From the Lives of the Saints, Parts 1-2

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved brothers and sisters in Christ, rejoice in the Lord.

In our talk today, I would like to share with you a few words drawn from the experience of the Saints. Through these conversations of ours, we have heard many things—and perhaps we have been edified by them. They are words from Holy Scripture, words from our Church, and words from the Saints. Yet there are certain Saints in particular who have left us boundless lessons, not only through their teaching but also through their lives.

If we were to imitate even a small part of them—not everything, but perhaps five or ten percent—both our own lives and the life of all humanity would be changed. Yet these events from the lives of these holy people remain largely unknown. Through their lives they taught things that many of us find incomprehensible, though they are nevertheless possible. So, in this first part, I would like to tell you something drawn from the conduct—and, more broadly, from the life—of one Saint.

It shows that a Christian rises above ordinary human limits, especially when self-denial reigns within him. When he denies himself so that another person may be benefited, he draws near to the measure of the Lord, to the measure of Jesus. For He gave Himself for others. Listen carefully, then, to this account. It was a time when the Vandals, like a veritable scourge from God, were mercilessly sweeping through the lands of Europe, leaving only ruins in their wake. Italy, it is said, suffered the most. Her beautiful cities were destroyed one after another. People were driven like herds into captivity, deep into Africa. In those wretched years, a bishop named Paulinus, from a city in Campania, spent his entire fortune—all his own money and even the Church’s funds—to ransom captives. But the calamity was so great that, although he was left with nothing but the clothes he wore, this compassionate bishop still could not help everyone. He cared for

as many as he possibly could, ransoming them from captivity. One day, a poor widow came to him with a broken heart. Her only son had been taken captive, and she begged this good bishop to free him, for she had heard that he had already freed so many others.

Her lamentations could have broken even a heart of stone. Paulinus felt compassion for her and wept with her. But though he searched his empty house again and again, he found in despair that nothing—absolutely nothing—remained for him to give. Suddenly, however, an inspiration came to him. “You can see for yourself,” he said, “that I have nothing left with which to relieve the misery that has befallen us because of our sins. The only thing I possess at this moment is myself. I gladly offer myself so that you may have your child back.” For a moment, the inconsolable mother was bewildered. She thought the bishop was trying to deceive her, and she burst into uncontrollable lamentation. The bishop then told her to follow him. They went to the barbarian chieftain who held her son, and, to her great relief, she saw

that he succeeded in arranging the exchange: the bishop would remain a captive, and her captive son would be set free. Along with many other captives, the bishop was taken to Africa. When the captives were divided among their masters, the son-in-law of the ruler of the Vandals kept Paulinus in his service and assigned him to cultivate his garden. The holy bishop applied himself with great diligence to the work entrusted to him. Every day he brought carefully tended vegetables and fruit to his master’s table. Through his kindness and hard work, he soon won his master’s esteem. They often talked together in the garden about all manner of things. The barbarian marveled at his servant’s wisdom and learning. In time, a close friendship arose between the foreign captive and the young duke.

One day, after they had known each other for a long time, Paulinus spoke rather mysteriously to his master as they conversed: “My lord, it is time for you to make provision for the future government of your kingdom.” “Why do you say that, Paulinus?” the young duke asked. At first,

Paulinus refused to explain further. Eventually, however, he was compelled to reveal that God had shown him that the elderly king would die very soon and that the duke himself would then become king. Although the duke did not put much faith in this, he nevertheless told his father-in-law. Out of curiosity, the king wished to meet this strange man who, as he had heard, claimed that his God spoke to him. “Come and dine with me tomorrow at noon,” the duke said to him, “and you will see this man at my table.” The next day, as the account relates, the king went to the duke’s palace. As was his custom, Paulinus brought fresh fruit to the table. As soon as the king saw him, he was shaken. “There is some mystery hidden in this man,” he whispered into his son-in-law’s ear.

After Paulinus had withdrawn, the king told the duke about a strange dream he had seen the previous night, one connected with this very man and his appearance. “It seemed to me,” he said, “that I was being led in chains before a tribunal to be judged for all my deeds. Among my many judges was this man. He appeared to hold a place of special authority, for he ordered them to take the scepter from my hands and beat me with it. Ask him to reveal who he is. I do not believe this is an ordinary man.”

Astonished by what he had heard from his father-in-law, the duke took his captive aside. He did not know that the man was a bishop, and he began questioning him about his homeland, his origins, and his position in life. “I am a servant of God,” Paulinus said, “whom you agreed to keep in place of the widow’s son.” But the duke was no longer satisfied with this answer. He bound Paulinus with solemn and fearful oaths to reveal the truth. Thus Paulinus was compelled to disclose that he was a bishop and that, out of love for his neighbor—especially for the widow’s son—he had willingly surrendered himself into captivity. When his master heard these revelations, he was filled with such reverence for him

that he fell to the ground and kissed his feet. The duke then told the king everything. Together, the duke and the king summoned Paulinus and said to him, “Ask us for whatever you wish, and we will send you back to your homeland with the many gifts befitting you.

It is shameful for us to keep a man like you here as a captive.” Paulinus thanked them for their kindness, but he refused to accept any gifts. “They would be of no use to me,” he told them. “But if you truly desire to do some good and give me a gift, then free all my compatriots whom you are holding alive in captivity.

That would be the finest gift you could give me.” The rulers gladly agreed to grant this request for his sake. A search was made throughout the kingdom for Paulinus’s compatriots. Once they had all been gathered together, they were sent by ship back to their homeland with their bishop, along with abundant provisions and gifts from the royal treasury. Not long afterward, Paulinus’s prophecy was fulfilled. The elderly king died and was succeeded by the young duke, who remembered the holy bishop and his radiant example throughout his life. What you have heard, beloved listeners in Christ, is an event that contains a profound lesson for us. We are always Christians only on the surface.

We remain content with a devotion that costs us nothing. We are Christians, but when the time comes to offer something—whether from our possessions or from our very selves—we stop and hesitate. This bishop is a classic example. And God, who sees such efforts, never fails to bring them to fulfillment. He desires the Christian’s faith and life to reach such a measure that God Himself is glorified through them. Do you imagine that these hardened men were not overcome by the bishop’s genuine faith? I believe that a person’s life—especially his self-denial—

can soften even hardened people, even iron itself. But let us hear another account from the lives of these holy people. It is said that when the Lombards were ravaging the provinces of northern Italy, the following event took place. They captured a deacon, and the whole band resolved to torture him. Sangulus was a Christian Lombard whom his countrymen revered as a Saint because of his deep devotion and great virtue. He made repeated appeals to their leaders to save the life

of the captive deacon, but he did not succeed. The only favor he obtained was permission to remain beside the condemned man as his guard on the final night. “But be warned,” the chieftain told him, “if he escapes, you will be tortured in his place.” Sangulus agreed and took his post as guard. At midnight, however, when the whole camp was deep in sleep, he awakened the deacon and said, “Get up quickly! Rise and flee as fast as you can.” He had even prepared a swift horse for him. “Impossible, my brother!” the condemned man replied. “If I escape, you will never escape from their hands. How could I become the cause of your death by such cruel torture?” “Do not worry about me,” Sangulus answered. “God will shelter me.” At last he persuaded him to flee. The next day, the Lombards demanded to see the prisoner. “He is gone,” the guard told them calmly. “And you surely know very well how he escaped,” they threatened. “How did he get away?” “Yes, I know,” Sangulus answered boldly. “Since you are a good man, I do not wish to torture you,” said the chieftain, who marveled

at the courage he displayed. “Choose for yourself how you would prefer to die. For, as I told you last night, if he escaped, you would suffer in his place.” “I am in the hands of God,” the Christian soldier replied without fear. “I will gladly accept whatever death He permits.” In the end, they decided to cut off his head with an axe and assigned the task to a large and powerful soldier. Sangulus immediately knelt, said his prayer, and bowed his head with patient endurance to receive the blow. His soul rejoiced at the thought that he would soon be with Christ.

Such things certainly seem strange to us today. The executioner raised the deadly axe with all his strength, intending to finish the task with a single blow. But his arms remained frozen in the air, as though held fast by some mysterious power. He gripped the axe but could not bring it down upon Sangulus’s head. At the same moment, he was seized by terrible pains and began to groan like a wounded beast. The others around him were terrified. “What are we trying to do?” they said to one another. “Are we going to set ourselves against this holy man who has God with him?” So they began pleading with Sangulus, who still remained with his head bowed, to heal the soldier, who continued crying out with his arms held aloft.

“I cannot ask my Lord to grant him such grace,” Sangulus said, “unless he first promises me that he will never again raise his hand to strike a Christian.” “I promise,” the soldier assured him, trembling with fear. “Then lower your arms,” the servant of God commanded. At this word, the man’s arms immediately moved—first casting the deadly weapon, the axe, far away, and then dropping to his sides. Astonished by everything that had taken place before their eyes that morning, the Lombards spared Sangulus’s life. From that time onward, he became a missionary among them. My beloved, the power of example is a great matter. The Christian life is a great matter, and self-denial is a great matter.

Such examples are lacking among us, and that is precisely why people regard our faith as something of no practical use. They think there is no real person behind it who can move the heart and inspire people to place themselves entirely at its service, whether they live or die. Another Father, Abba Poemen, used to say: “The person who loves gladly sacrifices even his life for the sake of his brother. A sacrifice is also made by the person who hears himself being insulted and, although he could answer in the same terms, remains silent and makes no reply.”

