Saint Bessarion; The Sunday of the Forefathers

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

When there is a great event, our Holy Church frames it with a Sunday before and a Sunday after. In this case, the great event before us is the Nativity of our Lord Jesus Christ. Today we are on the Sunday before this great event, and that is precisely why today is called the Sunday before the Nativity of Christ. Afterward we shall have another great event, the feast of Theophany. There too we shall have a Sunday before and a Sunday after.

The same is true of the Exaltation of the Precious Cross, another great event that also has a Sunday before and a Sunday after. The Sunday before an event always speaks of and presents the types, images, and prophecies concerning the subject that the Church chiefly wishes to proclaim. The event itself is the central theme, while the Sunday after presents its moral teaching. Today, as we stand before this great and unrepeatable event—the Incarnation of God—we are presented with certain matters that the Church considered it her duty to bring before society, so as to orient people toward this great historical event and, above all, toward the person at the heart of it. She has spoken to us about the genealogy and about the manner of God's birth. God became man so that man might once again become god by grace. This is what a person must learn, understand, experience, and keep constantly before his eyes. The Nativity of Christ is not merely a feast that creates pleasant occasions in people's lives. The Nativity of Christ is the one unique event,

something that moves—and ought to move—every human being, because Christ became man for all humanity. He was crucified upon a four-armed Cross, showing that He was crucified for people throughout every breadth and length of the earth, in all four points of the compass. He did not come only for the Jews. He did not come only for the Greeks, nor for any other particular race. He came for the whole world, provided that people are willing to listen to Him and do what He taught and entrusted to His Orthodox Church. I do not know what our attitude toward this event is today. We shall celebrate, but most of us

will not truly live this event. Merely celebrating it is like taking a walk without going deeply into what the event itself truly means. Was it necessary for God to come to man? Was it necessary for Heaven to visit mankind? And do we need to pay attention to this? Or shall we take only the things that come from these feasts—the holiday from work, the opportunity for company, and the extra month's salary, as we used to call it? It would not be enough merely to receive these things. And if they are not enough, then we must also take an interest in Him who created them all and gives them all. Yet, unfortunately, we are

inconsistent. How necessary it is for us not merely to dwell on what comes from this person, but to receive the person Himself. And most of the baptized—I am not speaking about the indifferent, the atheists, the materialists, or those who remain unmoved. I am speaking of those who claim to be Christians, maintain a Christian appearance in their homes, generally profess Christianity, take pride in attending Church, and do so many other things required by the faith. Even they are found wanting, not as they ought to be, especially during these days, which move even those who are otherwise indifferent. Something strange took place:

a conception unlike ordinary conceptions. You heard the genealogy of Jesus, from Abraham down to Joseph the Betrothed, the man presumed to be Mary's husband, and of her Christ was born. From what you know about how conception ordinarily occurs and how human beings come into the world, you also heard that something extraordinary took place in the conception of Jesus. Scripture says, “Before they came together, she was found to be with child of the Holy Spirit.” To many people—and especially to our young people and those considered educated by worldly standards—this is nonsense, sheer nonsense; they regard it as a joke. And even if some profess to believe it in words, that is only how they believe it;

they do not believe it with living faith. They say yes, but inwardly they do not accept it. How can this be? Ask your mother, who takes basil from the Cross, uses it to start leaven, and then makes bread and prosphora for you. How does that little flower taken from the wood of the Cross possess the power to give life to flour bought from the grocer? And yet it becomes leaven; it rises and comes alive. How does it come alive? Through the grace of the Holy Spirit. How is water preserved after the priest reads the prayers over it? Through the grace of the Holy Spirit; from dead water it becomes living water. Something similar

happened in this giving of life as well. “That which is conceived in her, Joseph, is of the Holy Spirit.” Not that which is born of her, but that which is conceived in her. A child will come to life within her, but no man will beget that child within her, as Abraham begot Isaac through Sarah, Isaac begot Jacob through Rebekah, and Jacob begot children through Rachel. No. Notice how beautifully today's reading expressed it. It says, “Abraham begot Isaac”; it did not say that Sarah begot him. “Isaac begot Jacob”; it did not say that Rebekah begot him. “Jacob begot Judah and his brothers”; it did not say that Rachel begot them.

The man begets, and the woman gives birth. But when the genealogy reached Joseph, who was presumed to be Mary's husband, it said, “of whom Christ was born.” But how is it that until this point the men beget, whereas now the woman gives birth? Here we have another kind of conception, and the Gospel goes on to explain: “Now the birth of Jesus Christ was in this manner”—that is, through the Holy Spirit. Do not ask how. Where God acts, there is no place for the question how. Do not ask. Our Most Holy Theotokos asked this as well: “How shall this be, since I know not a man?” She was not given an explanation of how. Man was not created capable of comprehending the divine uncreated energies of the Holy Spirit. One would have to be God, to be the Holy Spirit, to be Christ, in order to understand how God, how Christ, and how the Holy Spirit work. Into man's hand was placed

a white staff called faith, like the staff given to the blind so that they may walk safely and not lose their way. Unfortunately, people have cast this faith away. They do not want to live by faith; they regard it with scorn. People who want to solve everything through knowledge imagine themselves clever. That is why people today demand proof. They do not want to hear; they want to see. But God does not answer in that way. Our Most Holy Theotokos asked, yet she received no explanation. The angel did not say, “I was sent to tell you how it will happen.” He was sent to tell her what would happen. And that is what I tell you. Unfortunately, many of us stand before this supernatural mystery and refuse it. It is not irrational; it is supra-rational,

beyond human reason. And precisely because there is no humility, we do not accept it. We celebrate the Nativity of Christ; as I said, we hold festivities, enjoy holidays, and receive gifts—all because of this birth. Yet we push the birth itself aside and refuse to enter deeply into it. When a person follows this path, he is inconsistent. And let him know that Christ is not mocked. He asks for simplicity of heart—the simplicity of the shepherds and the simplicity of the all-wise sages known as the Magi, learned men with every qualification, who went and worshiped an infant as God, as King, as sacrificial victim, and as Redeemer. Where do they see His kingship, that they offer Him gold? Where do they see His divinity, that they offer Him the other gifts they brought?

They see all these things in an infant. These are the eyes of faith. Blessed are those who possess the complete faith of the shepherds. “Let us rise,” they said, “and go down to see those things of which God has spoken to us tonight.” But how do you know it was God and not Satan who spoke to you and told you that a child had been born down there? Who was it? And how can you go there believing it is God? Can God possibly be born in a manger? And yet they set aside all human reasoning and every merely human consideration. They even left their sheep exposed to the wolves so that they could go and see what Heaven had revealed to them that night. We are not required to make such sacrifices. We need only lay down our ego and acknowledge that what we profess outwardly to be true truly is true,

and that it was done out of God's love for us. We would never have done such a thing. We do not even sacrifice ourselves for those dearest to us. He sacrificed Himself for His enemies, because all humanity was His enemy. And this is the astonishing thing: He loved us when we did not yet even know it. This above all ought to move us during these days. I would like to speak about a bad habit people have during the great feasts. At the great feasts, people weigh themselves, measure themselves, and examine themselves on their own—and then pronounce themselves innocent. They issue themselves a certificate declaring: “You are innocent; you are an angel. You have neither murdered nor stolen, so you may approach and receive your reward,”

your reward—that is, receive your God and partake of the Body and Blood of your Christ, your Redeemer. Among so-called Christians, this is treated as though it were the Kingdom of Heaven.

Yet our life is governed instead by the five senses—the five pairs of oxen we heard about in Church last Sunday. We swallow iniquity like water, when we ought to cleanse and prepare ourselves before approaching. “But let a man examine himself, and so let him eat of that bread and drink of that cup.”

People known to no one in the Church, people who have no relationship with the Church and do none of the things the Church teaches, come forward to commune with their God simply “for good luck” or as a festive custom. They are moved by habit—perhaps family habit or tradition; I do not know. This is wrong! A person must take heed. Christ must not enter an unclean place. If some important person, as we regard him, is coming to our home, we turn everything upside down. We move the furniture and rugs, dust, clean, whitewash, and polish everything, because a man is coming who is often unworthy and, judging by his life, cannot even truly be called a man.

He is not a true man but less than human. And still we clean and arrange everything. Yet when we are about to receive Jesus, to receive our God, the King of kings, and enter into communion with Him, there is no order at all, no preparation at all. Or, so as not to speak absolutely, the preparation is inadequate and this putting of things in order is inadequate. A person must know that he has both body and soul, that he is both material and spiritual. He takes care to keep his body clean, washing almost daily—once, twice, three, four, or even five times a day, according to how dirty he becomes.

He ought to do something similar for his soul. No one ever takes something precious and puts it into a dirty vessel. He will wash the vessel, smell it, and hold it up to the sunlight before placing anything inside. Where, then, shall we cast Christ? Where shall we place Him? How can people who harbor hatred, who are not at peace with their fellow human beings, who are not at peace with God, and who have not attained the two forms of peace proclaimed here by the deacon—“In peace, let us pray to the Lord,” and “For the peace from above, let us pray to the Lord”—how can those who have not fulfilled the two commandments, “You shall love the Lord your God with all your soul, with all your mind, and with all your strength,” and “your neighbor as yourself,” approach the great Peacemaker and receive His Body and Blood during these days, for the forgiveness of sins and

for eternal life, and not unto eternal Hell? Is that possible? I do not know to whom I am speaking. I know no one's life. Christ knows the life of each one of us, including my own, and that is precisely why I speak without singling anyone out. If you feel that any of this reminds you of something, calls you back, or lays an obligation upon you, then do not approach Holy Communion until you have settled your accounts in Holy Confession. Do not absolve yourselves of your own sins. Not even the spiritual father who absolves the sins of others is able to absolve his own. It makes no difference whether he is a simple hieromonk or a Patriarch—even the Patriarch of Patriarchs.

He cannot absolve or forgive his own sins. Someone else must absolve him; he must kneel before another, and another priest's epitrachelion must be placed over his head. If, then, the spiritual father through whom Christ forgives the sins of all who approach in metanoia and repentance cannot forgive even one sin of his own, how can we, being laypeople, cleanse ourselves without a spiritual father and issue ourselves a certificate saying that everything is in order and that we may approach the Holy Eucharist? I do not know how you think about this. Our good works, even if they are many, do not present us acceptably before Christ when sin stands between us and Him. On another occasion, from this pulpit, I was counted worthy to offer an illustration:

I once had the grace, from this very pulpit, to use this iconostasis as an illustration. In Solomon’s Temple—the one and only Temple—what you see here as the iconostasis was called the veil, and it is a type, an image, of sin. God is within, mankind is outside, and between them Adam and Eve placed sin, barring the way to the Kingdom. But Christ our God, the New Adam, and the new Eve, whom we see here today, opened a gate through which people may pass into the Kingdom of Heaven. You do not reach Paradise from the café, from an unlawful embrace, from gambling, theft, blasphemy, or aimless pleasure-seeking. If you wish to enter Paradise, you must pass through here, through what is called the Holy Doors.

