The Publican and the Pharisee

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As you know, these talks of ours concern several parables told by Christ, who used them to convey His teachings more simply. So far, we have discussed three parables: first, the parable of the ten thousand talents; second, the wedding feast of the king’s son; and third, the parable of the five, two, and one talents, which we considered at our last meeting. Tonight I will speak about another parable, one that happens to be especially timely. As you know, the season known as the Triodion is beginning, a great period in the life of the Church, and this parable appears at its opening. We have spoken about the general meaning of the Triodion at other meetings.

With God’s help, that is what I will concentrate on tonight. I will focus only on this parable, which concerns two men. We must understand that the Word of God has eternal authority. It is not a fashion that comes and goes. Its authority is eternal. In other words, in whatever age you choose to apply it, you will be benefited. It never grows old and never rusts. This parable arose because of human egotism, because certain people believed that they were all right—that they were righteous.

Indeed, this sin is found in every season and every age, from the moment we begin to understand ourselves a little, as very young children, until the day we die. A person believes that he is better than his neighbor, more intelligent, that he has better children, a better house, a better voice, that he is more attractive or more capable—on and on it goes. You cannot easily uproot these things. Take a little child: the child will cry if you say that he is not beautiful. He will begin to throw a fit. But if you flatter him, he will embrace and kiss you. This means that we carry these things within us like seeds.

We bring them into our lives from our mother’s womb, and often we never succeed in casting them out throughout our entire life, but take them with us when we depart. That is why I told you that the Word of God has eternal authority. It does not belong merely to some bygone age. Its age has never passed. We come into the world in the same way as the first man came, and we leave it in the same way, through death. The devil does not change; he uses the same tricks and so forth. And God, in order to save man, is likewise the same and uses the same means. Therefore, the Gospel will always possess eternal authority. We can never say that we have already mastered it, so long as we have not put it into practice—and have not practiced it perfectly.

The Church perseveres with each of her children. How many years have you lived? Fifty? Then you will hear the parable of the Publican and the Pharisee fifty times. You will hear the parable of the Prodigal Son repeated fifty times. You will hear about the Judgment fifty times, and all the other teachings as many times as the years you have lived. You will hear A, B, and C—all those lessons which, if a person is willing to apply them, are capable of

benefiting him. He must learn these lessons if he is to receive a passing grade after his passage through this life. As I told you, this is why the parable known as the Publican and the Pharisee was spoken. It is especially timely for the coming Sunday, when the Triodion begins. The Church places it at the foundation of this season and then adds other parables with similar meanings and teachings. Imagine, then, how valuable it is. This is a season of prayer, a season in which a person returns to himself and looks within. If he is not attentive, he will fail. Everything taught during those days concerns clearly defined matters of doctrine and morality.

So it says here: “And He spoke to certain people”—to some “who trusted in themselves that they were righteous,” believing that they were all right and needed no one. As I said earlier, many of us think this way: we compare ourselves with people worse than ourselves and conclude that we are all right; or we put ourselves forward, measure ourselves by our own standard, and appear as one-eyed men among the blind.

We cannot present ourselves that way among those who see clearly and live rightly. So, concerning those who “despised the rest,” pushing everyone else aside, it says: “He spoke this parable: Two men went up to the Temple to pray.” You know that the Temple was in Jerusalem. Jerusalem, where the Temple stood, is 839 meters above sea level. There were no other temples. Anyone who wished to pray would go to the Temple in Jerusalem. That is why, at Passover and Pentecost, we find people gathered there from various parts of the world—Parthians, Medes, Cretans, Arabs, and others. There was only one Temple. Today we have a church even in our own neighborhood; we do not have to go to the cathedral or travel to Jerusalem.

If we wish to venerate the holy places, we simply go there. But to worship God—to participate in the services and express our faith—we can do so in our own neighborhood, where we build a church. At that time, however, there was only one Temple. That is why it says: “Two men went up to the Temple to pray, one a Pharisee and the other a Publican.” They were two completely opposite men, representing two entirely different conditions. When we say “publican,” we mean a grasping man, a thief, as we would say in everyday speech—an exploiter, a bloodsucker. With the help of the Romans, who were the occupying power at the time, publicans had managed to drain the lifeblood of the people while remaining beyond the reach of justice. They had arranged laws that allowed them to collect enormous sums without being prosecuted. That is why the Jews hated them. There were two kinds of publicans. Some would personally purchase the right to collect taxes from the Romans in a particular district, for example: “How much do you want, conqueror? One million? Agreed. Take your million, and now I will arrange matters so that I collect two, three, four, or five million”—still with Roman backing. That was the first category. The other category was that

the publicans acted directly as the hands of the Romans. Either way, even we resent the sight of a tax collector. But these men had arranged the laws so that whatever they demanded was legally protected. Even if they demanded three or four hundred times more, it was considered lawful. That is why they were hated. When the Jews saw a publican, their hair stood on end. They found them repulsive and condemned them in advance in every possible way. The Pharisee, by contrast, was held in great esteem. In the days of Herod the Great—that is, around the time of Christ—there were about six thousand Pharisees. At that time, there were three main groups

of supposedly devout people who occupied themselves with religious matters. There were the Pharisees, the Herodians, the Sadducees, and also the Essenes—three or four groups in all. But the Pharisees had managed to rise above the others and gain influence even in the royal palace. If the Pharisees spoke against the palace, their opposition was felt. That was how powerful they had become. They were regarded as righteous, for “Pharisee” means pure; it means someone separated from sin. Yet beneath the appearance they presented, they were hypocrites. They had other faults, which Christ exposed.

That is why He pronounced the eight “woes” against them, which we hear on the evening of Great Tuesday: “Woe to you, scribes and Pharisees, hypocrites! You do this, and this, and this.” Read the twenty-third chapter of Matthew calmly and carefully, and see what He says to them. Christ utterly detests hypocrisy and condemned it severely. He did not speak against sinners. He did not condemn prostitutes or thieves as strongly as He condemned these hypocrites, to whom He said so much. They themselves had been active and outspoken from earlier times. As it is written here—and as you can read in Acts 26:5—they were considered, together with the Sadducees, Essenes, and Herodians whom we mentioned, “the strictest sect.”

They were a group set apart from sinners. Josephus, the historian of that period, says of these Pharisees: “They have such influence among the people that whatever they say against a king or even against a high priest is immediately believed.” They had succeeded in making everything they said appear credible. They were as deceitful as some people are today. Such people can make themselves believed while working for their own advantage and seeking to dominate others; yet they present a different outward appearance and are believed. Of course, there were some among the Pharisees who could be regarded as exceptions. One example was Nicodemus, who went by night and spoke with Christ.

He spoke with Him and later buried Him together with Joseph. Gamaliel was another. They too were Pharisees, but discerning Pharisees—exceptions, we might say. As a rule, however, they were hypocrites. When an entire breed of people is like that, may God protect you! Yet they had managed to present themselves as doves, and the people held them in high regard. Imagine, then, that we are standing outside a church and see a publican going in, perhaps holding a candle, and also see a Pharisee. What would we say? We are outside, watching the two men go up. We would immediately judge them; even if we had no one with whom to speak, we would label the publican inwardly and say, “You thieving publican, where do you think you are going?”

“Are you not afraid that some suffering person may attack you and break your head? I understand why the Pharisee is going. He is a man of God, and the Church is for the people of God. But what business do you have there?” The label would immediately be fixed upon him. The same thing happens today. If we see a woman whom we know to be living badly, or some man whose faults we know, and then see that person in Church, we immediately assign him a grade within ourselves. This must never happen, because God sees differently. He does not see as we see, nor does He judge as we judge. We must not rush to judgment. This becomes clear from the rest of the discussion and from the way the whole event unfolds. In any case, the two men went up

and entered the Temple. The Pharisee walked forward, somewhere near the iconostasis and the icons, if we may picture the scene in terms of one of our churches today, “and standing by himself, he prayed thus: ‘God, I thank You.’” A beautiful beginning. Someone may ask, was it wrong for him to say, “God, I thank You”? No, it was not wrong; it was good. When a person goes to Church—and not only in Church, since God is everywhere present and fills all things, but also on the road, at home, at work, and during his private prayer—he should thank God. The first thing to come from his lips should be “Thank You,” whether things are going well or badly,

whether he has much or little, whether he is unemployed or has work: “My God, I thank You.” Whatever a person possesses is not truly his, nor did he acquire it by his own power. Someone else gave him the strength and the tools with which to obtain the things he now manages. He manages them—that is the proper word, because any other definition would be incorrect. We are stewards of the things and circumstances that God gives to each of us. Nothing comes from our own abilities. If God were to remove what belongs to Him—your lungs, the sun, oxygen, your fellow human beings, water, and everything else—you would be finished. You would die in a fraction of a second.

Everything belongs to another; we do whatever we do with things lent to us, even though our egotism says, “We did it; we made it.” No. With the help and forbearance of someone else, whom in our language we call God, you do whatever you do, say whatever you say, live however you live, and enjoy whatever you enjoy. Of course, people are shocked when we say that we should give thanks even for illness. Yet many people have been saved through illness, while many others have been lost through good health. If those who were killed at the stadium yesterday had been ill, would they now be dead? Being confined to bed is difficult. I am not asking for it; I am only drawing a comparison. Many times,

a person can be benefited even by something that appears bad, because if he does not use his health wisely, it may produce the opposite result. Yet because we have made gods of certain things and imagine that we can do anything and remake the whole world, we lose sight of the one purpose for which a person comes into this world. We do what we do, and afterward we become bitter and fail in our mission. In any case, a person can and must give thanks. If the Pharisee had stopped there, he would have been justified. Well done, Pharisee! But he did not stop there, just as we sometimes fail to stop where we should. “God, I thank You.” Why are you thanking Me, Pharisee? “Because I am not like the rest of mankind.”

What words! What an opinion he had of himself! He went to the Temple to remind God who he was. Is that why you came here? How do I know that people think this way? Because there are such people. Do not find it strange. I pray this is true of no one, but from my limited experience, I believe that it happens. When such a person goes to Church, he immediately looks to see beside whom he will stand. If people do not show him the honor he thinks he deserves—if they do not recognize that he is Mr. So-and-so, Mrs. So-and-so, or Miss So-and-so—and if the place is filled with insignificant common folk, he will not remain there. He will move somewhere else. Now, if you avoid standing beside someone in Church because he bothers you, mutters constantly, distracts you, or has proved from experience to be troublesome, I understand your moving to a quiet corner. But many people arrange

They decide where their proper places are and where certain important people ought to stand in the Church. That is what the Pharisee did. He moved away from where the others were—and surely other people were praying there too. Even today, if you visit Solomon’s Temple, you will see that it is open all day, from morning until sunset, with different people continually coming and going.

All sorts of people go there, Arabs among them, and they offer their veneration. Surely it was the same in those days. And if you go on a Friday to what is now the Jews’ Wailing Wall, you will find everyone, from magnates to the humblest worker, going there to pray from his own prayer book and bowing his head against the wall.

Something similar was happening here. These two were not the only ones who entered; others came as well. But the Pharisee set himself apart. He considered himself to have a special relationship with God, and no connection with the common people behind him. So he went and spoke to God, and practically accused everyone else. To exalt himself, he said, “I am not like other men. I am someone special.” You? Where did you come from? Are you not made of flesh? Are you not formed from the earth? Were you not born of a mother and a father, with faults and weaknesses? Do you not have eyes, hands, ears, and a tongue? Do you not sin? How can you say you are different? And then he tells us what the others supposedly are and what he is not: “Extortioners,” he says, making them all thieves, “unjust, adulterers.” “I am none of those things,” he says. But who asked you to tell us what you are? And how do you know what the others are? Yet when there is some sin we ourselves do not commit, we readily accuse someone else of committing it.

That is not good. Even if, with God’s help, a person manages to avoid grave sins, he still commits smaller ones. A ship does not need five-ton boulders in its hold in order to sink; it will sink even if it is filled with sand. Just as we fail to appreciate the value of small good deeds and so lose their benefit, we also say about small sins, “I do not think this matters. This will do no harm. Surely God will not concern Himself with such trifles.” Yet God takes these small things into account. Many times, a tiny metal shaving enters a person’s eye.

It may be so small that he cannot see it at all. A specialist may need a magnet to draw it out, while the person weeps, suffers, and writhes in pain because of something that can scarcely be seen even with a magnifying lens. So it is with the soul. It cannot tolerate anything foreign. And we lose many opportunities to do good: to offer someone a word, a little comfort, a smile, or some small support. You comfort him, give him courage, and help him in his need. Yet we often treat such things carelessly, pass them by, and lose the blessing. “I had nothing to give him,” you say. But could you not offer him a word? Could you not at least say, “I will pray that God sends someone to help you”? You would have comforted him, and it would have cost you nothing. You may think it insignificant, yet it might accomplish more than giving him a hundred gold sovereigns.

