεσμον ἀδικίας», είτε αδικία προς τον συνάνθρωπο είτε προς την ψυχή μας την αθάνατο, γιατί εμείς περισσότερο αδικούμε τον εαυτό μας. «Διαρρήξωμεν στραγγαλιὰς βιαίων συναλλαγμάτων». Στραγγαλιές, θηλιές, παγίδες που έχουμε στήσει σε πολλούς ανθρώπους και έχουν υπογράψει σε χαρτιά και έχουμε δημιουργήσει καταστάσεις και έχουμε βάλει θηλιά στο λαιμό. Αυτά, λέει, όλα να τα διαλύσουμε, να τα διαρρήξουμε. Γιατί; Να ελευθερώσουμε αυτόν πρώτα, ελευθερώνουμε τον εαυτό μας πρώτα. Και τέτοια υπάρχουν. «Πᾶσαν συγγραφὴν ἄδικον διασπάσωμεν».

Πόσοι άνθρωποι δεν έχουν δημιουργήσει καταστάσεις άδικες. Ξέρω γονείς οι οποίοι έχουν αδικήσει τα παιδιά τους, από συναίσθημα προς την κόρη, από συναίσθημα προς τον αδελφό, προς το άλλο παιδί και λοιπά. Δεν έχουν αποδώσει δικαιοσύνη. Έχουν δημιουργήσει και έχουν αφήσει διαθήκες που, στο κεφάλι τους, μόλις φύγουν από εδώ, αρχίζουν τα δικαστήρια. Ευαγγέλια, χωρίζονται οι οικογένειες, χωρίζονται οι συγγενείς. Αυτά όλα πρέπει να σβήσουν, να αποδοθεί δικαιοσύνη, διότι ο Θεός είναι δίκαιος και αυτά δεν τα ανέχεται ο Ουρανός. «Δώσωμεν πεινῶσιν ἄρτον», δώσουμε σε αυτούς που πεινάνε άρτον. Λένε οι άνθρωποι: «Δόξα τω Θεώ, δεν υπάρχουν σήμερα, δεν υπάρχουν». Για τους σκύλους; Σκύλοι σήμερα τρέφονται. Ξέρετε, υπάρχουν ειδικά μέρη

σούπερ μάρκετ και στο εξωτερικό, αλλά και εδώ, που είναι ολόκληρη πλευρά για τους σκύλους και για τις γάτες. Μπορεί σκύλος να τρέφεται σήμερα και άνθρωποι να πεινούν; Σήμερα, πλήρης εικοστός αιών, πεινούν άνθρωποι. Μυρίζουν τα χνώτα τους. Υπάρχουν σήμερα άνθρωποι, εγώ γνωρίζω λόγω της διακονίας αυτής της μικρής, που δεν έχουν κουβέρτα και τρέμουνε. Σήμερα γίνονται αυτά τα πράγματα. «Δεν ξέρω», λέει, «κανέναν». Πώς ενδιαφέρθηκες ποτέ; Για πήγαινε, αν θέλεις, στο ναό της ενορίας, εκεί που υπάρχει το φιλόπτωχο. Αυτοί που ανοίγουν το κουτί αυτό, το φιλόπτωχο, κάθε εβδομάδα και βρίσκουνε δεκαπέντε-είκοσι δραχμές μέσα. Για πήγαινε σε αυτή την επιτροπή εκεί πέρα να δεις πόσους σου παρουσιάζει.

Αν δεν θέλεις να δώσεις τη δραχμή σου, να σε πάρουν από τ’ αυτί, να σε πάνε να ιδείς ιδίοις όμμασι. Πού μένουν, πού υποφέρουν, πού πεινούν σήμερα, εν εικοστώ αιώνι. Που τρέφονται οι γάτες, που τρέφονται οι σκύλοι με πάσης φύσεως λιχουδιά. Υπάρχουν άνθρωποι που πεινάνε. Δώσωμεν, λέει, τοις πεινώσιν άρτον και πτωχούς αστέγους εισαγάγωμεν εις οίκους. Ισχύει, να βάλουμε τους αστέγους στο σπίτι μας. Δεν ξέρω αν ξέρετε, οι μουσουλμάνοι, όταν θα κάνουν σπίτι, θα έχουν απαραιτήτως δωμάτιο για τον μουσαφίρη. Εκτός της άλλης που υπάρχει στην κοινότητα, το μουσαφιρώνα, αλλά θα έχει. Υπάρχει άνθρωπος να μείνει στο δικό μας σπίτι; Φιλενάδα μπορεί να μένει. Φιλενάδα μπορεί να μένει. Αδελφός του Χριστού δεν θα μείνει όμως. Πώς θα σε δει; Και εντούτοις είναι μέσα στο σχέδιο. Για να δεχτεί τη νηστεία σου, αν νηστεύεις σωματικώς, θα λύσεις τους συνδέσμους της αδικίας.

