The Laborers in the Vineyard

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our other talks, you will remember, we considered several parables that Christ used in order to reach more deeply into the consciences of His hearers.

He took material things in order to communicate spiritual realities and proclaim the spiritual truths He wished to teach. As those of you who were with us may remember, we spoke about the Parable of the Talents, the Parable of the Ten Thousand Talents, and the Parable of the Royal Wedding Feast. Tonight I shall speak about another parable.

The parable is called the Parable of the Workers in the Vineyard. You know, most of the parables were recorded by the Evangelist Matthew. That holy man preserved many details. The parable I would like to present tonight is found in the twentieth chapter of Matthew, beginning with verse one. Once again, Peter is the occasion for this parable.

Peter was questioning Christ about other matters, and in the preceding chapter, verse twenty-seven, it says: “Then Peter answered and said to Him, ‘See, we have left everything and followed You. What then shall we have?’” Look, we have left everything behind. So we have done well—but shall we receive anything, or is everything we are doing in vain? “And Jesus said to them, ‘Amen, I say to you, that you who have followed Me, in the regeneration, when the Son of Man sits upon the throne of His glory, you also shall sit upon twelve thrones, judging the twelve tribes of Israel. And everyone who has left’”

“‘houses, or brothers, or sisters, or father, or mother, or wife, or children, or lands, for My name’s sake, shall receive a hundredfold and shall inherit eternal life. But many who are first will be last, and the last first.’” This, as we say, was the occasion for Christ to tell the parable that follows. Peter’s question was this: How does God regard those who follow Him? This was not merely Peter’s concern then; it concerns us too. At every opportunity, we more or less set ourselves up as judges: I, who have been here for so many years—

and the other person, who has only just arrived, or the one who will come at the very last moment—shall we all receive the same payment and the same reward? This thought stirs like a little breeze within every one of us. But the matter is not as we frame it. Sometimes I compare it to a camera lens. Wherever the lens of death finds me—if it finds me in metanoia, having confessed and united with Christ—then surely what follows for me will be good, whatever the rest of my life may have been.

There are strange things in Christianity; I want you to know this from the outset. People who, by every outward indication, appear to be heading straight not merely for Paradise but for the very heart of Paradise may perhaps be found in Hell. And people who, according to our outward standards, are regarded as damned may instead be found in Paradise. Strange things will take place, and strange things do take place. Never stick your nose into the question of what will happen or how God will judge. Do not assign anyone either to Hell or to Paradise—not even yourself. From the moment a person places—

himself in Paradise, he is already condemned from the outset. And as for the person who hypocritically uses humble-sounding words and says he is damned, although he does not truly believe that he is deeply sinful—why should he remain deeply sinful? If he is deeply sinful, let him resolve to become a little less sinful, then less sinful still, and finally not sinful at all. You say every day and in every conversation, “I am deeply sinful; I am the worst person.” How long will you remain the worst person? Why do you not correct yourself? That is why I say that this is hypocrisy, so long as, in the final analysis, we do not truly believe it. A person should say neither the one thing nor the other, nor assign himself a place there. He is obliged to labor rightly and faithfully, according to his strength, and entrust himself to God’s mercy. If God wishes, He will let me in; the house is His. If He does not wish, He will not. I have no rightful claim there. I have created nothing—

and I am entitled to nothing. If He wishes, He lets me in; I am saved freely, as a gift. When a person views the matter with this simplicity, he will always labor with the fear that he may remain outside, and in this way he will find himself inside. But we are quick to pass judgment. Even here, many times, we issue certificates: this person will be damned, that person will go to Paradise, another is saved, another is at the right hand of God, and so forth. None of this. Strange things await us beyond the grave. People whom we considered certain to be saved may be nowhere to be found. God may have made a special place in Hell for them. For we do not know their other sides, nor do we possess God’s measuring rod and—

God’s scales. We weigh people in a human and carnal way, according to emotion, self-interest, and so forth. See how very differently God weighs. People whom we regard as deeply condemned may be declared innocent by the Lord, because He will find grounds to excuse and justify them: why that person was in such a condition, and why he did what he did. We see what he did; God sees why he did it. At that point, we must stand back. When our Lord sat opposite the treasury, did He not watch those who came and put in money? The Evangelist Mark says that He watched how they put in their coins—not how much they put in, but how they put them in. That is why He found that the widow with her two small coins had put in more than all the others. Through all this, I am telling you that God judges in another way. He does not judge as we do. We must never decide, either for ourselves or for others, what our future place will be.

It is good to say that I am sinful and to struggle to become less sinful, until I reach the point of no longer sinning. But to say that I am the greatest and worst of sinners while doing nothing to correct myself—that is hypocrisy. It is not right. Three surprises await a person beyond the grave, as one Father of our Holy Church says. We shall find people whom we thought saved among the condemned; we shall find people whom we thought condemned among the saved; and third, if we ourselves are ever saved, we shall say, “How were we saved?” It will seem so strange to us that we made it through the exceedingly fine sifting that takes place at the crossing. If we pass through, succeed, arrive, and set foot on the other side, we shall marvel and say, “It was a miracle that we made it through.” According to our own reckoning, we should never have passed.

We are always judging. At some point we must humble ourselves, leave the matter in God’s hands, and let it go. The Parable of the Workers in the Vineyard offers an answer and leads us to abandon such thoughts, leaving God to act as He knows best. We can be certain that He will wrong no one. He will wrong no one. This, then, concerns the Kingdom of Heaven: “For the Kingdom of Heaven is like a landowner who went out early in the morning to hire laborers for his vineyard.” A wealthy man had a vineyard and went out to the marketplace to find laborers to work in it. Evidently, he found some.

“And when he had agreed with the laborers for a denarius a day, he sent them into his vineyard.” They agreed upon the wage and everything else: one denarius. At that time, a denarius was worth eighty-four lepta. “And going out about the third hour”—at nine in the morning—he evidently returned to the marketplace and “saw others standing idle in the marketplace.” He found others who had no work and were not working. “And he said to them, ‘You also go into the vineyard, and whatever is right I will give you.’” Go, he said, and work in the vineyard, and I will give you whatever is fair. He made no agreement with them. “And they went.” He told them to go, and they went.

“Again he went out about the sixth and the ninth hour and did likewise.” He went out at noon, which is the sixth hour, and again at the ninth hour, which is three in the afternoon, and did the same. “And about the eleventh hour”—that is, at five in the afternoon, when the day was ending—“he went out and found others standing idle, and said to them, ‘Why have you stood here idle all day? Did you find no place to go? Why are you not working?’ They said to him, ‘Because no one has hired us.’ He said to them, ‘You also go into the vineyard, and whatever is right you will receive.’” And indeed, they too went. Some had gone early in the morning, some at the third hour, some at the sixth, some at the ninth, and some at the eleventh hour.

You see, five calls were made within a single day. Only with the morning workers, the first ones, had he made an agreement: one denarius. The others entrusted themselves to his goodness, good faith, and will—however you wish to put it—believing that they would be paid and would not be treated unjustly. That is how they understood it. What we see here is that not one of them, from any group, went looking for work on his own. The landowner went and found them. Sadly, this is what happened, as our Lord says, what happens now, and what will continue to happen. The landowner is Christ, the laborers are we, and the vineyard is His Church and our soul. We are called to understand this and to be willing to labor in that vineyard for the salvation of our soul. “I am the true vine,” He says, “and you are the branches.” Therefore, this parable is closely connected with how each person labors for his soul within the Church, and with when he begins that labor. Some begin as little children; others when they are somewhat older; some halfway through life; others in the evening of life; and still others as life’s sun is setting. People enter this work at many different stages to labor for the sake of their souls. But the significant point, as I have said, is that it does not say that any of them—

went on his own to find work. Rather, someone went looking for them. This is why He had also said, “Go and make disciples of all nations.” He does not send the nations to find the Apostles; He sends the Apostles to find the nations. A father cannot hold his child responsible for doing certain things unless he first tells the child not to do them. The child can say, “But Father, you never told me that.” Wait—you cannot demand anything from a child if you have not sent him to school. You cannot demand anything from a sheep if you have not fed it, and so forth. Instruction must come first. In the same way, the shepherd goes out to find the lost sheep. If the shepherd does not go, the wolf will devour them. That is how it is. Generally speaking, a person—

does not seek his own salvation. He does not want it. When the salvation of the soul is discussed, it seems to him like nonsense or a joke. He does not believe such things. And yet, this is how matters truly are. Here we ought to feel boundless gratitude toward God: “My God, how did You have the patient endurance to pursue me for so many years, in order to teach me things that concern me so directly?”

If God had not shown such patient endurance in pursuing us through various events, seeking to catch hold of us—as David entreated from the beginning, “Your mercy shall pursue me all the days of my life”—I would keep running away like a goat. I want nothing to do with You.

But You continue always to show mercy and pursue me, hoping to catch me somewhere. We run away, and God catches up with us. Sometimes, as we say, He even trips us; we fall flat on our faces, and there He catches us. For most of us who have been caught by Christ were caught amid just such a collapse of our self-image. A person carrying a carnation in his hand, carefree and content, does not go to Christ. He does not want God, precisely because God reproves his lawless way of life. It is like a daughter who rejects her mother, or a child who regards his father as an enemy because the father says, “No, do not do this; no, do not do that.” Instead, the child considers all the others his friends—companions who permit everything, approve everything, and make everything easy. It is exactly the same with man. Man does not want Christ.

I have told you, and I repeat: a person does not want the Gospel because, as I said, it reproves his lawless way of life—his easy way of life, which leads him to destruction. For as you know, the road that leads to destruction is broad; it is a highway. But how narrow and difficult is the way that leads to life! Narrow and difficult. When a road is narrow, there is little room to pass. And when it is difficult, you must be careful at every turn, lest you crash or someone come toward you from the opposite direction. This is why a person must watch how he lives, if he truly wishes to reach the end. Suppose someone gets into a car and begins speeding, even though the road is full of bends, paying no attention

to the care required at every turn or to the possibility of someone coming from the opposite direction. Will he not run off the road and perhaps take someone else down with him? It is exactly the same with a person in this life. Here we see that throughout our lives Christ patiently comes to us Himself and asks, “Why are you standing idle? Why do you show no concern?” Yet even today, here in the twentieth century, people will tell you, “I did not know. This is the first time I have heard it, the first time I have read it.” That person did not come looking for the truth from you—but did you go and bring it to him? As you know, when Christ departed, He entrusted this work of enlightening and calling others to human beings. Each one of us bears some measure of blame because our neighbor is still in darkness and has not been moved to care about

the salvation of his soul. It is said that many families once lived around a common courtyard. Among all those families, only one man was regarded as spiritually concerned and enlightened, having a relationship with the Church and with Christ. All the others were indifferent. They were good people who attended to their affairs, but they had no relationship with the Church. One of them became gravely ill and was dying. When his neighbor—the so-called Christian—heard that Mr. George was very ill and that the doctors said he would not live through the night, he considered it his duty to visit him. He found a reasonable pretext and went to see him.

Among other things, he tried as gently as possible to turn the conversation in this direction: “How are you setting out on this journey?” The sick man answered as best he could that his conscience did not accuse him of anything and that all was well. The Christian asked him, “And how do you stand with Christ?” He replied, “I look to my conscience. As for Christ, I do not know Him.” “But the matter is that there your conscience will be set aside, and you will have to give an account.” The sick man asked, “How do you know these things?” “Well,” he answered, “that is how it is.” Then the man asked him, “Have you known these things for a long time?” “Yes, I have.” “You know that we have lived together here in this courtyard for twenty-three years, don’t you?” “Yes.” “Woe to you, then, if these things are true and you have waited until now, when death is standing before me, to speak to me about them. Where were you for twenty-three years? Woe to you if what you say is true.”

“I am leaving.” A few hours later, he died. But he spoke those harsh words, which lay a responsibility upon us—a responsibility that, for most of us, seems to mean nothing. Many times we simply shut the door and go inside, saying, “Let them destroy themselves,” or using some other expression of that kind. But it is not so. We are bound up with the other person’s ignorance, and perhaps somewhere we shall be called to account for it. I do not know whether I have mentioned this before, but in the Old Testament, in the third chapter of Ezekiel, it says: “When I say to the lawless man that he shall die in his lawlessness”—that is, that he will be condemned—“and you do not admonish the lawless man”

“to turn back from his lawless way, he shall die for his sin.” He will go down to Hell; it is written. “But his blood I will require at your hand.” You, He says, will answer to Me for it. Listen to these strange and sobering words. My dear ones, we are connected with the ignorance of others and with the sin of others. We are connected. Of course, we are clever and can easily answer all this: “Who listens to anyone today? They dismiss you before you even open your mouth. Do you dare speak? They will mock you.” Have you spoken and been mocked? Do you know that they first mocked Christ? Do you know that they will hate you as they hated Christ? Have you ever read, heard, and taken heed of this: “They hated Me, and they will hate you also”? If they did so much to the green wood—to Me—imagine what they will do to you. Still, you must go.