You must pass through the New Adam and the new Eve, that they may grant you entrance, because the first Adam and Eve had closed the way. When Christ was crucified on Golgotha, the first miracle that occurred was that the veil of the Temple was torn from top to bottom, and this door was opened. So here you must come, O man, and through the intercessions of the Most Holy Theotokos be reconciled with Christ; then you will be given your ticket to the Kingdom of Heaven. When Christ came among us, He spoke of this in the parable of the Prodigal Son. The prodigal son came to metanoia, to repentance, and all of us are prodigals, some to a lesser degree and some to a greater. No one is without sin. Christ alone is sinless. All the rest of us sin, whether in word, in deed, or in thought, and we all stand in need of repentance.

Christ came and opened this iconostasis, but through our sins, whether small or great, we keep rebuilding this dividing wall and depriving ourselves of God’s blessing. Many imagine that they have deceived Christ and received Holy Communion—that they have received Him. They have not. If they had eyes able to see, they would behold an angel taking the Holy Gift from the liturgical spoon before it reaches them and returning it to the Holy Chalice, when he sees that the person standing there is unclean, unrepentant, has not confessed, and has not put his life in order according to the way appointed by the Church. That is why the prodigal first came and said, “I have sinned.” Yes, I am at fault. His garment was changed, he was given a new one, and only then was the fatted calf slain.

Upon the Holy Altar of the Orthodox there is again a calf: the fatted calf, the Lamb of God, who is sacrificed for the salvation of the world. But a person must change his life and come to metanoia, to repentance. This does not mean that he will never fall again, but that he will rise again; and whenever he falls, he will rise once more. This is why the Church prays, “For a perfect, holy, peaceful, and sinless day.” Yet we, unfortunately, without understanding what is being said, answer through the chanter, “Grant this, O Lord.” But it is false. I do not even desire to live a holy life; I do not even desire to pass the day in peace; I pay no attention at all, as though the chanter had said nothing and as though I had made no response. And because the Church knows that we do not pass even a single day or a single hour without sin, she asks us at least for this:

“For a Christian ending to our life,” the Church then cries out. These great milestones—Pascha, Christmas, and the fifteenth of August—are milestones for people who pay no attention during the other days of the year. At least at these three great seasons, these three great milestones, let them take care to give themselves what we commonly call a service. “My car has travelled so many miles,” a man says, “and it needs servicing.” Your car, which you bought only two months ago, needs servicing. But you, who are forty, fifty, thirty, eighty, or a hundred years old—do you need none? Is there no rust showing on you? Do your valves need no cleaning? Do you need nothing at all? And yet all our preparation comes down to whether there will be turkey the day after tomorrow,

or lamb, whether our relatives will come, whether the table will be properly set with its green cloth, and whether there will be good wine and all the rest. All these things are good and blessed, but if you neglect your soul, they are all in vain. A slight fever of 37.1 degrees for two or three days, and you lose them all. Over a temperature of 37.1, you lose everything. God has the power to take away all those things that you imagine are yours to use however you please. Do not be deceived, my beloved. Let us also look within. Wherever there are holy springs at our sacred monasteries, we may read above them a palindromic inscription: “Wash your transgressions, not only your face.” Look within yourself as well, it says. Wash away your sins and your transgressions, and not merely your outward appearance. It is good for us and our children to have new clothes,

and to live in gleaming homes with every modern comfort and convenience. God in His goodness has given us these things. But what use are they if my heart is filthy? What good is a golden cage if inside it I keep a sparrow, a raven, or a reptile? Better for the cage to be made of reeds or grass and to contain a nightingale, a dove, or a swan. That is what matters. So I do not know what your disposition is or how you are preparing. Are you preparing only materially for these feasts? Take care, my children: this feast, at least, is not material. It makes no difference that Christ is generous and gives health, money, work, love, and good things. That is another matter. Above all, this feast is spiritual.

Along with everything else that will be found in the home, Christ must also be present in the souls of those seated at the table. I pray that Christ may be with you, through the intercessions of His Mother, the Most Holy Theotokos, who was counted worthy to cooperate and minister in this great Mystery: “I behold a strange and wondrous Mystery: the cave is heaven, the Virgin the cherubic throne.” She was counted worthy of so exalted a ministry of intercession. May Saint Bessarion, in whom this holy church glories, and all the saints of Meteora also intercede for you. But we too must come to metanoia, to repentance. Seek a spiritual father—seek a spiritual father. Do not waste these days. Otherwise, your Christmas will not be spiritual as Christ has given it to us and as is profitable for our salvation. May God be our helper.

Christmas is only a few days away, and the Church has appointed this season to remind us of certain truths. They are essential for every person who has come into this world and will depart from it at an unexpected hour. He must learn them now, because beyond the grave a person learns nothing new. Beyond the grave there is a fixed state, determined by what one has learned and done in this world. Today is called the Sunday of the Forefathers. It commemorates—that is, it reminds us, as we have said—

those people from whom Christ, when He came into the world, received His human ancestry according to the flesh: Abraham, David, and the others with them. If a person is to reach Heaven, he must come through Christ. Just as Christ made use of human nature, through the Most Holy Theotokos, in order to descend to earth, so we must come through Christ in order to ascend to Heaven. Man’s destiny is not to live upon the earth. Though he is called an inhabitant of the earth, he is really only a tenant here, not a permanent resident. Man was not created to remain on earth.

Man came to earth in order to gain Heaven. He did not come here to remain; he came in order to depart, and he departs in order truly to live. True life is beyond the grave, not on this side of it. The proof is that many live only a few hours, a few minutes, a few months, or a few years. Yet our human nature is eternal; it was not created merely for a limited span of time. A person must understand this. And all people were created for the Kingdom of Heaven, provided that they are willing to put into practice what Christ taught and handed down here in His Church. I do not know whether this matter has ever concerned you. We come to the Church day after day; when the bell rings, we come to the Church. Yet...

we come into the Church. The Church is the antechamber of Paradise. A person passes through here in order to reach there. When someone comes into this world, the Church receives him with her prayers and blessings. She baptizes him and gives him new birth; she sustains him through Holy Communion; and afterward she sends him forth, saying, “Blessed is the way in which you journey today.” She even has prayers that accompany him beyond the grave.

Beyond the grave, the human person does not cease to exist. The body may return to dust, but the soul is not lost, and the Church accompanies it until the consummation of the ages. From here, through the Holy Eucharist and the memorial services, she continues to care for the soul until the end, when the curtain falls, the judgment takes place, and each person goes to his appointed place, where he can no longer either receive help or offer it. I do not know whether you noticed the Gospel passage appointed for today. It is an answer to all those who are inattentive and seek to justify themselves by various circumstances in this world. The occasion for Christ to tell this beautiful parable of the Great Banquet arose when a man...

was present at a meal to which Christ had been invited. They invited Him to dine, and there Christ gave them a lesson. Something one of the guests said in response became the occasion for Him to tell the parable. What had Christ said? “Take care,” He told the man who had prepared the meal. “Do not invite the rich, your relatives, or your friends to your celebrations,

setting a table for them so that tomorrow they will set one for you, and then someone else will host the next meal, while you simply repay one another. You will gain nothing from that. If you wish to offer a meal, offer it to someone poor, to someone blind, to someone lame, to someone in need who has no means to repay you.

If you invite the rich and eat together today, then tomorrow eat at his house and the next day at another friend’s house, nothing is gained. If you wish to spend your money and offer a meal, give it to people who cannot repay you; then you will be repaid at the resurrection of the righteous.” Someone there understood that Christ was speaking of things beyond this life, pointing toward another banquet in the Kingdom of Heaven, and he said, “Blessed is he who shall eat bread in the Kingdom of God.” Blessed indeed. This was the occasion on which Christ told the parable known as the Great Banquet, which another Evangelist, Matthew, also records in addition to Luke. What did Christ say? A certain man prepared a great banquet.

He invited many people. He sent out his servants and said, “Go and tell those who have been invited to come. Behold, everything is ready.” But, as you heard, they all began to make excuses. One said, “I have bought a field and must go to see it.” Another said, “I have bought five yoke of oxen and am going to test them.” Another said, “I am newly married and cannot come.” A whole cartload of excuses. Pay close attention to such words, for they possess eternal authority and concern every one of us who passes through this world. The tickets that take us from this world to the next, my beloved, are one-way tickets. They say only, “You depart and do not return.” That is how it is. Therefore, a person must take care how he passes through this life, because if he finds things amiss in the next, he cannot come back and correct them.

Sometimes we say, “I will go to Germany, the Philippines, or Canada. If things go well, I will stay; if not, I will return.” There is no returning from the next world. Once we have departed for that place, there is no coming back. Therefore, we must take care with our passage through this life and make good use of it. Behold, everything is ready.

We are the ones being invited. When the bell rings, it is the angel of God saying, “Come, ladies and gentlemen. I will set before you a table, a supper—the Mystical Supper. Here it is. You need bring nothing in your hands; only come yourselves.” But do people come? How many heard the bell today and did not respond?

They heard not only the bell of Saint Catherine’s, but also those of Saint George’s, the Most Holy Theotokos’s, and Saint Demetrios’s. Did they go? They did not.

What percentage of people attend Church, my dear friends? Five out of every thousand. Where are the rest? They have oxen to test, they are newly married and find it difficult to come, or they have bought fields and have work to do. Why do they not come? They do not feel any need for this banquet. But if you have no need for this banquet, you will be left outside that other banquet. You may ask me why. Let me make it perfectly clear. Have you ever heard the Gospel of the Judgment? If you have not heard it, or if you have heard it and do not remember it, let me remind you. After He had divided them into two great groups, He said to those on His right: “Come, you blessed of My Father.” To do what? To inherit the Kingdom prepared for you.