Τις κατεργαριές αυτές που έχεις βάλει, υπογράφοντας, υποκλέπτοντας υπογραφές και λοιπά, δεν ξέρω τι είναι, πρόσωπα νομικά αυτά, τι είναι Δημόσιο, ιδιώτες, όλα αυτά θα τακτοποιηθούν, γιατί τότε θα λάβεις το Μέγα Έλεος από τον Θεό. Αν κάπου υστερείς στα θέματα αυτά, δεν πρόκειται να λάβεις το Μέγα Έλεος από τον Θεό.

Απόμειν! Ακόμη, προχτές μιλήσαμε περί της Κρίσεως και ποιοι θα κληρονομήσουν τη Βασιλεία των Ουρανών. Και βρήκαμε ότι η Βασιλεία των Ουρανών κληρονομείται, δεν είναι αξιομισθία. Την κληρονομούν οι συγγενείς του Θεού. Και είναι κάτι που ο άνθρωπος σε αυτό δεν το έχει προσέξει. Διότι ο Χριστός ήρθε εις τον κόσμο κατεξοχήν γι’ αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό ακριβώς, αν έχετε προσέξει...

Μόνο δύο κανονικές λειτουργίες την εβδομάδα, μόνο Σάββατο και Κυριακή, διότι είναι πένθιμος η περίοδος και διότι η Θεία Ευχαριστία είναι χαρμόσυνο γεγονός, δεν επιτρέπεται. Όμως, διότι δεν είναι αρκετό στον άνθρωπο που θέλει να γίνει πριγκιπόπουλο, βασιλόπουλο, το να κοινωνεί δύο φορές μόνο, Σάββατο και Κυριακή, γι’ αυτό ακριβώς έχει επινοήσει η Αγία μας Εκκλησία, από αποστολικών χρόνων, έχει επινοήσει και τη λειτουργία των Προηγιασμένων. Κρατάει δηλαδή ηγιασμένον άρτον από το Σάββατο ή την Κυριακή και τον προσφέρει Τετάρτη και Παρασκευή, και έτσι ο άνθρωπος μπορεί να κοινωνεί τέσσερις φορές τη βδομάδα. Η απάντηση είναι πρόχειρη σε ορισμένους. Α, είμαστε άξιοι για να κοινωνούμε τέσσερις φορές τη βδομάδα;

Είμαστε άξιοι; Ασφαλώς δεν είμαστε. Πότε θα γίνουμε; Είμαστε πέρσι άξιοι; Όχι. Είμαστε προπέρσι άξιοι; Όχι. Είμαστε αντιπρόπερσι άξιοι; Όχι. Θα γίνουμε φέτος; Όχι. Θα γίνουμε του χρόνου; Όχι. Ό,τι πρέπει να μας κόψει τα πόδια, δεν χρειαζόμαστε. Τότε πάει να πει ότι εμείς, για να μην προσερχόμεθα, πάει να πει ότι ήδη είμαστε εντάξει. Διότι, εφόσον λέγει ότι θα κληρονομηθεί η Βασιλεία και πρέπει να είμαστε πριγκιπόπουλα και βασιλόπουλα, είναι ανάγκη να αλλάξει το αίμα αυτό. Η Θεία Κοινωνία είναι θεία επικοινωνία, είναι μετάγγιση αίματος από τον Θεό στον άνθρωπο, για να κάνει τον άνθρωπο κατά χάριν Θεό, να τον κάνει παιδί Του. Όσοι θα κληρονομήσουμε Βασιλεία, πρέπει να είμαστε βασιλόπουλα.