“How can I go?” Then write it. If you cannot go in person, enter into a letter and go through it. Enter into a book that you know is suited to that particular man or woman. Enter into a recording that you know is suited to that person. Send it anonymously if necessary. Go—find some way. Or kneel and pray in your room. You must do something; some message must reach that person.

You cannot sleep peacefully while you know that beside you there is so much harm and so much ignorance, and yet you do nothing. But Ezekiel also addresses what happens afterward. Find it and read it calmly; I am telling you, it is in chapter three. He returns to the same subject in chapter eighteen. Do you know what he says next? If you admonish the lawless man—not condemn him; you are not going to condemn him, but to admonish him. The Greek word for admonition literally means placing something into the mind.

If you admonish the lawless man and he nevertheless remains indifferent—without using the crude expression for where he throws your words—then he shall die in his sin; he will be condemned. But you have delivered your own soul. You could do nothing more. You cannot draw a pistol on him, nor can you turn his mind around by force. Yet you are obliged to inform him of certain things, in one way or another. Every morning when you rise, beseech Christ: “My Christ, show me what I can do for so many of my fellow human beings who still live in ignorance and have not begun to labor for their souls. What can I do for even one of them?” And you will see that He opens a little path for you to help other souls as well. It is not by chance that we have received mercy.

We are neither more beautiful nor better than the people who live in ignorance. We must humble ourselves somehow and acknowledge that, in response to this act of Christ’s mercy, we at least owe something. Christ used someone else—through whatever means, I do not know—to help us begin laboring upon our souls. This is a great debt that must be repaid. We should repay at least ten percent, like the Pharisee who said, “I give tithes of all that I possess.”

I too have gained something; I too have acquired some knowledge concerning this matter. I must pass it on to another. A Christian always has something to give. There is only one who is truly destitute and scabby: the devil. A Christian always has something.

Even if he has no saliva in his mouth, he still has something: he has the Jesus Prayer, he has prayer, he has a word to offer—he has something. This is important. And as you see, it is not a matter of approaching someone great, or someone lesser, or the least of all. Seek out whomever God illumines you to approach. Perhaps you can say two good words to two small children. They may not understand them today, but tomorrow they will, and they will remember. I recall something I once witnessed. I was coming from Kokkinia and got off at Koumoundourou Square. Some very young children were smoking—only nine or ten years old. An elder was sitting across from them by the brazier. I remember that he began taking out the small five-lepton coins from the time of Markezinis, as well as drachmas, and then he began burning them with matches.

“The old man has gone mad! The old man has gone mad! He has lost his senses!” they cried. They gathered around him. “Yes,” he said, “I truly have gone mad. But have you not gone mad as well?” “No,” they replied. “You are doing the same thing with money. Did you not pay money for those cigarettes and then burn them? You too are burning money,” he said, “only you are burning it through the cigarettes.” The children were left speechless. That was a lesson, was it not? You cannot go and speak to Karamanlis in that way; you simply cannot. Each person must consider how he can speak to a king, how he can speak to an ordinary person, or how he can speak to someone of his own standing or below it. There is much work to be done, if only a person is willing. I still remember it. Those children will remember all their lives that they were acting madly and burning up their money—and perhaps even themselves and many other things besides. Do you understand? So, as I say, this is an obligation laid upon all of us. Many people still remain in ignorance because we have not done what that householder did,

who went out all day long—that is, throughout the whole of his life—looking to see whether anyone had not yet begun and was still standing idle. And you know, the lesson here is this: people are always ready, provided the right person is found to approach them. Even the hardest and most indifferent are always ready to listen. As you saw in the parable, not one of them said to him, “Who are you? I am not going to work; I want to sit here and play backgammon,” as we might say today. They all went, and they went without even making an agreement. So this householder clearly possessed a certain authority. What does this mean in our case? You see, the Christian...

possesses what that householder possessed. A Christian has a certain radiance. He himself does not perceive it, but others do. Others sense that this person is different from other people. They do not know your life, but when you say two words, they will stop and look at you; they will stop and listen. At that moment they may be disposed in such a way that they do not accept what you say. Yet they do not throw it away. They will find it again later. Like a cow, they will ruminate on it: afterward they will chew it over and bring it back before themselves. And what today they appear not to accept, whether from pride or for some other reason, they may later take up and pass on to others. A certain lady came by the shop the other day; I do not even remember her face.

She spoke about a loved one who was ill in the hospital and wanted to hear nothing about such matters—nothing religious. She suggested leaving him one or two recordings to keep him company quietly, but he refused, though that was no reason to give up. So she left them with the patient beside him. That neighbor, discreetly and in his own way, played one of them. The man who had refused listened as well, on the sly—perhaps he had resisted his relative out of pride. Then he asked the other patient to play a second recording, and then a third; and now he himself has asked them to bring him more. How can you or I know when another person’s hour will come? You seek him from the time he is young, do you not? But here we see people called early in the morning...

at nine, at noon—apply this to the stages of life—and again in the afternoon and evening. You do not know when another person’s hour will be. Pray: “My Christ, where can I offer something? What can I do? To whom can I go and speak?” You will see that many people are ready. You will also find people far better than us who call ourselves Christians and make such a show of it, though they have not yet entered the vineyard. They have not begun to labor upon their souls. And first of all, this will benefit us ourselves. When you become an instrument for helping another person, you help yourself first. The other person may not listen. But because you have shown love, humbled yourself, perhaps spent money, and grown weary, you will receive your reward. So you can be certain that you gain from this effort, even if the other person makes no use of it and is not benefited.

Be sure to do this. Yet we do not, and we waste hours. We waste hours and lose opportunities that we shall seek beyond the grave and never find again. So let us take care. A person comes to Christ at various moments in his life. The Lord knew whom He would find in the morning, whom He would find later, and each one after that. He knew, and He receives them all. There is no question about it. For my own sake, it is good to begin in the morning—that is, from a young age—so that I do not wander down every path of sin and return afterward like a squeezed lemon, as some women do who marry at fifty, after being wrung dry by sin and passing through every bachelor apartment before finally marrying.

They cannot bear children, and then we have carnal difficulties, or else they bear no children at all. They have become squeezed lemons. It is good for a person not to spend the vigorous years of life—not to give his vitality—to the paths and ravines of sin. That is what is right. Regardless of this, the Lord also receives those who repent later. He casts no one out.

If I knew when I was going to die, I would postpone my metanoia—my repentance. But because I do not know when I shall die, I take care always to remain repentant. Otherwise, if I knew when I would die and knew that I would then have katanyxis—compunction—and repentance, I would postpone repentance and do it once and for all, of course, so that I might be forgiven. But I do not know. For one thing, I may become hardened and unable to repent, as the thief on Christ’s left did not repent. What?

Did he receive Holy Communion? He did not manage even to say such a thing; even there upon the cross, he was still blaspheming. Is repentance something anyone can accomplish on his own, unless God also gives him grace at that moment? Therefore, never shut anyone out, and never judge anyone. God receives everyone, provided there is true metanoia, true repentance. And if you wish to benefit yourself first and then others, ask Christ: “Grant me illumination and strength, so that I too may do something like what You did then, as You tell us in this parable,” because it is God Himself who calls us. There is also something here that consoles many people, especially parents who await the return of their children. “The child used to serve in the altar,” they say, “and now we have lost him.” Well, he was once in the altar. Just think if...

he had never been in the altar at all—you would have lost him much sooner. But there are so many stages along the way. How do you know when what you sowed back then, and the impressions the Church left upon him, will bear fruit? You do not know. I see many possible stages here. It may happen when he goes into the army, when he returns, when he marries, or when something else intervenes—I do not know. At some point he may enter. Do not exclude him. Who are you to exclude him? Keep your hope alive. You do not know how God will take hold of him. God always visits a person when the time is right. A gardener never reaches out for fruit while he sees that it is still unripe. He chooses carefully and picks the ripe fruit. Does God not know when the fruit is ripe?

A farmer knows when to sow—not merely the general season for sowing, but when to sow each particular field and which seed is suited to it: whether oats should be sown then, barley at another time, or wheat; whether this ground is poor and that ground rich; whether the crop will succeed or not. A human being knows so many details and is virtually all-knowing concerning a single field. Does Christ not know? What does Christ do? When a person lives far from Him, Christ watches over him and shelters him through various circumstances, until the person comes to where Christ wants him to be. That is why it is so beautifully said: “You who love the righteous and have mercy on sinners.” He has mercy on the sinner through an illness, through the death of a loved one, through an icon of the Resurrection of the Theotokos, through financial hardship, through some other disaster, through an incident, a fright, or a miracle;

through a sermon, a dream, or I do not know what else. He keeps watch over him. Yet, unfortunately, the final word belongs to the human being, not to God. God, of His own will, desires all people to be saved, but the final choice belongs to the person. And when the person opens to Him, then He will enter. You have read the third chapter of the Apocalypse, the Book of Revelation: “Behold, I stand at the door and knock. If anyone hears”—because many do hear—“and opens”—and many do not open to Him, although they hear; they still do not open—“I will come in to him.” The key to the human soul, the handle on the door of the human soul, is on the inside, not the outside. The person has it; Christ does not. Christ knocks through various circumstances. He reminds us, speaks to us, reproves us, and so forth. But the person must respond. So you do not know on which occasion...

Perhaps the child will remain close to God from early morning, from childhood; but he may also be caught later, even much later. For youth, as you know, is often like the flu. The flu runs its course. We know this, and when you bring the doctor, he says, “It will run its course; there is nothing serious.” When he gives you something, it is to make sure there is no other complication from the illness. He gives you some medicine for the flu or an antibiotic, not to cure the flu itself, but to prevent something else from developing. This is what God does around a person through various circumstances. He guards him until the time comes to call him. And you saw the roadblock He set up for the Apostle Paul. Paul was a persecutor, but Christ seized him outside Damascus. You have also read of the roadblock He set up for the man once known as Eustathios Plakidas.

Consider these two events, and you will see how God, although He certainly wants every person to be in His courts and His vineyard from the morning of life, being cultivated there, nevertheless allows us in our freedom sometimes to go out from there. Yet He takes hold of us again. Our prayer should always be that some way may be found for Him to take hold of us. This is affirmed not only by Holy Scripture and the Fathers. I do not know whether you have heard—because unfortunately most Christians have not heard it—something proclaimed on the night of the Resurrection, called the Catechetical Homily of John Chrysostom. Many people receive the light of the Resurrection and leave in a hurry. But in that homily he speaks of these five conditions of human beings.

How does it go? Those of you who have not heard it will hear it now, and those who have will simply refresh your memory. “If anyone is devout and loves God, let him enjoy this fair and radiant festival.” Blessed is anyone, he says, who on this night of the Resurrection is devout and a friend of God. “If anyone is a grateful servant, let him enter rejoicing into the joy of his Lord. If anyone has labored in fasting, let him now receive his denarius. If anyone has worked from the first hour, let him today receive his rightful due.” From the first hour. “If anyone came after the third hour, let him celebrate with thanksgiving. If anyone arrived after the sixth hour, let him have no doubt, for he will suffer no loss.”

“If anyone was delayed until the ninth hour, let him draw near without hesitation. If anyone arrived only at the eleventh hour, at the very last moment, let him not fear because of his lateness. For the Master is generous. He receives the last just as He receives the first. He gives rest to the one who came at the eleventh hour, as He does to the one who worked from the first. He has mercy on the one who came last and cares for the one who came first. To the one He gives, and upon the other He bestows freely. He accepts the works and welcomes the intention; He honors the deed and praises the purpose.” These are the different ages at which people return to Christ. What are you here—elderly, middle-aged, halfway through life, or near its end? When did you come to Christ? Yesterday, the day before, twenty years ago, ten years ago? He says to everyone: Do not be afraid. The table is ready for all; all will receive equally. Do not fear. What matters is that we enter. This is the entrance. How will it happen? When did I begin to labor toward...

this entrance? When did you begin, and when did someone else begin? That does not trouble God. “I have old friends; you are newcomers.” Such things are said in clubs and neighborhoods, but they are not said in the things of God. God wants you to be repentant, as I said at the beginning, to have made your Holy Confession and received Holy Communion, to be found in a living, organic relationship with Him. Then you need not fear what will happen afterward. You will be saved; there is no question. For, as I told you, many people guarded themselves throughout their whole lives but lost everything in their final steps, while many others were careless all their lives but gained everything in their last steps and entered. That is why Paul says, “Let him who thinks he stands take heed lest he fall.” Never take comfort in yourself; never grow complacent or suppose that you are standing securely. No!