Likewise, the person who is flagrantly wronged and patiently endures the injustice without seeking revenge makes a similar sacrifice. We are not accustomed to such things, as you know. We have neither trained ourselves in them nor given anyone reason to believe that we are willing to strive to reach such a measure. And yet this is how it is, and how it ought to be. To be a Christian means placing myself at the service of another with my whole being—not merely with my money, but even with my very life. For, as we said at the beginning, our Leader gave His life as a ransom for many. And now I would like to relate

two or three other examples of people who showed forbearance and bore no resentment—something greatly needed in our own days. It is said that an exceptionally kind hermit lived near another man who was lazy and unwilling to work for his living. This man would secretly enter his neighbor’s hut and steal his belongings. The hermit realized what was happening, but he never mentioned it to anyone. “If the brother is doing such a thing,” he would say, “he must be in great need.” The hermit worked very hard to earn his living, yet he still went without, because the thief kept taking

and, mistaking his silence for foolishness, became utterly brazen. In the end he did not leave the hermit so much as a piece of bread to eat. Then the time came for the hermit to fall asleep, as we say—to die. The brothers who lived nearby in the desert gathered around him to receive his blessing. Among them, the dying hermit saw the man whose thefts had caused him so much suffering over the years. He motioned for him to come closer and asked the others to leave the room. When the man approached, the elder took his hands in his own and began to kiss them. “I thank these hands,” he said, “because through them I have been granted

to enter Paradise today.” Do you understand this? How far we are from doing such things, from reaching such a measure, from putting the words of the Gospel into practice! One of the Fathers says: “If you learn that someone hates you and speaks evil of you, do not bear him any resentment. If you can, even send him a gift. Then, at the hour of Judgment, you will have the boldness to say to Christ: ‘Forgive me, Master, my debts, as I too have forgiven the debts of my neighbor.’” Another similar and highly instructive account tells us that the secretary

of a bishop in an Egyptian province once stole the funds from the diocesan treasury, together with the Church’s precious votive offerings, and disappeared. As he wandered through the desert to avoid being caught, however, he fell into the hands of Bedouin robbers. They not only took the stolen treasure from him, but also captured him and carried him deep into Africa. When the bishop learned of his wicked secretary’s misfortune, he felt compassion for him instead of becoming angry. He paid eighty-five gold coins to ransom him from captivity. When the man returned to the city, the bishop received him with such kindness that the Christians were amazed and said among themselves, “It seems

there is nothing more profitable, my friends, than wronging the bishop!” In other words, they were saying that the bishop would not only forgive the man but even give him a reward. How far we are from such things! Here is one more teaching, from a wise elder: “Whenever your thoughts turn to the person who afflicted or insulted you, or harmed you in any way, persuade yourself to regard him as a benefactor—as a physician sent by Jesus to heal your countless wounds. Do you feel troubled whenever you remember the person who harmed you? That is a sign of sickness in your soul. You are still ill.”

“If your soul were not sick, you would not suffer in this way. Therefore, thank the person who hurt you and pray for him. Consider that he has given you the opportunity to recognize your illness. Learn to receive the trials caused by other people as healing medicines sent by the heavenly Physician. But if you are indignant with them, it is as though you were saying to Jesus: ‘I do not want Your medicines. I would rather let the wounds of my soul fester.’ Consider how much patient endurance is shown by those undergoing physical treatment. They undergo surgery and cauterization and willingly drink purgatives, some of which disgust them. But because they have convinced themselves that there is no other way to be delivered from their illness, they gladly endure the treatment and thank the physician. Therefore, you too, brother, must receive

“the person who accuses and despises you as a cauterizing iron in the hands of the great Physician, for he is certainly healing you of vainglory. The person who harms and wrongs you is also a purgative, cleansing you of greed. By avoiding these beneficial trials, you lose the opportunity to be corrected and made fit for the life of Heaven. Who could have brought greater glory to Saint Stephen the Protomartyr than those who stoned him?” Let us remain with these practical teachings for today. With God’s help, we shall continue at another meeting. Amen. Beloved listeners in Christ, rejoice in the Lord. The good God has granted us the grace to meet once again, so that we may say a few words concerning our salvation.

Our previous talk concerned the thoughts, lives, and examples of holy people from the desert. Today I would like to present two further accounts to your love. The first concerns love for one’s neighbor; the second concerns that great virtue called discernment, which is almost entirely absent among us contemporary Christians. Regarding the first, it is said that a saint named Abraham

left the world when he was still very young and made the desert his home. There, through his ascetic struggles and with the help of the Lord’s grace, he attained great heights of virtue. After many years without any news of his family, however, he learned that his only brother had died, leaving behind a young daughter—cast out onto the streets, as we commonly say—who was no more than six or seven years old. A friend of Saint Abraham took in this orphaned child and one day brought her to him in the desert.

Despite the harsh life he led, the hermit had a very tender heart. He felt compassion for this utterly orphaned little girl, who had no merciful soul to protect her, and he kept her near him. You understand how difficult this was, how contrary it was to his way of life, and what a temptation it could have become for other people in the desert. Disregarding every difficulty he would face in raising her in that inaccessible place, he resolved to adopt her spiritually and, for her sake, became

a tender mother, a tender and loving father, a good guide, and a wise teacher. He built her a small, comfortable dwelling a short distance from his own and cared for her there. As far as he was able, he made sure that she lacked none of the things a young child needed in order to grow—some wholesome food and suitable clothing. He taught her to read and raised her in the Christian faith, cultivating her innocent soul through daily instruction. As time passed, he came to love her deeply and desired to make her

if possible, a model of virtue and piety, so that one day he might see her become a true ascetic—a second Saint Sarah, who at that time was renowned throughout Egypt for her wisdom and holiness of life. The years naturally passed, and Mary, as the orphaned child was called, quickly grew up. She seemed destined to become a prudent young woman, at least as her good uncle expected. But the devil envied Saint Abraham’s loving work and exerted all his strength to make the very girl under his protection give him the bitterest poison to drink, so that he would regret his kindness,

lose his peace, and become beside himself. This often happens to us: we wish and strive to do good, yet our reward is evil—often a temptation and bitter sorrow. Something similar happened in this case, because it comes from the same instigator, Satan, who tries in various ways to embitter people until they say what, sadly, we so often hear: “May my hand be cut off, may my feet be cut off, may my tongue be cut out, if I ever again do or say anything good!” But this is not how matters truly stand. In any case, let us return to our account. What had happened? A hypocritical young man began visiting the saint’s hesychasterion, or hermitage, supposedly to receive wise counsel. In reality, however, he kept coming

because he had once seen the beautiful girl and was certain that, innocent as she seemed, it would not take much to deceive her. The evil deed was not long delayed. One day, the unsuspecting saint went deep into the desert for several days, as had long been his custom. There he devoted himself to his ascetic disciplines—that is, to prayer and the elevation of his soul. Meanwhile, Mary remained all alone. Satan’s instrument lay in wait, found the perfect opportunity, and deceitfully made her his prey, just as the serpent deceived Eve. Then, as always happens, the guilty man made sure to disappear. The young woman came to herself and saw

that she had rolled in the mire, but it was too late. She shuddered as she considered how far she had fallen. Instead of embracing metanoia—repentance—and fleeing humbly to divine mercy, the unhappy girl threw herself entirely into the arms of black despair. She felt the holiness surrounding her condemning her without mercy and the desert itself reproaching her, while Satan whispered constantly into her troubled mind: “There is no salvation left for you. You are lost forever.” If only she had not listened to that voice repeating endlessly, monotonously, harshly, and mercilessly, “You are lost forever.” For this was not true: repentance still remained. And when there is repentance, every matter, even the most grievous, can be set right.

To make a long story short, the tragic girl sought deliverance in flight. She vanished into the black night without leaving a trace. During this time, the saint had become completely forgetful of every earthly care. Through prayer, his spirit ascended daily toward the immaterial world, and his soul remained in continual ecstasy. On the third day, he began to feel weary in body and spirit. He left his prayer for a little while, sat upon a large stone, rested his head on his knees, and fell asleep. He did not know how much time had passed. Suddenly, however, he sprang to his feet in terror. A strange dream had deeply shaken him.

He dreamed that he was in Mary’s little garden, waiting for her beneath the almond tree so that he could teach her, as he had done when she was a child. A short distance away, a snow-white dove hopped carefree along the fence. It seemed to delight in its whiteness and shone beneath the brilliant rays of the noonday sun. But suddenly, when no one expected it, a great serpent darted out of its hole. With one swift movement it seized the unsuspecting little dove in its enormous mouth, swallowed it whole, and disappeared back into its den. “Ah!” cried the compassionate elder in sorrow.

Taking his staff in his hand, he dug open the fearsome serpent’s hole. Then, as though compelled by some mysterious power, the serpent darted out again and brought forth the dove alive from its belly. It was whole and snow-white as before, with only its beautiful wings slightly crumpled. That was the dream. Deeply affected by it, the elder felt anxiety in his soul. Involuntarily, his thoughts turned to Mary. “Something terrible is happening to her,” he murmured sorrowfully. Without losing any time, he took his staff and set out for her dwelling. As soon as he arrived, he went straight to Mary’s door and knocked.

But absolute silence reigned in the little house. He called the young woman by name many times, but there was no answer. Anxiously, he pushed open the door and went inside. The little house was deserted. He went into the garden and searched everywhere she usually spent her time. Nothing. Desolation everywhere. Absolute silence. He passed that night in anguish. The next day he waited, certain that she would return. He did the same the following day. But she was nowhere to be seen. By now there was no doubt that Mary had left. This little girl, whom he had raised with such tenderness, had fallen into the nets of the spiritual dragon. The serpent and the dove

would not leave the mind of the grieving, inconsolable elder. For two whole years, the tears never dried in his eyes. His tender heart was torn with pain as he thought of all the dangers, both spiritual and bodily, to which unprotected young women were exposed. He sent people he knew to many places to search for her. He himself shut himself in his cell and found comfort only in prayer. He tripled his ascetic struggles, his prayer, and his fasting. He wore down his aged body so that Christ might take pity on him, hear him, and bring the lost sheep back into His fold. After two full years, one of his friends appeared at his cell one day,

one of those who shared his pain and had been searching for the girl. The news he brought was worse than the good elder could ever have imagined. Mary had been found in Aiso, a very distant city, confined in a house of sin. In other words, she had become a woman of the streets.

Even if a double-edged sword had passed through the elder’s heart, it could not have torn it into as many pieces as this news did. Yet he tried to give himself courage, so that he would not be utterly crushed. “So be it,” he whispered. “At least she has been found.” And he made the great decision.

And so it happened.

He would go and pull her out of the mire, even if he himself had to enter it and breathe in all its stench. He had to save her and bring her back to the harbor of hesychia, of inner stillness, in the sanctified desert. “My Christ,” he said, “You who came down to earth to protect those who have gone astray, help me on this difficult journey.”

Without wasting time on plans and deliberations, he borrowed a few coins and an old soldier’s uniform from his friend, hired a swift horse, and went down to the city. This man, who for fifty whole years had never gone beyond the door of his cell except to withdraw deeper into the desert, now wandered through the streets of that unfamiliar city, asking passersby—with what shame, but also with what mighty love!—asking them what? Where the house of sin was. When he found it, he assumed the manner of an old man enslaved to the flesh. He went straight to the keeper of the establishment, gave him several coins, and ordered a rich meal and the beautiful young woman. The man looked him strangely up and down with open disgust. “At least he might be ashamed of his white hair,” this merchant of the flesh muttered under his breath about the elder.