Is that what the Kingdom is like? My Father has had it prepared from the foundation of the world. He calls us to inherit a Kingdom. And who inherits a kingdom—ordinary mortals, or princes, the children of the King? The children of the King. Therefore, since we are destined for the heavenly Kingdom, we must become children of the King. Are we children of the King? We are not. Why? Because the blood of Adam flows through our veins. So how can I become a child of the King and be entitled to the inheritance? I must receive a transfusion of blood from the King, from Christ. And when I receive this transfusion of Christ’s blood, I become a child of the King. I become a brother of Christ and, by extension, a child of God. In this way, I too become an heir.

Why do we need the Mystical Supper? Do you see why we need to come here? Do you see why we need to receive Holy Communion? As we said, Holy Communion is divine communion: He gives me His Body and Blood, changes my nature, makes me a child of the King, and grants me the right to the Kingdom of Heaven. So if I do not come—or if I do come but only look at the Holy Chalice from afar, because I do not want to put an end to my sins and be ready at every moment to commune with Christ—then I do not receive this transfusion of His blood. I do not replace the fallen, counterfeit blood of Adam within me, the blood of sin, with the blood of Christ, which cleanses me from every sin and makes me worthy of the Kingdom of Heaven. When today’s Gospel speaks of this banquet, it means none other than the Mystical Supper.

He calls all people so that He may sanctify them, transform their very being, and prepare them for the Kingdom of Heaven. Yet people are unwilling. They find excuses. Most people are absorbed in material things at this very hour. And until what time, do you think? Do you know? They will keep working until the church doors open at the end of the service and we leave.

They will be tending their shops; others will be occupied with their work or will have gone out for a stroll. In the afternoon they will be free—free for the cinema, for the stadium, for an illicit embrace, for this, that, and everything else. But during the hours of the Divine Liturgy, they are busy. Some will be cleaning their cars, others tending their gardens, and others taking their dogs for a walk, and so on. Satan laughs as they excuse themselves. They have no time for the Church.

They have time for everything else, but no time for the Church. And there is one more detail.

Christ said that a man prepared a banquet—a great banquet indeed. When is supper served: in the morning, at midday, or in the evening? Supper is served in the evening. That is why we also have Compline, the prayer said after supper—if anyone still reads it. What are you saying, sir? You bought oxen and are going to test them? Another says, “I bought a field and am going to see it.” Let me ask you: did you buy a field without first going to see it? Did you throw away your money so lavishly without even seeing the field? You are lying. And now you are going to inspect the field at night? Liars! You bought five yoke of oxen, and now you are going to work them and test them? Did you buy them without testing them, and are you going to test them at night? Another says, “I have married a wife, and I cannot come.”

Did his mother-in-law or his neighbor tell him that once he was married, the Church would no longer receive him, and that he should return to Church only after two years? These are lies. God did not unite you in Holy Matrimony in order to drive you away from the Church. You will observe the appointed days and fasts and come to Church, whether you are newly married or not. Do you see, then, how people lie? Their excuses make no sense, and the parable emphasizes this. It is as though Christ were saying to us: “Whatever excuse you offer for not coming to the banquet I have prepared, where I intend to transform your very being and prepare you for the Kingdom of Heaven, it is inexcusable.” There is no excuse. I am especially struck by the five yoke of oxen. Do you know how the Fathers interpret them? What are the five yoke of oxen in man? They are his five senses, each of which comes as a pair.

Two ears, two eyes, the organs of taste and touch, and so on. And man cares for nothing beyond these things: what he will see, what he will hear, and what he will enjoy. That is all that concerns him. By keeping his senses at work merely to satisfy them, he remains far from the Banquet. And when he remains far from the Lord’s Banquet here, he will also remain far from that heavenly Banquet. “Blessed,” it says, “is he who shall eat bread there.” Yes, but if a person is not remade and prepared here, he will not be blessed there, because this life is the antechamber. The person who does not love the Church does not love God or Christ. Anyone who does not have the Church as his mother, Christ as his brother, and God as his Father is lying to himself.

He may make a clumsy sign of the Cross, wear a prayer rope at his belt, and light enormous candles; but if he does not regard the Church as his mother, does not come here, does not participate in the Mysteries, and does not attend to what he must do, he will achieve nothing. It would have been better for him not to have been born. It is a joy for a human being to be born, but for the one who ultimately fails, it would have been better not to have been born. For Hell has no end, just as the Kingdom has no end. The words spoken by the Church have meaning, but he does not want to hear them. Indeed, we do not want Christ because He reproves our unlawful way of life. The Gospel is not to blame; the priest is not to blame; the preacher who speaks the truth is not to blame. The cause lies elsewhere. The cause is sin. When sin is removed from between us and God, everything will return to its proper place.

Once, as those of you who read may know, there lived in Corinth a deeply corrupt woman named Lais. In her day, a looking glass—a kind of mirror—was invented. What you can buy today for a few coins and everyone can easily obtain was then an extraordinary possession. To own a mirror in those days was a great thing, and when it was first invented it was sold at an astronomical price. Since she earned money abundantly, unlawfully, and without restraint from I do not know how many men, she went and bought herself such a mirror. Those who saw that she had acquired this invention considered her fortunate and important.

The next day, to everyone’s astonishment, they saw her take the mirror down, throw it to the ground in a rage, and smash it into a million pieces. The mirror was not to blame for what it showed Lais. In the same way, gentlemen, the Gospel is not to blame, the preacher is not to blame, the clergy are not to blame, and the Church is not to blame. Our sins are to blame. From the moment we enter into sin, we no longer want the priest. From the moment we enter into sin, we stop going to Holy Confession. Sin is what drives a person away from the path of salvation. If we are willing to put an end to sin, everything will return to its proper place. Therefore, take this very seriously. God, for His part, has done and continues to do His work out of love for mankind.

But if man is unwilling, nothing can save him. Candles cannot save him, incense cannot save him, prayer ropes cannot save him. Do whatever else you please: unless you follow the path shown by Christ—metanoia, repentance, and return—it will avail you nothing. Let us not excuse ourselves by saying that we have no time for the Church. We simply do not want to come. We are not in love with Christ. We are not in love with the Most Holy Theotokos. We are not in love with the Church. If we truly were, we would cross mountains,

seas, and oceans to come. People living abroad travel 150, 200, or 300 miles every Sunday to reach the Church. Yet we live almost beneath the church sanctuary and will not get out of bed. We curse the priest in the morning when he rings the bell because he has disturbed us—because we came home at dawn from gambling, from an illicit embrace, or from corruption. We do not want to hear the bell because it reminds and reproves us. Others have various occupations and do not come to Church. But when the church is empty and our stall here stands empty, our place in Heaven will also be empty. For our training begins here; here we are put in order; and here the tickets for the Kingdom of Heaven are issued. One day, a little boy

asked his mother this question: “Mama, will you go to Paradise?” She was taken aback; she had not expected such a question. “My child,” she said, “I am striving. I am striving, so that Christ may count me worthy to go.” “And will I go to Paradise too, Mama?” asked the little boy, who was five or six years old. “Will I go to Paradise too?” “Yes, my child. God desires to bless you and bring you there. He desires the salvation of the whole world.” Then the child said, “Papa will not go, Mama.” “Why not?” she asked. The child was making a prophecy about his father. “Why will he not go?” “Papa has no time. He has the shop.” His father had no time for the Church, no time for the sermon, no time for prayer, and no time for Holy Confession.

“Papa has the shop,” he said. “He has no time to go to Paradise.” That is a profound saying. Listen: do you know what is said? Only when a house is on fire on all four sides and a person cannot get up or escape is he excused from being in Church. Those who want neither the Church nor the Mysteries of God have already shut themselves out of the Kingdom of Heaven. I do not know whether you have ever paid attention to these things. If you have not, then please do so now. Let us make good use of this time, these few days that lead us to the manger of Bethlehem, where we shall behold God who became man—and He became man for no other reason than our salvation. Thank you.

We leave burdened with our sins because we do not want to lay them down. Sometimes a man avoids a certain street because he owes money to the grocer, the baker, and the greengrocer, and he has nothing with which to pay. So he will not even walk down that street. He sends word: “Tell the priest to come so that we can settle the account; tell the priest to pass by here,” but he himself will not go there. Christ does not speak like that. Christ says, “Come, let us settle the account, and I will forgive your debt.” Christ does not demand payment; sins are forgiven. “Come, let us settle the account, and I will forgive it all.” Why, my brother, do you remain in debt? Why remain in debt? Who told you that you will still be here tomorrow? And what will you say to Christ when you stand before Him laden with your sins?

“Was this why I was crucified—that you should come before Me still carrying your sins? Go down to Tartarus, because it was the devil whom you obeyed and whose works you performed. I offered to forgive you, yet you would not come to Me.” As I close, I will tell you an account that you should take very seriously, so that we may celebrate Christmas as God desires, now that we stand at its threshold. It is said that a great Father of the Church once reached the manger in Bethlehem where Christ was born. When he entered the cave, he was overcome with such deep compunction that he fell prostrate, bowed his head to the ground, and began to cry out: “My Christ, what can I give You? What can I offer in return for all that You have done?” And what do you think was heard from within the cave? “Hilarion, give Me your sins. I want nothing else.” “What can I give You? You already have everything prepared.”

“It is I who give thanks and offer Myself. I sent down the Holy Spirit, and they will prepare Me upon the Holy Altar. Then the priest will come out and proclaim: ‘With the fear of God, faith, and love, draw near.’ Come and receive My Blood, so that you may become a child of the King and inherit that Kingdom which My Father has prepared from the foundation of the world.” This is the Kingdom I pray all of us may inherit. Let no one approach Christmas unrepentant and without Holy Confession—no one. Holy Confession and communion with Christ, so that the betrothal may take place here and the wedding there in Heaven. Amen.

Μεγάλο γεγονός η Αγία μας Εκκλησία το πλαισιώνει με Κυριακή προ και με Κυριακή μετά. Εν προκειμένω, το μεγάλο γεγονός το οποίο έχουμε εμείς μπρος μας είναι η γέννηση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Και σήμερα ευρισκόμεθα στην Κυριακή προ του μεγάλου αυτού γεγονότος, γι' αυτό και ακριβώς η Κυριακή η σημερινή λέγεται Κυριακή προ των Χριστουγέννων. Θα έχουμε και άλλο μεγάλο γεγονός στη συνέχεια, την υπόθεση των Φώτων. Και εκεί θα έχουμε Κυριακή προ και Κυριακή μετά.