Do you know what Saint Isaac the Syrian says about the road of the Christian journeying toward the Kingdom of Heaven? He says that it runs along the edge of a blade. Set down a razor, step onto its edge, and try to walk upon it. You are now journeying toward Paradise. Do you understand what care and balance are required? Even an acrobat could not walk along it. Lean this way, and you fall to the right; lean that way, and you fall to the left. Think what it takes for a person to walk upon that edge. We have not even considered where we are. Most of us have fallen off on the right and remain there. We think God is obliged to concern Himself with us: we are Orthodox, we have been so for many years, we keep the vigil lamp burning day and night, and so forth. That is all—and we sleep without a care. But this is no light at all; it only flatters us. Here, then, Christ shows that people of every age can be saved, provided they are willing to enter and labor. In the end, all will receive the fitting reward. He will leave no one unsatisfied.

What concerns us is entering Paradise, do you understand? This is the entrance. In any case, the parable continues with the outcome: “When evening came.” The vineyard, you know, is the Church, and it is this present life in which you labor. “When evening came” means the evening of each person’s death. Night will fall upon every human being, because one day it will grow dark for us whether we want it or not. For many it grows dark very quickly; God does not follow our order. “When evening came, the owner of the vineyard said to his steward, ‘Call the laborers and pay them their wages, beginning with the last and going to the first.’” Do not pay them in the usual order, He tells him, but in reverse.

Begin not with those who came in the morning, but with those who came at the end. This means that before God no human hierarchy is maintained. He will justify everyone without harming anyone. Only have patient endurance; remain in your place, and do not stick your little nose into how you would govern and act. “And those hired about the eleventh hour came and each received a denarius.” The others, the crafty ones who had gone to work in the morning, watched this and immediately bristled. What? These men came for only one hour. The eleventh hour is five in the afternoon, and the day’s work ends at six. Now they see these men receiving a denarius. Some became bitter: How can he pay them a denarius? Others must have thought, If he gives a denarius to those who worked only one hour, what will we receive? Well!

So, “beginning with the last and going to the first, those hired about the eleventh hour came and each received a denarius. But when the first came, they supposed that they would receive more.” Self-interest began to gnaw away within them like a drill. Yet they too received a denarius each, exactly as they had agreed. “And when they had received it, they grumbled against the landowner, saying, ‘These last men worked only one hour, and you made them equal to us, who have borne the burden and the heat of the day.’” In other words, they accuse him of injustice. We have worked since morning in the sun and are exhausted, yet you give us one denarius; they worked for one hour, and you also give them one denarius. We cannot understand it. This is unjust. According to human judgment, according to the way we see things, it is unjust.

But he answered one of them—the one who undertook to accuse him of injustice and improper payment—and said, “Friend, I am doing you no wrong. Did you not agree with me for a denarius?” Did we not agree upon one denarius this morning? “Take what is yours and go.” Take it, then, and go with God’s blessing. “But I wish to give to this last man the same as to you.” This is what I desire, and I do you no injustice. I take nothing from you; I have not withheld anything from you, nor am I taking what belongs to you in order to give it to him. No. “I wish to give to this last man,” who came late in the afternoon, “the same as to you”—as much as I gave you. This is what I wish, because these things are mine.

You are responsible for what is yours, and I for what is mine. “Is it not lawful for me to do what I wish with my own things?” Am I not permitted? Who are you to object? This is what I desire. Can I not manage what belongs to me? Must I appoint you to manage my possessions as well? Can I not do what I wish? “Or is your eye evil because I am good?” Rather, this second possibility is the truth. You are envious because I am good, and because I wish to give to the other man also, bringing him into the same place where I bring you, according to our agreement that you would labor. I am taking nothing from you. Therefore, if all the prostitutes in the world are saved, if all the thieves are saved, if all the heretics are saved, if the whole world is saved, what is taken away from me? And yet, in the final analysis, we have judged the others. We have declared ourselves entitled to the Kingdom of Heaven, while the others are not; and precisely for this reason we do not labor as much as we should...

to help others as well. It is good that we have entered a certain path and are making a small struggle to attain salvation. And it will bear better fruit if we are willing to go still further: to help others learn these details, so that they too may labor in Christ’s vineyard, within the Church, and save their souls. This is good. If God now desires to save everyone, it takes nothing from me. I too must pray that everyone may be saved. And they certainly will be saved if they do what He who desires everyone’s salvation tells them to do. They are not saved in their own way. The parable shows, then, that we often think in opposition to Him who is so generous that even a person who, at the last moment, manages to say, “I have sinned,” makes his Holy Confession, and receives Holy Communion, is saved. This is what I mean. Here lies the great consolation given to us: we must never despair.

Let us remember that despair is a deadly sin. First of all, it leads a person to remain unrepentant, believing that there is no salvation for him; and often it even leads him to suicide, so convinced is he that salvation is impossible. But this is not true. No matter how many sins a person has committed, and no matter when he knocks, it is enough that he does knock—that he manages to strike the door before the other one, the iron-hearted visitor we call Death, comes knocking at his door. If I manage to knock first and ask for God’s mercy, then I gain everything, and the matter does not remain unresolved. Now, before I finish, in these few remaining minutes, I would like to say that the workers were told to go and labor. Yes, a person truly must labor in his vineyard, upon his soul, upon the...

branch, in the vineyard. And you know how this is joined with the fifteenth chapter of John, where it says: “I am the vine; you are the branches. Every branch in Me that does not bear fruit He takes away; and every branch that bears fruit He prunes, that it may bear more fruit.” And any branch that does not bear fruit He cuts off and casts into the fire. This is something a person must keep in mind. Above the Royal Doors of the Orthodox Church there is an image of the Mystical Supper, and from it the vine extends on both sides, right and left, with leaves and clusters of grapes. You have seen this. This image, gentlemen, teaches us the very thing taught here. “He who abides in the vine bears much fruit.”

A person must remain there and draw nourishment from the vine, just as a branch draws from the vine stock and receives its sap, which it then turns into grapes, and the grapes become wine. Wine contains alcohol, sugar, and many other things. Where does the branch obtain them? From the vine stock—from Christ. The image above the Royal Doors shows this very vividly: we must draw nourishment from the vine, so that, in a certain sense, we may cultivate and receive our reward. And do you know what the reward is? It is what He says in John 6:54: “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him; and I will raise him up at the last day.” That is the reward: the Resurrection. Because you remain within this vineyard, joined to the vine, the little branch—the human person—draws nourishment and at the same time remains alive.

The cluster of grapes bears wine—alcohol, spirit, for the spirit is within it—and the person preserves his communion with Christ. Then, whatever kind of death may find him, he is not afraid, because “You are with me.” When you are with Christ, even if you go into Hell, Hell will immediately become Paradise in the presence of Jesus. This teaching of Christ, then, also carries its own consolation. It teaches us that there are different groups of people. If we were to look around here tonight and divide ourselves into groups, we would find some who have been in Christ since childhood, others from the age of twenty, others from twenty-five, thirty-five, fifty, sixty, or eighty. We would find many groups. Not everyone is found there from the morning. At different moments of life, through various events and in different ways, Christ has made Himself known to us. We responded willingly, and then we departed again.

We returned again, and we did not find the door closed. That is the wonderful thing. We come and go in the things of God as though we were entering a polling station: we go in whenever we want and leave whenever we want. Yet we have never found the door closed. Woe to us if we should find it closed! But God works patiently with all our weaknesses, watches over us through all our whims, and continues to desire, insist, and call out for each person to be saved. That is why, whenever we return and knock, He is always there within; He opens the door and says, “Come in.” Indeed, the day after tomorrow, on Sunday, we shall see this very clearly: how He ran to meet the one known as the Prodigal Son, took hold of him, and, as we say, smothered him with kisses. Let us bring this evening to a close here, and keep whatever you find helpful from all that has been said. Above all, remember the responsibility we bear for those who still do not know and remain far from the cultivation of their souls.

Our reward will be great in Heaven.

Μεθαμαζείς στις άλλες ομιλίες, θα ενθυμείστε ότι μας είχαν απασχολήσει ορισμένες παραβολές που χρησιμοποίησε ο Χριστός μας, προκειμένου να κατορθώσει να διεισδύσει περισσότερο μέσα στις συνειδήσεις των ανθρώπων.

Παίρνοντας υλικά πράγματα, για να μπορέσει να μεταδώσει τα πνευματικά και να κηρύξει τα πνευματικά που ήθελε αυτός. Μιλήσαμε, αν ενθυμείστε όσοι μεθαμαζεί, διά την παραβολή των ταλάντων, την παραβολή επίσης των μυρίων ταλάντων, την παραβολή των βασιλικών γάμων, και απόψε το βράδυ θα μιλήσω για μια άλλη παραβολή.

ονομάζεται η παραβολή των εργατών του αμπελώνος. Ξέρετε, οι περισσότερες παραβολές είναι γραμμένες από τον Ευαγγελιστή Ματθαίο. Έχει πολλές λεπτομέρειες κρατήσει αυτός ο άγιος άνθρωπος. Και αυτή την παραβολή που θα ήθελα να παρουσιάσω απόψε, θα πρέπει να τη βρούμε στο 20ό κεφάλαιο του Ματθαίου, στίχος 1 και κατωτέρω. Ο Πέτρος είναι και πάλιν η αιτία αυτής της παραβολής.

Ρωτούσε ο Χριστός μας για άλλα θέματα και αναφέρει στο αμέσως πιο πάνω κεφάλαιο, στίχος 27, ότι «ἀποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπεν αὐτῷ· ἰδοὺ ἡμεῖς ἀφήκαμεν πάντα καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι· τί ἄρα ἔσται ἡμῖν;» Εμείς, να, τα πάντα αφήσαμε. Κατά συνέπεια στεκόμαστε καλά· θα έχουμε τίποτα να λάβουμε ή στο κενό ό,τι κάνουμε; «Ὁ δὲ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτοῖς· ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ὑμεῖς οἱ ἀκολουθήσαντές μοι, ἐν τῇ παλιγγενεσίᾳ, ὅταν καθίσῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ, καθίσεσθε καὶ ὑμεῖς ἐπὶ δώδεκα θρόνους, κρίνοντες τὰς δώδεκα φυλὰς τοῦ Ἰσραήλ. Καὶ πᾶς ὃς ἀφῆκεν»

«οἰκίας, ἢ ἀδελφούς, ἢ ἀδελφάς, ἢ πατέρα, ἢ μητέρα, ἢ γυναῖκα, ἢ τέκνα, ἢ ἀγρούς, ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός μου, ἑκατονταπλασίονα λήψεται καὶ ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσει. Πολλοὶ δὲ ἔσονται πρῶτοι ἔσχατοι καὶ ἔσχατοι πρῶτοι». Αυτή ήταν η αιτία που ο Χριστός μας είπε την παρακάτω παραβολή, όπως λέμε. Η ερώτηση του Πέτρου: πώς δηλαδή σκέπτεται ο Θεός εν σχέσει με τους ανθρώπους που τον ακολουθούν; Και αυτό δεν ήτανε του Πέτρου τότε. Και εμείς απασχολούμεθα με αυτό. Ευκαίρως και κάνουμε λίγο πολύ τον δικαστή: εγώ που έχω τόσα χρόνια,

ο άλλος που ήρθε τώρα, αυτός που θα έρθει την τελευταία στιγμή, το ίδιο θα πληρωθούμε, το ίδιο θα έχουμε; Είναι ένα αεράκι που φυσάει μέσα στον καθέναν από εμάς. Το θέμα όμως δεν είναι εκεί που το βάζουμε εμείς. Εγώ αυτή την υπόθεση την παρομοιάζω καμιά φορά σαν ένα φωτογραφικό φακό. Εγώ, όπου θα με βρει ο φωτογραφικός φακός του θανάτου, θα με βρει εν μετανοία, θα με βρει εξομολογημένον και συνδεδεμένον με τον Χριστόν, ασφαλώς η προέκτασή μου θα είναι αγαθή, οποιοσδήποτε κι αν είμαι στην υπόλοιπη ζωή μου.