Να είμαστε πριγκιπόπουλα. Οι κοινοί άνθρωποι δεν κληρονομούνε βασιλεία. Αυτόν τον σκοπόν έχει. Γι’ αυτό ακριβώς προβάλλει περισσότερη Θεία Κοινωνία, περισσότερες φορές να μπορούν να κοινωνούν οι άνθρωποι. Είμαστε στην εκκλησία χθες και παρακολουθούσα, όπως και εσείς θα παρακολουθήσετε. Οι άνθρωποι ούτε καν το έλαβαν υπόψη να εκκλησιαστούν χθες. Δεν αισθάνθηκαν την ανάγκη να κοινωνήσουν τον Χριστό. Ο άρτος έμεινε εκεί και προσεφέρθη, αλλά δεν αισθάνθηκαν. Άλλοι ασφαλώς δεν νήστεψαν. Άλλοι δεν το πιστεύουν το θέμα, άλλοι έχουν άγνοια στο θέμα αυτό. Αυτό. Θέλω να ξέρετε, και είδα πολλές ψυχές, και γυναίκες και άντρες, που ήρθαν και πήρανε το αντίδωρο. Ένα ξηρό αντίδωρο από την Κυριακή που το φύλαξε ο πάτερ. Αλλά το αντίδωρο δεν δίνει τον αγιασμό, δεν μεταβάλλει τον άνθρωπο, δεν τον κάνει βασιλόπουλο τον άνθρωπο. Μόνο το αίμα του Χριστού κάνει.

Έχουμε λοιπόν υπόψη μας τι είναι αυτή η ακολουθία. Θα σας διαβάσω το Χερουβικό, που είναι το κεντρικό σημείο όλης αυτής της σκέψης και της ενεργείας. Εν γενικαίς γραμμαίς, δεν ξέρω αν ξέρετε πόσα είδη Χερουβικών υπάρχουν. Είναι το Χερουβικό, το ακούμε τακτικά, του Χρυσοστόμου, το οποίο λέγει «Οι τα Χερουβίμ μυστικώς εικονίζοντες» και λοιπά. Είναι ένα άλλο Χερουβικό, το οποίο το λέμε τη Μεγάλη Πέμπτη, που λέγει «Του δείπνου σου του μυστικού, σήμερον, Υιέ Θεού, κοινωνόν με παράλαβε» κλπ. Είναι ένα άλλο Χερουβικό, το οποίο το λέμε το Μεγάλο Σάββατο, «Σιγησάτω πάσα σαρξ βροτεία» κλπ. Και είναι άλλο το Χερουβικό αυτό, το οποίο είναι των Προηγιασμένων. Όλων των άλλων διαφέρει αυτό το Χερουβικό.

Το μεν Χερουβικό του Χρυσοστόμου, το θείο, λέγει «Οι τα Χερουβίμ μυστικώς εικονίζοντες», ας πούμε σαν τα Χερουβίμ. Ποια Χερουβίμ; Εμείς είμαστε αρπακτικά. Εν πάση περιπτώσει, έτσι μας θέλει, λέει, να ακολουθήσουμε και να παρακολουθήσουμε αυτό που θα γίνει. Αυτός εδώ προτρέπει και λέει «Νυν αι δυνάμεις των ουρανών συν ημίν αοράτως λατρεύουσιν». Μαζί, λέει, με εμάς οι δυνάμεις των ουρανών, άγγελοι, αρχάγγελοι, Χερουβίμ, Σεραφείμ, θρόνοι, κυριότητες, δυνάμεις και εξουσίες, μαζί με εμάς, αοράτως, πνευματικώς, λατρεύουν. Λατρεύουν, λατρεία, όχι προσκύνηση. Δεν είναι Τίμια Δώρα, δεν είναι άρτος και οίνος, είναι σώμα και αίμα Χριστού, αγιασμένο, αποθηκευμένο από τα ηγιασμένα από το Σάββατο ή την Κυριακή, προχτές, και προσφέρεται σήμερα στους ανθρώπους.

Να πυκνώσουν τη Θεία Κοινωνία. Πρόκειται λοιπόν περί λατρείας στην περίπτωση αυτή. «Ιδού γαρ εισπορεύεται ο Βασιλεύς της Δόξης», τώρα περνάει ο Βασιλεύς της Δόξης. Και έχετε δει αυτά τα σκηνικά, ε; Ο ιερεύς είναι καλυμμένος, δεν έχει «Πάντων ημών» κλπ. Απλώς αρκείται «Δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών». Θεέ μου, σε μεταφέρω, μη με κατακαύσεις αυτή την ώρα. «Δι’ ευχών των Αγίων Πατέρων ημών». Εκείνη την ώρα είναι η μόνη στιγμή που επιτρέπεται όχι απλώς γονυκλισία, αλλά το κεφάλι μας μέσα στη γη, αν είναι δυνατόν, διότι περνάει αυτός ο Θεός εκείνη την ώρα. Δεν είναι Τίμια Δώρα, δεν θα μετουσιωθεί έπειτα, έχει γίνει ήδη. Γι’ αυτό επιτρέπεται η γονυκλισία και επιτρέπεται και η λατρεία αυτή την ώρα, και εκεί, το κεφάλι κάτω, φέρουμε υπόψη διά της προσευχής μας τα δικά μας τα αιτήματα.