So this man accused the whole world of being extortioners, unjust people, adulterers—in short, sinners—while he alone was righteous. But since you come from among them, how did you alone remain undefiled? As I have said, this attitude rules some people, and even when it is not obvious, it lies hidden beneath the surface in many others. You can see it in the Church, where they place themselves apart from everyone else. Even in prayer, they may never seriously consider that there could be people far better than they are, while still regarding themselves as sinners. Thinking that I am all right often brings spiritual harm.

But considering that I am not all right, and striving to set myself right, always brings benefit. This is therefore what is profitable for a person: not to speak in his own favor and not to praise himself, as we so often do. We speak freely about everything, as you have seen, and praise everything that belongs to us—our horse, our car, our clothes, our house, our dog, our cat, our child, our voice, our beauty, and whatever else is ours. Whenever we speak about ourselves, everything we do is justified. Our grandchildren do everything right, while the neighbor’s grandchildren do everything wrong. Our children are right, while everyone else’s children are wrong. This is not right. Is this truly what God desires? He wants you to admit that, because you are human, you, your children, and everything belonging to you have faults, and that you must strive with still greater effort.

And there, in the midst of his prayer, his eyes began to wander. He looked around, as we were saying, and continued, “Nor am I like this Publican.” The Publican was neither beside him nor in front of him. He had remained far behind, as the rest of the parable shows. Yet the Pharisee’s wandering eye found him. “I am not like him either.” He had already judged him. Who appointed you as judge? Who asked your opinion about any of these things? Have you nothing else to say to Me, now that you have come here? He did not even say—and then he might have had some excuse—“With Your help, I have been protected and have not become like those in the world.” And he certainly had no need to list extortioners, adulterers, thieves, and fornicators.

Had he said, “With Your help,” that would have been different. But no. “I,” he says, “am not like them, nor like this Publican.” My beloved, even if we do not have the faults, weaknesses, and sins that our neighbors have, that is not our own achievement. Someone else is sustaining us and keeping us from them. If He withdraws His grace and protection, a person can become prey to Satan within minutes. No one can preserve him, nor can he preserve himself, if the grace of God abandons him. Take something fastened here, for example. It remains attached because a magnet is holding it—the magnet holds that screw in place.

It holds that needle or that piece of iron. If the magnet is removed, the object falls. That magnet is Christ; it is God. If we possess some virtue, or if we have been protected and have not fallen into sins into which others have fallen, it is because the hand of God guarded and helped us. Our thanksgiving should therefore be offered in this spirit: “I thank You, my God, for sustaining me. I thank You, my God, for helping my child, for protecting my husband or my wife,” according to each person’s needs. This is how thanksgiving should be offered. We must not make it about ourselves, as though we had accomplished everything while everyone else lay beneath us. God does not desire that. The Pharisee then mentioned certain virtues of his, one of which was fasting.

“I fast twice a week; I give tithes of all that I possess.” He now displayed his virtues as well. We too often speak about our virtues. Yet if we possess virtues that others perhaps do not, we must again understand that they come from God. Is it not true that today we can do things we could not do yesterday? There are people who once had no self-control but now exercise it; people who did not fast but now fast; people who would not give another person a penny but now give generously; people who did not attend Church but now do. Whatever virtue a person possesses comes from God: “Every good gift and every perfect gift is from above, and comes down from the Father of lights.” Unless God helps us...

A person will continue to see others merely as objects and think that everyone ought to work for him. But when God acts upon the situation, everything changes. Here the Pharisee tells us that he fasts twice a week. I do not know whether you are aware that they fasted on Monday and Thursday, whereas we fast on Wednesday and Friday. They fasted on Thursday because Moses went up to receive the tablets on that day, and on Monday because he came down then. The Pharisee brings this before God and says, “I fast twice a week.” You should know that fasting in those days was not prescribed in the regular way it is now. He chose voluntarily to fast on those two days. There was no command saying, “You must fast on these days.” But what does he do with these fasts? He presents them before God.

He expects God to count them to his credit as well.

In chapter 18, verse 21, and also in Deuteronomy 14:22–23, it explains what was to be tithed. Ten percent was given to the Temple, from which the clergy were paid and supported, and whatever remained was distributed as alms to others through the Church.

Among the “woes” that Christ pronounced against the Pharisees in Matthew chapter 23, as I mentioned, He says that they tithed even their dill and mint. A Pharisee might have planted a small patch of dill and mint in his garden for seasoning. He would cut even a portion of that and send it to the Temple, although he was not required to do so. Or if his hens laid ten eggs, for example, he would take one and send it to the Temple. They went beyond the required tithe out of hypocrisy. This is why Christ denounced them in those “woes.” They made a display of giving things—which in itself was not wrong—but they did it to place others under an obligation and to be seen outwardly.

This is what they did. We read in Matthew 23:23: “Woe unto you, scribes and Pharisees, hypocrites! For you tithe mint and dill and cumin, and have neglected the weightier matters of the Law: judgment, mercy, and faith. These you ought to have done, without leaving the others undone.” And again: “Blind guides, who strain out a gnat and swallow a camel.” We have many such modern Pharisees. They have not disappeared; people still conduct themselves this way today. The Pharisee was free to undertake an additional fast voluntarily, if he wished, but there was no reason for other people to know about it—or for him to announce it to God.

Sometimes we too fast because we have a particular request or need. Perhaps something is wrong with our eyes, so we undertake a fast and ask Saint Paraskeva to help us. The whole neighborhood does not need to know about it, nor should you go before God and say, “You know that I am fasting.” You are fasting for your eyes and because you are in need; you are not fasting to please me or to tell me about it. Yet many people spread the news, discuss it, and say, “I fast; I have vowed to fast on that particular day.” You are obliged to observe the prescribed fasts. Today our fasts are not irregular; they have been established. You will fast on Wednesday and Friday. Christ was betrayed on Wednesday and died on Friday. When there is a funeral, you do not eat as usual—just as you do not eat normally when your child, mother, wife, or husband has died. If you believe that Christ died for you, then you will remain with Christ and fast on that day according to your strength. There is no need to tell us about it. But if, beyond the prescribed fasts, you establish a personal rule and wish to fast more, there are laypeople in the world who eat no meat at all.

I am speaking of people who are not monastics. Some people never eat fish either, but live only on vegetable dishes cooked with oil, together with milk, cheese, and similar foods. Others follow still different diets. They should not display this before the world or say to God, “You know...” If you were not asked, why make such a display? Why discuss it and lose your reward? Whatever you do personally, do it in secret, “and your Father who sees in secret will reward you openly.” The established fasts are different, because you observe them openly. On Wednesday you will not eat forbidden foods, whoever may pressure you. On Friday you will not eat them, whoever you are, wherever you may be, and whoever pressures you. “It is Friday; it is Great Lent; I cannot eat this, sir.” But if I undertake an additional fast for some particular reason...

I must not think that this makes me a greater person, much less proclaim it everywhere: “I do this, I do that,” and so forth. “I fast twice a week; I give tithes of all that I possess.” This was the Pharisee’s prayer. Now let us form a picture of him. He bears the fine name “Pharisee,” meaning one who is pure. He is not a thief, a liar, or an extortioner.

He is not unjust; he is not an adulterer, a fornicator, or a thief.

Second, he regards his fasting as a virtue; and third, he gives ten percent of whatever he earns. That is, if I received a pension of ten thousand drachmas today, for example, one thousand drachmas would immediately be set aside and given to the Temple—today we would say, given as alms, as we mentioned. But you will not do that.

It would be given as alms. If I received twenty thousand in earnings, I would set aside two thousand. If I received fifty thousand, I would set aside five. If I earned twenty, thirty, fifty thousand or more from my business, I would set aside ten percent. That was their custom at the time, and this man observed it. We have no reason to doubt him or think that he is lying. Now I want to turn this around and compare him with ourselves, because in our case all these things are often absent. How many times are we unjust, do not fast, and do not tithe? We are even murderers, killing our own children. What evil is not found among us today? And sometimes I wonder: if this man, who possessed all these virtues, was left outside, where shall we go, when we possess none of them?

This man would pass for a good and decent person. And someone may say, “Yes, that is true of the Pharisee.” But this is the life of the Publican and the Pharisee; what is my own life today? Where do I stand, when I possess none of the virtues the Pharisee had, and yet the Pharisee was still left outside? In any case, let us move on to the other part, and shortly we shall bring the two together. So much for the Pharisee. All this took place at the front of the Temple. Now let us go to the back, somewhere near the entrance, and look at the other man. They entered together, but once inside they separated. One went forward seeking to be justified, while the other remained behind. “And the Publican,” it says here, “standing afar off”—where could he go? He stayed back there. “He would not so much as raise his eyes to heaven.” He did not even look around to see who else was there, what they were doing, what suit someone had worn when he came in, or anything else that was happening.

When we go to Church, we notice every detail: when this woman arrived, what she was wearing today, this thing and that—everything. We do not go there to pray. But this man, it says, kept his head bowed and would not even raise his eyes to heaven. He stood far off, apparently in what we today would call the back narthex, near the entrance. He did not go forward, where the chanters and priests were, where the prayer and the sacrifice took place. Perhaps he believed within himself that he was unworthy to go forward and appear there. At the same time, “he beat his breast, saying, ‘God, be merciful to me, a sinner.’” That was all he said; he said nothing else. And here it says that he beat his breast. Of course, God told this parable; I did not tell it. Therefore, He knows what He is saying.

He has a reason for every expression and every movement. He did not say that the man stood at the back beating his head. He says that he beat his breast. And you know that when someone beats his breast, he does not strike just anywhere; he strikes here, over the heart. It is as though he were saying, “This is to blame. The fault is here.” And indeed, the human heart is the source from which, as it says elsewhere, in the fifteenth chapter of Matthew, every evil proceeds: “For out of the heart come evil thoughts, murders, adulteries, fornications, thefts,” as well as enmity, jealousy, and the like—all from the heart. Imagine the human heart as a sponge. A sponge, as you know, contains many little chambers. We dip it into water and...

It can take up two kilograms of water. It seems to contain nothing, but if you squeeze it, it gives all the water back. Those little chambers within it absorb the water. The chambers of the human heart are likewise nests of sin. Many times, a little demon lurks in every chamber: jealousy, envy, carnal pleasure, blasphemy, malice. A thousand and one things are hidden in this heart. That is why the hardest task for a person is to free his heart from the influence of Satan. This requires a frank and pure confession, a detailed confession, because every chamber contains some weakness.

The root or cause must be removed. Many times, we press a boil so that its root will come out. Once the root has come out, everything changes. As long as the root remains within, it will continue to cause inflammation, fever, and who knows what else. But because a person’s pride is wounded, he often does not confess. If there were some way to seize a heart and squeeze it, who knows what we would hear coming out of it? Do you know how many things remain unconfessed within people? Yet they go on, thinking that everything is fine, while the cause remains. Christ, then, shows us here where the cause lies. That is why, in the Old Testament, He says through Proverbs, “My son, give me your heart.” He does not say, “Give me your wallet.”

He does not say, “Give me your wife, give me your husband, give me your work.” He says, “Give me your heart, so that I may cleanse it.” Then you begin to think differently. You have often heard of people climbing down into a well where there may be deadly fumes; they become dizzy and die inside. In the same way, fumes rise from the heart and affect the whole person when malice and sin are present, and they make the nous—the spiritual intellect—dizzy. That is why, when sin enters a person, he begins to behave like a madman. Consider a mother who once could hardly wait to leave work and return home because she had left her little children there at midday. Now she does not even go to pick them up from school. The moment she becomes involved with her director or a colleague, she forgets the children waiting at home. Sin has entered between them, and everything has changed.