Και στην Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, άλλο επίσης μεγάλο γεγονός, που και εκεί έχει την Κυριακή προ και την Κυριακή μετά. Πάντοτε η Κυριακή προ του γεγονότος είναι αυτή που ομιλεί και παρουσιάζει τους τύπους, τις εικόνες και τις προφητείες γύρω από την υπόθεση που θέλει κυρίως να μιλήσει. Το κυρίως θέμα έχει το γεγονός και η μετά Κυριακή έχει το ηθικό δίδαγμα. Σήμερα εμείς, μπροστά στο μεγάλο αυτό γεγονός, το ανεπανάληπτο της Ενανθρωπήσεως του Θεού, βρισκόμαστε μπροστά σε ορισμένα περιστατικά, τα οποία η Εκκλησία εθεώρησε καθήκον της να θέσει υπόψη προς την ευρωπαϊκή κοινωνία, προκειμένου να προσανατολίσει τους ανθρώπους για το μεγάλο αυτό ιστορικό γεγονός και κατεξοχήν για το πρόσωπο το οποίο συγκινεί αυτή την υπόθεση. Μας μίλησε για το γενεαλογικό δέντρο και για τον τρόπο της γεννήσεως του Θεού. Έγινε ο Θεός άνθρωπος για να ξαναγίνει ο άνθρωπος Θεός. Αυτό πρέπει να το μάθει, αυτό πρέπει να το καταλάβει, αυτό πρέπει να το ζήσει, αυτό πρέπει να το κάνει δυο μάτια. Η υπόθεση των Χριστουγέννων δεν είναι μια εορτή που μπορεί να δημιουργήσει καταστάσεις ευχάριστες γύρω από τη ζωή των ανθρώπων. Η υπόθεση των Χριστουγέννων είναι η μοναδική υπόθεση,

κάτι που συγκινεί και θα πρέπει να συγκινεί όλους τους ανθρώπους, διότι ο Χριστός έγινε άνθρωπος για όλους τους ανθρώπους. Εσταυρώθη επάνω σε έναν τετραμερή σταυρόν, που δείχνει ότι εσταυρώθη για όλα τα πλάτη και τα μήκη των ανθρώπων, για τα τέσσερα σημεία του ορίζοντος. Δεν ήρθε για τους Εβραίους μόνο, δεν ήρθε για τους Έλληνας μόνο, ούτε για ορισμένη κάποια άλλη φυλή· ήρθε για όλο τον κόσμο, αρκεί να θελήσει να τον ακούσει και να πράξει αυτά τα οποία εδίδαξε και άφησε στην Εκκλησία του την Ορθόδοξον. Δεν ξέρω πώς εμείς σήμερα διακείμεθα έναντι αυτού του γεγονότος. Θα εορτάσουμε, αλλά οι περισσότεροι

δεν θα ζήσουμε αυτό το περιστατικό. Το να εορτάσει ο άνθρωπος είναι σαν να περιπατήσει, να κάνει έναν περίπατο, χωρίς να εμβαθύνει στο βάθος τι είναι αυτό καθεαυτό το γεγονός. Ήταν ανάγκη να έρθει ο Θεός στον άνθρωπο; Ήταν ανάγκη ο Ουρανός να επισκεφτεί τον άνθρωπο; Και χρειάζεται να το προσέξουμε αυτό; Ή να πάρουμε αυτό μόνο που απορρέει από αυτές τις εορτές, να πάρουμε την αργία, να πάρουμε τη συντροφιά που μας δίνει την ευκαιρία, να πάρουμε έναν 13ο μισθό, όπως τα λέγαμε; Δεν θα ήταν αρκετό μόνον αυτά να πάρουμε. Αν δεν είναι αρκετό, πρέπει να ενδιαφερθούμε και για Εκείνον ο οποίος δημιούργησε όλα αυτά και τα δίδει όλα αυτά. Και δυστυχώς είμεθα

ανακόλουθοι. Πόσο θα έπρεπε όχι μόνο να σταθούμε σε αυτά που απορρέουν από αυτό το πρόσωπο, αλλά να δεχθούμε και το πρόσωπο. Και οι περισσότεροι εκ των βεβαπτισμένων —δεν ομιλώ για τους αδιαφόρους, δεν ομιλώ για τους αθέους, δεν ομιλώ για τους υλιστάς, δεν ομιλώ για τους ανθρώπους που δεν συγκινούνται— αλλά για αυτούς που διατείνονται ότι είναι χριστιανοί και παρουσιάζουν μια όψη στο σπίτι τους χριστιανική και γενικά επαγγέλλονται χριστιανισμόν και σεμνύνονται ότι εκκλησιάζονται και τόσα άλλα πράγματα που κάνουνε, που θέλει η πίστη. Και αυτοί συλλαμβάνονται όχι εντάξει, όχι όπως θα έπρεπε, κατ' εξοχήν αυτές τις ημέρες, οι οποίες είναι οι μέρες που συγκινούν και αυτούς τους αδιαφόρους ακόμη. Έγινε ένα παράξενο πράγμα,

μια σύλληψη όχι σαν τις συνηθισμένες. Ακούσατε και το γενεαλογικό δέντρο του Ιησού, από Αβραάμ μέχρι Ιωσήφ του Μνήστορος, του νομιζομένου συζύγου της Μαρίας, εξ ης εγεννήθη ο Χριστός. Και ακούσατε, με βάση αυτά που ξέρετε πώς γίνονται οι συλλήψεις και έρχονται οι άνθρωποι στον κόσμο, αναφορικώς με τη σύλληψη του Ιησού, ότι κάτι το παράξενο έλαβε χώρα. «Πριν συνελθείν αυτούς», λέγει, «ευρέθη εν γαστρί έχουσα εκ Πνεύματος Αγίου». Αυτό για πολλούς ανθρώπους, και μάλιστα τους νέους μας, τους μορφωμένους μας κατά κόσμον, είναι λήρος, λήρος, αστείο θεωρείται. Και αν ορισμένοι το πιστεύουν με τον λόγο, το πιστεύουν·

με την πίστη δεν το πιστεύουν. Λένε ναι, αλλά δεν το παραδέχονται. Πώς είναι δυνατόν; Ρώτησε τη μητέρα σου, που παίρνει το βασιλικό από τον Σταυρό και σου αναπιάνει προζύμι και σου φτιάχνει καρβέλι και σου φτιάχνει πρόσφορα. Πώς αυτό το ανθάκι που πήρες από το ξύλο αυτό του Σταυρού έχει τη δύναμη να ζωογονήσει, να ζωοποιήσει το αλεύρι από τον μπακάλη; Και εν τούτοις αυτό γίνεται προζύμι, φουσκώνει, ζωντανεύει. Πώς ζωντανεύει; Δια της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου. Πώς διατηρείται το νερό όταν το διαβάσει ο ιερεύς; Δια της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου· από νεκρό γίνεται ζωντανό. Έτσι περίπου

έγινε και με τη ζωοποίηση αυτή. «Το εν αυτή γεννηθέν, Ιωσήφ, εκ Πνεύματος Αγίου εστί». Όχι το εξ αυτής γεννηθέν· το εν αυτή γεννηθέν. Θα γεννηθεί μέσα της, αλλά δεν θα γεννήσει άντρας μέσα της, όπως εγέννησε ο Αβραάμ στη Σάρα, όπως εγέννησε ο Ισαάκ στη Ρεβέκα και ο Ιακώβ στη Ραχήλ. Όχι. Προσέξατε πόσο ωραία τα είπε σήμερα. Αβραάμ, λέει, γέννησε Ισαάκ· δεν είπε ότι εγέννησε η Σάρα. Ισαάκ γέννησε Ιακώβ· δεν είπε ότι εγέννησε η Ρεβέκα. Ιακώβ γέννησε Ιούδα και τους αδελφούς αυτού· δεν είπε ότι εγέννησε η Ραχήλ.

Ανήρ γεννά και η γυναίκα τίκτει. Σαν έφτασε όμως στον Ιωσήφ, νομιζόμενον άντρα της Μαρίας, λέγει εκεί «εξ ης εγεννήθη ο Χριστός». Μα πώς μέχρι τώρα γεννούν οι άντρες και τώρα γεννάει η γυναίκα; Εδώ έχουμε ένα άλλο είδος σύλληψης και ερμηνεύει στη συνέχεια: «Του δε Ιησού Χριστού η γέννησις ούτως ην», ότι είναι δια Πνεύματος Αγίου. Μη ρωτάς το πώς. Όπου Θεός, εκεί ούτε έχει θέση το πώς. Μη ρωτάς. Το ρώτησε και η Παναγία μας αυτό: «Πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;» Δεν επήρε απάντηση. Δεν είναι φτιαγμένος ο άνθρωπος να γνωρίσει τας ενεργείας του Πνεύματος του Αγίου. Πρέπει να είναι Θεός, πρέπει να είναι Πνεύμα Άγιον, πρέπει να είναι Χριστός για να καταλάβει πώς ο Θεός, πώς ο Χριστός, πώς το Πνεύμα το Άγιον εργάζεται. Του ανθρώπου του εδόθη στο χέρι

λευκό ραβδί που λέγεται πίστη, όπως δίδεται στους τυφλούς για να περπατήσουν ασφαλώς, να μην ξεστρατίσουν. Αυτή την πίστη δυστυχώς οι άνθρωποι την απεμπόλησαν. Δεν θέλουν οι άνθρωποι δια πίστεως· το θεωρούν ειρωνεία. Νομίζουν ότι είναι έξυπνοι οι άνθρωποι που θέλουν να τα λύσουν τα θέματα δια της γνώσεως. Γι' αυτό ζητούν οι άνθρωποι αποδείξεις σήμερα. Δεν θέλουν να ακούσουν, θέλουν να ιδούν, αλλά δεν απαντά ο Θεός. Η Παναγία μας ερώτησε, αλλά απάντηση δεν επήρε. Δεν μου είπε πώς θα γίνει· με έστειλε να σου πω το τι θα γίνει. Και αυτό σου λέγω. Και δυστυχώς πολλοί μας στεκόμαστε μπροστά σε αυτό το υπερφυσικό. Είναι κάτι που δεν είναι παράλογο, είναι υπέρλογο,