Ό,τι άλλα νομίζουμε, μα της πολιτείας, μα της Εκκλησίας, μα των ανθρώπων που δεινοπαθούν, που υποφέρουν, όλα μπορεί να τα φέρει ο άνθρωπος υπόψη εκείνη την ώρα. Είναι η πιο φρικτή ώρα. Και όταν περάσει μέσα, γυρίζει πάλι εν συνεχεία σαν να μας λέγει ο ψάλτης: «Ιδού, θυσία μυστική τετελειωμένη δορυφορουμένη εισπορεύεται». Δεν πρόκειται να γίνει τώρα η θυσία. Είναι τετελειωμένη, είναι έτοιμη από προχτές, απλώς προσφέρεται. Τι υπόλοιπο μένει; «Πίστει και πόθω προσέλθωμεν». Με πίστη και με πόθο να προσέλθουμε. Γιατί; «Ίνα μέτοχοι ζωής αιωνίου γενώμεθα». Ζωή αιώνια το Άγιο Ποτήριο, ζωή αιώνια το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Κάθεσαι, άνθρωπε, και κοιτάζεις. Εδώ σου βάζω Χριστό και εδώ σου βάζω αμαρτία, τι θα προτιμήσεις; Εδώ σου βάζω Χριστό και εδώ σου βάζω κλεψιά, τι πρέπει να προτιμήσεις; Πες μου. Σου προσφέρεται ο Χριστός κάθε μέρα. Βρίζεις τον κλήρο, βρίζεις τα πάντα, δεν παραδέχεσαι τίποτα, που δεν έπρεπε να υπάρχει καμιά εκκλησία, ούτε να σε κηδέψει, ούτε να σε παρακαλέσει τίποτα όταν φύγεις και πας από εκεί. Και εντούτοις θα διατηρεί εδώ να υπάρχουν, επίσημα, από αγάπη προς εσένα και εμένα. Τι κάνεις έναντι αυτών όλων των πραγμάτων; Για να διατηρείς τη φυσική ζωή του σώματός σου, τρεις φορές της ημέρας καταλύεις και νηστείες και τα πάντα, με τον φόβο, όπως σας είπα, του στομάχου ή των άλλων ανθυγιεινών περιστάσεων που έχουμε σήμερα. Για την ψυχή σου τι κάνεις;

Το μικρόβιο είναι εκεί πέρα. Πώς θα έρθει, πώς θα γλιτώσεις εσύ; «Άνευ εμού», λέει, «ου δύνασθε ποιείν ουδέν». Πώς; Και εντούτοις ο άνθρωπος πηγαίνει και περιμένει να πάρει στο τέλος το ξηρό αυτό, γιατί δεν έχει υπόψη του περί την ουσίαν. Ξέρετε τι λέει παρακάτω σε ένα μέρος της ιδίας ακολουθίας; «Ευχαριστούμέν σοι, τω Σωτήρι των όλων Θεώ, επί πάσιν οις παρέσχου ημίν αγαθοίς και επί τη μεταλήψει του Αγίου Σώματος και Αίματος του Χριστού σου». Δεν έχει άλλο σκοπό. Ούτε προσφορά μπορεί να πάει την ημέρα εκείνη. Ούτε κόλλυβα μπορεί να πάει την ημέρα εκείνη. Δεν γίνεται θυσία. Και όσο δεν γίνεται θυσία, τίποτα. Ούτε νεκρούς να πας εκεί να διαβάσουν. Τίποτα.

Αν διαβάζεις κόλλυβα, διαβάζεις ένα τρισάγιο. Μερίδα δεν βγαίνει. Χειροτονία δεν γίνεται. Είναι απλώς μια ακολουθία για να μας σερβίρει το σώμα και το αίμα του Χριστού. Να πυκνώσουμε τη Θεία Κοινωνία, να βάλουμε Θεό μέσα μας, να αλλάξει η φύση μας. «Σοι ευχαριστούμεν, τω Σωτήρι των όλων Θεώ, επί πάσιν οις παρέσχου ημίν αγαθοίς και επί τη μεταλήψει του Αγίου Σώματος και του Αίματος του Χριστού. Και δεόμεθά σου, Δέσποτα φιλάνθρωπε, φύλαξον ημάς υπό την σκέπην των πτερύγων σου». Πώς; Αν δεν τον πάρεις μέσα, τι να σε φυλάξει; «Και δος ημίν μέχρι της εσχάτης ημών αναπνοής, επαξίως μετέχειν των αγιασμάτων σου, εις φωτισμόν ψυχής και σώματος, εις Βασιλείαν Ουρανών κληρονομίαν». Πού μετέχουμε εμείς; Δεν ισχύει για μας. «Εις Βασιλείαν Ουρανών κληρονομίαν». Να γίνω βασιλόπουλο, να κληρονομήσω τη Βασιλεία, μόνον δι’ αυτού του τρόπου. Και έχει ένα άλλο πάλι που λέγει το εξής: «Ευλογήσω τον Κύριον εν παντί καιρώ, διά παντός η αίνεσις αυτού εν τω στόματί μου». Αυτό είναι αντί του «Είδομεν το φως το αληθινόν».