Or consider the man who could hardly wait to go home, embrace his children, enjoy being with them after work, and rest. Now he has become involved with another woman, and neither his children nor his wife nor anything else matters to him. Sin has entered and made him dizzy. That is why, when a person’s heart is cleansed through metanoia—repentance—and confession, he begins to see things differently within himself. He is no longer wearied; he sees differently. For Satan is a dealer in spectacles: he sells glasses and fits each person with the pair that suits his passion. He gives one man the glasses of drunkenness, another the glasses of gambling, another the glasses of lust, and another the glasses of theft. He finds different kinds for everyone, and whatever evil a person does, he justifies it to himself. That is how he sees it. But when a person chooses to repent and confess, and these sins are removed from between him and God,

Christ gives him a different pair of glasses. Then he thinks and says, “Did I do those things? Did I say those things? Did I go to those places?” Yes, you did—and so did I; we were the ones who did them. But now you see them differently, because Christ has removed and cast away the glasses Satan had put on you. That is why we sometimes say, “He has put glasses on you; someone has fitted you with glasses, and you cannot see.” Yes, indeed. For this reason, we should never judge a person merely by his intellect, and the more intelligent he is, the more cautious we should be. If an intelligent person, whose intellect is sharp on both sides like a blade, lives in sin, he is dangerous both to himself and to others. A sharp intellect in the hands of Satan causes great destruction. But if the heart is cleansed,

the intellect will begin to produce good fruit. Woe to the intelligent person who lives far from Christ. But if he changes, his intellect will be beneficial in every way, wherever he may be. That is why the Fathers say that the intellect is in the pay of the heart. This is the expression they use: it has been bought and paid for. If the heart is evil, the intellect is evil; if the heart is good, the intellect is good. Once the heart has been cleansed, you will no longer devise ways to put your hand into another person’s pocket and transfer what is there into your own. That happens while the devil dwells within. He tells you, “Take it from here and bring it over there.” But when the true Master enters, He tells you to take from your own and give to the other person. As I have told you,

something you loved yesterday may no longer interest you today; you may not even want to speak about it. And something you did not love yesterday, you may love today. How completely things change! The master of the heart has changed. The human heart is a dwelling place that will contain either Christ or the devil. Let no one be deceived and say, “I am not with Christ, but neither am I with the devil.” There are only two states; there is no middle ground. There is no political center here. Here there is only one extreme or the other. That is how things are. Those who are indifferent often excuse themselves and say, “Well, I may fall short. I may not go to Church or confess, and so on, but that does not mean anything else.” But it does. “He who is not with Me is against Me.” In matters of faith, things are that clear. In the world there may be many different positions, but here there are not.

This is precisely what Christ is telling us to take care over here. If your heart is evil, your intellect will also be evil, and you will use it for evil. Cleanse your heart. Through metanoia—repentance—and confession, bring out whatever is within you, so that everything may change for you. The Publican confined himself to two phrases. He did not mention whether he fasted, whether he gave alms, or any virtue he possessed. Who knows what virtues he too may have had? He was a man of means; it would have been easy for him. And you know that when we are asked to give something whose loss does not hurt us, we give it more readily. But if we are asked to give something whose loss hurts us, we do not give it. Surely he too had given away some old jacket that no longer fit him, or a pair of shoes. Perhaps he had helped a close relative because that person had once given him a hundred drachmas. Could he really have done no good at all? There is no one, not even the hardest person, in whom, if you look deeply,

you will find some good deed, something worthy in that person. There is no human being who has never done any good. Otherwise, it is lost amid sin, unbelief, and indifference. And what can we say? There may be only a few grains of gold, buried under so much chaff. We must winnow away the chaff to find the wheat beneath it, to find the gold. Did the Publican mention any of these things? He said nothing. He simply said, “I am a sinner,” and appealed to God’s compassion: “Be merciful to me, a sinner.” In other words, “Forgive me; have compassion on me, the sinner. There is nothing else I can do.” And this man, it says, was justified, as the passage continues: “This man went down to his house justified rather than the other”—rather than the first man, with all his works, his long signs of the Cross, his deep prostrations,

and all his own righteousness. Why God judged matters in this way is something we must examine and interpret in the next homily. That next homily concerns the Parable of the Prodigal Son, because it continues the lesson of this parable. It provides further details and makes matters clear, for that parable also contains two men.

There is the younger son, who was saved despite his sinfulness, and there is the elder son, who was shut outside despite his purity and righteousness. Here, then, you see a man who is righteous in every outward respect. Many people come and say, “I would not even step on an ant; I would never...”

You may not step on an ant, but you strangle your own child and throw it into the rubbish bin. You may not step on an ant, but you say to Christ, “Away with Friday; away with Wednesday.” Those are two very different things. True righteousness is not the image of righteousness we present to the world, so that others regard us as saintly people. Therefore, a person should never issue a certificate of righteousness either for himself or for anyone else. Leave the certificate to Him. Christ does not look at a person’s exterior; He looks within, at how that person thinks about everything. Pride is what gives off a foul stench before the throne of God, and He does not receive the proud person. He may receive the fornicator, the adulteress, the thief, or the murderer. But there is nowhere for Him to take hold of the proud person. Pride is a thing of Lucifer.

Pride often moves about in such a hidden state that even those who possess it cannot see it. But God, who grasps every aspect of the human person, sees and discerns it. Here, as in the other parable—if God grants us the opportunity to speak about it—we are also shown that salvation is not achieved by works alone. The Pharisee thought that his affairs were in order because he fulfilled the requirements of the Law, and yet God rejected him, because he entrusted nothing of himself to God. The other man went down from the Temple to his home justified because he surrendered himself to God: “God, be merciful to me, a sinner.” Does a person truly believe that, in order to return to Paradise, he must come to know Christ, and that Christ must issue him the certificate for Paradise? Christ issues the tickets,

through His Church—and today we would say, more precisely, through His Orthodox Church. These certificates, these tickets for Paradise, are issued so that the human person may return. Let us not trust in our own righteousness. Our righteousness is Pharisaical, or it resembles that of the elder brother. Returning to Paradise is not a matter of being a good person. It is not. Is someone a good person? Heaven has no need of merely good people. As we have said in another homily, all merely good people are in Hell. A person is not saved simply as a good person, but as a Christian. No Christian who lives rightly and believes rightly is in Hell.

No one is in Paradise merely because he is a good person. All those who relied only on being good are in Hell, because they trusted solely in their own righteousness. They did not wish to put on the wedding garment, which we spoke about the other day, in order to appear at the wedding feast. There the justice of God overtook them. It is the blood of Jesus Christ that cleanses us from every sin—the blood of Jesus Christ, not our own righteousness. There is no human righteousness. As Isaiah says, “All our righteousness is like a filthy rag.” In the eyes of God, human righteousness is like a filthy, bloodstained cloth. But if a person takes hold of...

But if a person takes hold of Christ—takes hold of Christ, of Golgotha, of the blood He shed—then everything changes. That person is made worthy and can approach God with confidence. We must understand this. If we truly knew this Parable of the Publican and the Pharisee, and then understood it together with the Parable of the Prodigal Son, no one would go to Church without being ready to receive Holy Communion. No one, because apart from this there is no salvation. Has someone done good works? Even if he has, he was obliged to do them. Will your good works take you to Paradise when you lack life, when you lack Christ, when you lack the Body and Blood of Christ? How will you enter Paradise? If you do good works, you are simply an instrument of grace. Good works are not what take a person to Paradise or secure his entrance into Paradise.

Evil deeds hold you back, certainly, but even many good works do not bring you inside. They do not secure your entrance into Paradise; they determine your place in Paradise. Entrance comes through faith in Christ, through the Church: through being baptized, having made Holy Confession, having a valid Baptism, receiving Holy Communion, and so forth. This is the entrance; afterward, you find your place within—first class, second class, third class, tourist class, the hold, or whatever else. That is when your works are brought forward. But to enter, you need a way in, and that entrance is Christ. The entrance is this prayer: “God, be merciful to me, a sinner.” Do you know how this is expressed? It is the prayer rope prayer said by monks and by many laypeople in the world. It is the most powerful prayer; it is what we call here the prayer of the Publican.

“Jesus Christ, have mercy on me.” It is an unceasing prayer. Some people say, “I have no time to pray, because I have work, because of this, because of that.” But it requires no special time. Whether you are on the road, in the car, washing, or writing, to say, “Lord Jesus Christ, have mercy on me,” is a great thing. But you need a humble and pure heart to say these few words, which bring Heaven down to earth when you can say nothing else. And the parable concludes: “Everyone who exalts himself will be humbled, and he who humbles himself will be exalted.” Therefore, to gain what truly matters, a person must humble himself; and when he humbles himself, God will raise him up.

Οι ομιλίες μας αυτές, όπως ξέρετε, έχουν σχέση με μερικές παραβολές που έχει πει ο Χριστός μας, για να βοηθήσει πιο απλά τα νοήματα αυτά που θέλει να δώσει. Έχουμε μιλήσει για τρεις παραβολές μέχρι τώρα, την πρώτη βέβαια των μυρίων ταλάντων, τη δευτέρα των βασιλικών γάμων και την τρίτη των πέντε, των δύο και του ενός ταλάντου, που κάναμε την περασμένη μας συνάντηση. Απόψε θα μιλήσω για μια άλλη παραβολή, η οποία κατά συγκυρίαν συμπίπτει να είναι και επίκαιρη. Θα ξέρετε, ανοίγει το λεγόμενο Τριώδιο, μια μεγάλη περίοδος για την Εκκλησία, και έχει και εκεί μια παραβολή. Γενικά για το νόημα του Τριωδίου έχουμε μιλήσει σε άλλες μας συναντήσεις.

Σ' αυτό θα σταθώ κυρίως απόψε, με τη βοήθεια του Θεού. Θα σταθώ στην παραβολή μόνον, η οποία έχει σχέση με δύο ανθρώπους. Θέλω να ξέρουμε ότι ο Λόγος του Θεού έχει αιώνιο κύρος. Δεν είναι μόδα και πέρασε η μόδα και τέλειωσε. Έχει αιώνιο κύρος. Δηλαδή, σε οποιαδήποτε εποχή και αν θελήσεις να τον χρησιμοποιήσεις, έχεις να ωφεληθείς. Δεν παλιώνει, δεν σκουριάζει. Η υπόθεση έχει ξεκινήσει από τον εγωισμό αυτής της παραβολής και διότι ορισμένοι πίστευαν ότι είναι εντάξει, ότι είναι δίκαιοι.

Αλήθεια, αυτό συμβαίνει σε όλες τις εποχές του έτους και σε όλα τα χρόνια, από τότε που αρχίζουμε και καταλαβαίνουμε λίγο τον εαυτό μας, από μικρά παιδάκια μέχρι που θα πεθάνουμε, αυτή η αμαρτία. Το να πιστεύει ο άνθρωπος ότι είναι καλύτερος από τον διπλανό του, το να πιστεύει ότι είναι εξυπνότερος, ότι έχει καλύτερα παιδιά, ότι έχει καλύτερο σπίτι, ότι έχει καλύτερη φωνή, ότι είναι ομορφότερος, ότι είναι πιο καπάτσος, ό,τι, ό,τι, ό,τι. Αυτά δεν μπορεί να τα βγάλεις. Από μικρό παιδί πιάσε το. Ένα μικρό παιδί θα κλαίει άμα του πείτε δεν είναι όμορφο. Θα αρχίσει να χτυπιέται και λοιπά. Ή θα σας αγκαλιάσει, θα σας φιλήσει, αν το κολακέψετε. Δηλαδή, τα φέρνουμε αυτά τα πράγματα σαν σπέρματα.

στη ζωή μας από την κοιλιά της μάνας μας και πολλές φορές δεν κατορθώνουμε σε όλη μας τη ζωή να τα αποβάλουμε αυτά από μέσα και τα παίρνουμε μαζί μας. Γι' αυτό σας είπα ότι έχει αιώνιο κύρος ο Λόγος του Θεού. Δεν είναι της εποχής· πέρασε η εποχή. Δεν πέρασε ποτέ. Εφόσον ερχόμαστε κατά τον ίδιον τρόπο που έρχεται ο πρώτος άνθρωπος και εφόσον φεύγουμε, πεθαίνοντας, κατά τον ίδιο τρόπο και εφόσον ο διάβολος είναι αναλλοίωτος, έχει τα ίδια τεχνάσματα κλπ., και ο Θεός, για να σώσει τον άνθρωπο, είναι επίσης ο ίδιος και χρησιμοποιεί τα ίδια μέσα, πάει να πει ότι το Ευαγγέλιο πάντοτε θα έχει αιώνιο κύρος και δεν θα μπορούμε να πούμε ότι το μάθαμε πλέον, εφόσον δεν το εφαρμόσαμε και εφόσον δεν το εφαρμόσαμε στην εντέλεια.

Η Εκκλησία επιμένει για κάθε της παιδί. Πόσα χρόνια ζεις; Πενήντα; Θα ακούσεις πενήντα φορές του Τελώνου και του Φαρισαίου, θα ακούσεις πενήντα φορές επανάληψη του Ασώτου, θα ακούσεις πενήντα φορές την κρίση, θα ακούσεις πενήντα φορές εκείνο, όσο έζησες. Θα ακούσεις το Α, το Β, το Γ, όλα αυτά που είναι ικανά, αν ο άνθρωπος θέλει να τα εφαρμόσει, να

τον ωφελήσουν, γιατί πρέπει να τα μάθει τα μαθήματα αυτά για να είναι προβιβάσιμος ο βαθμός του, μια και πέρασε από εδώ. Γι' αυτό σας είπα ότι η αιτία που ελέχθη αυτή η παραβολή, η λεγομένη του Τελώνου και Φαρισαίου, η οποία είναι λίαν επίκαιρος για την ερχομένη Κυριακή που ανοίγει το Τριώδιο, και την τοποθετεί στο θεμέλιο της περιόδου αυτής, προσθέτοντας βέβαια άλλες έπειτα με παρεμφερές νόημα δίδαγμα, φανταστείτε πόση αξία έχει. Η περίοδος αυτή είναι η περίοδος της προσευχής. Είναι η περίοδος της επιστροφής του ανθρώπου στον εαυτόν του, της εσωστρεφείας. Και αν δεν προσέξει, θα αποτύχει. Όλα αυτά που διδάσκονται τις μέρες εκείνες είναι καθαρά δογματικά θέματα και ηθικά.