υπέρ λόγον. Και διότι δεν υπάρχει ταπείνωσις, γι' αυτό ακριβώς δεν το δεχόμεθα. Εορτάζουμε Χριστούγεννα, κάνουμε εορτές, όπως είπα, κάνουμε αργίες, παίρνουμε δώρα, όλα από τη γέννα, αλλά αυτή τη γέννα τη βγάζουμε στην άκρη, αλλά μην εμβαθύνουμε. Όταν ο άνθρωπος ακολουθεί αυτή την οδόν, είναι ανακόλουθος. Και να γνωρίζει ότι ο Χριστός δεν μυκτηρίζεται. Θέλει απλότητα καρδίας, θέλει απλότητα σαν των ποιμένων, θέλει απλότητα σαν των πανσόφων σοφών, των λεγομένων Μάγων, των ανθρώπων με τα τέσσερα διπλώματα, που πήγανε και ένα παιδί το προσκύνησαν για Θεό, για Βασιλιά, για θύμα και Λυτρωτή. Πού τη βλέπουν τη Βασιλεία και του προσφέρουν χρυσόν; Πού του βλέπουν τη Θεότητα και του προσφέρουν τα άλλα που έφεραν εκεί πέρα;

Τα βλέπουν αυτά τα πράγματα σε ένα παιδί. Αυτά είναι τα μάτια της πίστεως. Χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι έχουν πλήρη πίστη των ποιμένων. «Ας σηκωθούμε», λέει, «να πάμε μέχρι κάτω να δούμε αυτά τα οποία μας μίλησε απόψε ο Θεός». Και πού το ξέρεις ότι είναι Θεός και δεν ήταν σατανάς αυτός που σου έλεγε και σου είπε ότι γεννήθηκε κάτω εκεί; Ποιος ήταν αυτός; Και πώς πηγαίνεις εσύ, αν είναι Θεός; Είναι δυνατόν ο Θεός να γεννηθεί σε ένα παχνί; Και εν τούτοις όλη τη λογική, όλα τα ανθρώπινα, τα βάλανε στην άκρη. Αφήσανε και τα πρόβατά τους να τα φάνε οι λύκοι, για να πάνε να ιδούνε εκείνα που τους απεκάλυψε ο Ουρανός εκείνο το βράδυ. Αλλά εμείς δεν είναι ανάγκη να κάνουμε τέτοιες θυσίες· απλώς το εγώ μας να καταθέσουμε και να παραδεχτούμε ότι αυτό που λέμε εξ όψεως ότι κάτι είναι, ότι είναι πραγματικά,

ότι έγινε από αγάπη εκ μέρους του Θεού για μας. Εμείς δεν θα το κάναμε ποτέ. Εμείς ούτε για αυτούς τους προσφιλείς μας δεν θυσιαζόμαστε ποτέ. Αυτός εθυσιάστηκε για τους εχθρούς του, διότι όλοι οι άνθρωποι ήσαν εχθροί του. Και αυτό είναι το παράξενο, ότι μας αγάπησε τότε που εμείς ούτε καν το γνωρίζαμε ακόμη. Και αυτό πρέπει να μας συγκινεί κατ' εξοχήν αυτές τις μέρες. Θα ήθελα να σταθώ με βάση μια κακιά συνήθεια των ανθρώπων, η οποία λαμβάνει χώραν κατά τας μεγάλας εορτάς. Οι άνθρωποι κατά τας μεγάλας εορτάς ζυγίζουν τον εαυτόν τους, τον μετρούν τον εαυτόν τους, τον εξετάζουν τον εαυτόν τους μόνοι τους και τον βγάζουν αθώο. Του δίνουν ένα πιστοποιητικό και του λένε ότι είσαι αθώος, ότι είσαι άγγελος, δεν σκότωσες και δεν έκλεψες, και θα μπορείς να προσέλθεις να πάρεις το βραβείο σου,

βραβείο σου, να πάρεις τον Θεό σου, να κοινωνήσεις το σώμα και το αίμα του Χριστού σου, του Λυτρωτού σου. Αυτό στους λεγομένους χριστιανούς Βασιλεία των Ουρανών

μάλλον η δική μας ζωή που διαμέσου των πέντε αισθήσεων, των πέντε ζευγαριών των βοών που ακούσαμε την περασμένη Κυριακή στην Εκκλησία. Καταπίνουμε την ανομία ως το ύδωρ και έπρεπε να καθαριζόμεθα, να ετοιμαζόμεθα και ούτω να προσερχόμεθα. «Δοκιμαζέτω δε άνθρωπος εαυτόν, και ούτως εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω».

Άνθρωποι ανώνυμοι, άνθρωποι που δεν έχουν σχέση με την Εκκλησία, άνθρωποι που δεν κάνουν τίποτα από αυτά που λέει η Εκκλησία, προσέρχονται και κοινωνούν με τον Θεό τους για το καλό, για τα χρόνια πολλά. Από τη συνήθεια ορμώμενοι, την οικογενειακή, δεν ξέρω, την παραδοσιακή. Λάθος! Είναι ανάγκη ο άνθρωπος να προσέξει. Δεν πρέπει ο Χριστός να μπαίνει σε ακάθαρτο μέρος. Αν κάποιος, δεν ξέρω ποιος, επίσημος που θεωρούμε εμείς, θα έρθει στο σπίτι μας, γυρίζουμε τα πάντα. Σηκώνουμε τα έπιπλα, σηκώνουμε τα στρωσίδια, ξεσκονίζουμε, καθαρίζουμε, ασπρίζουμε, στιλβώνουμε τα πάντα, γιατί θα έρθει ένας άνθρωπος που πολλές φορές είναι ανάξιος και που δεν λέγεται καν άνθρωπος· είναι τέτοια η ζωή του.

Δεν είναι άνθρωπος, αλλά είναι υπάνθρωπος. Και εν τούτοις τα πάντα καθαρίζουμε, τα πάντα τακτοποιούμε. Προκειμένου να πάρουμε τον Ιησού, προκειμένου να πάρουμε τον Θεό μας, τον Βασιλέα των βασιλευόντων, και να έρθουμε σε επαφή με Αυτόν, Ουδεμία Ουδεμία τακτοποίησις, ουδεμία προετοιμασία. Ή, να μην είμαι απόλυτος, πλημμελής η ετοιμασία, πλημμελής η τακτοποίησις αυτή. Θα πρέπει να γνωρίζει ο άνθρωπος ότι είναι σωματικός και ψυχικός, είναι υλικός και πνευματικός. Και όπως ενδιαφέρεται να διατηρεί την καθαρότητα του σώματος και καθημερινώς σχεδόν, άπαξ, δις, τρεις και τετράκις και πεντάκις της ημέρας, κατά αναλογία που θα λερωθεί, πλένεται,

κάπως περίπου πρέπει και για την ψυχή του. Ουδέποτε παίρνει κάτι το πολύτιμο να το βάλει σε ένα λερωμένο μέσα δοχείο. Θα το πλύνει το δοχείο, θα το μυριστεί το δοχείο, θα το κοιτάξει στον ήλιο το δοχείο, για να βάλει κάτι τι μέσα. Τον Χριστόν πού θα τον πετάξουμε, πού θα τον βάλουμε; Άνθρωποι που έχουν μίση, άνθρωποι που δεν τα έχουν καλά με τους συνανθρώπους τους, άνθρωποι που δεν τα έχουν καλά με τον Θεό, άνθρωποι που δεν έχουν επιτύχει τις δύο ειρήνες που λέγει ο Διάκονος εδώ: «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν» και «Υπέρ της άνωθεν ειρήνης του Κυρίου δεηθώμεν». Άνθρωποι που δεν εφήρμοσαν τις δύο εντολές, το «αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της ψυχής σου, της διανοίας σου και της ισχύος σου» και «τον πλησίον σου ως εαυτόν», πώς είναι δυνατόν να προσέλθουν στον Μέγαν Ειρηνοποιόν, ώστε να πάρουν το σώμα του και το αίμα του τις ημέρες αυτές, εις άφεσιν αμαρτιών και

ζωήν την αιώνια και όχι εις κόλασιν αιώνια; Είναι δυνατόν; Δεν ξέρω σε ποιους ομιλώ. Δεν γνωρίζω τη ζωή κανενός. Ο Χριστός γνωρίζει τη ζωή ενός εκάστου εξ ημών και εμού αυτού και γι' αυτό ακριβώς μιλώ εν ψυχρώ. Αν νομίζετε κάτι εξ αυτών σας υπενθυμίζει, σας ανακαλεί, σας υποχρεώνει. Λοιπόν, μην προσέλθετε στη Θεία Κοινωνία εάν δεν τακτοποιήσετε τους λογαριασμούς σας εις το εξομολογητήριον. Μην αφήνετε αμαρτίες εσείς στον εαυτό σας. Ούτε αυτός ο πνευματικός που αφήνει τις αμαρτίες των άλλων είναι ικανός να αφήσει τις δικές του. Όχι απλώς ένας ιερομόναχος να είναι· Πατριάρχης να είναι, Πατριάρχης Πατριαρχών.

Αμαρτίες του δεν μπορεί να τις αφήσει του εαυτού του, να τις συγχωρήσει. Άλλος θα τον συγχωρήσει, σε άλλον θα γονατίσει και άλλου πετραχήλι θα έρθει στο κεφάλι του. Αν λοιπόν ο πνευματικός, που δι' αυτού ο Χριστός συγχωρεί τις αμαρτίες όλων των μετανοούντων και προσερχομένων, δεν μπορεί να συγχωρήσει ούτε μία δικιά του, πώς είναι δυνατόν χωρίς πνευματικό εμείς, λαϊκοί όντες, να καθαρίσουμε τον εαυτό μας και να δώσουμε πιστοποιητικό στον εαυτό μας ότι είναι εντάξει και μπορεί να προσέλθει στη Θεία Ευχαριστία; Δεν ξέρω πώς σκέπτεστε. Τα καλά μας έργα, που ίσως να είναι πολλά, δεν μας παρουσιάζουν στον Χριστό όταν παρεμβάλλεται η αμαρτία. Άλλοτε εκ του βήματος αυτού ηξιώθην να φέρω ένα επιχείρημα,

να επιδείξω το τέμπλο αυτό. Το τέμπλο αυτό είναι εκείνο που στον ναό του Σολομώντος, τον μοναδικό ναό, ελέγετο το καταπέτασμα και είναι τύπος της αμαρτίας. Μέσα είναι ο Θεός και εδώ είναι οι άνθρωποι και μες στη μέση ο Αδάμ με την Εύα βάλαν την αμαρτία. Βασιλεία. Ο νέος όμως αυτός Αδάμ, ο Χριστός μας, και η νέα αυτή Εύα σήμερα κάθονται εδώ και άνοιξαν μια πύλη να περνούνε οι άνθρωποι για τη Βασιλεία των Ουρανών. Από το καφενείο δεν πάνε στον Παράδεισο, από την παράνομη αγκαλιά δεν πάνε στον Παράδεισο, από τη χαρτοπαιξία, από την κλεψιά, από τη βλαστήμια, από τη βόλτα δεν πάνε στον Παράδεισο. Θα περάσεις από εδώ, εάν θέλεις, από την Ωραία αυτή λεγομένη Πύλη, να

πας στον Παράδεισο. Θα περάσεις από τον νέο Αδάμ και από τη νέα Εύα, να σου δώσουν την είσοδο, γιατί εκείνοι οι πρώτοι την είχαν κλείσει. Όταν ο Χριστός εσταυρώθη στον Γολγοθά, το πρώτο θαύμα που έγινε, στον ναό εσχίσθη το καταπέτασμα από άνω έως κάτω και άνοιξε η πόρτα αυτή. Εδώ λοιπόν θα έρθεις, άνθρωπε, θα συνθηκολογήσεις με τις πρεσβείες της Παναγίας, με τον Χριστό, και θα σου δώσουν το εισιτήριο για τη Βασιλεία των Ουρανών. Ο Χριστός μας, όταν ήρθε εδώ, μίλησε γι' αυτό το πράγμα στην παραβολή του Ασώτου Υιού. Ο άσωτος υιός μετενόησε και εμείς όλοι άσωτοι είμεθα, άλλοι λίγο και άλλοι πολύ· δεν υπάρχουν αναμάρτητοι. Ο Χριστός μόνον είναι αναμάρτητος. Όλοι οι άλλοι εμείς είτε λόγω, είτε έργω, είτε διανοία αμαρτάνομε. Και έχουμε την ανάγκη.