But so as not to lose a customer, he readily agreed to serve him. The Saint saw the look of that lawless man and all his contempt, and his soul wept. “My Christ,” he prayed inwardly, “look upon my humiliation and grant that my difficult mission may succeed.” So as not to arouse any suspicion, the elder sat down and ate the meat and the other foods they had prepared for him, and he drank all the wine. Just think: for so many years in the desert, he had lived on dry bread and salt and had drunk water only in moderation. Finally, they led him to the sinful woman’s room. She received him with all the shamelessness of women in her condition,

and her manner was filled with mockery. His snow-white hair and beard struck her as strange. As for him, when he saw her in this wretched state, he struggled to hold back his tears so that he would not reveal himself too soon. The sinful woman took this for hesitation and went to embrace him in order to encourage him. Then she froze, thunderstruck with amazement. The Saint carried upon him the pure fragrance of the desert. Why do such people give off a sweet fragrance, even though they have no toiletries, no bathhouses, no baths, and none of the things we use every day—hot and cold water and so many perfumes? They are fragrant with holiness. She recognized that

fragrance of the desert. At that moment, its sweet scent covered all the foulness of her artificial perfumes. The holy elder immediately understood what was happening within her. Casting aside his disguise, he spoke to her with deep pain in his soul: “Mary, my child, do you not recognize me? For your sake I left the desert and its hesychia, its inner stillness, and came to this den so that I might show you the way of metanoia, of repentance, and return. Take pity on me, an old man, my child. Do not embitter the final years of my life any longer, and do not neglect the salvation of your soul. Do not disregard the hardship and humiliation I have endured for you.” Dear listeners, the young woman who had gone astray wished

at that moment that the earth would open and swallow her rather than have her stand face-to-face with the man who had taught her purity and modesty. In her shame, she did not dare raise her eyes or utter even a single word. For a long time she remained motionless and speechless, like marble—a living image of astonishment and pain. What took place within her cannot be described. When she recovered from the first shock, she fell at the feet of the holy elder. Like the sinful woman in the Gospel, she bathed them with her tears. Her heart was broken. She longed for deliverance. Dear listeners, salvation is available to everyone. No sin,

not even the Fall, can surpass the power of the sacrifice of Him who took human wretchedness upon His shoulders in order to make atonement for it. The elder told her these things, and he had so much more to say, but there was no time to lose. Before the people of that house of debauchery discovered them, they slipped out through a small secret door at the back of the building, which Mary knew, and set out on the road home. The young woman’s metanoia, her repentance, was clearly sincere. By the grace of God and under the guidance of the holy elder, she not only returned to the first stages of virtue but far surpassed them. Thus, in her was fulfilled the Apostle’s word of comfort for all sinners:

“Where sin abounded, grace abounded much more.” Saint Abraham then spent the final years of his life in peace, rejoicing in the progress of his spiritual child. These, my dear friends, are the fruits of true faith in God and of love for the salvation of one’s neighbor. This is what is missing from our societies today, because the deeds of Christianity are missing. Christianity has been reduced to a theory that does not touch people’s hearts. The other matter I mentioned at the beginning, which requires discernment, is this: A Christian once went to seek counsel from a great abba, Silouan. “Father,” he said, “I have a mortal enemy. The evils this man has done to me are beyond number. Some time ago, he even obtained a large part of my field through deceit. But that is not all. He slanders me wherever he goes. He speaks evil of both me and my family. In short, Father, he has made my life unbearable. Lately, he has even been plotting against my life. A few days ago, I learned that he tried to poison me. I cannot bear it any longer. I have decided to hand him over to the authorities—in other words, to take revenge.”

“As you wish,” the abba replied indifferently. “Do you not think, Father, that if he is punished—and severely, as he deserves—his soul may come to its senses?” asked the man, who had now begun to show concern for the spiritual benefit of his enemy. “Do whatever gives you peace,” the Saint continued in the same tone. “Then I am going straight to the judge,” said the Christian, rising to leave. “Why are you in such a hurry?” the Saint said calmly. “Let us first pray that God may prosper what you are about to do.” He began the Lord’s Prayer: “Our Father, who art in heaven, hallowed be Thy name,” and so forth. When he reached the proper place, the elder said: “And do not forgive us our debts,

as we also do not forgive our debtors.” The Saint said this aloud. When he reached that verse, the Christian quickly corrected the abba: “That is wrong, Abba. The Lord’s Prayer does not say that.” “But that is how it truly is,” he replied. “That is how it is. We do not forgive, so how can we ask to be forgiven? Since you have decided to hand your brother over to the judge, Silouan has no other prayer to offer for you except this one: Do not forgive our sins, because we have not forgiven the other man.” My dear friends, would we say the Lord’s Prayer if we truly understood what we are saying and to whom we are saying it?

Would we indeed? But let us hear another similar story. An abba had a very beautiful book containing the Old and New Testaments, written in fine calligraphy. He had been told it was worth more than fifteen gold coins at that time. Yet he left it in the Church so that all the brethren in the skete could use it. One day, a traveler stole the book. Although the abba realized this immediately, he did not wish to pursue the thief. As soon as the thief reached the city, he found a buyer and began negotiating the sale of the book. He asked for sixteen coins.

The buyer said it was not worth that much. Finally, they agreed that the monk would leave the book with him so that he could show it to an acquaintance who was an expert in such things and learn whether he ought to buy it. So the man took the book to Abba Gelasios, a friend of his—the very man who had lost it. “Should I buy this book for sixteen coins, Abba? Is it worth that much?” The Saint recognized the book at once but did not reveal it. He took it in his hands and examined it as though he were seeing it for the first time. “It is worth it,” he said. “Buy it.” But when the man returned, he did not tell the thief the truth. “I showed your book to Abba Gelasios,” he said.

“He told me you are asking too much and that it is not worth so much.” “Did he say nothing else to you?” the thief asked. “No.” “I have repented,” he said. “I will not sell it.” A struggle began within him. On the one hand, he marveled at the Saint’s freedom from resentment. On the other, his conscience reproached him for his evil deed. So he took the book and went up to the skete. When he found the abba from whom he had stolen it, he fell at his feet and asked forgiveness, returning what he had stolen. The abba not only forgave him with all his soul but insisted on giving him the book as a gift. But the poor man would no longer accept it. “Unless you take it back, Abba, my soul will find no peace,”

said the thief. “If that is so, my child,” the abba replied, “go to the Church and leave it where you took it.” From that time onward, the man corrected his evil ways. He never again laid his hand on anything belonging to another, nor did he ever fall into such a sin again. What saved him? The elder’s discernment and freedom from resentment. If we had caught him, taken him to court, and put him in prison, our own sense of justice, our ego, and our ambition would have been satisfied, but his soul would have been destroyed. These are the mysteries that flow from the praxis, the active life, of Christianity,

not from theory. As Christians, we readily light candles, but we are not so ready to live the Christian life—the kind of life that shakes another person to the depths and brings him back to Christ. That is all. By the love of God, this is what I had to offer today, both for you and for myself, and I pray that we may meet again another time.

Αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί, χαίρετε εν Κυρίω.

Στη σημερινή μας αυτή συζήτηση να μετέφερα λίγα λόγια στην αγάπη σας, που είναι από την πείρα των Αγίων. Μέσω αυτής της επικοινωνίας μας έχουν ακουστεί πολλά, όπως είναι αλήθεια, και ίσως έχουμε ωφεληθεί. Είναι λόγια της Γραφής, είναι λόγια της Εκκλησίας μας, είναι λόγια των Αγίων. Ειδικά όμως υπάρχουν και ορισμένοι Άγιοι, οι οποίοι όχι μόνο με τη διδασκαλία τους αλλά και με τη ζωή τους έχουν αφήσει απέραντα διδάγματα.

Αν θέλαμε να μιμηθούμε, αν όχι... %, αλλά ένα μέρος, ένα 5, ένα 10%, θα άλλαζε και η δικιά μας ζωή και η ζωή ολοκλήρου της ανθρωπότητος. Παραμένουν όμως κρυφά από τη γνώση αυτά τα περιστατικά των Αγίων αυτών ανθρώπων, οι οποίοι διά της ζωής τους έχουν διδάξει πράγματα για πολλούς μας ακατανόητα και εντούτοις όμως κατορθωτά. Ήθελα λοιπόν στο πρώτο μέρος αυτό να έλεγα κάτι παρμένο από έναν Άγιο, από τη συμπεριφορά του δηλαδή, γενικά από τη ζωή του.

Δείχνει ότι ο Χριστιανός είναι υπεράνθρωπος και κατεξοχήν όταν πρυτανεύει σε αυτόν η αυταπάρνηση. Όταν αρνείται δηλαδή τον εαυτόν του για να ωφεληθεί κάποιος άλλος, τότε πλησιάζει τα όρια του Κυρίου, πλησιάζει τα όρια του Ιησού. Διότι Αυτός διέθεσε τον εαυτόν Του διά τους άλλους. Ακούσετε λοιπόν με προσοχή αυτή τη διήγηση. Είναι μια εποχή που οι Βάνδαλοι, σαν πραγματική θεομηνία, σάρωναν αλύπητα τις χώρες της Ευρώπης και άφηναν μόνο ερείπια στο πέρασμά τους. Η Ιταλία, λέγεται, τα πιο πολλά δεινά. Οι ωραίες πόλεις της αφανίζονταν η μία μετά την άλλη. Οι άνθρωποι οδηγούντο σαν κοπάδια, αιχμάλωτοι στα βάθη της Αφρικής. Τα δύστυχα αυτά χρόνια, ένας επίσκοπος ονόματι Παυλίνος, μιας πόλεως ονομαζομένης Καμπανίας, ξόδευσε την περιουσία του, όλα τα χρήματά του και της Εκκλησίας ακόμη, για την εξαγορά αιχμαλώτων. Το κακό όμως ήταν τόσο μεγάλο, που αν και έμεινε μόνος με τα ρούχα που φορούσε, ο φιλάνθρωπος αυτός επίσκοπος δεν μπορούσε να επαρκέσει για όλους. Δηλαδή φρόντιζε

όσους μπορούσε πιο πολλούς να τους εξαγοράζει από αιχμαλωσία. Μια μέρα πήγε και τον βρήκε μια φτωχή χήρα, με σπαραγμένη καρδιά. Έπιασαν το μοναχογιό της αιχμάλωτο και ζητούσε από τον καλόν αυτόν επίσκοπο να τον απελευθερώσει, όπως είχε μάθει ότι είχε απελευθερώσει τόσο άλλον κόσμο.