Υπάρχουν παράξενα πράγματα στον Χριστιανισμό, θέλω να ξέρετε εκ προοιμίου. Άνθρωποι οι οποίοι, με όλες τις εξωτερικές ενδείξεις, πάνε κατευθείαν όχι απλώς για τον Παράδεισο αλλά για την ομονοία του Παραδείσου, θα βρεθούν ίσως στην κόλαση. Και άνθρωποι οι οποίοι πάλι, με τα εξωτερικά δεδομένα τα δικά μας, οι άνθρωποι που θεωρούνται κολασμένοι, πάλι θα βρεθούν στον Παράδεισο. Παράξενα πράγματα πρόκειται να λάβουν χώρα και λαμβάνουν χώρα. Παράξενα πράγματα. Ποτέ μας μην βάλουμε τη μύτη μας: τι άραγε θα γίνει, πώς θα κρίνει ο Θεός; Κανέναν να μην τοποθετήσουμε είτε στην κόλαση είτε στον Παράδεισο. Ούτε τον εαυτό μας. Ο άνθρωπος, από τη στιγμή που τοποθετεί

τον εαυτό του στον Παράδεισο, είναι κολασμένος εκ προοιμίου. Και ο άνθρωπος που, υποκριτικώς και ταπεινολογώντας, λέει ότι είναι κολασμένος, εφόσον δεν το πιστεύει αυτό, ότι είναι πολύ αμαρτωλός. Γιατί να είναι πολύ αμαρτωλός; Αν είναι πολύ αμαρτωλός, θα πάρει θέση να γίνει λίγο αμαρτωλός, λιγότερο αμαρτωλός, καθόλου αμαρτωλός. Για να λες κάθε μέρα, σε κάθε συζήτηση, ότι είμαι πολύ αμαρτωλός, εγώ είμαι ο χειρότερος άνθρωπος, και μέχρι πότε θα μένεις ο χειρότερος άνθρωπος; Γιατί δεν διορθώνεσαι; Γι’ αυτό λέγω, είναι υποκρισία αυτή, όσο στην τελευταία ανάλυση δεν το πιστεύουμε αυτό το πράγμα. Δεν πρέπει ο άνθρωπος ούτε το ένα να λέει ούτε το άλλο, ούτε να βάζει τον εαυτό του εκεί. Ο άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να εργάζεται μες στο πλαίσιο των δυνάμεών του, ορθά και πιστά, και στο έλεος του Θεού. Αν θέλει με βάζει μέσα, δικό του είναι το δωμάτιο· αν θέλει δεν με βάζει. Δικαιωματικά δεν έχω δικαιώματα προς τα εκεί, ούτε έφτιαξα τίποτα,

ούτε δικαιούμαι τίποτα. Εάν θέλει με βάζει, δωρεάν είμαι σωσμένος. Όταν ο άνθρωπος τοποθετήσει λοιπόν το πράγμα έτσι απλά, πάντοτε θα εργάζεται με φόβο το μήπως μείνει έξω, και έτσι θα βρεθεί μέσα. Εμείς όμως είμεθα εύκολοι σε κρίση. Γι’ αυτό πολλές φορές και εδώ ακόμη βγάζουμε πιστοποιητικά: ο άλφα θα κολαστεί, ο βήτα θα πάει στον Παράδεισο, ο άλλος είναι σωσμένος, ο άλλος στα δεξιά του Θεού και λοιπά. Τίποτε. Παράξενα πράγματα μας περιμένουν πέραν του τάφου. Οι άνθρωποι που τους είχαμε εμείς να σωθούν κατά πάντα, δεν θα τους συναντήσουμε πουθενά. Θα έχει κάνει ειδική κόλαση ο Θεός να τους βάλει. Γιατί εμείς δεν ξέρουμε τις άλλες πλευρές, ούτε έχουμε τη μεζούρα και

τη ζυγαριά του Θεού. Ζυγίζουμε ανθρώπινα, σαρκικά, με συναίσθημα, συμφεροντολογικά κ.λπ. Κοίτα πώς ο Θεός ζυγίζει πολύ διαφορετικά, και ανθρώπους πάλι που τους έχουμε εμείς για βαριά κολασμένους, ο Κύριος μπορεί να τους βγάλει και αθώους, διότι θα τους βρει δικαιολογητικά, να τους δικαιολογήσει: γιατί αυτός βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση, γιατί έκαμε αυτό. Εμείς βλέπουμε τι έκαμε, ο Θεός βλέπει γιατί το έκανε, και εκεί ο άνθρωπος πρέπει να παραιτείται. Μήπως όταν εκάθητο απέναντι του γαζοφυλακίου ο Κύριός μας, εκεί έβλεπε αυτούς που περνούσαν μέσα και ρίχνανε χρήματα; Χρήματα, λέγει εκεί ο Ευαγγελιστής Μάρκος, έβλεπε πώς βάλλουν χαλκόν. Όχι πόσα βάλλουν, πώς βάλλουν χαλκόν. Γι’ αυτό βρήκε ότι η χήρα με τα δίλεπτα έβαλε περισσότερα από όλους αυτούς. Με όλα αυτά που σας τα λέω, σας λέω ότι κάπως αλλιώς κρίνει ο Θεός, δεν κρίνει όπως κρίνουμε εμείς, και ποτέ μας μη βάλουμε ούτε για τον εαυτό μας ούτε για τους άλλους ποιες είναι οι μελλοντικές θέσεις μας.

Να λέγω ότι είμαι αμαρτωλός και να αγωνίζομαι να γίνω λιγότερο αμαρτωλός, μέχρι να πάω στο να μην αμαρτάνω. Καλό αυτό το πράγμα. Αλλά το να λέγω ότι είμαι ο περισσότερος αμαρτωλός και ο βαρύτερος αμαρτωλός και να μην κάνω τίποτα να διορθωθώ, αυτό είναι υποκρισία. Δεν είναι σωστό. Τρεις καταστάσεις περιμένουν τον άνθρωπο πέραν του τάφου και θα είναι οι εξής, όπως λέγει ένας πατήρ της Αγίας μας Εκκλησίας: έκπληξη· ανθρώπους που τους είχαμε για σεσωσμένους θα τους βρούμε κολασμένους, ανθρώπους που τους είχαμε για κολασμένους θα τους βρούμε σεσωσμένους, και το τρίτο είναι, εάν ποτέ εμείς σωθούμε, θα λέμε: «Πώς σωθήκαμε;» Θα μας φανεί τόσο παράξενο το πώς περάσαμε, έπειτα από το ψιλοκοσκίνισμα που γίνεται στο πέρασμα. Το εάν περάσουμε και κατορθώσουμε και φτάσουμε και καταπατήσουμε, θα μας είναι περίεργο, θα λέμε: «Θαύμα έγινε και περάσαμε». Σύμφωνα με τα δεδομένα που είχαμε εμείς, δεν έπρεπε να περάσουμε.

Πάντοτε κρίνουμε και θα πρέπει κάποια φορά να ταπεινωθούμε και να τα αφήσουμε στα θέματα του Θεού την υπόθεση. Η παραβολή αυτή λοιπόν, λέγω, των εργατών του αμπελώνος, δίδει κάποια λύση και τοποθετεί τον άνθρωπο να παραιτηθεί από αυτές τις σκέψεις και να αφήσει τον Θεό να κάνει όπως ξέρει αυτός. Δεν πρόκειται να αδικήσει κανέναν, να είμεθα βέβαιοι, δεν πρόκειται να αδικήσει. Υπόθεση λοιπόν περί βασιλείας των ουρανών. «Ὁμοία γάρ ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἀνθρώπῳ οἰκοδεσπότῃ, ὅστις ἐξῆλθεν ἅμα πρωῒ μισθώσασθαι ἐργάτας εἰς τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ». Είχε ένα αμπέλι κάποιος μεγάλος και βγήκε στην αγορά να βρει εργάτες να πάνε να εργαστούν στον αμπελώνα. Πράγματι, προφανώς, εβρήκε.

«Καὶ συμφωνήσας μετὰ τῶν ἐργατῶν ἐκ δηναρίου τὴν ἡμέραν, ἀπέστειλεν αὐτοὺς εἰς τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ». Συμφωνήσανε πόσο κ.λπ. Ένα δηνάριο. Δηνάριο, 84 λεπτά ήσαν τότε. «Καὶ ἐξελθὼν περὶ τρίτην ὥραν», στις 9 το πρωί, πήγε ξανά προφανώς στην αγορά, «εἶδεν ἄλλους ἐν τῇ ἀγορᾷ ἀργούς», βρήκε κι άλλους οι οποίοι δεν είχαν δουλειά, δεν δουλεύαν αυτοί. «Καὶ ἐκείνοις εἶπε· ὑπάγετε καὶ ὑμεῖς εἰς τὸν ἀμπελῶνα, καὶ ὃ ἐὰν ᾖ δίκαιον δώσω ὑμῖν». Πηγαίνετε, λέει, κι εσείς να εργαστείτε στ’ αμπέλι, κι ό,τι είναι καλό θα σας δώσω. Δεν έκανε συμφωνία με αυτούς. «Οἱ δὲ ἀπῆλθον». Να πάνε, και πήγαν.

εξελθόν περί έκτην και ενάτην ώραν επί είσαινος άφθος Πήγε και στις δώδεκα το μεσημέρι, είναι η έκτη ώρα Και είναι ενάτην, είναι στις τρεις το απόγευμα Και επί είσαινος άφθος Περί δέ την ενδεκάτην ώραν, δηλαδή στις πέντε το απόγευμα Τέλειων η ημέρα Εξελθόν έβρε άλλους εστώτας αργούς και λέγει αυτής Τι όδια σκήκατε όλη την ημέρα αναργήν, μπήκατε πουθενά, δεν εργάζεστε εσείς Λέγουσε αυτό ότι ουδήσιμα ας εμισθώσατο, λέγει αυτής Υπάγεται και η μίση στον Αμπελώνα και ο ανηδίκαιον και ότι δηλαδή είναι δίκαιον, λείψεστε Και πράγματι επήγαν κι αυτοί, δηλαδή επήγαν άμα το πρωί Επήγαν την τρίτην ώρα, επήγαν την έκτην ώρα, επήγαν την ενάτην ώρα, επήγαν την ενδεκάτην ώρα.

δει! πέντε προσκλήσεις έγιναν μέσα σε μια μέρα. Μόνο με τους πρωινούς, με τους πρώτους, είχε κάνει συμφωνία: ένα δηνάριο. Οι άλλοι έμειναν στην καλή του εμπιστοσύνη, πίστη, θέληση, ξέρω εγώ πώς θα το πείτε, ότι θα πληρωθούνε, δεν θα αδικηθούνε. Έτσι κατάλαβαν. Εκείνο το οποίο βλέπουμε εδώ, ότι κανένας εξ αυτών, ουδεμιάς κατηγορίας, επήγε μόνος του εις αναζήτηση εργασίας. Επήγαν και τον βρήκανε. Αυτό δυστυχώς γένετο, όπως το λέει ο Κύριός μας, γίνεται και θα γίνεται. Ο οικοδεσπότης είναι ο Χριστός, οι εργάτες είμεθα εμείς, ο αμπελώνας είναι η Εκκλησία του και η ψυχή μας. Καλούμεθα να το καταλάβουμε και να θελήσουμε να εργαστούμε σε αυτόν τον αμπελώνα, για τη σωτηρία της ψυχής μας. «Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή», λέει, «ὑμεῖς τὰ κλήματα». Κατά συνέπεια είναι στενή η σχέση αυτής της παραβολής με το πώς εργάζεται ο καθένας και από πότε εργάζεται για την ψυχή του μέσα στην Εκκλησία. Είναι άνθρωποι οι οποίοι είναι από μικρά παιδιά, είναι άνθρωποι λίγο μεγαλύτεροι, είναι άνθρωποι στα μισά του βίου των, είναι άνθρωποι στο δειλινό του βίου των, είναι άνθρωποι στα δυσμάς του βίου των. Διάφορες κατηγορίες έρχονται μέσα σε όλη αυτή την υπόθεση, το να εργαστούν γύρω από το θέμα της ψυχής. Εκείνο δε, λέγω, που είναι χαρακτηριστικό, είναι ότι εδώ δεν αναφέρει ότι κανένας

επήγε μόνος του να βρει να εργαστεί, αλλά εις αναζήτησιν. Γι’ αυτό και άλλωστε είχε πει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη». Δεν στέλνει τα έθνη να βρούνε τους Αποστόλους, στέλνει τους Αποστόλους να βρούνε τα έθνη. Όπως ένας πατέρας δεν μπορεί να ζητήσει ευθύνη από το παιδί, εάν δεν του πει ορισμένα πράγματα να μην τα κάνει και το παιδί τα κάνει. «Μα δεν μου είπες, πατέρα, κάτι τέτοιο». Περίμενε, δεν μπορεί να ζητάς τίποτα από το παιδί εφόσον δεν το έστειλες στο σχολείο. Δεν μπορεί να ζητάς από το πρόβατο εφόσον δεν το τάισες, και ούτω καθεξής. Έτσι είναι, προηγείται. Όπως και τα πρόβατα τα απολωλότα, πηγαίνει ο τσοπάνος να τα βρει. Μα αν δεν πάει ο τσοπάνος, θα τα φάει ο λύκος. Έτσι είναι. Ο άνθρωπος, εν γενικές γραμμές,

δεν πηγαίνει μόνος του για τη σωτηρία του. Δεν τη θέλει τη σωτηρία του. Του φαίνεται λήρος, αστείο, όταν γίνεται συζήτηση περί σωτηρίας ψυχής. Δεν τα πιστεύει αυτά τα πράγματα. Και εντούτοις έτσι είναι. Και εδώ πρέπει να υπάρχει μια ευχαριστία απέραντος προς τον Θεό. «Θεέ μου, πώς εσύ είχες την υπομονή να τρέχεις κοντά μου τόσα χρόνια, για να με πληροφορήσεις πράγματα τα οποία είναι αμέσως ενδιαφέροντα για μένα;»

Αν ο Θεός δεν είχε την υπομονή να τρέχει κοντά μας με διάφορα περιστατικά, να μπορέσει να μας συλλάβει, όπως τον παρακαλούσε εκ προοιμίου ο Δαβίδ, «τὸ ἔλεός σου καταδιώξει με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου», εγώ θα φεύγω σαν το κατσίκι. Δεν θέλω κουβέντα μαζί σου.