Ο Χριστός ήρθε και το άνοιξε αυτό το τέμπλο. Εμείς εξακολουθούμε με τις αμαρτίες μας, είτε μικρές είτε μεγάλες, να ξαναστήνουμε αυτό το μεσότοιχο και να μην έχουμε την ευλογία του Θεού. Πολλοί νομίζουν ότι τον ξεγέλασαν τον Χριστό και εκοινώνησαν, ότι τον επήραν. Δεν τον επήραν. Αν είχανε μάτια ικανά, θα έβλεπαν ότι ένας άγγελος τούς το παίρνει μέσα από το Άγιο αυτό, από την Αγία Λαβίδα, και ξανατοβάζει μέσα στο Άγιο Ποτήριο, όταν βλέπει μπροστά ότι είναι ακάθαρτος, ότι είναι αμετανόητος, είναι ανεξομολόγητος, είναι ατακτοποίητος εν σχέσει με τον τρόπο που έχει υποδείξει. Γι' αυτό ο άσωτος πέρασε πρώτα, είπε το «ήμαρτον», ναι, έφταιξα, του άλλαξαν τη στολή, του έδωσαν καινούργια και έπειτα εσφάγη ο μόσχος ο σιτευτός.

Στην Αγία Τράπεζα των Ορθοδόξων υπάρχει μόσχος πάλι, είναι ο μόσχος ο σιτευτός, είναι ο αμνός του Θεού που θύεται υπέρ της σωτηρίας του κόσμου. Αλλά ο άνθρωπος πρέπει να αλλάξει ζωή, να μετανοήσει. Όχι ότι δεν θα ξαναπέσει, αλλά θα ξανασηκωθεί και, όταν ξαναπέσει, θα ξανασηκωθεί. Γι' αυτό η Εκκλησία δέεται: «Την ημέραν τελείαν, αγίαν, ειρηνικήν και αναμάρτητον». Και εμείς, δυστυχώς, χωρίς να ξέρουμε περί τίνος πρόκειται, λέμε διά του ψάλτου «Παράσχου, Κύριε». Ψέματα. Ούτε καν θέλω να ζήσω αγία τη ζωή, ούτε καν θέλω να ζήσω ειρηνική την ημέρα, ούτε καν την προσέχω καθόλου, σαν να μην είπε ο ψάλτης τίποτα, σαν να μην του είπα. Και διότι το ξέρει η Εκκλησία ότι εμείς καμιά ημέρα, ούτε μια ώρα, δεν έχουμε αναμάρτητη, γι' αυτό λέει τουλάχιστον:

«Χριστιανά τα τέλη της ζωής ημών», φωνάζει έπειτα η Εκκλησία. Αυτοί οι σταθμοί, Πάσχα, Χριστούγεννα, 15 Αυγούστου, είναι σταθμοί για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν προσέχουν τις άλλες ημέρες του έτους. Τουλάχιστον στις τρεις μεγάλες αυτές εποχές, στους τρεις μεγάλους αυτούς σταθμούς, ας φροντίζουνε να κάνουν, όπως λέμε συνήθως, ένα σέρβις. Έχει ανάγκη, λέει, έχει κάνει τόσα χιλιόμετρα, λέει, το αυτοκίνητό μου και έχει ανάγκη από σέρβις. Το αυτοκίνητό σου, που το πήρες δύο μήνες, έχει ανάγκη από σέρβις. Εσύ, που είσαι 40, 50, 30, 80, 100 ετών, δεν έχεις ανάγκη από σέρβις; Δεν έχεις σκουριά που φαίνεται; Δεν έχεις ανάγκη από τρίψιμο βαλβίδων εσύ; Δεν πρέπει από τίποτα εσύ; Και εν τούτοις, η ετοιμασία μας όλη είναι αν θα υπάρχει μεθαύριο γαλοπούλα ή

αν θα υπάρχει αρνί ή αν θα έρθουν οι δικοί μας και τακτοποιημένη η τράπεζα, η πράσινη, το καλό κρασί και αυτά. Όλα καλά και άγια, αλλά όταν την ψυχή δεν την προσέχεις, εις μάτην είναι όλα αυτά, γιατί σε πιάνει ένα 37,1 πυρετός δύο-τρεις ημέρες και τα χάνεις όλα. Για 37,1 τα χάνεις όλα. Έχει τη δύναμη αυτός να σου τα αφαιρέσει, αυτά που νομίζεις είναι δικά σου και μπορείς να τα κάνεις όπως θέλεις. Μη πλανώμεθα, αγαπητοί μου. Ας κοιτάξουμε και εσωτερικώς. Όπου υπάρχουν αγιάσματα στις ιερές μονές μας, θα διαβάσουμε από πάνω μια καρκινική λεγομένη γραφή, η οποία λέγει: «Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν». Κοίταξε, λέει, και το εσωτερικό σου. Πλύνε και τις αμαρτίες σου, τα ανομήματά σου, και όχι μόνο την όψη σου. Ωραία είναι να έχουμε καινούργια και στα παιδιά μας και εμείς

είναι να είμαστε μέσα σε απαστράπτοντα διαμερίσματα, με όλα τα κομφόρ σύγχρονα και λοιπά. Αγαθώς ο Θεός μάς τα έδωσε. Αλλά όταν έχω μια βρώμικη καρδιά, τι να την κάνω; Όταν έχω ένα κλουβί χρυσό, αλλά έχω μέσα ένα σπουργίτι, έχω έναν κόρακα, έχω ένα ερπετό μέσα, τι να το κάνω; Καλύτερα να ήτανε αυτό καλαμένιο, να ήτανε χόρτινο και να είχε αηδόνα μέσα, να είχε περιστερά μέσα, να είχε κύκνο μέσα. Αυτό είναι το θέμα. Δεν ξέρω, λοιπόν, πώς διατίθεσθε, πώς ετοιμάζεστε. Μόνον υλικά ετοιμάζεστε για τις εορτές αυτές; Προσέξετε, τέκνα, δεν είναι υλική, τουλάχιστον, αυτή η εορτή. Αδιάφορο αν ο Χριστός είναι κουβαρντάς και δίδει υγεία και δίδει χρήματα και δίδει δουλειά και δίδει αγάπη και δίδει αγαθά. Έτερον εκάτερον. Κατ' εξοχήν είναι πνευματική αυτή η εορτή.

Πρέπει, μαζί με όλα τα άλλα που θα υπάρξουν στο σπίτι, να υπάρξει και Χριστός στις ψυχές των παρακαθημένων. Εύχομαι ο Χριστός να είναι μαζί σας, διά των πρεσβειών της Παναγίας του Μητρός, η οποία ηξιώθη να συνεργήσει και να διακονήσει σε αυτό το μεγάλο μυστήριο, «Μυστήριον ξένον ορώ και παράδοξον, ουρανόν το σπήλαιον, θρόνον χερουβικόν την Παρθένον», που ηξιώθη σε τέτοιο αξίωμα να μεσολαβήσει, και ο Άγιος Βησσαρίων, στον οποίο σεμνύνεται ο Άγιος Ναός ούτος, και όλοι οι Άγιοι των Μετεώρων. Και εμείς, όμως, να μετανοήσουμε. Εις αναζήτηση πνευματικού, εις αναζήτηση πνευματικού. Μην χάσετε τις ημέρες σας. Διαφορετικά, δεν θα είναι πνευματικά τα Χριστούγεννα, όπως τα έδωσε ο Χριστός και όπως συμφέρει σε μας. Ο Θεός βοηθός.

Από λίγες μέρες των Χριστουγέννων και η Εκκλησία μας έχει θεσπίσει να υπενθυμίζονται ορισμένα πράγματα, τα οποία είναι απαραίτητα για τον άνθρωπο ο οποίος ήρθε στον κόσμο τούτον και θα φύγει από τον κόσμο αυτόν σε έναν ανύποπτο χρόνο, και είναι ανάγκη να μάθει, διότι πέραν του τάφου δεν μαθαίνει ο άνθρωπος. Είναι κατάσταση πέραν του τάφου και ό,τι μάθει στον κόσμο αυτόν και πράξει στον κόσμο αυτόν. Η Κυριακή η σημερινή λέγεται Κυριακή των Προπατόρων. Κάνει μνεία, υπενθυμίζει δηλαδή, όπως τα λέγαμε,

τους ανθρώπους αυτούς οι οποίοι εδάνεισαν κατά σάρκα τον Χριστό που ήρθε στον κόσμο, Αβραάμ, Δαβίδ και τους συν αυτώ. Για να κατορθώσει ο άνθρωπος να φτάσει στον ουρανό, πρέπει να χρησιμοποιήσει τον Χριστό. Όπως ο Χριστός χρησιμοποίησε τον άνθρωπο, την Παναγία, για να κατέβει στη γη, έτσι και εμείς πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τον Χριστό για να ανεβούμε στον Ουρανό. Ο προορισμός του ανθρώπου δεν είναι να ζήσει στη γη. Καθ' όσον ο άνθρωπος λέγεται κάτοικος της γης, ο άνθρωπος είναι ένοικος της γης, δεν είναι κάτοικος της γης. Δεν έχει προορισμόν ο άνθρωπος να ζήσει στη γη.