Οι θρήνοι της ράγιζαν ακόμη και τις πέτρες. Ο Παυλίνος τη συμπόνεσε, έκλαψε μαζί της. Έψαξε όμως και ξανάψαξε το αδειανό του σπίτι. Απελπισμένος, διεπίστωσε πως δεν είχε μείνει τίποτα, μα τίποτα για να δώσει. Ξαφνικά όμως ήρθε μια έμπνευση. «Βλέπεις», λέει, «και εσύ η ίδια πως δεν μου έμεινε τίποτα πια για να ανακουφίσω τη δυστυχία που μας βρήκε από τις αμαρτίες μας. Ό,τι διαθέτω αυτή τη στιγμή είναι ο εαυτός μου. Ευχαρίστως τον προσφέρω για να πάρεις πίσω το παιδί σου». Η απαρηγόρητη αυτή μητέρα τα έχασε προς στιγμήν. Νόμιζε πως ο επίσκοπος ήθελε να την ξεγελάσει και ξέσπασε σε ασυγκράτητο οδυρμό. Ο επίσκοπος της είπε τότε να τον ακολουθήσει. Επήγαν στον βάρβαρο εκείνον αρχηγό που κρατούσε το γιο της και, για μεγάλη της ανακούφιση, είδε

ότι κατόρθωσε να κάνει την ανταλλαγή, δηλαδή να μείνει ο επίσκοπος αιχμάλωτος και ο αιχμάλωτος γιος της να ελευθερωθεί. Μαζί με άλλους πολλούς αιχμαλώτους οδηγήθηκε και ο επίσκοπος στην Αφρική. Όταν έγινε η διανομή, αυτόν τον κράτησε στην υπηρεσία του ο γαμπρός του ηγεμόνος των Βανδάλων και τον έβαλε να καλλιεργεί τον κήπο του. Ο Άγιος Επίσκοπος με μεγάλη επιμέλεια επεδόθη στη δουλειά που του ανέθεσαν να κάνει. Κάθε μέρα έφερνε στο τραπέζι του αφέντη του καλοπεριποιημένα λαχανικά και φρούτα. Με την καλοσύνη και την εργατικότητά του κέρδισε ταυτοχρόνως την εκτίμησή του. Συχνά στον κήπο και κουβέντιαζαν μαζί χίλια δυο πράγματα. Ο βάρβαρος θαύμαζε τη σοφία και την πολυμάθεια του δούλου του. Συν τω χρόνω δημιουργήθηκε μια στενή φιλία μεταξύ του ξένου αιχμαλώτου και του νεαρού δουκός.

Από πολύ καιρό, είπε μια μέρα, εκεί που συνομιλούσαν, στον κύριό του ο Παυλίνος κάπως αινιγματικά: «Είναι καιρός, αφέντη μου, να φροντίσετε και για τη μελλοντική διοίκηση του βασιλείου σας». «Γιατί το λες αυτό, Παυλίνε;» ρώτησε ο νεαρός δούκας. Στην αρχή

αρνήθηκε να φανερώσει περισσότερες εξηγήσεις. Ύστερα όμως εξαναγκάστηκε να του φανερώσει πως του είχε αποκαλύψει ο Θεός ότι θα πέθαινε πολύ γρήγορα ο γέρο βασιλιάς, ώστε θα γινόταν βασιλέας πλέον ο δούκας αυτός. Ο δούκας, αν και δεν τον πολυπίστεψε, το είπε όμως στον πεθερό του. Εκείνος πάλι θέλησε από περιέργεια να γνωρίσει αυτόν τον παράξενο άνθρωπο που άκουγε, καθώς έλεγε, να του ομιλεί ο Θεός του. «Έλα αύριο να φάμε μαζί το μεσημέρι», του είπε, «και θα δεις στο τραπέζι μου τον άνθρωπο αυτό». Την άλλη μέρα ο βασιλιάς πήγε στο παλάτι, όπως αναφέρεται, του δουκός. Ο Παυλίνος, όπως συνήθιζε πάντοτε, έφερε φρέσκα φρούτα στο τραπέζι. Και σαν τον είδε ο βασιλιάς, ταράχτηκε. «Κάποιο μυστήριο κρύβει αυτός ο άνθρωπος», ψιθύρισε στο αυτί του γαμπρού του.

Όταν ο Παυλίνος απομακρύνθηκε, του διηγήθηκε ένα παράξενο όνειρο που είχε ιδεί την περασμένη νύχτα, που είχε σχέση με αυτόν τον άνθρωπο, με αυτή τη φυσιογνωμία, όπως τα λέγαμε. «Μου φάνηκε», του λέγει, «πως με πήγαιναν δεμένο στο κριτήριο για να δικαστώ τάχα για όλες μου τις πράξεις. Ανάμεσα στους δικαστάς μου, που ήσαν πολλοί, βρισκόταν και τούτος ο άνθρωπος. Έδειχνε πως κατείχε ξεχωριστή θέση, γιατί πρόσταξε να πάρουν το σκήπτρο από τα χέρια μου και με αυτό να με δείρουν. Για ρώτησέ τον να σου φανερώσει ποιος είναι. Μου φαίνεται ότι δεν είναι συνηθισμένος άνθρωπος αυτός».

Παραξενεμένος ο δούκας από όσα άκουσε από το στόμα του πεθερού του, πήρε παράμερα κατά κάποιον τρόπο τον αιχμάλωτό του, που ήταν επίσκοπος και αυτός δεν το ήξερε, και άρχισε να τον εξετάζει για την πατρίδα του, για την καταγωγή του, για τη θέση του γενικά. «Είμαι δούλος του Θεού», έλεγε ο Παυλίνος, «που συ δέχτηκες να τον κρατήσεις αντί του γιου της χήρας». Ο δούκας όμως δεν ήθελε πια να πεισθεί. Τον όρκισε λοιπόν με όρκους φοβερούς να του φανερώσει την αλήθεια. Έτσι ο Παυλίνος αναγκάστηκε να φανερώσει πως είτο ο επίσκοπος, πως θεληματικά παρεδόθηκε αιχμάλωτος για την αγάπη του πλησίον του και μάλιστα για το γιο της χήρας. Σαν άκουσε αυτές τις αποκαλύψεις ο κύριός του, τόσο τον ευλαβήθηκε,

που έπεσε στη γη και του φιλούσε τα πόδια. Ύστερα αυτά τα διηγήθηκε όλα στο βασιλιά ο δούξ και οι δυο μαζί τώρα, δούξ και βασιλεύς, φώναξαν τον Παυλίνο και του είπαν: «Ζήτησέ μας ό,τι θέλεις, για να σε στείλουμε με πολλά δώρα, όπως σου ταιριάζει, πίσω στην πατρίδα σου.

Είναι άπρεπο να κρατάμε εδώ αιχμάλωτο έναν άνθρωπο σαν και σένα». Ο Παυλίνος τους ευχαρίστησε για τις καλές τους διαθέσεις, αλλά δεν δέχτηκε να πάρει δώρα. «Σε τίποτα δεν θα μου χρησιμεύσουν», τους έλεγε. «Αν όμως επιθυμείτε πραγματικά να κάνετε κάποιο καλό, να κάνετε κάποιο δώρο, ελευθερώστε όλους τους συμπατριώτες μου που κρατάτε ζωές μαλώτους.

Αυτό θα είναι το καλύτερο δώρο για μένα». Οι ηγεμόνες δέχτηκαν ευχαρίστως να κάνουν για το χατίρι του αυτή την προσφορά. Έγιναν έρευνες σε όλο το βασίλειο για να βρεθούν οι συμπατριώτες του Παυλίνου. Αφού τους συγκέντρωσαν όλους, τους έστειλαν με πλοία πίσω στην πατρίδα τους, μαζί με τον επίσκοπό τους και πολλά τρόφιμα και δώρα από το βασίλειο. Ύστερα από λίγο καιρό πραγματοποιήθηκε η προφητεία του Παυλίνου. Ο γέρο βασιλιάς πέθανε και τον διαδέχτηκε ο νεαρός δούκας, που σε όλη τη ζωή θυμόταν τον Άγιο Επίσκοπο και το φωτεινό παράδειγμά του. Αυτό που ακούσατε, αγαπητοί εν Χριστώ ακροατές, είναι ένα περιστατικό όμως που αφήνει μια πολύ μεγάλη διδασκαλία για μας. Εμείς είμαστε πάντοτε οι χριστιανοί της επιφανείας.

Μένουμε στην αδάπανη ευσέβεια. Είμεθα χριστιανοί· όταν όμως πρόκειται να περάσουμε στο να προσφέρουμε κάτι είτε από τα υπάρχοντά μας είτε από τον εαυτό μας, εκεί στεκόμεθα σκεπτικοί. Ο επίσκοπος αυτός είναι κλασικό παράδειγμα. Και ο Θεός, ο οποίος βλέπει τέτοιες προσπάθειες, δεν παύει παρά να τις ικανοποιεί. Και θέλει σε αυτό το βαθμό να φτάσει του χριστιανού η πίστη και η ζωή, να είναι τέτοια που να δοξάζεται ο Θεός. Έχετε γνώμη ότι δεν θα εκάμφθησαν μπροστά στην πραγματική αυτή θρησκεία αυτού του επισκόπου αυτοί οι σκληροί άνθρωποι; Νομίζω ότι η ζωή του ανθρώπου και μάλιστα η αυταπάρνησή του

και τους σκληρούς ανθρώπους και τα σίδερα ακόμη είναι δυνατόν να μαλακώσει. Αλλά ας ακούσουμε ακόμη μια διήγηση από τη ζωή πάλιν αυτών των Αγίων ανθρώπων. Λέγεται ότι τον καιρό που οι Λογγοβάρδοι λυμαίνονταν τις επαρχίες της Βορείου Ιταλίας, συνέβη και αυτό το περιστατικό. Έπιασαν αιχμάλωτο ένα διάκονο, που είχε αποφασίσει όλη αυτή η συμμορία να τον βασανίσει. Ο Σάγκουλος, ένας χριστιανός Λογγοβάρδος, που οι συμπατριώτες του τον σέβονταν σαν Άγιο για την πολλή ευλάβεια και τη μεγάλη αρετή του, έκαμε πολλά διαβήματα στους αρχηγούς για να σώσει τη ζωή του