Λοιπόν, λέγει εδώ: «Καὶ πρός τινας», σε μερικούς, «τοὺς πεποιθότας ἐφ' ἑαυτοῖς ὅτι εἰσὶ δίκαιοι», ότι είναι εντάξει και δεν έχουν ανάγκη από κανέναν. Όπως σας είπα γρηγορότερα, που πιστεύουμε πολλοί άνθρωποι, μετρώντας τους εαυτούς μας με χειροτέρους μας, και βρίσκουμε τον εαυτό μας εντάξει ή προβάλλοντας και μετρώντας τον εαυτό μας και παρουσιαζόμαστε μονόφθαλμοι στους τυφλούς.

Στους ανοιχτομάτηδες και στους εντάξει δεν μπορούμε να παρουσιαστούμε. Για αυτούς, λοιπόν, οι οποίοι, λέγει, «ἐξουθενοῦντας τοὺς λοιπούς», τους έβγαζαν στην άκρη, «εἶπε τὴν παραβολὴν ταύτην. Ἄνθρωποι δύο ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι». Ξέρετε ότι το ιερό είναι στα Ιεροσόλυμα. Τα Ιεροσόλυμα, εκεί που είναι ο ναός, έχουν 839 μέτρα υψόμετρο. Άλλοι ναοί δεν υπήρχανε. Για να πάει κάποιος να προσευχηθεί, θα πήγαινε στον ναό, θα πήγαινε στα Ιεροσόλυμα. Γι' αυτό βλέπουμε και το Πάσχα και την Πεντηκοστή τότε, από διάφορα μέρη του κόσμου, Πάρθοι, Μήδοι, Κρήτες, Άραβες κλπ., ευρέθηκαν εκεί. Γιατί ήταν ένας ναός. Σήμερα εμείς έχουμε και στη γειτονιά μας ναό και δεν είναι ανάγκη να πάμε στη Μητρόπολη ούτε να πάμε στα Ιεροσόλυμα.

Θέλουμε να προσκυνήσουμε, απλώς πάμε. Αλλά για να λατρεύσουμε τον Θεό, για τις υπηρεσίες αυτές, τις θρησκευτικές μας εκδηλώσεις, μπορούμε να τις κάνουμε και στη γειτονιά μας. Κάνουμε έναν ναό. Τότε ήταν ένας ο ναός. Γι' αυτό λέγει: «Ἀνέβησαν εἰς τὸ ἱερὸν προσεύξασθαι δύο άνθρωποι, ὁ εἷς Φαρισαῖος καὶ ὁ ἕτερος Τελώνης». Δυο τελείως αντίθετοι άνθρωποι, δύο άνθρωποι που αντιπροσώπευαν δύο τελείως διαφορετικές καταστάσεις. Γιατί, όταν λέμε τελώνης, λέμε άρπαγα, λέμε λωποδύτη, όπως λέμε στην απλή μας γλώσσα, λέμε εκμεταλλευτή, λέμε βδέλλα, που είχαν κατορθώσει με τη βοήθεια των Ρωμαίων —ήσαν κατακτητές τότε— να πίνουν το αίμα των ανθρώπων, χωρίς να μπορεί να τους διώξει η δικαιοσύνη. Είχαν κατορθώσει να φτιάξουν νόμους τέτοιους, ώστε να εισπράττουν υπέρογκα, χωρίς να μπορούν να διωχθούν. Γι' αυτό και ήσαν μισητοί στους Εβραίους. Τους μισούσαν τους τελώνες. Τελώνες ήσαν δύο ειδών. Ή οι ίδιοι αγόραζαν τους φόρους από τους Ρωμαίους του δήμου αυτού, επί παραδείγματι. «Πόσο θέλεις, κατακτητή; Ένα εκατομμύριο; Σύμφωνοι. Πάρε το εκατομμύριο και εγώ τώρα κανονίζω και εισπράττω δύο, τρία, τέσσερα, πέντε εκατομμύρια». Πάλι με τις πλάτες αυτών. Η μία κατηγορία ήταν αυτή. Η άλλη κατηγορία ήταν ότι

οι πάλιν τελώνες ήσαν των Ρωμαίων τα χέρια. Είτε έτσι ήταν είτε αλλιώς, όταν βλέπουμε εισπράκτορα εμείς, είμεθα εναντίον. Αυτοί όμως είχαν κατορθώσει με νόμους ώστε να έχουν εξασφαλίσει ότι είναι νόμιμο αυτό που ζητάει. Αν ζητούσε 300-400 φορές επάνω, αυτό το θεωρείτο νόμιμο. Και γι' αυτό ήσαν μισητοί. Όταν έβλεπαν τελώνη οι Εβραίοι, σηκωνόταν η τρίχα τους. Τους είχανε σιχαμένους, τους είχανε προδικάσει, τους είχανε όσο, όσο, όσο. Εν αντιθέσει με τον Φαρισαίο. Επί των ημερών Ηρώδου του Μεγάλου, ας πούμε του Χριστού μας τις μέρες, αυτοί οι Φαρισαίοι ήσαν περίπου έξι χιλιάδες. Τότε διακρίνονται τρεις κατηγορίες

δήθεν ευσεβών ανθρώπων που καταπιανόντουσαν με τα θρησκευτικά. Ήσαν οι Φαρισαίοι, ήσαν οι Ηρωδιανοί και ήσαν και οι Σαδδουκαίοι και ήσαν και οι Εσσαίοι, Εσσηνοί ή Εσσαίοι. Ήσαν τρεις-τέσσερις κατηγορίες. Όμως η μία των Φαρισαίων είχε κατορθώσει να επιπλεύσει και να έχει γνώμη και στο παλάτι ακόμα. Αν Φαρισαίοι ομιλούσαν κατά του παλατιού, φαινότανε. Έτσι είχαν επικρατήσει. Είχαν επικρατήσει σαν δίκαιοι, γιατί Φαρισαίος πάει να πει καθαρός. Φαρισαίος πάει να πει απομεμακρυσμένος από την αμαρτία και, εν τούτοις, κάτω από αυτό το ένδυμα που παρουσιαζόντουσαν ήσαν υποκριταί. Είχαν άλλα ελαττώματα που ο Χριστός τούς ξεσκέπασε.

Γι' αυτό και τους είπε τα οκτώ «ουαί», τα οποία ακούμε τη Μεγάλη Τρίτη βράδυ. «Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί. Κάνετε εκείνο, κάνετε εκείνο, κάνετε εκείνο». Διαβάστε το 23ο κεφάλαιο, εν ψυχρώ, του Ματθαίου, να δείτε τι τους λέγει. Και την υποκρισία πολύ τη σιχαίνεται ο Χριστός και πολύ την έψεξε. Δεν μίλησε κατά των αμαρτωλών. Δεν κατηγόρησε τις πόρνες, δεν κατηγόρησε τους κλέφτες όσο κατηγόρησε αυτούς τους υποκριτάς και τόσα τους είπε. Γι' αυτό έχουν καταπιαστεί κι αυτοί από παλιά ακόμη και έχουν μιλήσει. Όπως γράφει εδώ, αν διαβάσετε στις Πράξεις, έχω βρει, στο 26ο κεφάλαιο, στίχος 5. Ξέρετε, εθεωρούντο, μαζί που σας είπαμε, τους Σαδδουκαίους, τους Εσσαίους, Ηρωδιανούς, «ἡ ἀκριβεστάτη αἵρεσις».

Ομάδα η ξεχωρισμένη από τους αμαρτωλούς. Ο Ιώσηπος δε, ο ιστορικός των ημερών εκείνων, λέει για αυτούς τους Φαρισαίους: «Τοσαύτην ἔχουσιν τὴν ἰσχὺν παρὰ τῷ πλήθει», μέσα στον λαό τέτοια δύναμη είχαν, «ὡς καὶ κατὰ βασιλέως» τι λέγοντες «καὶ κατὰ ἀρχιερέως εὐθὺς πιστεύεσθαι». Είχαν κατορθώσει ώστε ό,τι έλεγαν να γίνεται πιστευτό. Τόσο δόλιοι είναι, όπως οι Εβραίοι σήμερα. Οι Εβραίοι κατορθώνουν να γίνονται πιστευτοί, εφόσον εργάζονται πάντοτε για το δικό τους συμφέρον και την υποδούλωση όλου του κόσμου και, εντούτοις, παρουσιάζονται με άλλη επιφάνεια και γίνονται πιστευτοί. Υπήρχανε βέβαια και μερικοί μέσα που αυτοί θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξαιρέσεις. Παραδείγματι, ο Νικόδημος, αυτός που πήγε τη νύχτα και συζήτησε με τον Χριστό μας.

Μίλησε μαζί του και έπειτα τον έθαψε μαζί με τον Ιωσήφ. Όπως ο Γαμαλιήλ· Φαρισαίοι κι αυτοί, αλλά με διάκριση Φαρισαίοι, ήτανε, να πούμε, εξαιρέσεις. Ο κανόνας ήταν ότι ήσαν υποκριτές. Όταν είναι μια φάρα, ο Θεός να σε φυλάει. Όμως είχαν κατορθώσει να παρουσιάζονται περιστέρια και ο κόσμος είχε να πει για τους ανθρώπους αυτούς. Σκεφτείτε λοιπόν τώρα να δούμε ότι εδώ είναι ένας ναός και να δούμε έναν τελώνη να πηγαίνει με μια λαμπάδα, φερ' ειπείν, στο χέρι, και να δούμε και έναν Φαρισαίο. Τι θα λέγαμε εμείς απ' έξω; Έξω είμαστε εμείς και βλέπουμε τους δύο πάνω. Θα λέγαμε αμέσως αμέσως, και αν δεν είχαμε κανέναν να το μιλήσουμε, μέσα μας θα τον χαρακτηρίζαμε και θα λέγαμε ότι: «Βρε λωποδύτη τελώνη, πού πας;»

«Δεν φοβάσαι να πέσει κανένας πονεμένος και σου σπάσει το κεφάλι; Να πάει ο Φαρισαίος, το καταλαβαίνω. Αυτός είναι άνθρωπος του Θεού και η Εκκλησία έχει να κάνει με τους ανθρώπους του Θεού. Εσύ τι δουλειά έχεις εκεί πέρα;» Χαρακτηρισμός, το καρφί θα γινόταν. Όπως συμβαίνει και σήμερα. Αν δούμε καμιά γυναίκα που ξέρουμε ότι δεν στέκεται καλά ή κάποιον που ξέρουμε και τον δούμε στην Εκκλησία, αμέσως τον βαθμολογούμε εμείς μέσα μας. Αυτό δεν πρέπει να γίνεται ποτέ, διότι ο Θεός βλέπει διαφορετικά. Δεν βλέπει όπως βλέπουμε εμείς κι ούτε βαθμολογεί όπως βαθμολογούμε εμείς. Και να μην σπεύδουμε. Και βγαίνει αυτό από την υπόλοιπη συζήτηση και από την υπόλοιπη διεξαγωγή αυτής της υποθέσεως. Ανέβηκαν, εν πάση περιπτώσει, οι δυο τους,

μπήκαν μέσα. Ο Φαρισαίος προχώρησε κάπου προς το τέμπλο κάτω, προς τις εικόνες, αν δώσουμε έτσι μια μικρή εικόνα της δικιάς μας Εκκλησίας σήμερα, «καὶ σταθεὶς πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσηύχετο· Ὁ Θεός, εὐχαριστῶ σοι». Όμορφο ξεκίνημα. Θα πει κανείς, κακό είναι που είπε: «Ο Θεός, σε ευχαριστώ»; Όχι, δεν είναι κακό, είναι καλό. Και ο άνθρωπος, πηγαίνοντας στην Εκκλησία, και όχι μόνο στην Εκκλησία, αφού είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών ο Θεός, και στον δρόμο και στο σπίτι και στη δουλειά και στην προσευχή του την ιδιωτική όταν κάνει, πρέπει να ευχαριστεί τον Θεό. Το πρώτο που πρέπει να βγαίνει από το στόμα του πρέπει να είναι το «ευχαριστώ», είτε είναι καλά είτε δεν είναι καλά,

έχει είτε δεν έχει, είτε είναι άνεργος είτε έχει δουλειά. «Θεέ μου, σε ευχαριστώ». Διότι ο άνθρωπος, ό,τι έχει, δεν είναι δικό του, δεν τα κατέκτησε αυτός. Άλλος του έδωσε τις δυνάμεις και άλλος του έδωσε τα εργαλεία για να κατακτήσει αυτά τα οποία σήμερα διαχειρίζεται. Διαχειρίζεται, διότι εάν δώσουμε άλλον ορισμό, δεν είναι σωστός. Είμεθα διαχειρισταί πραγμάτων και καταστάσεων που μας τα δίδει στον καθένα αυτός ο Θεός. Από δικές μας ικανότητες τίποτα, διότι αν αφαιρέσει τα δικά του από τη μέση ο Θεός, τον πνεύμονα, τον ήλιο, το οξυγόνο, τον συνάνθρωπο, το νερό, τα πάντα, έσβησες, αποθνήσκεις μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου.