Ο άνθρωπος ήρθε στη γη για να κερδίσει τον ουρανό. Εδώ δεν ήρθε να ζήσει, ήρθε για να φύγει και φεύγει για να ζήσει. Η ζωή είναι εκείνη η πέραν του τάφου, δεν είναι η εντεύθεν του τάφου. Απόδειξη είναι: πολλοί ζουν λίγες ώρες, λίγα λεπτά, λίγους μήνες, λίγα χρόνια. Αλλά το είδος μας είναι αιώνιο, όμως, δεν είναι φτιαγμένο για ορισμένο χρονικό διάστημα. Αυτό πρέπει να το καταλάβει. Και όλοι οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι για τη Βασιλεία των Ουρανών, εάν όμως αυτοί θελήσουν να εφαρμόσουν αυτά τα οποία λέγει εδώ, που παρέδωσε ο Χριστός. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει αυτό το θέμα ποτέ. Προσερχόμεθα καθημερινώς στην Εκκλησία, εφόσον χτυπήσει η καμπάνα ερχόμαστε στην Εκκλησία. Όμως...

ερχόμεθα εις την Εκκλησία. Η Εκκλησία είναι ο προθάλαμος του Παραδείσου. Από δω ο άνθρωπος αυτός για να πάει εκεί. Τον άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο η Εκκλησία έρχεται και τον παραλαμβάνει με τις ευχές της, με τις ευλογίες της. Αυτή τον βαφτίζει και τον αναγεννά, αυτή τον διατηρεί διά της Θείας Κοινωνίας και αυτή τον εξαποστέλλει έπειτα και λέγει: «Μακαρία η οδός η πορεύη σήμερον». Έχει ευχή ακόμη που τον παρακολουθεί και πέρα του τάφου.

Ο άνθρωπος πέρα του τάφου δεν χάνεται. Το σώμα μπορεί να διαλυθεί, η ψυχή δεν χάνεται και την παρακολουθεί η Εκκλησία μέχρι της συντελείας των αιώνων. Από δω, διά της Θείας Ευχαριστίας, διά των μνημοσύνων, την παρακολουθεί από εκεί μέχρι που θα κλείσει, που θα πέσει η αυλαία, που θα γίνει η κρίση και θα πάει ο καθένας στη θέση του, που δεν θα μπορεί πλέον ούτε να βοηθηθεί ούτε να βοηθήσει. Δεν ξέρω αν προσέξατε τι κομμάτι έχει βάλει σήμερα, στην ημέρα αυτή, που είναι μια απάντηση για όλους τους ανθρώπους οι οποίοι δεν προσέχουν και θέλουν να δικαιολογηθούν με διάφορα περιστατικά εις τον κόσμο αυτόν. Η αφορμή που είπε αυτή την ωραία παραβολή του Δείπνου έγινε ένας άνθρωπος ο οποίος...

παρευρέθηκε σε ένα τραπέζι που είχαν καλέσει τον Χριστό. Τον κάλεσαν να του κάνουν ένα τραπέζι και εκεί τους έκανε ένα μάθημα ο Χριστός και, από το μάθημα που τους έκανε, είπε μια κουβέντα ένας άνθρωπος που έγινε η αιτία να πει την παραβολή. Τι ήταν αυτό που είπε ο Χριστός; Πρόσεξε, του λέγει αυτού που έκανε το τραπέζι, μην καλείς, λέει, τους πλουσίους, μην καλείς τους δικούς σου, μην καλείς τους φίλους σου και στις γιορτές σου,

τους κάνεις το τραπέζι και αύριο θα σου κάνουν αυτοί το τραπέζι και οι άλλοι θα κάνουν την άλλη το τραπέζι και εσείς τα ανταποδίδετε μεταξύ σας. Δεν πρόκειται να κερδίσετε τίποτα. Αν θέλεις να κάνεις ένα τραπέζι, να κάνεις ένα τραπέζι σε έναν φτωχό, να κάνεις σε έναν τυφλό, να κάνεις σε έναν χωλό, να κάνεις σε έναν αδύνατο που δεν έχει να σου το ανταποδώσει.

Να καλείς τον πλούσιο και να τα τρώτε σήμερα μαζί και αύριο να τα φάτε στο δικό του σπίτι και την άλλη στου άλλου φίλου, δεν βγαίνει τίποτα. Αν θέλεις να ξοδέψεις, αν θέλεις να κάνεις ένα τραπέζι, να το κάνεις με τους ανθρώπους που δεν έχουν να σου το αποδώσουν και τότε θα σου το αποδώσουν εν τη αναστάσει των δικαίων. Ήρθε κάποιος εκεί και κατάλαβε ότι μιλάει ο Χριστός για πράγματα παραπέρα, που παραπέμπουν σε ένα τραπέζι άλλο, στη Βασιλεία των Ουρανών, και λέει τότε: «Μακάριος ὃς φάγεται ἄρτον ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ». Μακάριος. Αυτή ήταν η αφορμή που είπε ο Χριστός την παραβολή αυτή του Μεγάλου Δείπνου, του λεγομένου, που την αναφέρει κι ένας άλλος Ευαγγελιστής, εκτός από τον Λουκά, ο Ματθαίος. Τι είπε; Ένας, λέει, έκαμε ένα μεγάλο τραπέζι.

Κάλεσε πολλούς. Έστειλε τους δούλους του και λέει: «Πηγαίνετε, ειπέτε τοις κεκλημένοις να έρθουν. Ιδού, τα πάντα έτοιμα». Όμως αυτοί άρχισαν να παραιτούνται, όπως ακούσατε. Ο ένας είπε ότι αγόρασα αγρόν και θα πάω να τον δω, ο άλλος ότι αγόρασα πέντε ζεύγη βοών, θα πάω να τα δοκιμάσω, ο άλλος «είμαι νιόγαμπρος, δεν μπορώ να έρθω». Άμαξα δικαιολογιών. Προσέξτε τέτοια λόγια, τα οποία έχουν αιώνιο κύρος και ενδιαφέρουν όλους εμάς που περάσαμε από τον κόσμο τούτον. Διότι τα εισιτήρια, αγαπητοί μου, που βγαίνουν από τον κόσμο τούτον για τον άλλον δεν έχουν επιστροφή. Είναι μόνο να λέει: «Μια πας και να μην γυρίσεις». Αυτό είναι. Κατά συνέπεια, τον άνθρωπο πρέπει να τον ενδιαφέρει το πέρασμά του εδώ, διότι αν τα βρει ανάποδα εκεί, δεν μπορεί να ξαναγυρίσει.

Λέμε καμιά φορά: «Θα πάω στη Γερμανία, στις Φιλιππίνες, στον Καναδά. Αν τα βρω καλά, θα ξαναγυρίσω». Δεν έχει εκεί. Εφύγαμε προς τα πέρα, δεν έχει. Κατά συνέπεια, χρειάζεται να προσέξουμε το πέρασμά μας εδώ, να το εκμεταλλευτούμε. Ιδού, τα πάντα έτοιμα.

Εμείς καλούμεθα. Όταν χτυπάει η καμπάνα, είναι ο άγγελος του Θεού και λέει: «Κύριοι, ελάτε. Θα σας παραθέσω τραπέζι, δείπνο, Μυστικό Δείπνο. Ορίστε, δεν είναι ανάγκη να κρατάτε τίποτα στο χέρι σας. Να έρθετε εσείς». Έρχονται οι άνθρωποι; Πόσοι δεν ακούσανε σήμερα την καμπάνα;

Της Αγίας Αικατερίνης μόνον και του Αγίου Γεωργίου και της Παναγίας και του Αγίου Δημητρίου. Επήγανε; Δεν επήγανε.

Τι ποσοστόν εκκλησιάζεται, αγαπητοί μου; Ε, πέντε επί χιλίοις. Πού είναι οι υπόλοιποι; Έχουν βόδια και πάνε να τα δοκιμάσουνε, είναι νιόγαμπροι και δυσκολεύονται, αγόρασαν χωράφια και έχουν δουλειές. Γιατί δεν έρχονται; Δεν έχουν ανάγκη αυτού του δείπνου. Όταν δεν έχεις ανάγκη αυτού του δείπνου, θα μείνεις έξω από εκείνο το δείπνο. Θα μου πεις «γιατί;». Να το κάνω όλο λιανά. Έχεις ακούσει ποτέ, άνθρωπε, το Ευαγγέλιο της Κρίσεως; Αν δεν το έχεις ακούσει ή αν το έχεις ακούσει και δεν το θυμάσαι, σου το υπενθυμίζω. Λέει, εφόσον τους χώρισε σε δύο μεγάλα κομμάτια, στους εκ δεξιών: «Δεύτε, οι ευλογημένοι του Πατρός μου». Τι να κάνουμε; Να κληρονομήσετε την ητοιμασμένην Βασιλείαν.

Είναι έτσι η Βασιλεία; Από καταβολής κόσμου την έχει ο Πατέρας μου. Μας καλεί να κληρονομήσουμε Βασιλεία. Τη Βασιλεία ποιοι την κληρονομούν; Οι κοινοί θνητοί ή οι πρίγκιπες, τα βασιλόπουλα; Τα βασιλόπουλα. Κατά συνέπειαν, εφόσον προοριζόμεθα για Βασιλείαν Ουράνιον, πρέπει να είμαστε βασιλόπουλα. Είμαστε βασιλόπουλα; Δεν είμαστε. Γιατί; Διότι μέσα στις φλέβες μας έχουμε αίμα από τον Αδάμ. Και πώς θα γίνω βασιλόπουλο για να δικαιούμαι την κληρονομία; Να κάνω μετάγγιση αίματος από τον Βασιλέα, τον Χριστό. Και όταν κάνω μετάγγιση αίματος από τον Χριστό, γίνομαι βασιλόπουλο. Γίνομαι αδελφός του Χριστού και, κατ' επέκταση, παιδί του Θεού. Και έτσι είμαι κι εγώ κληρονόμος.