του διακόνου, του αιχμαλώτου. Μα δεν το κατόρθωσε. Τίποτε άλλο δεν κατόρθωσε εκτός από τη χάρη να μείνει αυτός φρουρός κοντά στο μελλοθάνατο την τελευταία νύχτα. «Μόνο», τον προειδοποίησε ο αρχηγός, «αν σου ξεφύγει, να ξέρεις πως θα βασανιστείς εσύ στη θέση του». Ο Σάγκουλος συμφώνησε και έτσι κάθισε φρουρός. Τα μεσάνυχτα όμως, όταν όλο το στρατόπεδο ήταν βυθισμένο στον ύπνο, ξύπνησε το διάκονο και του είπε: «Σήκω γρήγορα, σήκω να φύγεις, όσο μπορείς πιο γρήγορα». Του είχε έτοιμο μάλιστα και ένα γοργό άλογο. «Αδύνατο, αδελφέ μου!» Ο μελλοθάνατος: «Εάν εγώ γλιτώσω, εσύ είναι αδύνατο να γλιτώσεις από τα χέρια τους. Πώς λοιπόν να γίνω αιτία να πεθάνεις σε ένα τόσο σκληρό θάνατο;» «Μη σε μέλει για μένα», έλεγε από την άλλη μεριά ο Σάγκουλος, «ο Θεός θα με σκεπάσει». Έτσι τον έπεισε εντέλει να φύγει. Όμως την άλλη μέρα οι Λογγοβάρδοι ζήτησαν τον αιχμάλωτο. «Έφυγε», τους είπε με απάθεια ο φρουρός. «Και εσύ θα ξέρεις βέβαια πολύ καλά τον τρόπο», τον απείλησαν. «Τι τρόπο έφυγε;» «Ναι», αποκρίθηκε θαρρετά ο Σάγκουλος. «Επειδή όμως είσαι καλός άνθρωπος, δεν θέλω να σε βασανίσω», είπε ο αρχηγός, που θαύμαζε

να το δείχνει το θάρρος του. «Διάλεξε μόνος σου τον τρόπο που προτιμάς να πεθάνεις. Διότι, όπως σου είπα το βράδυ, αν φύγει θα υποστείς εσύ τα δεινά». «Είμαι στα χέρια του Θεού», αποκρίθηκε ατάραχος ο χριστιανός στρατιώτης. «Το θάνατο που θα παραχωρήσει Εκείνος θα τον δεχθώ με ευχαρίστηση». Τελικά, απεφάσισαν να του κόψουν με πέλεκυ το κεφάλι και ανέθεσαν τη δουλειά αυτή σε έναν μεγαλόσωμο και χειροδύναμο στρατιώτη. Ο Σάγκουλος αμέσως εγονάτισε, είπε την προσευχή του και έσκυψε καρτερικά το κεφάλι να δεχτεί το χτύπημα. Η ψυχή του αγαλλίαζε στη σκέψη πως σε λίγο θα βρισκόταν κοντά στον Χριστό.

Βέβαια, παράξενα για μας σήμερα. Ο δήμιος τότε σήκωσε ορμητικά το φονικό πέλεκυ για να ξεμπερδέψει μια και καλή με αυτή τη δουλειά. Τα χέρια του όμως έμειναν ακίνητα στον αέρα, σαν να τα έσφιγγε μυστηριώδης δύναμη, κρατώντας τον πέλεκυ χωρίς να μπορεί να τον ρίψει επί της κεφαλής. Ένιωσε όμως ταυτόχρονα πόνους φοβερούς και άρχισε να μουγκρίζει σαν πληγωμένο θηρίο. Οι άλλοι γύρω του τρόμαξαν. «Τι πάμε να κάνουμε εδώ;» έλεγαν μεταξύ τους. «Να τα βάλουμε με τον Άγιο αυτό άνθρωπο που έχει το Θεό μαζί του;» Άρχισαν λοιπόν να παρακαλούν τον Σάγκουλο, που έμενε ακόμη με το κεφάλι γερμένο, να γιατρέψει τον στρατιώτη που εξακολουθούσε να φωνάζει με τα χέρια κρατημένα ψηλά.

«Δεν μπορώ να ζητήσω τέτοια χάρη γι' αυτόν από τον Κύριό μου», είπε, «αν δεν μου υποσχεθεί πρώτα πως δε θα ξανασηκώσει το χέρι του να χτυπήσει Χριστιανό». «Υπόσχομαι», τον διαβεβαίωσε ο στρατιώτης, τρέμοντας από το φόβο του. «Κατέβασε λοιπόν τα χέρια σου», πρόσταξε ο δούλος του Θεού. Με το λόγο αυτό τα χέρια παρευθύς κινήθηκαν, για να πετάξουν πρώτα μακριά το φονικό όργανο, τον πέλεκυ δηλαδή, και έπειτα να κατεβούνε κάτω. Κατάπληκτοι οι Λογγοβάρδοι για όσα έγιναν εκείνο το πρωί μπροστά στα μάτια τους, χάρισαν τη ζωή στον Σάγκουλο, που έγινε από τότε και ιεραπόστολος ανάμεσά τους. Μεγάλο θέμα, αγαπητοί μου, το παράδειγμα, μεγάλο θέμα η ζωή η χριστιανική, μεγάλο θέμα η αυταπάρνηση.

Λείπουν από εμάς, γι' αυτό και ακριβώς θεωρούν την πίστη μας ως κάτι τι μη χρήσιμο, θεωρούν ότι είναι κάτι που δεν έχει κάποιο πρόσωπο υπαρκτό πίσω του, που να συγκινεί, που να δημιουργεί τέτοιες καταστάσεις ώστε οι άνθρωποι να θέτουν τον εαυτό τους στην υπηρεσία του, είτε ζούνε είτε αποθνήσκουν. Ένας άλλος πατήρ, ο Αββάς Ποιμήν ο λεγόμενος, έλεγε το εξής: «Εκείνος που αγαπά ευχαρίστως θυσιάζει και τη ζωή του ακόμη για χάρη του αδελφού του. Θυσία επίσης», λέει, «κάνει και εκείνος που ακούει να τον υβρίζουν και, ενώ μπορεί να αποκριθεί με τα ίδια λόγια, σωπαίνει και δεν απαντά».

Ο άλλος που αδικείται κατάφορα και υπομένει την αδικία, χωρίς να γυρεύει να εκδικηθεί, κάνει παρόμοια θυσία. Σε τέτοια πράγματα εμείς δεν έχουμε συνηθίσει, όπως ξέρετε, ούτε τους εαυτούς μας, ούτε έχουμε αφήσει σε κανέναν να εννοήσει ότι είμεθα ποτέ διατεθειμένοι να εργαστούμε να φτάσουμε σε αυτό το βαθμό. Και όμως έτσι είναι και έτσι θα πρέπει να γίνεται. Χριστιανός θα πει: τίθεμαι στην υπηρεσία του άλλου και μάλιστα με όλη μου την ύπαρξη, όχι μόνο με το πορτοφόλι αλλά και με αυτή τη ζωή μου ακόμη, όπως είπαμε στην αρχή ότι ο Αρχηγός μας έδωσε τη ζωή του λύτρον υπέρ πολλών. Στη συνέχεια όμως να μεταφέρω

δύο-τρία άλλα παραδείγματα ανεξικακίας ανθρώπων, που κι αυτό χρειάζεται στις ημέρες μας. Λέγεται ότι ένας όχι απλώς αγαθός αλλά αγαθότατος ερημίτης γειτόνευε με κάποιο τεμπέλη άλλον, που βαριόταν να δουλέψει για να ζήσει και πήγαινε κρυφά στην καλύβη του γείτονά του και του έκλεβε πράγματα. Ο ερημίτης το είχε καταλάβει αυτό, αλλά δεν έκανε ποτέ του λόγο γι' αυτό σε κανένα. «Για να κάνει τέτοια πράξη», έλεγε, «θα έχει πολλή ανάγκη ο αδελφός». Δούλευε όμως σκληρά για να καταφέρει να ζήσει και, μ' όλο τούτο, υστερείτο, γιατί ο κλέπτης παίρνοντάς

παίρνοντας για κουταμάρα τη σιωπή του, είχε εντελώς αποθρασυνθεί και δεν του άφηνε στο τέλος ούτε ψωμί να φάει. Έφτασε η ώρα να κοιμηθεί, όπως λέμε, ο ερημίτης, να αποθάνει. Και οι αδελφοί εκεί που γειτόνευανε στην ερημιά μαζεύτηκαν γύρω του να πάρουν την ευχή του. Ανάμεσά τους όμως ο ετοιμοθάνατος είδε και εκείνον που τόσα χρόνια τον είχε κάνει να υποφέρει με τις κλεψιές του. Του έγνεψε λοιπόν να πάει κοντά του, ενώ ταυτόχρονα παρακάλεσε τους άλλους να βγούνε έξω. Και όταν εκείνος πλησίασε κοντά του, του πήρε τα χέρια του μέσα στα δικά του ο γέροντας και άρχισε να του τα φιλεί. Ευχαριστώ τα χέρια αυτά, του έλεγε, που έγιναν αφορμή να

βρω σήμερα τον Παράδεισο. Καταλαβαίνετε τώρα, ε! Πού να κάνουμε εμείς, πού να φτάσουμε εμείς, πού να εφαρμόσουμε εμείς τα λόγια του Ευαγγελίου. Αν μάθεις πως κάποιος σε μισεί και σε κακολογεί, λέγει ένας από τους πατέρες, μη του κρατάς κακία. Αν μπορείς μάλιστα, στείλε του και ένα δώρο. Έτσι θα έχεις το θάρρος να πεις στον Χριστό την ώρα της Κρίσεως: «Άφες μου, Δέσποτα, τα οφειλήματά μου, καθώς κι εγώ άφηκα τα οφειλήματα του πλησίον μου». Ένα παρεμφερές λίαν διδακτικό περιστατικό αναφέρει τα εξής. Ο γραμματικός, λέγεται,

επισκόπου μιας επαρχίας Αιγύπτου έκλεψε κάποτε το ταμείο της επισκοπής μαζί με τα πολύτιμα αφιερώματα της εκκλησίας και εξαφανίστηκε. Καθώς όμως περιπλανιόταν στις ερημιές για να μην τον πιάσουν, έπεσε στα χέρια Βεδουίνων ληστών, που όχι μόνο τον κλεμμένο θησαυρό τού πήρανε, αλλά και τον ίδιο αιχμαλώτισαν και τον μετέφεραν στα βάθη της Αφρικής. Μαθαίνοντας ο επίσκοπος τη συμφορά του κακού γραμματικού του, τον συμπόνεσε αντί να οργιστεί εναντίον του και πλήρωσε ογδόντα πέντε χρυσά νομίσματα τότε για να τον εξαγοράσει από αιχμάλωτο. Και όταν επέστρεψε πίσω στην πόλη, με τόση καλοσύνη τον υποδέχτηκε, που οι χριστιανοί εθαύμαζαν και έλεγαν μεταξύ τους: «Σαν

υπάρχει, παιδιά, λέει, πιο συμφέρον πράγμα από το να σφάλλει κανείς στον επίσκοπο;» Δηλαδή βεβαιώντες ότι όχι μόνο θα του συγχωρήσει, αλλά θα του δώσει και βραβείο. Πού πράγματα σε εμάς αυτά! Ακόμη ένα είναι το εξής. Είναι από μια διδασκαλία ενός σοφού γέροντος, που λέγει: «Κάθε φορά που η σκέψη σου τρέχει στο πρόσωπο που σε έθλιψε και σε προσέβαλε ή με οποιοδήποτε τρόπο σε εζημίωσε, πείσε τον εαυτό σου να τον θεωρείς σαν ευεργέτη, σαν ιατρό σταλμένο από τον Ιησού να θεραπεύσει τις αμέτρητες πληγές σου. Θλίβεσαι όταν θυμάσαι εκείνον που σου έκανε κακό; Αυτό είναι σημάδι ψυχικής αρρώστιας. Είσαι άρρωστος ακόμα.