Εσύ πάντοτε να κάνεις έλεος και να τρέχεις κοντά μου, μήπως με πιάσεις πουθενά. Και φεύγουμε και μας φτάνει ο Θεός. Και καμιά φορά μας βάζει τρικλοποδιά, που λέμε, και πέφτουμε και σπάμε τα μούτρα μας, και εκεί μας πιάνει. Γιατί οι περισσότεροι οι οποίοι έχουμε συλληφθεί από τον Χριστό, έχουμε συλληφθεί επάνω σε τέτοια στραπατσαρίσματα της προσωπικότητός μας. Ο άνθρωπος με το γαρίφαλο στο χέρι δεν πάει στον Χριστό. Δεν τον θέλει τον Θεό, γιατί του ελέγχει τον παράνομο βίο του, γι’ αυτό ακριβώς. Όπως η κόρη δεν δέχεται τη μητέρα, όπως ο πατέρας είναι εχθρός του παιδιού γιατί του λέει μη και όχι, όχι αυτό, όχι εκείνο, και έχει φίλους όλους τους άλλους και φιλενάδες που θα επιτρέπουν όλα και θα τους ευλογούν και θα τους διευκολύνουν, έτσι ακριβώς είναι και με τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν τον θέλει τον Χριστό.

Σας είπα και σας επαναλαμβάνω, δεν το θέλει το Ευαγγέλιο, διότι του ελέγχει, επαναλαμβάνω, τον παράνομο βίο του, τον εύκολο βίο αυτού, ο οποίος οδηγεί προς την απώλεια του ανθρώπου. Διότι, όπως ξέρετε, η οδός είναι πλατιά, είναι λεωφόρος η οποία πηγαίνει προς την απώλεια. Πόσο είναι στενή και τεθλιμμένη η άγουσα προς την ζωήν. Στενή και τεθλιμμένη. Όταν είναι στενή, δεν χωράς ευχερώς να περάσεις. Και όταν είναι τεθλιμμένη, είσαι υποχρεωμένος να προσέχεις σε κάθε στροφή, μην φας τα μούτρα σου, μην έρχεται κανένας από εκεί. Αυτός είναι ο λόγος που πρέπει να προσέχει ο άνθρωπος τη ζωή του, αν θέλει ασφαλώς να τερματίσει. Ανέβει ένας σ’ ένα αυτοκίνητο επάνω και αρχίζει και τρέχει, παρότι έχει στροφές, μη λαμβάνοντας υπόψη

πως πρέπει σε κάθε στροφή, και ότι μπορεί από απέναντι κάποιος άλλος να έρχεται, δεν θα βγει κάτω και θα πάρει και κανέναν άλλο στον λαιμό του; Έτσι ακριβώς είναι και για τον άνθρωπο εδώ. Εδώ βλέπουμε, έχει την υπομονή σε όλη μας τη ζωή να έρχεται μόνος του και να μας ρωτάει: «Γιατί κάθεστε αργοί; Γιατί δεν ενδιαφέρεστε;» Και έχουμε σήμερα ανθρώπους, εν πλήρει 20ῷ αιώνι, να σου λένε: «Δεν το ήξερα, πρώτη φορά το ακούω, πρώτη φορά το διαβάζω». Δεν ήρθε να σου το βρει· επήγες εσύ να του το βρεις; Και όπως ξέρετε, όταν έφυγε ο Χριστός, την άφησε στους ανθρώπους τη δουλειά αυτή, της διαφωτίσεως, της κλήσεως, και ο καθένας από εμάς έχει μια μερίδα ενοχής, γιατί ο διπλανός μας είναι ακόμη στο σκοτάδι, γιατί δεν ενδιαφέρθηκε να ενδιαφέρεται για

τη σωτηρία της ψυχής του. Λέγεται ότι κάποτε σε μια αυλή μένανε πολλές οικογένειες. Μεταξύ αυτών των πολλών οικογενειών, ένας μόνον εφέρετο ως ενδιαφερόμενος και ως φωτισμένος, που είχε σχέση με την Εκκλησία και με τον Χριστό. Όλοι οι άλλοι ήσαν αδιάφοροι άνθρωποι, καλοί άνθρωποι, κοιτάγαν τις δουλειές τους, αλλά δεν είχαν καμιά σχέση με την Εκκλησία. Ένας εξ αυτών ήρθε σε δύσκολη θέση απόψεως υγείας και απέθνησκε. Όταν το έμαθε ο γείτονάς του αυτός, ο χριστιανός ο λεγόμενος, ότι ο κυρ Γιώργης δεν είναι καλά, οι γιατροί είπανε ότι δεν ξημερώνει και τα τοιαύτα, εθεώρησε καθήκον του να πάει να τον επισκεφτεί. Εβρήκε κάποιον τρόπο εύλογο και πήγε και τον επισκέφτηκε.

Στα άλλα κοίταξε να μεταφέρει, όσο ήταν δυνατόν, τη συζήτηση: «Πώς φεύγεις γι’ αυτό το ταξίδι;» Η απάντηση, όσο μπορούσε να απαντήσει ο άνθρωπος, ότι δεν αισθάνεται κανέναν έλεγχο και ότι είναι εντάξει. Του είπε: «Με τον Χριστό πώς είσαι;» Λέει: «Με τη συνείδησή μου κοιτάζω εγώ, τον Χριστό», λέει, «δεν τον ξέρω». «Καλά, η υπόθεση είναι όμως ότι εκεί η συνείδηση πάει στην άκρη και θα δώσεις κάποιο λόγο». Λέει: «Πώς τα ξέρεις αυτά;» «Ε, πώς», λέει, «έτσι είναι». Του λέει: «Τα ξέρεις πολύ καιρό αυτά τα πράγματα;» «Τα ξέρω». «Εδώ ξέρεις», του λέει, «ότι έχουμε 23 χρόνια, είμαστε μαζί εδώ στην αυλή αυτή;» Του λέει: «Δεν το ξέρω. Αλίμονό σου», του λέει, «αν είναι αλήθεια αυτά τα πράγματα και βρήκες τώρα, που ο Χάρος είναι απέναντι, να μου μιλάς γι’ αυτά τα πράγματα. 23 χρόνια πού ήσουν; Αλίμονό σου, αν είναι αλήθεια αυτά τα οποία λες».

«Φεύγω». Σε λίγες ώρες πέθανε. Αλλά του είπε αυτά τα σκληρά λόγια, τα οποία μας μεταφέρουν μίαν ευθύνη, η οποία για μας, για τους περισσότερους, δεν είναι τίποτα. Ας πούμε, πολλές φορές κλείνουμε την πόρτα και πάμε μέσα. «Ας βγάλουν τα μάτια τους», δεν ξέρω, κάτι άλλους χαρακτηρισμούς και λοιπά. Δεν είναι έτσι. Είμαστε συνυφασμένοι με την άγνοια του άλλου και ίσως θα μας ζητηθεί λόγος κάπου. Δεν ξέρω, και κάποια άλλη φορά το είχα πει αυτό, ότι στην Παλαιά Διαθήκη, στον Ιεζεκιήλ, στο Γ΄ κεφάλαιο, αναφέρεται εκεί ότι όταν λέει: «Λέγω εἰς τὸν ἄνομον ὅτι θέλει ἀποθάνει ἐν τῇ ἀνομίᾳ αὐτοῦ», δηλαδή θα κολαστεί, «καὶ σὺ δὲν νουθετήσεις τὸν ἄνομον».

να επιστρέψει εκ της οδού αυτού της ανόμου, αυτός θέλει αποθάνει για την αμαρτία αυτού. Θα πάει κάτω, είναι γραμμένον. Αλλά εκ της χειρός σου θέλω ζητήσει το αίμα του. Εσύ, λέει, θα μου την πληρώσεις. Ακούτε παράξενα πράγματα. Είμεθα συνδεδεμένοι, αγαπητοί μου, με την άγνοια του άλλου, με την αμαρτία του άλλου. Είμαστε συνδεδεμένοι. Αυτά βέβαια, εύλογο κανείς, εύκολο είναι να απαντήσουμε σε αυτά τα πράγματα, είμαστε ατσίδες. Ποιος ακούει κανέναν σήμερα; Σε γράφουν αυτούς σας, που να ανοίξεις το μάτι. Τολμάς να ανοίξεις το μάτι; Θα σε κοροϊδεύουν. Το άνοιξες εσύ και σε κοροϊδέψανε; Το ξέρεις ότι πρώτα κοροϊδέψανε τον Χριστό; Το ξέρεις ότι θα σε μισήσουν όπως μισήσαν τον Χριστό; Αυτό διάβασες ποτέ σου και άκουσες και πρόσεξες; «Εμέ εμίσησαν και υμάς μισήσουσι». Αν στο χλωρό, σε μένα, το ξύλο κάμανε τόσο, σε εσάς ξέρω τι θα κάμουνε. Θα πας.

Πώς να πάω; Θα το γράψεις τότε. Να μην πας εσύ, άντρα, μπες μέσα στο γράμμα να πας. Θα μπεις μέσα σε ένα βιβλίο που ξέρεις ότι είναι στα μέτρα του αυτού, αυτονού, αυτηνής. Θα μπεις μέσα σε μια κασέτα που ξέρεις ότι είναι στα μέτρα του. Ανώνυμα θα το στείλεις, θα πας, θα βρεις έναν τρόπο. Ή θα γονατίσεις να προσευχηθείς στο δωμάτιό σου. Κάτι πρέπει να κάνεις, πρέπει κάτι να φτάσεις στον άνθρωπο αυτόν.

Πληροφορία. Δεν μπορεί να κοιμάσαι εσύ ήσυχος, όσο ξέρεις δίπλα σου ότι είναι τόση ζημιά, τόση άγνοια, και εντούτοις... Αλλά και αυτό το προλαμβάνει. Αν το βρείτε, εν ψυχρώ διαβάστε το, στο γάμα σας λέγω. Το έχει και στο 18ο, ξαναμιλάει το θέμα αυτό του ιδίου, του Εζεκείλ. Ξέρετε τι λέει στη συνέχεια; Εάν, λέει, συ νουθετήσεις τον άνομο — όχι ελέγξεις, δεν θα πας να τον ελέγξεις, θα πας να τον νουθετήσεις. Νουθετώ, είναι σύνθετος η λέξη.

Συ νουθετήσεις τον άνομο, αυτός όμως, όπως λέμε, κατά το λεγόμενον, αδιαφορεί, να μην πούμε πού θα το γράψει, αυτός θέλει αποθάνει εν τη αμαρτία αυτού, θα κολαστεί· συ δε ελευθέρωσες την ψυχή σου. Δεν μπορούσες να κάνεις τίποτα άλλο. Δεν μπορείς να βγάλεις πιστόλι, ούτε να του γυρίσεις το μυαλό. Όμως είσαι υποχρεωμένος να τον πληροφορήσεις για ορισμένα πράγματα, με κάποιον τρόπο. Παρακάλεσε τον Χριστόν κάθε πρωί που σηκώνεσαι: «Βλέπε, Χριστέ μου, τι μπορώ να κάνω εγώ για τόσους συνανθρώπους μου, οι οποίοι ζουν ακόμη στην άγνοια, δεν ανέλαβαν εργασία για την ψυχή τους;» Για κανέναν άλλον τι μπορώ να κάνω; Και θα δείτε ότι θα σας ανοίξει δρομάκι να μπορέσετε να βοηθήσετε και άλλες ψυχές. Δεν είναι τυχαίο που ηλεήθημεν.