Ξένα λοιπόν, με δανεικά κάνουμε ό,τι κάνουμε, αδιαφόρως αν ο εγωισμός μας: «Εμείς το κάμαμε, εμείς το φτιάξαμε». Όχι. Με τη βοήθεια και την ανοχή κάποιου άλλου που λέγεται Θεός, στη γλώσσα τη δικιά μας, κάνεις ό,τι κάνεις, λες ό,τι λες, πολιτεύεσαι όπως πολιτεύεσαι, απολαμβάνεις ό,τι απολαμβάνεις κλπ. Βέβαια, σοκάρεται κανείς όταν μιλάμε ότι και γι' αυτή την ασθένεια πρέπει να λέμε ευχαριστώ και, εντούτοις, πολλοί άνθρωποι με την αρρώστια σώθηκαν και πολλοί άνθρωποι με την υγεία εχάθησαν. Αν αυτοί που σκοτώθηκαν χτες στο γήπεδο ήσαν άρρωστοι, θα ήταν σκοτωμένοι τώρα; Κακό το κρεβάτι. Δεν το επικαλούμαι, λέγω, κάνω έναν παραλληλισμό. Πολλές φορές!

Ο άνθρωπος έχει να ωφεληθεί και από αυτό που φαίνεται άσχημο πράγμα, διότι όταν ο άνθρωπος την υγεία του δεν τη χρησιμοποιεί μυαλωμένα, μπορεί να φέρει αντίθετο αποτέλεσμα. Και εντούτοις εμείς, διότι έχουμε θεοποιήσει ορισμένα πράγματα και νομίζουμε ότι μπορούμε να κάνουμε και να φτιάχνουμε όλο τον κόσμο, να ξέρουμε τον ένα προορισμό μόνο που έχει ο άνθρωπος ερχόμενος στον κόσμο. Κάνουμε αυτά που κάνουμε και πικραινόμεθα εκ των υστέρων και αποτυγχάνουμε στην αποστολή μας. Εν πάση περιπτώσει, μπορεί λοιπόν ο άνθρωπος και επιβάλλεται να πει ευχαριστώ. Αλλά εδώ ο Φαρισαίος, αν σταματούσε εδώ, θα ήταν δεδικαιωμένος. Μπράβο σου, Φαρισαίε. Αλλά δεν σταματάει εδώ, όπως κι εμείς καμιά φορά δεν σταματάμε όπως θα έπρεπε να σταματούμε. «Ὁ Θεός, εὐχαριστῶ σοι». Γιατί με ευχαριστείς, Φαρισαίε; «Ὅτι οὐκ εἰμὶ ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων».

Λόγια! Τι ιδέα είχε για τον εαυτό του! Επήγε στην Εκκλησία για να υπενθυμίσει στον Θεό τι είναι. Ώστε γι' αυτό ήρθες εδώ; Πώς το καταλαβαίνω αυτό; Γιατί υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έτσι σκέφτονται. Μη σας φαίνεται παράξενο. Εύχομαι να μη συμβαίνει σε κανέναν, αλλά μιας μικράς πείρας το πιστεύω αυτό το πράγμα. Βλέπετε, στην Εκκλησία που θα πάει, αμέσως κοιτάζει σε ποιον θα σταθεί δίπλα. Και αν δεν του περιποιείται τιμήν, ή ότι είναι ο κύριος Τάδε, η κυρία Τάδε, η δεσποινίς Τάδε, και εδώ είναι λαουτζίκος, αμελητέα ποσότης, δεν στέκεται εκεί πέρα. Θα πάει παρακάτω. Το να μη σταθείς δίπλα στην Εκκλησία σε έναν που σε πειράζει, σε έναν που μουρμουρίζει, σε έναν που σε παρασύρει, σε έναν που ξέρεις εκ πείρας ότι αυτός ο άνθρωπος είναι ενοχλητικός, αυτό το καταλαβαίνω και πάω σε μια άκρη. Αλλά πολλοί όμως κανονίζουν

πού είναι οι θέσεις τους, πού πρέπει να πάνε αυτοί οι κύριοι ή άλλοι στην Εκκλησία. Αυτό έκανε αυτός. Αυτός έφυγε από εκεί που ήσαν, και ασφαλώς ήσαν κι άλλοι προσευχόμενοι, διότι εάν πάτε στον Ναό του Σολομώντος και σήμερα ακόμη, θα δείτε ότι από το πρωί που ανοίγει μέχρι το βράδυ που πέφτει ο ήλιος, όλη την ημέρα είναι ανοιχτό και, εκ περιτροπής, κόσμος διάφορος.

Διάφορους. Άραβες, και πηγαίνουν και προσκυνούν. Έτσι και τότε ασφαλώς θα πήγαιναν. Εάν πάτε δε Παρασκευή, πάτε στο Τείχος των Δακρύων σήμερα των Εβραίων, θα βρείτε από μεγιστάνες μέχρι τον τελευταίο εργάτη να πάει να προσεύχεται με τη δικιά του φυλλάδα εκεί και να χτυπάει το κεφάλι του στο τείχος.

Κάπως και εδώ, δεν φτάσανε οι δυο τους που μπήκαν μέσα, κι άλλοι φτάσανε. Όμως αυτός εξεχώρισε. Αυτός έχει σχέση με τον Θεό, δεν έχει σχέση με τους άλλους πίσω, με τον λαουτζίκο. Και πήγε και μίλησε με τον Θεό και κατηγόρησε σχεδόν όλους τους άλλους. Για να στερεώσει τον εαυτό του, είπε: «Δεν είμαι ὥσπερ οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων. Εγώ είμαι ξεχωριστός». Εγώ; Πού βρέθηκες; Δεν είσαι κι εσύ από σάρκα; Δεν είσαι από χώμα; Δεν είσαι από μητέρα, από πατέρα, με ελαττώματα, με αδυναμίες; Δεν έχεις μάτια εσύ; Δεν έχεις χέρια; Δεν έχεις αυτιά; Δεν έχεις γλώσσα; Δεν αμαρτάνεις; Πώς εσύ δεν είσαι; Άλλωστε, μπορεί να μας πει σαν τι είναι οι άλλοι που εσύ δεν είσαι. Και συνεχίζει και λέει: «Ἅρπαγες», κάνει κλέφτες τους ανθρώπους, «ἄδικοι, μοιχοί». Δεν είμαι, λέει, τέτοια πράγματα εγώ. Και ποιος σου είπε να μας πεις τι είσαι; Και πού ξέρεις εσύ τι είναι οι άλλοι; Και εντούτοις, αν εμείς κάποια αμαρτία δεν την κάνουμε, τη φορτώνουμε ότι την κάνει ο άλλος.

Δεν είναι καλό. Ο άνθρωπος, έστω με τη βοήθεια του Θεού, αν κατορθώνει να μην αμαρτάνει χοντρικά, γιατί λιανικά αμαρτάνει, και δεν είναι ανάγκη ένα πλοίο, για να βυθιστεί, να έχει μέσα ογκόλιθους πέντε τόνων· και με άμμο να είναι φορτωμένο, βουλιάζει. Γιατί εμείς, όπως στα αγαθά πράγματα δεν προσέχουμε την αξία των μικρών πραγμάτων και χάνουμε, έτσι και στα αμαρτωλά πράγματα βάλαμε: «Δεν νομίζω αυτό τώρα, δεν πειράζει αυτό, δεν φαντάζομαι αυτό. Ε, τόσο δα τώρα θα κάτσει ο Θεός για τέτοια μικροπράγματα;» Αυτά τα μικροπράγματα τα λογαριάζει ο Θεός. Πολλές φορές μέσα στο μάτι του ανθρώπου πηγαίνει ένα ρινίσμα.

Είναι κάτι που δουλεύει και δεν το βλέπει τίποτα. Πρέπει να πάει ειδικός μαγνήτης να το τραβήξει από μέσα και τον βλέπεις και κλαίει ο άνθρωπος και υποφέρει ο άνθρωπος και χτυπιέται κάτω ο άνθρωπος, με ένα πράγμα που δεν το βλέπει ούτε ο φακός. Έτσι είναι και η ψυχή. Δεν επιδέχεται τίποτα, τίποτα δεν επιδέχεται. Πολλά πράγματα τα χάνουμε καλά· έναν λόγο, μια παρηγοριά, ένα χαμόγελο προς τον άλλον, μια μικρή συμπαράσταση. Τον παρηγορείς, του δίνεις θάρρος, τον βοηθάς στην ανάγκη του και, εντούτοις, εμείς πολλές φορές αψήφιστα βλέπουμε τα πράγματα και αντιπαρερχόμαστε και χάνουμε έξω. «Δεν είχα να του δώσω». Μα έναν λόγο δεν είχες να του πεις; Δεν του λέγεις τουλάχιστον: «Θα προσευχηθώ στον Θεό να σου στείλει έναν άνθρωπο»; Θα τον παρηγορούσες τον άνθρωπο. Δεν κοστίζει τίποτα αυτό. Θα το θεωρείς δεν είναι τίποτα και τούτο όμως μπορεί να φέρει περισσότερα αποτελέσματα από ό,τι θα έφερε να έχεις να του δώσεις εκατό λίρες χρυσές.

Λοιπόν, λέγω, ο άνθρωπος αυτός κατηγόρησε τον κόσμο όλο ότι είναι άρπαγες. Τον κατηγόρησε ότι είναι άδικοι, ότι είναι μοιχοί και, εν γενικές γραμμές, ότι είναι αμαρτωλοί, κι αυτός μόνον είναι. Μα εφόσον εσύ είσαι μέσα από αυτούς, πώς εσύ έμεινες αμόλυντος έξω; Και αυτή η σκέψη, λέγω, πρυτανεύει σε ορισμένους ανθρώπους και, αν δεν φαίνεται, υποβόσκει σε πολλούς ανθρώπους, ώστε και στην εκκλησία που τους βλέπεις να τοποθετούν τον εαυτό τους διαφορετικά και στην προσευχή τους ίσως να μην λαμβάνουν σοβαρώς υπόψη ότι μπορεί να υπάρχουν άνθρωποι πολύ καλύτεροι από αυτόν και να θεωρεί τον εαυτό του ότι είναι αμαρτωλός. Το να θεωρώ τον εαυτό μου ότι είμαι εντάξει βγαίνει ζημιά πολλές φορές.

Να θεωρώ τον εαυτό μου ότι δεν είναι εντάξει και προσπαθώ να τον κάνω εντάξει έχει ωφέλεια όλες τις φορές. Κατά συνέπεια, τον άνθρωπο τον συμφέρει. Να μην μιλήσει υπέρ του εαυτού του, να μην περιαυτολογήσει, πράγμα το οποίο κάνουμε εμείς εν πολλοίς. Συζητούμε για τα πάντα, έχετε δει πώς συζητούμε ελεύθερα, ε; Και επαινούμε τα πάντα, και το άλογό μας, και το αυτοκίνητό μας, και το ρούχο μας, και το σπίτι μας, και το σκύλο μας, και τη γάτα μας, και το παιδί μας, και τη φωνή μας, η ομορφιά μας, τι κάνουμε εμείς. Δεν έχουμε τίποτα άλλο· αναφερόμενοι στον εαυτό μας, όλα είναι δικαιολογημένα σε εμάς. Όλα τα κάνουν ίσια, τα εγγονάκια κάνουν τα ίσια, της γειτόνισσας κάνουν τα στραβά. Τα παιδιά κάνουν τα σωστά, των άλλων κάνουν τα στραβά. Αυτό δεν είναι σωστό. Όντως θέλει ο Θεός αυτό; Θέλει να παραδέχεσαι ότι, σαν άνθρωπος, και εσύ και τα παιδάκια σου και τα πάντα έχουν ελαττώματα και να γίνεται ένας αγώνας περισσοτέρας...