Ουράνιο, δεν βγαίνει από φούρνο αυτό. «Άρτον ουράνιον και ποτήριον ζωής γεύσασθε». Ποτήριον ζωής. Για να διατηρηθεί η φυσική ζωή, χρειάζεται το κρέας, το ψάρι, τα φρούτα, το ψωμί κλπ., όλα τα υλικά αυτά. Για να διατηρηθεί η πνευματική ζωή, το μάννα που κατεβαίνει από τον ουρανό. «Άρτον ουράνιον και ποτήριον ζωής γεύσασθε και ίδετε ότι χρηστός ο Κύριος». Χρηστός ο Κύριος. Σας χρειάζεται ο Κύριος, σας χρειάζεται ο Χριστός. «Ότι χρηστός ο Κύριος». Δεν μπορώ, λέει. Μα πήρες τον Χριστό για να μπορείς. Πώς δεν μπορείς; Μετανόησες, εξομολογήθηκες, πήγες στην εκκλησία, πήρες τον Χριστό μέσα σου. Όταν επέστρεψε ο άσωτος υιός, που εξομολογήθηκε, δεν του έδωσε παπούτσια να μπορεί; Δεν του έδωσε τον μόσχο τον σιτευτό να δυναμώσει; Πώς εγώ θα μπορέσω να τα κάνω αυτά;

Έχει και μια άλλη ακόμη που θέλω να την πω, αυτή την ευχή. «Κύριε», λέει, «ο Θεός ημών, ο αγαγών ημάς εις τας πανσέπτους ημέρας ταύτας και κοινωνούς ημάς ποιήσας των φρικτών σου μυστηρίων, σύναψον τη λογική σου ποίμνη και κληρονόμους ανάδειξον της Βασιλείας σου». Επιμένει για κληρονόμους, για συγγενείς, για αδελφούς του Χριστού και παιδιά του Θεού, που γίνονται διά μέσου της Θείας Επικοινωνίας, της Θείας Κοινωνίας. «Και κληρονόμους ανάδειξον της Βασιλείας σου, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων». Και έχει στο τέλος μια ωραία οπισθάμβωνο προσευχή, η οποία λέγεται ευχή, και λέγει τα εξής.

Οπισθάμβωνος ευχή, λέει το εξής:

«Δέσποτα παντοκράτορ, ο πάσαν την κτίσιν εν σοφία δημιουργήσας, ο διά την άφατόν σου πρόνοιαν και πολλήν αγαθότητα αγαγών ημάς εις τας πανσέπτους ημέρας ταύτας, προς καθαρισμόν ψυχών και σωμάτων, προς εγκράτειαν παθών, προς ελπίδα αναστάσεως, ο διά τεσσαράκοντα ημερών πλάκας χειρίσας τω θεράποντί σου Μωσή, Δος και ημίν, Αγαθέ, τον αγώνα τον καλόν αγωνίσασθαι, τον δρόμον της νηστείας εκτελέσαι, την πίστιν αδιαίρετον τηρήσαι, τας κεφαλάς των αοράτων δρακόντων συνθλάσαι, νικητάς της αμαρτίας αναφανήναι και ακατακρίτως φθάσαι προσκυνήσαι και την Αγίαν Ανάστασιν. Ότι ηυλόγηται και δεδόξασται το πάντιμον και μεγαλοπρεπές όνομά σου, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος,

νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Είναι λόγια που με αυτά η Εκκλησία μας δίνει στο τέλος το νόημα όλης αυτής της περιόδου και τι πρέπει να έχουμε υπόψη εμείς έναντι αυτών. Αυτά είχα να πω εν όψει αυτής της μεγάλης περιόδου, περιεκτικής και της βοηθείας που μας επέτρεψε ο Θεός διά του παιδαγωγικού αυτού μέρους του σεισμού, να προσέξουμε για να ωφεληθούμε.