Δεν είμεθα ούτε ομορφότεροι εμείς, ούτε καλύτεροι άλλων ανθρώπων που ζουν στην άγνοια. Αλλά θα πρέπει εμείς να ταπεινωθούμε κατά κάποιον τρόπο και να παραδεχτούμε ότι οφείλουμε τουλάχιστον, έναντι της χειρονομίας αυτής του Χριστού, που κάποιον άλλον, που δεν ξέρω με τι μέσο χρησιμοποίησε και με τι μέσο μας βοήθησε να αρχίσουμε να δουλεύουμε επάνω στην ψυχή μας. Αυτή είναι μια μεγάλη υποχρέωση η οποία θα πρέπει να πληρωθεί, να πληρώσουμε τουλάχιστον το 10%, σαν τον Φαρισαίο, «αποδεκατώ πάντα όσα κτώμαι».

Κέρδισα κι εγώ, απέκτησα κι εγώ μια γνώση γύρω από το θέμα αυτό. Πρέπει να το μεταδώσω και εις τον άλλον. Ο χριστιανός πάντοτε έχει. Ένας είναι ο φτωχός, ένας είναι ο κασιδιάρης, ο διάβολος. Ο χριστιανός πάντοτε έχει.

Ας μην έχει σάλιο στο στόμα του, έχει όμως, έχει ευχή, έχει προσευχή, έχει λόγον, κάτι έχει. Είναι χαρακτηριστικό αυτό και, όπως βλέπετε, δεν είναι να πας στον μεγάλο ή να πας στον μικρότερο ή στον πιο μικρότερο. Όπου σε φωτίσει ο Θεός, ζήτησε. Μπορεί να πεις δύο καλά λόγια σε δυο παιδιά μικρά, τα οποία δεν το βλέπουν σήμερα, θα το δούνε όμως αύριο, θα το θυμούνται. Εγώ θυμάμαι μια λεπτομέρεια την οποία αντιμετώπισα. Ερχόμουνα από την Κοκκινιά και κατέβηκα στην Κουμουνδούρου. Ήσαν κάτι μικροί και καπνίζανε. Πολύ μικροί, εννιά-δέκα χρονών. Ένας γέροντας απέναντι κάθεται στο καμίνι και άρχισε να βγάζει πενταράκια τότε του Μαρκεζίνη, θυμάμαι, και δραχμές, και μετά με τα σπίρτα.

«Τρελάθηκε ο γέρος, τρελάθηκε ο γέρος, το αβούλιστο έχασε» και λοιπά. Μαζευτήκανε κοντά του. «Ναι», λέει, «πράγματι τρελάθηκα. Εσείς δεν τρελαθήκατε;» «Όχι», λέει. «Εσείς και στα λεφτά. Εσείς αυτά τα τσιγάρα δεν πληρώσατε λεφτά και τα καίτε; Αλλά τα καίτε», λέει, «μέσα από τα τσιγάρα εσείς τα λεφτά». Κόκαλο η πιτσιρίκα. Μάθημα αυτό, ε; Δεν μπορείς να πας να μιλήσεις στον Καραμανλή έτσι, δεν μπορείς. Πώς μπορεί να μιλήσει στον βασιλιά, πώς μπορεί να μιλήσει στον άνθρωπο, πώς μπορεί να μιλήσει σε κάποιον του ιδίου αναστήματος ή παρακάτω. Υπάρχει πολλή δουλειά, αν θελήσει ο άνθρωπος. Εγώ το θυμούμαι. Αυτό το πράγμα αυτά τα μικρά θα το θυμούνται πάντοτε στη ζωή τους, ότι είναι τρελοί και ότι καίνε τα λεφτά, αν όχι τίποτα άλλο, των εαυτών και τα διάφορα. Καταλάβατε; Είναι λοιπόν, λέγω, μια υποχρέωση σε όλους μας και πολλοί μένουν στην άγνοια ακόμη άνθρωποι, διότι εμείς δεν κάναμε αυτό που έκανε αυτός.

που όλη την ημέρα, δηλαδή όταν λέμε όλη την ημέρα, σε όλη του τη ζωή, κοίταζε να δει μήπως κανένας δεν έχει ξεκινήσει, μένει αργός. Και ξέρετε, το δίδαγμα από εδώ είναι αυτό: οι άνθρωποι είναι πάντοτε έτοιμοι, αρκεί να βρεθεί ο κατάλληλος άνθρωπος. Οι πιο σκληροί, οι πιο αδιάφοροι, είναι πάντοτε έτοιμοι να ακούσουν. Εδώ είδατε στη συνέχεια αυτή ότι κανένας δεν του είπε: «Ποιος είσαι εσύ; Δεν πάω για δουλειά, θέλω να κάτσω να παίξω τάβλο», όπως τα λέγαμε σήμερα. Όλοι πήγανε και πήγανε και χωρίς συμφωνία. Άρα το πρόσωπο αυτό είχε κάποια επιβλητικότητα. Και τι γίνεται τώρα στην περίπτωση αυτή; Ξέρετε, ο χριστιανός...

αυτό που είχε αυτός τότε, το έχει ο χριστιανός. Έχει μια ακτινοβολία ο χριστιανός. Ο ίδιος δεν την καταλαβαίνει, την καταλαβαίνουν οι άλλοι, πληροφορούνται οι άλλοι ότι αυτός ο άνθρωπος είναι διαφορετικός από τους άλλους ανθρώπους. Δεν ξέρουν τη ζωή σου. Με δυο λόγια που θα πεις, θα σταθούν να σε κοιτάξουν, θα σταθούν να σε ακούσουν. Μπορεί για την ώρα εκείνη να είναι έτσι προδιατεθειμένοι, να μην το δεχτούν. Δεν το πετάνε όμως. Θα το βρούνε πιο κάτω, το τρώνε σαν τη γελάδα και θα το αναχαράξουν, θα το μασήσουν εκ των υστέρων, θα ξανατοφέρουν μπροστά τους. Και μπορεί αυτό που σήμερα δείχνουν φαινομενικά ότι δεν το δέχονται, είτε από εγωισμό είτε από άλλες αιτίες, να το βρούνε και να το κυκλοφορήσουν πιο κάτω. Ποια κυρία πέρασε προχθές, δεν την ενθυμούμαι ούτε στο πρόσωπο.

στο μαγαζί και είπε για έναν ασθενή που έχει, προσφιλές πρόσωπο στο νοσοκομείο, το οποίο δεν θέλει να ακούσει για τέτοια πράγματα, για θρησκευτικά πράγματα. Και όταν έκαμε πρόταση να ακούσει, να του αφήσει μια-δυο κασέτες εκεί να του κάνουν συντροφιά, σιγά, ξέρω εγώ, δεν ηθέλησε, που δεν είναι λόγος. Όμως άφησε σε κάποιον διπλανό, ο οποίος αυτός ο διπλανός, με τον τρόπο του, με διάκριση, έβαλε αυτός να ακούσει. Έκλεψε και αυτός, άκουσε και αυτός, αυτός που δεν ήθελε, ίσως από εγωισμό προς τη συγγενή, ότι εγώ... Και του ζήτησε τώρα να βάλει και δεύτερη και να βάλει και τρίτη και τώρα ζήτησε αυτός ο ίδιος να του πάνε κι άλλα. Τι ξέρεις εσύ και εγώ πότε έρχεται η ώρα του άλλου; Τον ζητάς από μικρόν, έτσι; Εδώ βλέπουμε όμως και πρωί μικρός...

στις 9 και στις 12, βάλε τη ζωή σου, ε, και το απόγευμα και το βράδυ. Δεν ξέρεις του άλλου πότε. Κάνε μια προσευχή: «Χριστέ μου, πού μπορώ εγώ να προσφέρω; Τι μπορώ να κάνω; Σε ποιον μπορώ να πάω να μιλήσω;» Και θα δείτε ότι είναι πολλοί άνθρωποι έτοιμοι και θα δείτε πολύ καλύτερους από εμάς, που λεγόμεθα χριστιανοί και κάνουμε και κοβόμαστε, που δεν έχουν μπει ακόμη μέσα. Δεν έχουν ξεκινήσει να εργαστούν επάνω στην ψυχή τους. Και θα προκύψει ωφέλεια πρώτα-πρώτα για εμάς τους ίδιους. Διότι όταν γίνεσαι όργανο να βοηθείς έναν άλλον, βοηθάς τον εαυτό σου πρώτα. Γιατί ο άλλος μπορεί να μην ακούσει. Εσύ όμως, διότι έκαμες αγάπη, εταπεινώθης, εξόδεψες ίσως, εκουράστης, θα έχεις μισθόν. Λοιπόν, εσύ είσαι σίγουρος ότι κερδίζεις από αυτή την υπόθεση. Ωστόσο ο άλλος μπορεί να μην το χρησιμοποιήσει και να μην ωφεληθεί.

Σίγουρος να το κάνεις αυτό το πράγμα. Και δεν το κάνουμε, χάνουμε ώρες. Χάνουμε ώρες, χάνονται καιροί που θα τους ζητάμε πέρα από τον τάφο και δεν θα τους βρίσκουμε. Γι' αυτό να το προσέξουμε. Σε διάφορες στιγμές της ζωής του ο άνθρωπος έρχεται. Και γνώριζε ο Κύριος ποιους θα βρει το πρωί, ποιους θα βρει αργότερα, ποιους, ποιους, ποιους, ποιους. Το γνώριζε και όλους τους δέχεται. Δεν τίθεται θέμα. Καλό είναι για μένα τον ίδιο να είμαι από το πρωί, να είμαι δηλαδή από νεαράς ηλικίας, να μην γυρίσω όλα τα μονοπάτια της αμαρτίας και επιστρέψω έπειτα σαν ένα λεμόνι στυμμένο, όπως κάνουν μερικές γυναίκες που παντρεύονται στα 50 χρονών, στύβονται μέσα στην αμαρτία, γυρίζουν όλες τις γκαρσονιέρες και έπειτα παντρεύονται.

Δεν μπορούν να γεννήσουν και έχουμε και σαρκικές, ή δεν γεννούν καθόλου. Ήταν λεμόνια στυμμένα. Καλό είναι ο άνθρωπος να μην εργαστεί και τα ζουμερά του χρόνια, τη ζωικότητά του, να μην τη δώσει στα μονοπάτια και στα φαράγγια της αμαρτίας. Αυτό είναι το σωστό. Αδιαφόρως τώρα, ο Κύριος δέχεται και τους ανθρώπους που μετανοούν εκ των υστέρων. Κανέναν δεν βγάνει έξω.

Αν ήξερα πότε θα πεθάνω, θα ανέβαλα τη μετάνοιά μου. Αλλά διότι δεν ξέρω πότε θα πεθάνω, γι' αυτό φροντίζω πάντοτε να είμαι μετανοημένος. Διαφορετικά, αν ήξερα πότε θα πεθάνω και ήξερα ότι θα έχω κατάνυξη και μετάνοια, τότε θα ανέβαλα τη μετάνοια, να την κάνω μία και καλή, βέβαια, ώστε να συγχωρηθώ. Αλλά διότι δεν ξέρω, αφενός αν σκληρυνθώ και δεν μπορώ να μετανοήσω, όπως δεν μετανόησε ο εξ ευωνύμων ληστής. Τι;

Κοινομόνων; Δεν κατόρθωσε να το πει αυτό το πράγμα και από εκεί επάνω βλαστημούσε ακόμη. Είναι του καθενός να μετανοήσει, αν ο Θεός δεν του δώσει και χάρη, στην περίπτωση αυτή. Γι' αυτό, κανέναν να μην κλείσετε ποτέ σας έξω, κανέναν να μην κρίνετε. Όλους τους δέχεται ο Θεός, αρκεί να υπάρξει μετάνοια πραγματική. Και αν θέλετε να ωφελήσετε πρώτα τον εαυτό σας και έπειτα τους άλλους, ζητήστε από τον Χριστό: «Δώσε μου και μένα τη φώτιση, τη δύναμη, να κάνω κι εγώ κάτι τέτοιο που έκανες εσύ τότε, που λες μέσα σε αυτή σου την παραβολή», γιατί είναι ο ίδιος ο Θεός ο οποίος μας καλεί. Άλλωστε εδώ είναι και κάτι τι άλλο που παρηγορεί πολλούς και μάλιστα από τους γονείς, οι οποίοι περιμένουν την επιστροφή των παιδιών. «Ήτανε», λέει, «μέσα στο ιερό το παιδί και το χάσαμε». Λοιπόν, ήταν μέσα στο ιερό. Σκέψου αν...