Εμπόσχευτο. Και μέσα στην προσευχή του εκεί γύρισε το μάτι του. Περιέφερε, όπως τα λέγαμε, και λέγει στη συνέχεια ότι «ούτε και ως ούτος ο Τελώνης». Δεν είμαι σαν τους άλλους ανθρώπους, αλλά ούτε και σαν αυτόν τον Τελώνη. Ο Τελώνης δεν ήταν δίπλα του ούτε μπροστά του. Ο Τελώνης είχε μείνει πολύ πίσω, όπως αποδεικνύεται από παρακάτω. Όμως το μάτι του ήρθε βόλτα και τον πήρε. Ούτε σαν αυτόν. Αυτόν τον είχε δικάσει. Ποιος σε έβαλε εσένα δικαστή ή ποιος σε ρώτησε για όλα αυτά τα πράγματα; Τίποτα άλλο δεν έχεις να μου πεις, εδώ που ήρθες; Άλλωστε δεν είπε —γιατί θα είχε κάποιο δικαιολογητικό— «με τη βοήθειά σου έχω φυλαχτεί και δεν είμαι όπως συμβαίνει στον κόσμο». Και δεν έπρεπε να απαριθμήσει άρπαγες, μοιχοί, κλέφτες και πόρνοι.

«Με τη βοήθειά σου», ναι. Όχι. «Εγώ», λέει, «δεν είμαι ώσπερ αυτοί, όπως και αυτός ο Τελώνης». Αγαπητοί μου, κι αν δεν έχουμε ελαττώματα, αδυναμίες, αμαρτίες που έχουν οι διπλανοί μας, αυτό δεν είναι δικό μας. Είναι κάποιος άλλος που μας κρατάει και δεν έχουμε. Αν αυτός πάρει τη χάρη του, την εμπιστοσύνη του, ο άνθρωπος γίνεται βορά του σατανά μέσα σε λίγα λεπτά. Δεν μπορεί να τον κρατήσει κανένας, ούτε αυτός να κρατήσει τον εαυτόν του, αν η χάρις του Θεού τον εγκαταλείψει. Κρατιέται, παραδείγματι, αυτό κολλημένο, ένα πράγμα κολλημένο εδώ κρατιέται. Το κρατάει ο μαγνήτης όμως που έχει αυτό, κρατάει τη βίδα εκείνη.

Τη βελόνη εκείνη, κρατάει το σίδερο αυτό. Αν ο μαγνήτης φύγει από τη μέση, αυτό θα πέσει. Αυτός είναι ο Χριστός, αυτός είναι ο Θεός. Και αν έχουμε κάποια αρετή και αν έχουμε φυλαχτεί και δεν έχουμε πέσει σε ορισμένες αμαρτίες που έχουν πέσει άλλοι, είναι διότι το χέρι του Θεού μάς φύλαξε και μας βοήθησε. Και, κατά συνέπεια, η ευχαριστία θα πρέπει να είναι κατά αυτή την έννοια: «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου, που με κράτησες. Σε ευχαριστώ, Θεέ μου, που βοήθησες το παιδί μου, που φυλάγεις τον άντρα μου, τη γυναίκα μου», ξέρω εγώ, κατά αναλογίαν των αναγκών ενός εκάστου. Έτσι πρέπει να τοποθετείται η ευχαριστία. Να μην είναι δική μας, ότι εγώ έκαμα αυτά και οι άλλοι όλοι είναι κάτω στρωμένοι. Αυτό δεν το θέλει ο Θεός. Στη συνέχεια ανέφερε και ορισμένες αρετές του, η οποία μία είναι η νηστεία.

«Νηστεύω δὶς τοῦ σαββάτου, ἀποδεκατῶ πάντα ὅσα κτῶμαι». Παρουσίασε και τις αρετές. Πολλοί άνθρωποι πολλές φορές μιλάμε για τις αρετές μας. Και αυτές οι αρετές που τυχόν οι άλλοι δεν τις έχουν, θα πρέπει πάλι να ξέρουμε ότι είναι από τον Θεό. Δεν είναι αλήθεια ότι ορισμένα πράγματα που δεν τα μπορούσαμε χτες θα μπορούμε σήμερα; Είναι άνθρωποι οι οποίοι δεν εγκρατεύονταν και σήμερα εγκρατεύονται. Άνθρωποι οι οποίοι δεν νήστευαν και σήμερα νηστεύουνε. Άνθρωποι οι οποίοι δεν έδιναν μια δεκάρα στον άλλον και σήμερα δίδουν. Άνθρωποι που δεν εκκλησιάζονταν και σήμερα εκκλησιάζονται. Ό,τι αρετή και αν έχει ο άνθρωπος είναι πάλι από τον Θεό. «Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι καταβαῖνον ἐκ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων». Εάν ο Θεός δεν βοηθήσει...

Ο άνθρωπος θα βλέπει όπως έβλεπε, θα βλέπει όλους τους άλλους σαν αντικείμενα. Τώρα αυτός θα βλέπει ότι όλοι πρέπει να δουλεύουν για αυτόν. Αν όμως τα πράγματα τα επηρεάζει ο Θεός, τότε αλλάζει η κατάσταση. Εδώ αυτός μας μιλάει ότι νηστεύει δὶς τοῦ σαββάτου. Αυτοί ενήστευαν, δεν ξέρω αν ξέρετε, ενήστευαν Πέμπτη και Δευτέρα. Εμείς νηστεύουμε Τετάρτη και Παρασκευή. Νήστευαν την Πέμπτη διότι την Πέμπτη ανέβη ο Μωσής για να πάρει τις πλάκες και τη Δευτέρα κατέβη. Και το φέρνει μπροστά και του λέει: «Νηστεύω δὶς τοῦ σαββάτου». Θέλω να ξέρετε ότι οι νηστείες τότε ήσαν ακανόνιστες, δεν υπήρχαν. Όμως διότι αυτός θεληματικά νηστεύει αυτές τις δύο ημέρες. Δεν ήταν εντολή, «αυτές θα τις νηστεύετε». Όμως αυτός τι θέλει να τις διευθύνει; Τις φέρνει μπροστά στον Θεό.

Του τις λογαριάζει και αυτές.

Απόστολος, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ευαγγελισμός, Βασιλεία Ουρανών, των Γέννηση της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου. Στο 18ο κεφάλαιο, στίχους 21, και υπάρχουν και στο Δευτερονόμιο, το ΙΔ΄ κεφάλαιο, 22-23. Εκεί λέγει από ποια θα αποδεκατούσε, θα έδιδε το 10% στο ναό, από το οποίο θα πληρώνονταν και θα τρέφονταν οι κληρικοί και ό,τι περίσσευε θα δινόταν ελεημοσύνη, μέσω της Εκκλησίας, στους άλλους.

«Οὐαί», που τους είπε τους Φαρισαίους ο Χριστός μας στο 23ο κεφάλαιο, που σας είπα, του Ματθαίου. Σε ένα «οὐαί» τούς λέγει που αποδεκατίζετε τον άνηθο και το δυόσμο. Παραδείγματι, είχε βάλει μισό μέτρο γης άνηθο και δυόσμο στο περιβόλι για μυρωδικά. Έκοβε κι απ’ αυτό ο Φαρισαίος και έστελνε στην εκκλησία. Δεν ήταν υποχρεωμένος. Γεννούσε η κότα δέκα αυγά, παραδείγματι, οι κότες, έφερνε το ένα και το έστελνε στην εκκλησία. Παραπάνω από το δέκατο, από υποκρισία αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό ο Χριστός μας τούς ταλανίζει στα «οὐαί» εκείνα. Διότι παρουσιάζονταν να δίδουν δήθεν πράγματα, τα οποία δεν είναι κακό το να δώσουν, όμως για να υποχρεώνουν και να φαίνονται προς τα έξω.

Αυτά που έκαναν. «Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί», διαβάζουμε στο 23ο του Ματθαίου, στίχος 23, «ὅτι ἀποδεκατοῦτε τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ ἄνηθον καὶ τὸ κύμινον, καὶ ἀφήκατε τὰ βαρύτερα τοῦ νόμου, τὴν κρίσιν καὶ τὸν ἔλεον καὶ τὴν πίστιν· ταῦτα δὲ ἔδει ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι». «Ὁδηγοὶ τυφλοί, οἱ διυλίζοντες τὸν κώνωπα, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες». Και έχουμε πολλούς τέτοιους συγχρόνους Φαρισαίους. Δεν άλλαξαν, υπάρχουν και σήμερα τέτοιοι που πολιτεύονται. Θα μπορούσε, αν ήθελε, λοιπόν θεληματικά να νηστέψει, αλλά δεν είναι να το θέλει να το μάθουν οι άλλοι, ούτε ο Θεός.

Και εμείς καμιά φορά νηστεύουμε, έχουμε κάποιο αίτημα, έχουμε κάποια ανάγκη. Το μάτι μας δεν είναι εντάξει, θα κάνουμε νηστεία. Νηστεία, και παρακαλούμε την Αγία Παρασκευή να μας βοηθήσει. Αυτό δεν είναι ανάγκη να το μάθει η γειτονιά, ούτε να πας στον Θεό: «Ξέρεις ότι εγώ νηστεύω». Νηστεύεις για τα μάτια σου, νηστεύεις γιατί έχεις ανάγκη, δεν νηστεύεις για να ευχαριστείς εμένα και να μου το πεις εμένα. Και πολλοί το διαδίδουν, το συζητούν, το λένε ότι «εγώ νηστεύω, εγώ έχω τάξει την ημέρα εκείνη να νηστεύω, να κάνω». Τα διατεταγμένα είσαι υποχρεωμένος να τα νηστεύεις. Γιατί σήμερα δεν έχουμε ακανόνιστα, είναι κανονισμένα σήμερα. Θα νηστέψεις Τετάρτη, Παρασκευή. Για την Τετάρτη επωλήθη ο Χριστός και την Παρασκευή απέθανε. Όταν έχεις κηδεία, λοιπόν, δεν θα φας, όπως δεν τρως όταν έχεις κηδεία στο παιδί σου, στη μάνα σου, στη γυναίκα σου, στον άντρα σου και λοιπά. Αν πιστεύεις, λοιπόν, ότι ο Χριστός πέθανε για εσένα, θα είσαι με τον Χριστό και θα νηστέψεις την ημέρα εκείνη μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεων. Δεν είναι να μας το πεις. Αν όμως εσύ απ’ έξω έχεις φτιάξει ένα δικό σου και θέλεις να νηστέψεις κάτι παραπάνω, είναι άνθρωποι που δεν τρώνε κρέας καθόλου στον κόσμο.

Άνθρωποι εκτός των μοναχών. Είναι άνθρωποι που δεν τρώνε ούτε ψάρι καθόλου στον κόσμο και τρέφονται μόνο με λαδερά φαγητά, με γάλα, με τυρί κλπ. Οι άλλοι δεν έχουν καθόλου, έχουν μόνον. Δεν είναι να το παρουσιάσουν αυτό και να το δείξουν στον κόσμο ή να το πούνε στον Θεό: «Ξέρεις...» Ω, δεν σου είπα, τι το κάνεις αυτό; Τι το συζητείς όμως, για να χάσεις το μισθό σου; Ό,τι κάνεις το κάνεις κρυφά. «Καὶ ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ θέλει σοι ἀποδώσει ἐν τῷ φανερῷ». Εκτός αυτών όμως που είναι θεσπισμένα, που θα τα κάνεις φανερά. Τετάρτη δεν θα φας, οποιοσδήποτε κι αν είναι και οποιοσδήποτε και σε πιέζει. Την Παρασκευή δεν θα φας, οποιοσδήποτε κι αν είναι, οπουδήποτε κι αν είσαι και οποιοσδήποτε σε πιέζει. Είναι Παρασκευή, είναι Τεσσαρακοστή, δεν μπορώ να φάω, κύριε. Αν όμως εγώ κάνω μια παραπάνω νηστεία για το λόγο...

Ούτε θεωρώ, αυτό πω. Πολύ περισσότερος άνθρωπος. Τι, λοιπόν, θα διαταμπανίζει όλα; «Εγώ κάνω αυτό, κάνω εκείνο» και ούτω καθεξής. «Νηστεύω δὶς τοῦ σαββάτου, ἀποδεκατῶ πάντα ὅσα κτῶμαι». Αυτή ήταν η προσευχή του Φαρισαίου. Τώρα ας φτιάξουμε μια εικόνα. Φαρισαίος, όνομα ωραίο, καθαρό. Δεν είναι κλέπτης, δεν είναι ψεύτης, δεν είναι άρπαγας.

Δεν είναι άδικος, δεν είναι μοιχός, δεν είναι πόρνος, δεν είναι κλέπτης.

Δεύτερον, θεωρεί να νηστέψει σαν αρετή και, τρίτον, από ό,τι κερδίζει να δώσει το 10%. Δηλαδή πήρα εγώ 10.000, φερ’ ειπείν, σήμερα σύνταξη, 1.000 δραχμές αμέσως θα πάνε στην άκρη να δοθούν στο ναό. Να δοθούν σήμερα ελεημοσύνη, όπως τα λέγαμε. Αυτό, λοιπόν, δεν θα το κάνεις.