Αν η ψυχή σου δεν ασθενούσε, συ δεν θα έπασχες. Ευχαρίστησε λοιπόν εκείνον που σε λύπησε και προσεύχου γι' αυτόν. Σκέψου πως γίνεται αιτία να αντιληφθείς την ασθένειά σου. Μάθε να δέχεσαι τις δοκιμασίες που σου προξενούν οι άνθρωποι σαν θεραπευτικά φάρμακα σταλμένα από τον ουράνιο ιατρό. Αν όμως αγανακτείς εναντίον τους, είναι σαν να λες στον Ιησού: “Δεν θέλω τα φάρμακά σου, προτιμώ καλύτερα τη σήψη των ψυχικών μου τραυμάτων”. Συλλογίσου πόση υπομονή κάνουν εκείνοι που υποβάλλονται σε σωματική θεραπεία. Εγχειρίζονται, καυτηριάζονται, πίνουν καθαρτικά από μόνοι τους, και μερικά τους φέρνουν αηδία. Επειδή όμως έχουν πει στον εαυτό τους ότι δεν μπορούν με άλλο τρόπο να απαλλαγούν από την ασθένεια, υποφέρουν ευχαρίστως τη θεραπεία και ευχαριστούν τον ιατρό. Δέξου λοιπόν και εσύ, αδελφέ,

σαν καυτήρα του μεγάλου ιατρού εκείνον που σε κατηγορεί, που σε περιφρονεί, βεβαίως που σου θεραπεύει την κενοδοξία. Καθαρτικό είναι και εκείνος που σε ζημιώνει και σε αδικεί, αλλά σε απαλλάσσει από την πλεονεξία. Αποφεύγοντας τις ωφέλιμες δοκιμασίες, χάνεις την ευκαιρία να διορθωθείς, για να γίνεις κατάλληλος για την ουράνια ζωή. Ποιος άλλος θα μπορούσε να προξενήσει μεγαλύτερη δόξα στον πρωτομάρτυρα Στέφανο από εκείνους που τον ελιθοβόλησαν;» Ας μείνουμε με αυτά τα πρακτικά διδάγματα και σήμερα μέχρι εδώ και ο Θεός βοηθός σε μια άλλη μας συνάντηση. Αμήν. Αγαπητοί εν Χριστώ ακροαταί, χαίρετε εν Κυρίω. Επέτρεψε ο αγαθός Θεός και πάλι να βρεθούμε μαζί, προκειμένου να πούμε δύο λόγια που θα έχουν σχέση με τη σωτηρία μας.

Η περασμένη μας ομιλία είχε σχέση με σκέψεις και ζωή και παραδείγματα αγίων ανθρώπων από την έρημο. Στη συνέχεια σήμερα θα ήθελα να παρουσιάσω στην αγάπη σας δύο ακόμη περιστατικά. Το ένα που έχει σχέση με την αγάπη προς τον πλησίον και το άλλο που έχει σχέση με τη μεγάλη αυτή αρετή που λέγεται διάκριση και λείπει σχεδόν από μας τους συγχρόνους χριστιανούς σήμερα. Αναφέρεται, αναφορικώς με το πρώτο, ότι ένας όσιος, Αβράμιος ονόματι,

από πολύ νέος είχε αφήσει τον κόσμο και έκαμε κατοικία του την έρημο. Εκεί, με τους ασκητικούς αγώνες του και με τη βοήθεια της χάριτος του Κυρίου, έφτασε σε μεγάλα μέτρα αρετής. Ύστερα όμως από πολλά χρόνια που είχε να μάθει νέα από τους δικούς του, πληροφορήθηκε πως ο μοναδικός του αδελφός πέθανε και άφησε στους δρόμους, όπως λέμε στην απλή μας έκφραση, μια μικρή θυγατέρα, όχι μεγαλύτερη από έξι-επτά ετών. Ένας μάλιστα φίλος του Οσίου περιμάζεψε το ορφανό αυτό και μια μέρα τού το πήγε στην έρημο.

Ο ερημίτης, παρόλη τη σκληρή ζωή που έκανε, είχε πολύ τρυφερή καρδιά. Συμπόνεσε την πεντάρφανη αυτή παιδούλα, που δεν βρισκότανε σπλαχνική ψυχή να την προστατεύσει, και την εκράτησε κοντά του. Καταλαβαίνετε πόσο δύσκολο πράγμα, πόσο αντίθετο με τη ζωή του και τι πειρασμός μπορούσε να γίνει αυτός σε άλλους ανθρώπους της ερήμου. Αψηφώντας όλες τις δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει για να τη μεγαλώσει σε εκείνον τον απρόσιτο τόπο, αφού λοιπόν πήρε την απόφαση να την υιοθετήσει πνευματικώς, έγινε για χάρη της

τρυφερή μητέρα και τρυφερός πατέρας και φιλόστοργος. Καλός επίσης παιδαγωγός και σοφός διδάσκαλος. Έκτισε σε αυτή ένα μικρό βολικό σπιτάκι, λίγο πιο μακριά από αυτόν, και την εφρόντιζε εκεί. Φρόντιζε, όσο του ήταν δυνατόν, να μην της λείπει τίποτα από εκείνα που χρειάζεται ένα μικρό παιδί για να μεγαλώσει, δηλαδή λίγη υγιεινή τροφή και κατάλληλη ενδυμασία. Της μάθαινε γράμματα και την ανέτρεφε χριστιανικά, καλλιεργώντας την άπλαστη ψυχή της με καθημερινή διδασκαλία. Την αγάπησε πολύ, με τον καιρό, και επιθυμούσε να την κάνει

ει δυνατόν, πρότυπο αρετής, ευσεβείας, για να την ιδεί μια μέρα πραγματική ασκήτρια, δεύτερη Οσία Σάρα, που είχε τότε ξακουστεί η Σάρα σε ολόκληρη την Αίγυπτο για τη σοφία και την αγιότητα του βίου της. Τα χρόνια κυλούσαν, ως ήτο φυσικόν, και γρήγορα η Μαρία, έτσι έλεγαν την ορφανή παιδούλα, μεγάλωνε και έδειχνε πως θα γινόταν, αυτό ήταν όπως περίμενε τουλάχιστον ο καλός της θείος, μια συνετή κοπέλα. Αλλά ο διάβολος εφθόνησε το φιλάνθρωπο έργο του Οσίου Αβραμίου και έβαλε τα δυνατά του να κάνει την ίδια την προστατευομένη του να τον ποτίσει με το πιο πικρό φαρμάκι, για να μετανιώσει για την καλοσύνη του,

να χάσει τον ίσιο του, πράγμα που μας συμβαίνει πολλές φορές σε εμάς, θέλοντας να κάνουμε και επιδιώκοντας να κάνουμε το καλό, η αμοιβή είναι το κακό, είναι πολλές φορές ο πειρασμός, είναι η πικρία. Κάτι τέτοιο συνέβη και στην περίπτωση αυτή, διότι έρχεται από τον ίδιο τον καθοδηγητή, τον σατανά, ο οποίος κατά διαφόρους τρόπους φροντίζει να πικραίνει τους ανθρώπους, ώστε να λένε εκείνο το οποίο δυστυχώς ακούμε πολλές φορές: «Να μου κοπεί το χέρι, να μου κοπούν τα πόδια, να μου κοπεί η γλώσσα, αν εγώ ξανακάμω κάτι, πω κάτι το καλό». Όμως δεν έχουν έτσι τα θέματα. Εν πάση περιπτώσει, ας έρθουμε στο θέμα μας. Τι είχε γίνει; Ένας νεαρός υποκριτής άρχισε να συχνάζει στο ησυχαστήριο του Οσίου, για να παίρνει δήθεν σοφές συμβουλές. Στην πραγματικότητα όμως εσύχναζε

γιατί είχε ιδεί κάποτε την όμορφη κόρη και ήταν βέβαιος πως, απονήρευτη καθώς φαινόταν, δεν ήθελε και πολύ να την ξεγελάσει. Και το κακό πράγματι δεν άργησε να γίνει. Αμέριμνος ο Όσιος επήγε για λίγες μέρες κάποτε πολύ βαθιά στην έρημο. Παλιά συνήθειά του άλλωστε αυτή. Εκεί έκαμε τις πνευματικές του ασκήσεις, δηλαδή προσευχή και ψυχική ανάταση. Ωστόσο η Μαρία έμεινε μόνη, ολομόναχη. Το όργανο του σατανά, από την άλλη μεριά, καιροφυλαχτούσε, βρήκε την πιο κατάλληλη περίσταση και με δόλο, όπως η Εύα με τον όφι, την έκανε υποχείριό του. Ύστερα, όπως συμβαίνει πάντα, ο ένοχος φρόντισε να εξαφανιστεί. Τότε η νέα ήρθε στον εαυτό της και είδε

ότι είχε κυλιστεί στη λάσπη, μα ήταν όμως αργά. Αναλογιζόταν πού είχε πέσει και την έπιανε ανατριχίλα. Και αντί να μετανοήσει η δυστυχισμένη και να καταφύγει με ταπείνωση στο Θείο Έλεος, ρίχτηκε ολόκληρη στην αγκαλιά της μαύρης απελπισίας. Έβλεπε γύρω της την αγιότητα να την κρίνει αμείλικτα, την έρημο να την ελέγχει, και άκουγε τον σατανά να ψιθυρίζει διαρκώς στον ταραγμένο λογισμό: «Σωτηρία δεν υπάρχει πια για σένα, είσαι οριστικά χαμένη». Αν μπορούσε να μην άκουγε αυτή τη φωνή να της επαναλαμβάνει διαρκώς, μονότονα και βραχνά, χωρίς οίκτο: «Είσαι οριστικά χαμένη», ενώ δεν είναι, διότι υπάρχει μετάνοια. Και όταν υπάρχει μετάνοια, όλα τα θέματα και τα πιο θλιβερά τακτοποιούνται.