δεν ήταν και στο ιερό τι θα ήτανε, θα το είχες χάσει πολύ γρηγορότερα. Αλλά εδώ υπάρχουν τόσα σκαλοπάτια. Πού ξέρεις τώρα αυτό που έσπειρες εσύ τότε, αυτά τα αποτυπώματα που του άφησε η Εκκλησία, πότε θα καρποφορήσουνε; Δεν ξέρεις. Εδώ βλέπω πολλά σκαλοπάτια. Μπορεί αυτός όταν πάει στρατιώτης, όταν γυρίσει, όταν παντρευτεί, όταν, ούτως, δεν ξέρω, θα μεσολαβήσει, μπορεί να περάσει μέσα. Μην τον αποκλείεις. Ποιος είσαι εσύ που τον αποκλείεις; Η ελπίδα σου να είναι. Δεν ξέρεις πώς θα τον πιάσει. Ο Θεός πάντοτε τον άνθρωπο τον επισκέπτεται την ώρα που είναι κατάλληλος. Ο κηπουρός δεν πάει να βάλει ποτέ το χέρι του όσον βλέπει ότι ο καρπός είναι άωρος. Τον βλέπεις εκλεκτικό και πηγαίνει και κόβει τα ώριμα. Δεν ξέρει τώρα ο Θεός;

Ο γεωργός ξέρει πότε θα σπείρει, όχι απλώς πότε θα σπείρει γενικά, πότε θα σπείρει το κάθε χωράφι και τον ανάλογο σπόρο. Αν πρέπει να σπείρει βρώμη τότε, αν πρέπει να σπείρει κριθάρι τότε, σιτάρι τότε, αυτό είναι αδύνατο, εκείνο είναι παχύ, το πετυχαίνει ή όχι. Ένας άνθρωπος ξέρει τόσες λεπτομέρειες και είναι πανεπιστήμων επάνω σε ένα χωράφι. Ο Χριστός δεν ξέρει; Τι κάνει ο Χριστός; Ο Χριστός κοιτάζει τον άνθρωπο, όταν ζει μακριά του, να τον σκεπάζει με διάφορα περιστατικά, μέχρι που να έρθει ο άνθρωπος να μπει εκεί που τον θέλει. Γι' αυτό λέγει ωραιότατα: «Ο τους δικαίους αγαπών και τους αμαρτωλούς ελεών». Τον ελεεί τον αμαρτωλόν με μια αρρώστια, με ένα θάνατο ενός προσφιλούς προσώπου, ανάστασης της Θεοτόκου, με μία οικονομική ανέχεια, με ένα ναυάγιο άλλο, με ένα περιστατικό, με ένα φόβο, με ένα θαύμα.

ένα κήρυγμα, με ένα όνειρο, δεν ξέρω τι, τον παρακολουθεί. Βέβαια, την τελευταία λέξη την έχει, δυστυχώς, ο άνθρωπος, δεν την έχει ο Θεός. Ο Θεός θέλει αφ' εαυτού του πάντας σωθήναι, αλλά την έχει ο άνθρωπος. Κι όταν ο άνθρωπος του ανοίξει, τότε θα εισέλθει. Έχετε διαβάσει το γάμα κεφάλαιο της Αποκαλύψεως. «Ιδού έστηκα επί την θύραν και κρούω. Εάν τις ακούσει» — γιατί πολλοί το ακούνε — «και ανοίξει» — και πολλοί δεν του ανοίγουν, παρότι το ακούνε, δεν του ανοίγουν — «και ανοίξει, εισελεύσομαι προς αυτόν». Το κλειδί της ψυχής του ανθρώπου, το πόμολο της πόρτας της ψυχής του ανθρώπου, είναι από μέσα, δεν είναι απ' έξω. Το έχει ο άνθρωπος, δεν το έχει ο Χριστός. Ο Χριστός χτυπάει με διάφορα περιστατικά. Υπενθυμίζει, ομιλεί, ελέγχει κλπ. Αλλά ο άνθρωπος θα πρέπει... Δεν ξέρεις λοιπόν εσύ σε ποια ευκαιρία.

Είναι να μείνει από το πρωί κοντά στο παιδί, αλλά μπορεί και παρακάτω να πιαστεί, μπορεί και κάτω. Διότι, ξέρετε, τα νιάτα, ως επί το πλείστον, είναι σαν τη γρίπη. Η γρίπη κάνει την τροχιά της. Το ξέρουμε αυτό και φέρνεις τον γιατρό σου, λέει «θα κάνει την τροχιά της, δεν έχει τίποτα». Αυτό είναι, όταν παίρνεις κανένα, μην έχουμε καμία άλλη παρασπονδία της ασθενείας. Σου δίδει κάνα αντιγριπικό ή κάνα αντιβιοτικό, όχι να σου θεραπεύσει τη γρίπη, αλλά να σε προλάβει τίποτα άλλο. Ε, αυτό κάνει ο Θεός γύρω από τον άνθρωπο με διάφορα περιστατικά. Τον φρουρεί μέχρι που να τον καλέσει. Και είδατε το μπλόκο που έκανε στον Απόστολο Παύλο. Διώκτης, όμως τον συνέλαβε έξω της Δαμασκού. Έχετε διαβάσει τον μπλόκο που έκανε στον ποτέ Ευστάθιο τον Πλακίδα.

Αυτά τα δύο περιστατικά και θα δείτε πώς ο Θεός, παρότι θέλει βέβαια όλους τους ανθρώπους και από το πρωί να είναι στις αυλές τις δικές του, στο αμπέλι το δικό του, και εκεί να καλλιεργούνται, εντούτοις όμως εμείς, εν τη ελευθερία μας, βγαίνουμε καμιά φορά από εκεί. Όμως μας πιάνει. Η ευχή μας θα είναι πάντοτε να βρεθεί κάποιος τρόπος να μας πιάσει. Αυτό δεν το παραδέχεται μόνο η Γραφή και οι Πατέρες. Δεν ξέρω αν έχετε ακούσει, γιατί δυστυχώς οι περισσότεροι χριστιανοί αυτό δεν το έχουν ακούσει, κάτι που λέγεται τη νύχτα της Αναστάσεως, που διαβάζεται και λέγεται Κατηχητικός Λόγος του θείου Χρυσοστόμου. Πολλοί παίρνουν το φως της Αναστάσεως και φεύγουν, βιάζονται. Εκεί μέσα ομιλεί και λέγει για τις πέντε αυτές καταστάσεις των ανθρώπων.

Πώς το έχει; Όσοι δεν το έχετε ακούσει, όσοι το έχετε ακούσει, απλώς θα το φρεσκάρετε. «Εί τις ευσεβής και φιλόθεος, απολαβέτω της καλής ταύτης και λαμπράς πανηγύρεως». Μακάρι, λέει, απόψε στην Ανάσταση, όποιος είναι ευσεβής και φίλος του Θεού. «Εί τις δούλος ευγνώμων, εισελθέτω χαίρων εις την χαράν του Κυρίου αυτού. Εί τις έκαμε νηστεύων, απολαβέτω νυν το δηνάριον. Εί τις από της πρώτης ώρας εργάσατο, δεχέσθω σήμερον το δίκαιον όφλημα». Από της πρώτης ώρας. «Εί τις μετά την τρίτην ήλθε, ευχαρίστως εορτασάτω. Εί τις μετά την έκτην έφθασε, μηδέν αμφιβαλλέτω, και γαρ ουδέν ζημιούται».

Εί τις υστέρησεν εις την ενάτην. Προσελθέτω, μηδέν ενδοιάζων. Εί τις εις μόνην έφθασε την ενδεκάτην, τελευταία στιγμή, μη φοβηθεί τη βραδύτητα. Φιλότιμος γαρ ο Δεσπότης. Δέχεται τον έσχατον, καθάπερ και τον πρώτον. Αναπαύει τον της ενδεκάτης ως τον εργασάμενον από της πρώτης. Και τον ύστερον ελεεί και τον πρώτον θεραπεύει. Κακείνω δίδωσι και τούτω χαρίζεται. Και τα έργα δέχεται και τη γνώμη ασπάζεται και την πράξιν τιμά και την πρόθεσιν επαινεί. Είναι οι διάφορες ηλικίες των ανθρώπων που επιστρέφουν στον Χριστό. Τι είστε, λέει, εδώ πέρα; Γέροι, μεσόκοποι, στα μισά, στα τελευταία; Πότε ήρθατε στον Χριστό; Χτες, προχθές, προείκοσι, προδέκα; Όλοι, λέει, μην φοβάστε τίποτα. Για όλους είναι έτοιμο τραπέζι, όλοι θα λάβετε εξίσου, μην φοβάστε τίποτα. Το θέμα μας είναι να περάσουμε μέσα. Αυτή η είσοδος είναι. Πώς θα γίνει; Τώρα, πότε εγώ άρχισα να δουλεύω.

αυτή την είσοδο, πότε άρχισες εσύ, πότε άρχισε ο άλλος, αυτό δεν πειράζει τον Θεό. «Έχω παλιούς φίλους εγώ, εσείς είστε καινούργιοι». Αυτά τα λένε στους συλλόγους και τα λένε στη γειτονιά. Στου Θεού τα πράγματα δεν τα λένε. Ο Θεός θέλει να είσαι μετανοημένος, όπως είπα στην αρχή, και εξομολογημένος και κοινωνημένος, να βρεθείς να έχεις μια σχέση μαζί του οργανική και να μην φοβάσαι από εκεί και κάτω το τι θα γίνει. Θα σωθείς, δεν είναι θέμα. Γιατί, όπως σας είπα, πολλοί άνθρωποι όλη τους τη ζωή την πρόσεξαν και τα χάσαν στα τελευταία βήματα, και πολλοί άνθρωποι σε όλη τη ζωή δεν προσέξαν και κέρδισαν στα τελευταία τους βήματα και πέρασαν μέσα. Γι' αυτό λέγει ο Παύλος: «Ο δοκών εστάναι βλεπέτω μη πέση». Μην παρηγορηθείς ποτέ, μην επαναπαυθείς, μην εφησυχάσεις ότι στέκεσαι καλά. Όχι!

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, ξέρετε τι λέει για τον δρόμο του χριστιανού που οδεύει για τη Βασιλεία των Ουρανών; Ότι είναι, λέει, επί ακμής λεπίδος. Βάλε ένα ξυράφι και πάτα πάνω και περπάτα. Τώρα πας για τον Παράδεισο. Καταλαβαίνετε τι προσοχή και τι ισορροπία χρειάζεται; Ούτε ακροβάτης να είσαι δεν μπορείς να περπατήσεις να πας εκεί. Θα κάνεις έτσι, θα πέσεις εκ δεξιών. Κάνεις έτσι, θα πέσεις εξ αριστερών. Σκεφτείτε τώρα τι χρειάζεται να περπατήσει ο άνθρωπος εκεί επάνω. Ούτε καν το σκεφτήκαμε εμείς πού βρισκόμαστε. Οι περισσότεροι έχουμε πέσει εκ των δεξιών και μένουμε δεξιά. Ό,τι με εμάς έχει να κάνει ο Θεός. Είμαστε ορθόδοξοι, έχουμε πολλά χρόνια, ανάβουμε το καντήλι ημέρα νύχτα κλπ. Αυτό είναι. Και κοιμούμαστε ξένοιαστοι. Και φως δεν είναι αυτό καθόλου. Μας περιποιείται. Εδώ δείχνει λοιπόν ότι όλοι οι άνθρωποι, όλων των ηλικιών, μπορούν να σωθούν, αρκεί να θελήσουν να περάσουν μέσα, να εργαστούν, και στο τέλος θα έχουν τον ανάλογο μισθό όλοι. Δεν θα αφήσει κανέναν ανικανοποίητο.

Μας ενδιαφέρει για την είσοδον του Παραδείσου, καταλάβατε; Η είσοδος είναι αυτή. Εν πάση περιπτώσει, έχει εδώ στη συνέχεια και τα αποτελέσματα. Οψίας δε γενομένης, το βράδυ, ξέρετε, ο αμπελών είναι η Εκκλησία, η παρούσα ζωή που εργάζεσαι. Οψίας γενομένης είναι το βράδυ, είναι ο θάνατος του καθενός. Όταν νυχτώσει για τον άνθρωπο, γιατί θα νυχτώσει κάποια μέρα, είτε το θέλουμε εμείς είτε όχι, θα νυχτώσει. Για πολλούς νυχτώνει πολύ γρήγορα, πάει και ανακατωτά ο Θεός. Οψίας δε γενομένης, λέγει ο κύριος του αμπελώνος τω επιτρόπω αυτού: «Κάλεσον τους εργάτας και απόδος αυτοίς τον μισθόν, αρξάμενος από των εσχάτων έως των πρώτων». Και να μην πληρώσεις, του λέγει, με τη σειρά, αλλά να πληρώσεις ανάποδα.