Να δοθούν ελεημοσύνη. Κέρδη πήρα 20.000, θα βγάλω 2. Πήρα 50, θα βγάλω 5. Κέρδισα από την επιχείρησή μου 20, 30, 50 και άλλα, βγάζω 10%. Έτσι το είχαν αυτοί τότε. Το οποίο αυτός έκανε. Και δεν έχουμε κανένα λόγο να αμφισβητήσουμε τον άνθρωπο, ότι μας λέει ψέματα. Θέλω να πω στη συνέχεια τώρα και να το βάλω αντίθετα με εμάς, που έχουμε κατά την αρνητική όψη αυτά. Πόσες φορές, και άδικοι είμεθα, και δεν νηστεύουμε, και δεν αποδεκατούμε, και φονιάδες είμεθα, σκοτώνουμε τα παιδιά μας, και τι δεν έχουμε εμείς σήμερα. Και σκέφτομαι καμιά φορά και λέω: αν αυτός που τα ’χει όλα έμεινε έξω, εμείς που δεν έχουμε τίποτα εδώ από αυτά, πού θα πάμε;

Τούτος περνάει από αγαθίδες. Και λένε και ο Φαρισαίος λέει, ναι, σύμφωνα. Είναι η ζωή του Τελώνη και του Φαρισαίου, και ποια είναι η ζωή η δικιά μου σήμερα; Πώς εγώ στέκομαι, που δεν έχω καμιά αρετή από εκείνη που είχε ο Φαρισαίος, και εν τούτοις έμεινε έξω ο Φαρισαίος; Εν πάση περιπτώσει, ας προχωρήσω και στο άλλο μέρος και να το συνδυάσουμε λίγο πιο κάτω. Αυτά ο Τελώνης. Τώρα αυτά γίνονταν μπροστά στο τέμπλο. Ας γυρίσουμε τώρα πίσω, στο παγκάρι κάπου εκεί πίσω, να δούμε τον άλλον, που μπήκανε μαζί μέσα, αλλά μέσα εξεχώρισαν. Ένας πήγε μπροστά να δικαιωθεί και ο άλλος έμεινε πίσω. «Καὶ ὁ Τελώνης», γράφει εδώ, «μακρόθεν ἑστώς», πού να πάει; Κάτω εκεί. «Οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι». Όχι μόνο να κοιτάξει γύρω του αν υπάρχει άλλος και τα λοιπά, και τα λοιπά, και τι κάνει και με τι κοστούμι μπήκε μέσα και τι έγινε μέσα.

Εμείς, όταν πάμε στην εκκλησία, ξέρουμε όλες τις λεπτομέρειες. Πότε ήρθε η άλλη, τι φορούσε σήμερα, τούτο, τ’ άλλο, όλα. Δεν πηγαίνουμε για να προσευχηθούμε. Αυτός, λέει, με το κεφάλι κάτω, δεν ήθελε ούτε στον ουρανό να σηκώσει. Και εστάθηκε μακριά. Προφανώς, όπως θα λέγαμε σήμερα, στη λιτή πίσω, στον πρόναο εστάθη. Δεν πήγε μπροστά, εκεί που είναι τα ψαλτικά, που είναι οι ιερείς, που γίνεται η προσευχή και λοιπά, που γίνεται η θυσία. Ίσως έτσι να πίστευε μέσα του, δεν είναι άξιος να πάει εκεί πέρα να εμφανιστεί. Και ταυτόχρονα «ἔτυπτεν εἰς τὸ στῆθος αὐτοῦ λέγων· ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Αυτά είπε αυτός, δεν είπε τίποτα άλλο. Και χτυπούσε και το στήθος του, λέει εδώ. Την παραβολή αυτή βέβαια την είπε ο Θεός, δεν την είπα εγώ. Κατά συνέπεια, ξέρει τι λέγει.

Έχει το λόγο του για κάθε εκδήλωση και για κάθε κίνηση. Δεν είπε ότι στάθηκε πίσω εκεί και χτυπάει το κεφάλι του. Χτυπάει, λέει, το στήθος. Και ξέρετε, όταν χτυπάει κανείς το στήθος του, δεν χτυπάει εδώ, χτυπάει εδώ, που από κάτω έχει την καρδιά. Είναι σαν να έλεγε: «Αυτό φταίει, εδώ είναι». Και πράγματι η καρδιά του ανθρώπου είναι αυτή από την οποία, όπως λέγει σε ένα άλλο μέρος, το 15ο κεφάλαιο του Ματθαίου, βγαίνουν όλες οι πονηρίες: «ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοὶ πονηροί, φόνοι, μοιχεῖαι, πορνεῖαι, κλοπαί», έχθρα και λοιπά, ζήλιες και τα τέτοια, εκ της καρδίας. Θα φανταστεί ο άνθρωπος την καρδιά του σαν ένα σφουγγάρι. Το σφουγγάρι, όπως ξέρετε, έχει κυψέλες μέσα. Το βουτάζουμε στο νερό και...

Σου σηκώνει δύο κιλά νερό. Δεν έχει τίποτα· άμα το στύψεις, θα σου το δώσει πάλι. Μέσα οι κυψέλες το παίρνουν αυτό το πράγμα. Αυτές οι κυψέλες της καρδιάς του ανθρώπου είναι φωλιά αμαρτιών. Σε κάθε κυψέλη μέσα υπάρχει και ένα διαολάκι πολλές φορές. Και ζήλια, και φθόνος, και σαρκική ηδονή, και βλασφημία, και πονηρία. Χίλια δυο πράγματα υπάρχουν μέσα σε αυτή την καρδιά. Γι’ αυτό είναι το δυσκολότερο πράγμα να κατορθώσει ο άνθρωπος να απαλλάξει την καρδιά του από την επίρροια του σατανά. Και αυτό χρειάζεται ξάστερη, καθαρή εξομολόγηση, λεπτομερή εξομολόγηση, διότι κάθε κυψέλη μέσα έχει και μια αδυναμία.

Πρέπει να φύγει η ρίζα ή η αιτία, γιατί πολλές φορές πατάμε ένα σπυρί να πεταχτεί η ρίζα. Όταν βγει η ρίζα, τα πράγματα άλλαξαν. Όσο η ρίζα μένει μέσα, πάντοτε θα δημιουργεί αιτία, πυρετό και δεν ξέρω τι άλλο μπορεί να κάνει. Και διότι πονάει ο άνθρωπος με τον εγωισμό του, πολλές φορές δεν εξομολογείται. Και αν βρεθεί ένας τρόπος να πιαστεί μια καρδιά, να σφιχτεί, δεν ξέρω τι θα ακουστεί. Ξέρετε πόσα πράγματα είναι ανεξομολόγητα μέσα στους ανθρώπους και εν τούτοις προχωρούν και νομίζουν ότι είναι εντάξει και η αιτία υπάρχει; Ο Χριστός, λοιπόν, λέγει εδώ, είναι η αιτία. Γι’ αυτό και στην Παλαιά Διαθήκη, διά των Παροιμιών, λέγει: «Υἱέ μου, δός μοι σὴν καρδίαν». Δεν είναι «δώσ’ μου το πορτοφόλι σου».

Λέει «δώσ’ μου τη γυναίκα σου, δώσ’ μου τον άντρα σου, δώσ’ μου τη δουλειά σου». Δώσ’ μου την καρδιά σου να την καθαρίσω. Μα αρχίζεις να σκέφτεσαι διαφορετικά. Διότι έχετε ακούσει πολλές φορές που κατεβαίνουν ορισμένοι κάτω σε ένα πηγάδι, που τυχόν το πηγάδι αυτό έχει αναθυμιάσεις θανάσιμες, και ζαλίζονται οι άνθρωποι και πεθαίνουν μέσα. Έτσι και από την καρδιά, από πνεύμονες βγαίνουν επάνω αναθυμιάσεις, όταν υπάρχει πονηρία, όταν υπάρχει αμαρτία, και ζαλίζει το νου. Γι’ αυτό, όταν μπει η αμαρτία στον άνθρωπο, ο άνθρωπος αρχίζει και παρουσιάζεται σαν τρελός. Βλέπετε τη μητέρα που εκόπτετο πότε να φύγει από τη δουλειά να πάει σπίτι, έχει αφήσει τα μικρά, το μεσημέρι κλπ. Τώρα δεν θα πάει σχολείο. Στη στιγμή που τα έπλεξε με το διευθυντή της ή με τον συνάδελφό της, τα ξέχασε τα παιδιά πίσω. Μπήκε η αμαρτία στη μέση. Άλλαξαν τα πράγματα.

που εκόπτετο να πάει να αγκαλιάσει τα παιδιά του, να χαρεί και αυτός μετά τη δουλειά του, να ξεκουραστεί. Τώρα τα έφτιαξε με την άλλη πιο πέρα, ούτε παιδιά ούτε γυναίκα ούτε τίποτα. Μπήκε η αμαρτία στη μέση και ζαλίζει τον άνθρωπο. Γι' αυτό, όταν θα καθαρθεί η καρδία του ανθρώπου διά της μετανοίας και εξομολογήσεως, ο άνθρωπος αρχίζει να βλέπει διαφορετικά μέσα. Ακούραστα, δεν κουράζεται, βλέπει διαφορετικά, διότι ο σατανάς είναι έμπορος οπτικών ειδών, γυαλιά πουλάει και βάζει του καθενός τα γυαλιά που του πάνε. Του άλλου του βάζει τις μπέκρες για μπεκρής, του άλλου του βάζει για χαρτί, του άλλου του βάζει για αγκαλιά, του άλλου του βάζει για κλοπή, του άλλου του κάνουν διαφόρους τρόπους, και ό,τι κάνει ο κάθε άνθρωπος άσχημο το δικαιολογεί στον εαυτόν του. Έτσι το βλέπει. Όταν όμως θελήσει και μετανοήσει ο άνθρωπος και εξομολογηθεί και φύγουν αυτές οι αμαρτίες από τη μέση,

βάζει άλλα γυαλιά ο Χριστός και τότε σκέφτεται και λέει: «Εγώ τα έκανα αυτά; Εγώ τα έλεγα αυτά; Εγώ πήγαινα εκεί;» Εσύ και εγώ πηγαίναμε και εμείς τα κάναμε. Αλλά τώρα τα βλέπετε διαφορετικά, διότι σου τα έβγαλε τα γυαλιά εκείνα, τα πέταξε, που σου έβαζε ο Σατανάς. Γι' αυτό λέμε καμιά φορά: «Σου έβαλε τα γυαλιά αυτός, γυαλιά σου έχουν βάλει και δεν βλέπεις». Ναι. Γι' αυτό ποτέ να μην κατηγορούμε τον άνθρωπο στο κεφάλι και να φοβούμεθα τον άνθρωπο όσο πιο έξυπνος είναι. Αν ο άνθρωπος ο έξυπνος, που έχει νου που κόβει από δύο μεριές, είναι στην αμαρτία, είναι επικίνδυνος και για τον εαυτόν του και για τους άλλους, διότι ο νους ο οξύς στα χέρια του σατανά είναι μεγάλη καταστροφή. Αν καθαρθεί η καρδία,

ο νους θα αρχίσει να φέρει αγαθά αποτελέσματα. Αλλοίμονο από τον άνθρωπο ο οποίος είναι έξυπνος και ζει μακριά από το Χριστό. Αν αλλάξει, τότε ο νους του θα ωφελεί από όλες τις πλευρές, όπου και αν βρίσκεται. Γι' αυτό λένε οι πατέρες ότι ο νους είναι αργυρώνητος της καρδίας. Αυτή την έκφραση βάζουν, δηλαδή είναι πληρωμένος. Καρδιά είναι πονηρή, είναι πονηρός ο νους. Καρδιά είναι αγαθή, είναι αγαθός ο νους. Δεν θα σκέπτεσαι, όταν καθαρθεί η καρδία, τι τρόπο θα βάλεις το χέρι σου στην τσέπη του άλλου για να τα φέρεις στη δική σου. Αυτό γίνεται εφόσον υπάρχει ο διάβολος μέσα. Του λέει: «Βάλε από εδώ και φέρε από εκεί». Όταν μπει ο άλλος ο νοικοκύρης μέσα, θα σου πει να πάρεις από εδώ και να βάλεις από εκεί. Σας

είπα, ένα πράγμα που χθες θα δεις που το αγαπούσες, σήμερα δεν θα ενδιαφέρεσαι, μάλλον και να το μιλήσεις. Και ένα πράγμα χθες που δεν το αγαπούσες, θα το αγαπάς σήμερα. Πώς αλλάζουν τα πράγματα! Άλλαξε ο νοικοκύρης της καρδιάς. Η καρδιά του ανθρώπου είναι η φωλιά που θα έχει μέσα ή Χριστό ή Διάβολο. Μην πλανάται κανείς και πει: «Εγώ δεν είμαι με το Χριστό, αλλά δεν είμαι και με το Διάβολο». Ή κάτι μόνο. Δυο καταστάσεις. Κέντρο δεν υπάρχει. ΠΑΣΟΚ δεν έχει εδώ. Εδώ είναι η άκρα δεξιά, η άκρα αριστερά. Έτσι είναι τα πράγματα. Οι αδιάφοροι πολλές φορές δικαιολογούν τον εαυτό τους και λένε: «Ε, μου λείπει. Μπορεί να μην πηγαίνω στην εκκλησία, μπορεί να μην εξομολογούμαι κλπ., αλλά δεν έχει άλλο». Αλλά δεν έχει. «Ή μετ' εμού ή κατ' εμού». Έτσι είναι ξεκαθαρισμένα τα πράγματα στη θρησκεία, δηλαδή. Στον κόσμο είναι πολλές καταστάσεις, αλλά εδώ όμως δεν είναι.