Η τραγική κοπέλα, να μην τα πολυλογούμε, αναζήτησε τη λύτρωση στη φυγή. Χάθηκε μέσα στη μαύρη νύχτα, χωρίς να αφήσει ίχνη πουθενά. Στο διάστημα αυτό ο Όσιος είχε αποξεχαστεί όλος διόλου από κάθε γήινη φροντίδα. Το πνεύμα του ανέβαινε καθημερινώς στην προσευχή εκεί στον άυλο κόσμο. Η ψυχή του βρισκόταν σε διαρκή έκσταση. Την τρίτη ημέρα άρχισε να αισθάνεται κόπωση στο σώμα και στο πνεύμα. Άφησε για λίγο την προσευχή, εκάθισε σε μια μεγάλη πέτρα, ακούμπησε το κεφάλι στα γόνατα και αποκοιμήθηκε. Πόση ώρα πέρασε δεν κατάλαβε. Ξαφνικά όμως τινάχθηκε όρθιος, κατατρομαγμένος. Ένα παράξενο όνειρο τον είχε συγκλονίσει.

Του φάνηκε πως ήταν στον μικρό κήπο της Μαρίας και την περίμενε κάτω από την αμυγδαλιά για να τη διαβάσει, όπως έκανε τον καιρό που ήτο μικρή. Λίγο πιο πέρα, επάνω στον φράχτη, χοροπηδούσε αμέριμνο ένα κατάλευκο περιστέρι. Φαινόταν να καμαρώνει την ασπράδα του και φεγγοβολούσε κάτω από τις ολόλαμπρες ακτίνες του μεσημβρινού ηλίου. Μα ξαφνικά, εκεί που δεν το περίμενε κανείς, πετάχθηκε από την τρύπα του ένα μεγάλο φίδι. Με έναν επιδέξιο ελιγμό άρπαξε στο τεράστιο στόμα του το αμέριμνο περιστεράκι, το κατάπιε με μιας ολόκληρο και εξαφανίστηκε πάλι στη φωλιά του. «Α!» έκανε λυπημένος ο πονετικός γέροντας.

Παίρνοντας το ραβδί του στο χέρι, ανάσκαψε την τρύπα του φοβερού ερπετού. Εκείνο τότε, σαν να πιεζόταν από μυστηριώδη δύναμη, πετάχτηκε πάλι έξω και έβγαλε από τα σπλάχνα του ζωντανό το περιστέρι. Ακέραιο και κατάλευκο σαν πρώτα, μόνο με τις όμορφες φτερούγες του λίγο τσαλακωμένες. Αυτό ήταν το όνειρο. Επηρεασμένος λοιπόν ο γέροντας από το όνειρο, ένιωσε ανησυχία στην ψυχή του. Άθελά του ο λογισμός του έτρεξε στη Μαρία. «Κάτι κακό της συμβαίνει», μονολογούσε στενοχωρημένος. Και χωρίς να χάσει καιρό, πήρε το ραβδί του και ξεκίνησε για την καλύβα. Μόλις έφτασε, επήγε κατευθείαν και εκτύπησε την πόρτα της Μαρίας.

Στο μικρό σπιτάκι βασίλευε όμως απόλυτη σιωπή. Εφώναξε πολλές φορές τη νέα με το όνομά της, καμιά απάντηση. Ανήσυχος έσπρωξε την πόρτα και μπήκε μέσα. Το σπιτάκι ήτο έρημο. Πήγε στον κήπο, έψαξε παντού όπου συνήθιζε να συχνάζει εκείνη. Τίποτα. Παντού ερημιά. Απόλυτη σιγή. Πέρασε η νύχτα εκείνη με αγωνία. Την επομένη περίμενε με βεβαιότητα τον ερχομό της, ότι θα ήρχετο. Το ίδιο και την άλλη. Εκείνη όμως δεν φαινόταν πουθενά. Τώρα πια δεν υπήρχε αμφιβολία ότι η Μαρία είχε φύγει. Η παιδούλα αυτή, που με τόση στοργή είχε μεγαλώσει, έπεσε στα δίχτυα του νοητού δράκοντα. Το φίδι και το περιστέρι

δεν έφευγαν από τον νου του πονεμένου γέροντα, του απαρηγόρητου. Δύο ολόκληρα χρόνια το δάκρυ δεν στέγνωσε στα μάτια του. Σπάραζε η τρυφερή καρδιά του, καθώς έφερνε στη σκέψη του τους ψυχικούς και σωματικούς κινδύνους, στους οποίους ήταν εκτεθειμένες οι απροστάτευτες κόρες. Έστειλε σε πολλούς τόπους γνωστούς του ανθρώπους να την αναζητήσουν. Ο ίδιος κλείστηκε στο κελί του και έβρισκε ανακούφιση μόνο στην προσευχή. Τριπλασίασε τους ασκητικούς του αγώνες, την προσευχή, τη νηστεία. Καταπονούσε το γεροντικό του κορμί για να τον λυπηθεί ο Χριστός, να τον ακούσει και να επαναφέρει στη μάντρα του το χαμένο πρόβατο. Ύστερα από δύο ολόκληρα χρόνια φάνηκε μια μέρα στο κελί του ένας φίλος του,

από εκείνους που συμμερίζονταν τον πόνο του και ερευνούσαν για την κόρη. Τα νέα που του έφερε ήταν όσο δεν μπορούσε να φανταστεί ο αγαθός γέροντας δυσάρεστα. Η Μαρία βρέθηκε στην Αϊσό, πολύ μακρινή πόλη, κλεισμένη σε ένα σπίτι αμαρτίας. Είχε γίνει πλέον γυναίκα του δρόμου, με άλλα λόγια.

Δίκοπο μαχαίρι αν περνούσε μέσα από την καρδιά του γέροντα, δεν θα του την έκανε τόσα κομμάτια όσο η είδηση αυτή. Προσπάθησε όμως να δώσει κουράγιο στον εαυτό του, για να μην συντριβεί οριστικά. «Ας είναι», ψιθύρισε. «Τουλάχιστον βρέθηκε». Και πήρε τη μεγάλη απόφαση. Σας ευχαριστώ.

Και γινόταν.

Θα πήγαινε να την τραβήξει από τον βούρκο, έστω κι αν έπρεπε να μπει και ο ίδιος μέσα, να αναπνεύσει όλη τη δυσοσμία του βούρκου αυτού. Έπρεπε να τη σώσει, να τη φέρει πίσω στο λιμάνι της ησυχίας, στην αγιασμένη έρημο. «Χριστέ μου», είπε, «Συ που κατέβηκες στη γη για να προστατεύσεις τους παραστρατημένους, βοήθησέ με στη δύσκολη αυτή αποδημία μου».

Χωρίς να σπαταλά χρόνο σε σχέδια και σκέψεις, δανείστηκε από τον φίλο του λίγα νομίσματα και μια παλιά στρατιωτική φορεσιά, νοίκιασε και ένα γοργό άλογο και κατέβηκε στην πόλη. Εκείνος που για πενήντα ολόκληρα χρόνια δεν είχε βγει από την πόρτα του κελιού του, παρά για να αποτραβιέται μόνον στη βαθιά έρημο, περιπλανάτο τώρα μέσα στους δρόμους της άγνωστης εκείνης πολιτείας και ρωτούσε τους διαβάτες —πόση εντροπή, αλλά και πόση δύναμη αγάπης— τι ρωτούσε; Πού ήταν το σπίτι της αμαρτίας. Όταν το βρήκε, πήρε ύφος σαρκολάτρη γέροντα. Πήγε κατευθείαν στον διευθυντή του οικήματος αυτού. Του έδωσε κάμποσα νομίσματα και παρήγγειλε πλούσιο γεύμα και την όμορφη κοπέλα. Εκείνος παράξενα τον κοίταξε από κάτω έως την κορυφή με φανερή αηδία. «Δεν ντρέπεται τουλάχιστον τ' άσπρα του μαλλιά», σιγομουρμούρισε για τον γέροντα ο επιχειρηματίας αυτός της σαρκός.

Για να μη χάσει όμως τον πελάτη, προθυμοποιήθηκε να τον περιποιηθεί. Ο Άγιος είδε το βλέμμα του παρανόμου αυτού ανθρώπου και όλη την περιφρόνηση και η ψυχή του έκλαψε. «Χριστέ μου», προσευχήθηκε ενδόμυχα, «ίδε την ταπείνωσή μου και κάνε να επιτύχει η δύσκολη αποστολή μου». Για να μη δώσει καμιά υποψία ο γέρων, κάθισε και έφαγε το κρέας και τα άλλα φαγητά που του είχαν ετοιμάσει και ήπιε όλο το κρασί. Και να σκεφτεί κανείς πως τόσα χρόνια τώρα στην έρημο τρεφόταν με ξερό ψωμί και αλάτι και έπινε το νερό, κι αυτό με το μέτρο. Τέλος, τον οδήγησαν στο δωμάτιο της αμαρτωλής. Εκείνη τον υπεδέχθηκε με όλη την αναίδεια των γυναικών του είδους της,

με αρκετή δόση ειρωνείας στη στάση. Της έκαναν εντύπωση τα κάτασπρα μαλλιά και τα γένια του. Εκείνος πάλι, βλέποντάς την στην ελεεινή αυτή κατάσταση, αγωνιζόταν να καταπιεί τα δάκρυά του, για να μη φανερωθεί πρόωρα. Αυτό το πέρασε για δισταγμό η αμαρτωλή και, για να τον ενθαρρύνει, πήγε να τον αγκαλιάσει. Τότε έμεινε σαν κεραυνοπληγμένη από την κατάπληξη. Ο Άγιος είχε διάχυτη επάνω του την αγνή ευωδία της ερήμου. Γιατί μοσχοβολούν οι άνθρωποι αυτοί, παρότι δεν έχουν τουαλέτες, παρότι δεν έχουν χαμάμ, παρότι δεν έχουν μπάνια κ.λπ. που έχουμε εμείς καθημερινώς, με ζεστά και κρύα νερά και τόσα άλλα μυρωδικά; Αυτοί μοσχοβολούν από αγιότητα. Αυτή εγνώριζε από αυτή την

ευωδία της ερήμου. Η ευωδία αυτή σκέπαζε εκείνη τη στιγμή όλη την κακοσμία των δικών της τεχνητών αρωμάτων. Ο Όσιος κατάλαβε αμέσως τι γινόταν μέσα της και, αφήνοντας κατά μέρος την προσποίηση, της μίλησε με πολύ πόνο στην ψυχή του: «Μαρία, παιδί μου, δεν με γνώρισες; Για χάρη σου άφησα την έρημο, την ησυχία, και ήρθα σε αυτό το καταγώγιο για να σου δείξω τον δρόμο της μετανοίας και της επιστροφής. Λυπήσου με, τον γέροντα, παιδί μου, και μη πικραίνεις άλλο τα τελευταία χρόνια της ζωής μου και μην αδιαφορείς για τη σωτηρία της ψυχής σου. Μην παραβλέψεις τον κόπο και τον εξευτελισμό που πέρασα για σένα». Η παραστρατημένη κόρη, αγαπητοί, ευχόταν