Από αυτούς που ήρθαν από το πρωί, αυτούς που ήρθαν από το τέλος. Δηλαδή, για τον Θεό δεν κρατιέται καμιά ιεραρχία, θέλει να πει. Όλους θα τους δικαιώσει χωρίς να βλάψει κανέναν. Έχε μόνο υπομονή, κάθισε και μην βάλεις τη μυτούλα σου πώς εσύ θα επολιτεύεσαι και θα ενεργούσες. «Και ελθόντες οι περί την ενδεκάτην ώραν έλαβον ανά δηνάριον». Λοιπόν, κοιτάζουνε τώρα οι άλλοι, οι πονηροί, που πήγαν από το πρωί, αμέσως σηκώσαν τις τρίχες τους. Τι; Τώρα ήρθαν μία ώρα, έντεκα είναι, πέντε το απόγευμα, στις έξι πέφτει μεροκάματο. Τώρα βλέπουν ότι παίρνουν δηνάριο αυτοί. Αφενός ορισμένοι επικράθησαν: πώς πληρώνει αυτούς δηνάριο; Σε άλλους θα πέρασε ότι, αν δίνει σ' αυτούς που εργάστηκαν μία ώρα δηνάριο, σε μας τώρα, του λέγεται, τι θα πάρουμε εμείς; Λοιπόν!

Αρξάμενος, λοιπόν, από των εσχάτων έως των πρώτων, «ελθόντες οι περί την ενδεκάτην ώραν έλαβον ανά δηνάριον. Ελθόντες δε οι πρώτοι ενόμισαν ότι πλείονα λήψονται». Άρχισε μέσα το συμφέρον και το τριβέλι. Όμως έλαβον κι αυτοί ανά δηνάριον, όσο είχαν συμφωνήσει. «Λαβόντες δε εγόγγυζον κατά του οικοδεσπότου, λέγοντες ότι ούτοι οι έσχατοι μίαν ώραν εποίησαν και ίσους ημίν αυτούς εποίησας, τοις βαστάσασι το βάρος της ημέρας και τον καύσωνα». Άδικος, δηλαδή, του λένε. Εμείς δουλεύουμε από το πρωί μες στον ήλιο, κουρασμένοι, και μας δίνεις ένα δηνάριο, και αυτοί μία ώρα και τους δίνεις πάλι ένα δηνάριο. Δεν μπορούμε να το καταλάβουμε. Αυτό είναι αδικία. Κατά το ανθρώπινο είναι αδικία, όπως βλέπουμε εμείς.

Όπως βλέπει εκείνος. «Ο δε αποκριθείς είπεν ενί αυτών», είπε σ' έναν από αυτούς που ανέλαβε να του πει ότι είναι άδικος και δεν επλήρωσε σωστά: «Εταίρε, ουκ αδικώ σε· ουχί δηναρίου συνεφώνησάς μοι;» Δεν συμφωνήσαμε ένα δηνάριο το πρωί; «Άρον το σον και ύπαγε». Πάρ' το, λοιπόν, και πήγαινε στην ευχή του Θεού. «Θέλω δε τούτω τω εσχάτω δούναι ως και σοι». Εγώ τώρα θέλω, χωρίς να αδικώ εσένα, δεν σου παίρνω τίποτα εσένα, ούτε σου καθυστέρησα τίποτα, ούτε από τα δικά σου παίρνω τώρα να δώσω και σ' αυτόν. Όχι. «Θέλω δε τούτω τω εσχάτω», που ήρθε τελευταία το απόγευμα, «δούναι ως και σοι», όσο έδωσα και σε σένα. Θέλω εγώ, διότι τα δικά μου.

Για τα δικά σου, για τα δικά μου. «Ουκ έξεστί μοι ποιήσαι ό θέλω εν τοις εμοίς;» Δεν μου είναι συγκεχωρημένον; Ποιος είσαι; Εγώ θέλω έτσι. Ή δεν μπορώ να διαχειριστώ τα δικά μου; Θα σε βάλω, δηλαδή, να διαχειριστείς και τα δικά μου; Δεν μπορώ να κάνω ό,τι θέλω; «Ή ο οφθαλμός σου πονηρός εστίν, ότι εγώ αγαθός ειμί;» Μάλλον αυτό το δεύτερο είναι. Είσαι πονηρός γιατί εγώ είμαι αγαθός και εγώ θέλω να δώσω και στον άλλον, να τον βάλω και τον άλλον μέσα, εκεί που βάζω και σένα, όπως συμφωνήσαμε να εργαστείς. Δεν σου παίρνω τίποτα εσένα. Αν, λοιπόν, σωθούν όλες οι πόρνες του κόσμου, αν σωθούν όλοι οι κλέπτες, αν σωθούν όλοι οι αιρετικοί, αν σωθεί όλος ο κόσμος, τι μου παίρνει εμένα; Και εν τούτοις, εμείς, σε τελευταία ανάλυση, έχουμε δικάσει τους άλλους. Τον εαυτό μας τον έχουμε βγάλει ότι εμείς δικαιούμεθα της Βασιλείας των Ουρανών, οι άλλοι δεν δικαιούνται, και γι' αυτό ακριβώς δεν εργαζόμεθα όσο πρέπει.

Να βοηθήσουμε και τους άλλους. Το ότι έχουμε μπει σε κάποιο δρόμο και κάνουμε ένα μικρό αγώνα για να κερδίσουμε, αυτό είναι καλό. Και θα έχει καλύτερα αποτελέσματα εάν θελήσουμε ακόμη να προχωρήσουμε παρακάτω, να βοηθήσουμε και άλλους, να μάθουν αυτές τις λεπτομέρειες, να εργαστούν και αυτοί μέσα στον αμπελώνα του Χριστού, μέσα στην Εκκλησία, να σώσουν την ψυχή τους. Αυτό είναι καλό. Το αν θέλει ο Θεός τώρα να σώσει όλους, εμένα δεν μου παίρνει τίποτα. Και εγώ πρέπει να εύχομαι να σωθούν όλοι. Και θα σωθούν ασφαλώς, εάν κάνουν ό,τι λέγει αυτός που θέλει όλοι να σωθούν. Δεν σώζονται με τον τρόπο τους. Δείχνει, λοιπόν, εδώ πως εμείς σκεπτόμεθα πολλές φορές εν αντιστάσει με Αυτόν που είναι τόσο γαλαντόμος, ώστε και εκείνον που την τελευταία στιγμή, αν κατορθώσει να πει το «ήμαρτον» και εξομολογηθεί και κοινωνήσει, σώζεται. Αυτό θέλω να πω. Και εδώ είναι η παρηγοριά η μεγάλη που δίδεται σε μας, και ποτέ μας να μην απογοητευτούμε.

Πούμε ότι, διότι η απογοήτευση είναι θανάσιμο αμάρτημα και οδηγεί τον άνθρωπο να μείνει πρώτα-πρώτα αμετανόητος, αφενός ότι δεν υπάρχει για μας σωτηρία, και πολλές φορές και να αυτοκτονήσει ακόμη, τόσο ότι δεν υπάρχει σωτηρία. Όμως δεν είναι αλήθεια αυτό. Οσεσδήποτε αμαρτίες και αν έχει ο άνθρωπος και οποιαδήποτε στιγμή και αν κρούσει, αρκεί να κρούσει, να προλάβει να χτυπήσει την πόρτα πριν του χτυπήσει την πόρτα ο άλλος, ο σιδερίτης, ο Χάρος που λέμε. Αν προλάβω εγώ και χτυπήσω πρώτα την πόρτα και ζητήσω το έλεος του Θεού, κερδίζω σε αυτή την περίπτωση και δεν μένει υπόθεση έτσι. Τώρα, πριν τελειώσω, για τα λίγα λεπτά, θα ήθελα να πω ότι τους είπε να πάνε να εργαστούνε. Ναι, ο άνθρωπος πράγματι πρέπει να δουλέψει επάνω στον αμπελώνα του, απάνω στην ψυχή του, απάνω στο...

Κλήμα, στο αμπέλι. Και ξέρετε, εν συνδυασμώ με το 15ο κεφάλαιο του Ιωάννου, που αναφέρει εκεί και λέγει ότι «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα. Παν κλήμα εν εμοί μη φέρον καρπόν, αίρει αυτό, και παν το καρπόν φέρον, καθαίρει αυτό, ίνα πλείονα καρπόν φέρη». Και όποιο δεν φέρει, κόπτει αυτό και στο πυρ το βάζει. Αυτό είναι κάτι που ο άνθρωπος πρέπει να το έχει υπόψη του. Στην ωραία πύλη της Ορθοδόξου Εκκλησίας επάνω υπάρχει ο Μυστικός Δείπνος και ένθεν και ένθεν επεκτείνεται δεξιά και αριστερά η άμπελος, με φύλλα και με βότρυες. Αυτό το έχετε υπόψη σας. Είναι η εικόνα, κύριοι, αυτή που μας διδάσκει εδώ. «Ο μένων εν τη αμπέλω πολύ καρπόν φέρει».

Πρέπει να μένει ο άνθρωπος και να απομυζά από την άμπελο, όπως η βέργα από το κούρβουλο, και παίρνει το χυμό, τον οποίο τον κάνει έπειτα σταφύλι, και το σταφύλι το κάνει οίνον. Και ο οίνος έχει οινόπνευμα μέσα, έχει ζάχαρο, έχει πολλά πράγματα. Πού θα τα έχει αυτά; Θα τα έχει από το κούρβουλο, από τον Χριστό. Και πολύ παραστατικό το έχει ενδεικτικώς εκεί επάνω, ότι πρέπει να απομυζούμε από την άμπελο, για να καλλιεργούμε κατά κάποια έννοια και να έχουμε μισθόν. Γιατί ξέρετε ποιος είναι ο μισθός; Εκείνο που λέγει στον Ιωάννη, στο 6, το 54: «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει, καγώ εν αυτώ, και εγώ αναστήσω αυτόν εν τη εσχάτη ημέρα». Εκείνος είναι ο μισθός, η Ανάσταση, διότι διατηρείσαι μέσα στον αμπελώνα αυτόν, συνδεδεμένος με το αμπέλι, η βεργούλα, ο άνθρωπος, απομυζά ταυτοχρόνως και μένει ζωντανός.

Βότρυς, φέρει οινόπνευμα και πνεύμα, οινόπνευμα, διότι το πνεύμα μέσα, και διατηρεί την επαφή με τον Χριστό. Και ώστε όποιος θάνατος και αν τον βρει, δεν φοβάται, διότι «μετ' εμού ει». Όταν είσαι μαζί με τον Χριστό, πηγαίνεις και στην κόλαση, η κόλαση αυτομάτως θα γίνει Παράδεισος εν τη παρουσία του Ιησού. Έχει, λοιπόν, κι αυτό την παρηγοριά του, το οποίο έχει πει ο Χριστός, και έχει το δίδαγμα ότι διάφορες κατηγορίες ανθρώπων, και αν εξετάσουμε απόψε μέσα εδώ και βάλουμε κατηγορίες, θα βρούμε ανθρώπους: άλλοι από μικροί είναι στον Χριστό, άλλοι είκοσι ετών, άλλοι είκοσι πέντε, άλλοι τριάντα πέντε, άλλοι πενήντα, άλλοι εξήντα, άλλοι ογδόντα. Θα βρούμε κατηγορίες. Δεν τους βρίσκουμε όλους από το πρωί. Σε διάφορες περιπτώσεις της ζωής, με διάφορα γεγονότα και με διαφόρους τρόπους, ο Χριστός μας πληροφόρησε. Εμείς εθελήσαμε, ξαναφύγαμε.

Ξαναεπιστρέψαμε, δεν τη βρήκαμε την πόρτα κλειστή. Αυτό το καλό έχει. Μπαίνουμε και βγαίνουμε εμείς στου Θεού, λες και μπαίνουμε σε εκλογικό κέντρο. Ό,τι ώρα θέλουμε μπαίνουμε και ό,τι ώρα θέλουμε βγαίνουμε. Δεν βρήκαμε ποτέ την πόρτα κλειστή. Αλίμονό μας να βρούμε την πόρτα κλειστή. Αλλά διότι κατεργάζεται όλες τις αδυναμίες και όλα τα καπρίτσια τα παρακολουθεί και θέλει και επιμένει και φωνάζει για να σωθεί. Γι' αυτό, όταν επιστρέψουμε και του χτυπήσουμε, πάντοτε είναι από μέσα και ανοίγει και σου λέει: «Πέρασε». Μάλιστα, μεθαύριο, την Κυριακή, το βλέπουμε καθαρότατα αυτό, πώς έτρεξε και τον άρπαξε και τον ματσούλησε, όπως λέμε, τον κατεφίλησε, εκείνον τον λεγόμενον Άσωτον Υιόν. Ας μείνουμε και απόψε το βράδυ εδώ και κρατήστε ό,τι νομίζετε από αυτά. Κατ' εξοχήν κρατήστε την ευθύνη που έχουμε για τους ανθρώπους που ακόμη δεν γνωρίζουν και μένουν μακριά από την καλλιέργεια των ψυχών τους.

Ο μισθός μας θα είναι πολύς εν τοις ουρανοίς.