Αυτό ακριβώς ο Χριστός λέει εδώ να προσέξετε. Είναι η καρδιά σας πονηρή, διότι κι ο νους σας θα είναι πονηρός και θα χρησιμοποιείτε το κακό. Καθαρίσετε την καρδιά σας, βγάλτε τα διά μετανοίας, ό,τι έχετε εξομολογηθεί, ώστε να αλλάξουν τα πράγματα για εσάς. Και εστάθηκε σε δύο λέξεις. Δεν παρουσίασε αν ενήστευε, δεν παρουσίασε εάν έδιδε, δεν παρουσίασε καμιά του αρετή. Ποιος ξέρει τι θα είχε κι αυτός; Άνθρωπος ήταν, κτήματα είχε, εύκολο είναι. Και ξέρετε, όταν πρόκειται να δώσουμε κάτι που δεν μας πονάει, το δίνουμε ευκολότερα. Αν πρόκειται να δώσουμε κάτι που μας πονάει, δεν το δίνουμε. Ε, και αυτός δεν θα έχει δώσει κανένα παλιό σακάκι που δεν του πήγαινε; Κανένα ζευγάρι παπούτσια δεν θα έχει δώσει; Κανένας συγγενής του κοντά κατεργάζεται γιατί του είχε πάρει κάνα κατοστάρικο; Δεν θα είχε κάνει τίποτα καλό αυτός; Δεν υπάρχει άνθρωπος, ο πιο σκληρός άνθρωπος, τον βλέπεις πολλές φορές, αν τον εξετάσεις κατά βάθος,

θα δεις ότι έχει ευεργία, κάτι έχει αυτός ο άνθρωπος. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έχει ευεργία. Διαφορετικά χάνεται μέσα στην αμαρτία και στην απιστία και στην αδιαφορία. Και τι να πούμε; Λίγες χρυσές, πού να τις βρίσκεις, πόσο υπάρχει τόσο άχυρο. Πρέπει να λιχνήσουμε, να φύγει το άχυρο, να βρούμε κάτω το σιτάρι, να βρούμε το χρυσό. Τα είπε; Δεν είπε τίποτα. Απλώς είπε: «Είμαι αμαρτωλός» και «στην ευσπλαχνία, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ», πάει να πει «συγχώρησέ με, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό, δεν έχω τίποτα άλλο να κάνω». Και δικαιώθηκε, λέει, αυτός, όπως λέει στη συνέχεια: «Κατέβη ούτος δεδικαιωμένος εις τον οίκον αυτού ή γαρ εκείνος», παρά ο πρώτος με τα έργα, με τους μακριούς σταυρούς, με τις βαθιές μετάνοιες,

με όλη τη δικαιοσύνη τη δικιά του. Πώς τώρα ο Θεός εσκέφτηκε έτσι, θα πρέπει ο άνθρωπος να το λύσει και να το ερμηνεύσει στην άλλη ομιλία. Η άλλη ομιλία που έχει σχέση με την παραβολή του Ασώτου, γιατί είναι συνέχεια αυτής της παραβολής η παραβολή του Ασώτου, έχει λεπτομέρειες, εκεί τα ξεδιαλύνει τα πράγματα, διότι και σε εκείνη την παραβολή υπάρχουν δύο άνθρωποι.

Υπάρχει ο μικρός, ο οποίος εσώθη παρά την αμαρτωλότητά του, και υπάρχει και ο μεγάλος, ο οποίος εκλείστηκε έξω παρά την καθαρότητά του και τη δικαιοσύνη του. Βλέπεις τώρα εδώ έναν δίκαιο άνθρωπο κατά πάντα, που υπάρχουν πολλοί που έρχονται και λένε: «Δεν πατάω μυρμήγκι, δεν πατάω...»

Πατάς μυρμήγκι, αλλά το παιδί το πνίγεις και το πετάς στον ντενεκέ. Δεν πατάς μυρμήγκι, αλλά του Χριστού του λες: «Έξω την Παρασκευή, έξω την Τετάρτη», που είναι δυο άλλα πράγματα. Δεν είναι η δικαιοσύνη αυτή που παρουσιάζουμε εμείς στον κόσμο, που οι άλλοι μας έχουν για αγίους ανθρώπους. Γι' αυτό ποτέ ο άνθρωπος να μην εκδίδει πιστοποιητικό ούτε για τον εαυτό του ούτε για κανέναν άλλον. Να τα αφήνετε, Εκείνος το πιστοποιητικό. Γιατί ο Χριστός δεν βλέπει το εξωτερικό του ανθρώπου, βλέπει στο εσωτερικό του ανθρώπου, πώς το καθένα σκέπτεται. Και ο εγωισμός είναι εκείνο το οποίο μυρίζει, βρωμάει στο θρόνο του Θεού, και τον εγωιστή δεν τον δέχεται. Μπορεί να δεχτεί τον πόρνο, να δεχτεί τη μοιχαλίδα, να δεχτεί τον κλέφτη, τον φονιά. Τον εγωιστή δεν έχει πουθενά να τον πιάσει. Ο εγωισμός είναι εωσφορικό πράγμα.

Είναι πολλές φορές σε τέτοια λανθάνουσα κατάσταση, κυκλοφορεί, που και αυτοί που τον έχουν δεν τον βλέπουν τον εγωισμό. Όμως ο Θεός, ο οποίος πιάνει όλες τις πτυχές του ανθρώπου, τον βλέπει και τον διακρίνει. Ακόμη εδώ παρουσιάζεται, όπως και στην άλλη, αν ο Θεός επιτρέψει να μιλήσουμε, παρουσιάζεται ότι δεν υπάρχει έργο σωτηρίας. Νόμιζε ότι είναι τακτοποιημένος, διότι κάνει τα του νόμου, και εν τούτοις όμως ο Θεός τον απέρριψε, διότι περί αυτού τίποτα. Ο άλλος κατεβαίνει δικαιωμένος από το ναό προς το σπίτι του, διότι παρεδόθη στον Θεό. «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Το πιστεύει αυτό το πράγμα ο άνθρωπος, ότι για να γυρίσει στον Παράδεισο πρέπει να γνωριστεί με τον Χριστό και ο Χριστός να του δώσει το πιστοποιητικό για τον Παράδεισο. Τα εισιτήρια τα εκδίδει ο Χριστός,

η Εκκλησία του, και μάλιστα σήμερα θα λέγαμε στην Ορθόδοξον Εκκλησία του. Εκδίδουν τα πιστοποιητικά αυτά για να επιστρέψει ο άνθρωπος, τα εισιτήρια στον Παράδεισο. Μην πιστεύουμε στη δικαιοσύνη μας. Η δικαιοσύνη μας είναι φαρισαϊκή ή είναι σαν του μεγάλου αδελφού. Δεν είναι θέμα η επιστροφή του ανθρώπου στον Παράδεισο καλού ανθρώπου. Δεν είναι θέμα. Είναι καλός άνθρωπος; Δεν έχει ανάγκη ο ουρανός από ανθρώπους καλούς. Και όπως έχουμε πει σε άλλη μας ομιλία, όλοι οι καλοί άνθρωποι είναι στην κόλαση. Ο άνθρωπος δεν σώζεται ως καλός άνθρωπος, ως χριστιανός. Κανένας χριστιανός που πράττει σωστά και πιστεύει σωστά δεν είναι στην κόλαση.

Κανένας καλός άνθρωπος δεν είναι στον Παράδεισο. Όλοι οι καλοί άνθρωποι είναι στην κόλαση, διότι εστηρίχθηκαν μόνο στη δικαιοσύνη τη δικιά τους. Δεν ήθελαν να ενδυθούν το ένδυμα του γάμου, που λέγαμε προχτές, για να παρουσιαστούν στο γάμο. Και εκεί τους συνέλαβε η δικαιοσύνη του Θεού. Το αίμα του Ιησού Χριστού είναι εκείνο που καθαρίζει εμάς από πάσης αμαρτίας. Το αίμα του Ιησού Χριστού, όχι η δικιά μας δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει δικαιοσύνη ανθρώπινη. Η δικαιοσύνη του ανθρώπου, όπως λέγει στον Ησαΐα, «ως ράκος αποκαθημένης πάσα η δικαιοσύνη ημών». Ένα βρώμικο πανί ματωμένο είναι η δικαιοσύνη του ανθρώπου στα μάτια του Θεού. Εάν όμως ο άνθρωπος πιαστεί

από τον Χριστόν, πιαστεί από τον Χριστόν, από το Γολγοθά, από το αίμα που έχυσε, τα πράγματα αλλάζουν. Αξιοποιείται ο άνθρωπος και έχει παρρησίαν εις τον Θεό. Αυτό πρέπει να το καταλάβουμε. Αν γνωρίζαμε την παραβολή αυτή του Τελώνη και του Φαρισαίου και εν συνεχεία, εν συνδυασμώ, του Ασώτου Υιού, κανένας δεν θα πήγαινε στην εκκλησία χωρίς να είναι έτοιμος να κοινωνήσει. Κανένας, διότι σωτηρία δεν υπάρχει. Έκαμε αγαθά έργα; Και άμα έκαμε, είσαι υποχρεωμένος να κάνεις. Επειδή έκανες αγαθά έργα θα σε πάνε στον Παράδεισο, εφόσον σου λείπει η ζωή, αφού σου λείπει ο Χριστός, αφού σου λείπει το σώμα και το αίμα του Χριστού; Πώς θα πας στον Παράδεισο; Είσαι απλώς ένα εργαλείο της χάριτος, αν κάνεις καλά έργα. Τα καλά έργα δεν είναι εκείνα τα οποία πάνε τον άνθρωπο στον Παράδεισο, του εξασφαλίζουν είσοδον στον Παράδεισο.

Τα κακά σε πάνε πίσω, που να κάνεις κάτι, αλλά μέσα δεν πας, διότι κάνουν απλώς πολλά έργα. Δεν εξασφαλίζουν είσοδον στον Παράδεισο, αλλά θέσιν στον Παράδεισο. Η είσοδος είναι διά της πίστεως στον Χριστό, διά της Εκκλησίας, να είσαι βαπτισμένος, εξομολογημένος, αν είσαι Ισλερός το βάπτισμά σου, Θεία Κοινωνία κλπ. Αυτή είναι η είσοδος και έπειτα βρίσκεις τη θέση μέσα: πρώτη, δευτέρα, τρίτη, τουριστική, αμπάρι, ξέρω εγώ κλπ. Τότε παρουσιάζουν τα έργα σου. Αλλά για να μπεις μέσα χρειάζεται είσοδον και η είσοδος είναι ο Χριστός. Η είσοδος είναι αυτό: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Ξέρετε πώς ερμηνεύεται αυτό; Το κομποσκοίνι που λένε οι μοναχοί και πολλοί λαϊκοί στον κόσμο εδώ. Είναι η δυνατότερη προσευχή, είναι η τελωνιακή προσευχή αυτή η λεγόμενη εδώ.

«Ιησού Χριστέ, ελέησέ με». Και είναι αδιάκοπος προσευχή, δεν χρειάζεται... Την οποία πολλοί λένε ότι «εγώ δεν αδειάζω να προσευχηθώ, διότι έχω δουλειά, διότι, διότι». Δεν χρειάζεται. Και στον δρόμο και στο αυτοκίνητο και εκεί που πλένεις και εκεί που γράφεις, το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ με» είναι μεγάλο πράγμα. Αλλά χρειάζεται ταπεινή καρδία και καθαρά καρδία για να πεις τα δυο λόγια αυτά, τα οποία κατεβάζουν τον ουρανό κάτω, εάν δεν μπορείς να πεις τίποτα άλλο. Και το τέλος το κλείνει: «Πας ο υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται, ο δε ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται». Ώστε, για να κερδίσει ο άνθρωπος, πρέπει να ταπεινώσει μόνος του τον εαυτόν του, και όταν ταπεινώσει αυτός τον εαυτόν του θα τον σηκώσει ο Θεός.