τη στιγμή εκείνη καλύτερα να άνοιγε η γη να την κατάπινε, παρά να στέκει αντικριστά σε εκείνον που την είχε διδάξει την αγνότητα και τη συστολή. Δεν τολμούσε από την ντροπή της να σηκώσει τα μάτια της και να ειπεί ούτε και λέξη, να αρθρώσει. Έμεινε ακίνητη, αμίλητη, μάρμαρο για πολλή ώρα. Σωστό ανάγλυφο εκπλήξεως και πόνου. Το τι συντελέστηκε στον εσωτερικό της κόσμο δεν περιγράφεται. Όταν συνήλθε από τον πρώτο κλονισμό, έπεσε στα πόδια του Αγίου Γέροντος. Σαν την πόρνη του Ευαγγελίου, τα έβρεχε με τα δάκρυά της. Η καρδιά της συντρίφθηκε. Ήθελε τον λυτρωμό. Υπάρχει, αγαπητοί, για όλους σωτηρία. Κανένα αμάρτημα,

Πτώση δεν μπορεί να ξεπεράσει τη δύναμη της θυσίας εκείνου που σήκωσε στους ώμους του την ανθρώπινη αθλιότητα για να την εξιλεώσει. Αυτά της είπε ο Γέροντας και είχε τόσα πολλά ακόμη να της πει, αλλά δεν είχαν καιρό για χάσιμο. Πριν γίνουν αντιληπτοί από τους ανθρώπους της ασωτίας, βγήκαν κρυφά από μια μικρή μυστική πορτούλα, που ήταν γνωστή στη Μαρία, στο πίσω μέρος του οικήματος αυτού και πήρανε τον δρόμο της επιστροφής. Η μετάνοια της κόρης προφανώς ήταν ειλικρινής. Με τη χάρη του Θεού και την καθοδήγηση του Αγίου Γέροντος, όχι μόνο στα πρώτα μέτρα της αρετής επανήλθε, αλλά κατά πολύ τα ξεπέρασε. Έτσι πραγματοποιήθηκε σε αυτήν ο παρηγορητικός για όλους τους αμαρτωλούς λόγος του Αποστόλου:

«Επλεόνασεν η αμαρτία, υπερεπερίσσευσεν η χάρις». Ο Όσιος πλέον Αβράμιος επέρασε ήσυχα τα τελευταία χρόνια της ζωής του και ευχαριστημένος μάλιστα για την πρόοδο του πνευματικού του παιδιού. Αυτά, αγαπητοί μου, τα αποτελέσματα έχει η πίστη, η πραγματική στον Θεό, και η αγάπη για τη σωτηρία του πλησίον, πράγμα το οποίο λείπει από τις κοινωνίες μας τις σημερινές, διότι λείπουν οι πράξεις του χριστιανισμού. Έχει μείνει και αυτή μια θεωρία, η οποία δεν εγγίζει τις καρδιές των ανθρώπων. Ένα άλλο, που σας είπα στην αρχή, που χρειάζεται διάκριση, είναι το εξής: Κάποιος Χριστιανός πήγε κάποτε να συμβουλευθεί έναν μεγάλο αββά, τον Σιλουανό. «Έχω ένα θανάσιμο εχθρό, πάτερ», του είπε. «Τα κακά που μου έχει προξενήσει αυτός ο άνθρωπος είναι αναρίθμητα. Προ καιρού μάλιστα κέρδισε με απάτη ένα μεγάλο κομμάτι από το χωράφι μου. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό· με συκοφαντεί όπου βρεθεί. Κακολογεί και εμένα και την οικογένειά μου. Μου έχει κάνει, εν ολίγοις, πάτερ μου, το βίο αβίωτο. Τώρα τελευταία μάλιστα επιβουλεύεται και τη ζωή μου. Πριν λίγες μέρες έμαθα πως αποπειράθηκε να με δηλητηριάσει. Δεν πάει άλλο λοιπόν. Είμαι αποφασισμένος να τον παραδώσω στη δικαιοσύνη, να εκδικηθώ δηλαδή».

«Όπως θέλεις», του είπε με αδιαφορία ο Αββάς. «Δεν νομίζεις, πάτερ, πως όταν τιμωρηθεί, και μάλιστα αυστηρά όπως του πρέπει, θα σωφρονιστεί η ψυχή του;» ρώτησε στη συνέχεια ο άνθρωπος, που τώρα άρχισε να ενδιαφέρεται για την ψυχική ωφέλεια του εχθρού του. «Κάνε ό,τι σε αναπαύει», εξακολούθησε να λέγει με το ίδιο ύφος ο Όσιος. «Πηγαίνω λοιπόν στον δικαστή κατευθείαν», είπε ο Χριστιανός και σηκώθηκε να φύγει. «Πού βιάζεσαι τόσο;» του είπε με ηρεμία ο Άγιος. «Ας προσευχηθούμε πρώτα να κατευοδώσει ο Θεός την πράξη». Άρχισε το Πάτερ ημών: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου» κλπ., και έφτασε στο σημείο και λέγει ο Γέρων: «Και μη αφήσεις ημίν τα οφειλήματα ημών,

ως ουδέ ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Και τα έλεγε μεγαλοφώνως ο Άγιος. Όταν έφτασε στον στίχο αυτό, «Λάθος, Αββά», λέγει. «Η Κυριακή προσευχή δεν λέγει έτσι», έσπευσε να διορθώσει ο Χριστιανός τον Αββά. «Έτσι όμως είναι», του λέγει. «Έτσι είναι. Δεν αφήνουμε· πώς θα θελήσουμε; Αφού λοιπόν απεφάσισες να παραδώσεις τον αδελφό σου στον δικαστή, ο Σιλουανός δεν κάνει άλλη προσευχή για σένα· ή μία αυτή: μη αφήσεις τα αμαρτήματά μας, διότι εμείς δεν αφήσαμε του άλλου». Θα λέγαμε, αγαπητοί μου, το Πάτερ ημών, εάν είχαμε συναίσθηση στο τι λέμε και σε ποιον τα λέμε;

Θα είχαμε. Αλλά ας ακούσουμε και ένα άλλο παρεμφερές. Ένας Αββάς είχε ένα πολύ ωραίο βιβλίο, που περιείχε καλλιγραφημένη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Άξιζε, του είχαν πει, πάνω από δεκαπέντε νομίσματα τότε χρυσά. Το άφηνε όμως στην Εκκλησία να το χρησιμοποιούν όλοι οι αδελφοί στη Σκήτη. Κάποτε ένας περαστικός έκλεψε το βιβλίο. Ο Αββάς, αν και το κατάλαβε αμέσως, δεν θέλησε να κυνηγήσει τον κλέφτη. Εκείνος, μόλις κατέβηκε στην πόλη, βρήκε αγοραστή και άρχισε να διαπραγματεύεται την πώληση του βιβλίου. Γύρευε δεκαέξι νομίσματα.

Ο αγοραστής έλεγε πως δεν άξιζε τόσο. Τέλος, συμφώνησαν να του αφήσει ο καλόγερος το βιβλίο, να το δείξει σε κάποιον γνωστό του, ειδικό σ’ αυτά, ώστε να ξέρει αν πρέπει να το αγοράσει ή όχι. Έτσι το πήρε ο άνθρωπος και το πήγε στον Αββά Γελάσιο, που ήταν φίλος, δηλαδή σε εκείνον που το είχε χάσει. «Να αγοράσω αυτό το βιβλίο για δεκαέξι νομίσματα, Αββά; Αξίζει τόσο;» Ο Όσιος γνώρισε αμέσως το βιβλίο, αλλά δεν το φανέρωσε. Το πήρε στα χέρια του, το ψηλάφισε σαν να το έβλεπε για πρώτη φορά. «Αξίζει», του λέει, «αγόρασέ το». Γυρίζοντας όμως εκείνος δεν είπε την αλήθεια. «Έδειξα», του λέει, «το βιβλίο σου στον Αββά Γελάσιο».

«Μου είπε πως γυρεύεις πολλά, δεν αξίζει τόσα». «Δεν σου είπε», του λέει, «τίποτα άλλο;» «Όχι». «Μετενόησα», του λέει, «δεν θα το πουλήσω». Μέσα του άρχισε να γίνεται μια πάλη. Από τη μια μεριά θαύμασε την ανεξικακία του Οσίου. Από την άλλη ελεγχόταν για την κακή πράξη του. Πήρε λοιπόν το βιβλίο και ανέβηκε στη Σκήτη. Όταν βρήκε τον Αββά, από τον οποίον είχε κλέψει το βιβλίο, έπεσε στα πόδια του και ζήτησε συγχώρηση, δίνοντάς του πίσω το κλοπιμαίο. Εκείνος πάλι όχι μόνο τον συγχώρησε με όλη του την ψυχή, αλλά επέμενε να του χαρίσει το βιβλίο. Μα δεν το δεχόταν όμως ο ταλαίπωρος τώρα. «Αν δεν το πάρεις πίσω, Αββά, δεν θα βρει ανάπαυση η ψυχή μου»,

έλεγε ο κλέφτης. «Αν είναι έτσι», του λέει, «τέκνο μου, πήγαινε στην εκκλησία και άφησέ το εκεί όπου το πήρες». Από τότε διορθώθηκε ο κακοσυνηθισμένος αυτός και ποτέ δεν έπιασε ξένο πράγμα στο χέρι του και ποτέ δεν έπεσε σε τέτοιο σφάλμα. Ποιος τον εγλίτωσε αυτόν; Η διάκριση και η ανεξικακία του Γέροντος. Αν εμείς τον πιάναμε, τον πηγαίναμε στο δικαστήριο, τον βάζαμε φυλακή, θα ικανοποιείτο η δικαιοσύνη η δική μας, το εγώ μας, η φιλοδοξία μας, αλλά θα καταστρεφόταν η ψυχή του. Αυτά είναι τα μυστικά τα οποία απορρέουν από την πράξη του χριστιανισμού,

όχι από τη θεωρία. Εύκολοι είμαστε σαν χριστιανοί να ανάβουμε κεριά, αλλά δεν είμαστε εύκολοι να ζήσουμε τη ζωή τη χριστιανική, που γίνεται αιτία να συγκλονίζεται ο άλλος και να επιστρέφει στον Χριστό. Αυτό. Αυτά είχα και σήμερα, με την αγάπη του Θεού, και για εσάς και για τον εαυτό μου, και εύχομαι να συναντηθούμε και πάλι μια άλλη φορά.