Για ποιο λόγο χρειάζεται ο Μυστικός Δείπνος; Βλέπετε για ποιο λόγο χρειάζεται να ερχόμαστε εδώ; Βλέπετε για ποιο λόγο χρειάζεται να κοινωνούμε; Είπαμε, Θεία Κοινωνία, θεία επικοινωνία, να μου δώσει το σώμα του και το αίμα του, να αλλάξει τη φύση μου, να γίνω βασιλόπουλο, να δικαιούμαι τη Βασιλεία των Ουρανών. Λοιπόν, εφόσον εγώ δεν έρχομαι ή, αν έρχομαι, βλέπω το Άγιο Ποτήριο από μακριά, διότι δεν θέλω να σταματήσω τις αμαρτίες μου, ώστε να είμαι ανά πάσα στιγμή έτοιμος να επικοινωνώ με τον Χριστό, για να κάνω τη μετάγγιση αυτού του αίματος, να αλλάξω το αδαμιαίο αίμα, το κάλπικο, που έχω μέσα μου, της αμαρτίας, και να βάλω το αίμα του Χριστού, το οποίο καθαρίζει εμένα από πάσαν αμαρτίαν και με κάνει άξιον της Βασιλείας των Ουρανών. Όταν μιλάει σήμερα για τον δείπνον αυτόν, δεν είναι άλλος δείπνος ειμή αυτός ο Μυστικός Δείπνος.

Καλεί τους ανθρώπους όλους να τους αγιάσει, να τους αλλάξει τη σύσταση, να τους ετοιμάσει για τη Βασιλεία των Ουρανών. Και οι άνθρωποι δεν θέλουν. Βρίσκουν δικαιολογίες οι άνθρωποι. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι έξω στα υλικά πράγματα αυτή την ώρα. Μέχρι τι ώρα, πότε λέτε, ξέρετε; Μέχρι που θα ανοίξουν οι εκκλησίες, μέχρι που θα κλείσει η Εκκλησία τώρα, θα ανοίξει να φύγουμε, θα δουλεύουν.

Θα φτιάχνουν τα μαγαζά τους, άλλοι θα έχουν τις δουλειές, θα έχουν πάει τη βόλτα τους. Το απόγευμα θα είναι ελεύθεροι. Θα είναι για το σινεμά, θα είναι για το γήπεδο, θα είναι για την αγκαλιά, θα είναι, θα είναι, θα είναι, θα είναι. Τις ώρες της λειτουργίας τους απασχολεί. Άλλοι θα καθαρίζουν τα αυτοκίνητά τους, άλλοι θα φτιάχνουν τον κήπο τους, άλλοι θα βγάλουν το σκύλο τους βόλτα και λοιπά. Γελάει ο σατανάς και παραιτούνται. Δεν έχουν ώρα για την Εκκλησία.

Όλα τα άλλα θέματα έχουν ώρα, για την Εκκλησία δεν έχουν ώρα. Και μια λεπτομέρεια.

Είπε ότι έκαμε ο Χριστός δείπνον, δείπνον μέγα, δείπνον μάλιστα. Πότε γίνεται ο δείπνος; Το πρωί, το μεσημέρι ή γίνεται το βράδυ; Γίνεται το βράδυ ο δείπνος. Εξού και απόδειπνον. Θα το διαβάζει και κανείς, την προσευχή του αποδείπνου, μετά το δείπνο. Τι, κύριε, λες; Ότι αγόρασες βόδια και πας να τα δοκιμάσεις; Ο άλλος λέγει: «Αγρόν ηγόρασα και πάω να τον δω». Σε ρωτώ: αγόρασες αγρόν χωρίς να πας να τον δεις; Πέταξες εσύ λεφτά, κουβαρντά, χωρίς να δεις τον αγρό; Λες ψέματα. Και θα πας τη νύχτα να δεις τον αγρό; Ψεύτες. Εσύ αγόρασες πέντε ζεύγη βόδια και θα πας να τα δουλέψεις, να τα δοκιμάσεις; Τα αγόρασες χωρίς να τα δοκιμάσεις και θα πας τη νύχτα να τα δοκιμάσεις; Ο άλλος λέει: «Εγώ γυναίκα έγημα, δεν μπορώ να έρθω». Του

είπε η πεθερά, η γειτόνισσα, ότι παντρεύτηκες και η Εκκλησία δεν σε δέχεται, να πας έπειτα από δυο χρόνια στην Εκκλησία; Είναι ψέματα αυτά. Δεν σε πάντρεψε ο Θεός να σε διώξει απ' την Εκκλησία. Θα κρατήσεις τις ημέρες σου, τις νηστείες σου και θα προσέρχεσαι στην Εκκλησία, είτε είσαι νιόγαμπρος είτε όχι. Βλέπετε, λοιπόν, πόσο οι άνθρωποι λένε ψέματα; Είναι ανακόλουθοι και το υπογραμμίζει η παραβολή. Δηλαδή, σαν να μας λέει: «Κύριοι, οποιαδήποτε δικαιολογία και αν παρουσιάσετε για να μην έρχεστε στον δείπνο που παραθέτω, με σκοπό να σας αλλάξω τη σύσταση και να σας ετοιμάσω για τη Βασιλεία των Ουρανών, είναι αδικαιολόγητη». Δεν υπάρχει δικαιολογία. Μου κάνει εντύπωση ιδιαιτέρως εκείνο των πέντε ζευγών βοών. Ξέρετε πώς το ερμηνεύουν οι Πατέρες αυτό; Τι είναι τα πέντε ζεύγη βοών στον άνθρωπο; Είναι οι πέντε αισθήσεις του, που είναι ζευγάρια οι αισθήσεις.

Δυο αυτιά, δυο μάτια, δυο για τη γεύση, δυο για την αφή και λοιπά. Και ο άνθρωπος πέρα από αυτά δεν ενδιαφέρεται. Τι θα δει, τι θα ακούσει, τι θα απολαύσει. Γι' αυτό ενδιαφέρεται. Δουλεύοντας τις αισθήσεις του να τις ικανοποιεί, μένει μακριά από τον Δείπνον. Και όταν μένει μακριά από τον Δείπνον του Κυρίου, θα μείνει μακριά και από τον Δείπνον εκείνον. «Μακάριος», λέει, «ὃς φάγεται ἄρτον εκεί». Ναι, αλλά όταν ο άνθρωπος δεν φτιαχτεί από εδώ και δεν ετοιμαστεί από εδώ, δεν θα είναι μακάριος και για εκεί, διότι η ζωή αυτή είναι ο προθάλαμος. Ο άνθρωπος που δεν αγαπά την Εκκλησία, δεν αγαπά τον Θεό, δεν αγαπά τον Χριστό, ο άνθρωπος που δεν έχει μητέρα την Εκκλησία, δεν έχει αδελφό τον Χριστό και δεν έχει πατέρα τον Θεό, ψεύδεται.

Και αν κάνει έναν στραβό σταυρό, τόσο, και αν έχει κομποσχοίνι στο ζωνάρι του τόσο, και μεγάλα κεριά, εφόσον την Εκκλησία δεν τη θεωρεί σαν μητέρα του, δεν έρχεται εδώ, δεν συμμετάσχει στα Μυστήρια, δεν κάνει εκείνο το οποίο πρέπει να επιμεληθεί, δεν πρόκειται να επιτύχει τίποτα και καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Είναι χαρά να γεννηθεί άνθρωπος, αλλά ο άνθρωπος που θα αποτύχει καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Διότι η κόλαση εκεί ούτε έχει τέλος, όπως και η Βασιλεία ούτε έχει τέλος. Έχουν λόγο τα λόγια που λέγει η Εκκλησία. Αυτός όμως δεν τα θέλει. Αλλιώς, τον Χριστό δεν τον θέλουμε, διότι μας ελέγχει την παράνομο ζωή μας. Δεν ευθύνεται το Ευαγγέλιο, δεν ευθύνεται ο ιερέας, δεν ευθύνεται ο μιλητής που λέγει την αλήθεια. Αλλού είναι η αιτία. Στην αμαρτία είναι η αιτία. Όταν φύγει η αμαρτία από τη μέση, τα πράγματα θα έρθουν στη θέση τους.

Κάποτε υπήρχε, όπως ξέρετε όσοι διαβάζετε, μια πολύ διεφθαρμένη στην Κόρινθο, που άκουγε στο όνομα Λαΐς. Στις ημέρες της εφευρέθη ένα κάτοπτρο, δηλαδή ένα είδος καθρέφτου. Αυτό που έχεις εσύ σήμερα με 50 λεπτά και το έχει ο καθένας στη διάθεσή του, αυτό ήταν μεγάλο πράγμα, να έχεις καθρέφτη τότε, και πουλιότανε μάλιστα και σε αστρονομική τιμή όταν πρωτοεφευρέθηκε. Αυτή, όπως τα έβγαζε τα χρήματα άφθονα και παράνομα και αναφειδώς, δεν ξέρω πόσων, πέταξε και αγόρασε έναν καθρέφτη τέτοιο. Όσοι την είδαν ότι κατέκτησε αυτό το εφεύρημα, τη θεωρήσανε ευτυχισμένη και μεγάλη.

Την άλλη μέρα είδανε, παραδόξως, που τον καθρέφτη τον έβγαλε και τον έβαλε κάτω με μανία και τον έκανε ένα εκατομμύριο κομμάτια. Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αντίχριστο πρόσωπος. Δε φταίει ο καθρέφτης λαϊκής, δε φταίει το Ευαγγέλιο Κύριοι, δε φταίει ο μιλητής, δε φταίει ο κλήρος, δε φταίει η εκκλησία. Φταίνουν οι αμαρτίες μας. Από πότε δεν τον θέλουμε τον Παπά από τη στιγμή που μπήκαμε στην αμαρτία. Από τότε δεν πάμε στην εκτομολόγηση από τη στιγμή που μπήκαμε στην αμαρτία. Η αμαρτία είναι εκείνη η οποία διώχνει τον άνθρωπο μακριά από τον τρόπο της σωτηρίας του. Αν θελήσουμε να σταματήσουμε την αμαρτία, τα πράγματα επήγανε στη θέση τους. Κατά συνέπεια, λάβετε το σοβαρώς υπόψη. Ο Θεός από την πλευρά Του έκανε τη δουλειά Του και κάνει τη δουλειά Του από αγάπη προς τον άνθρωπο.

Ο άνθρωπος όμως, όταν δεν θελήσει... δεν τον σώζει τίποτα. Όχι κεριά, όχι λιβάνια, όχι κομποσκοίνια, ό,τι θέλετε κάνετε, εάν δεν ακολουθηθεί ο τρόπος που υπέδειξε ο Χριστός: η μετάνοια και η επιστροφή. Μην δικαιολογούμεθα ότι δεν έχουμε καιρό για την Εκκλησία. Δεν θέλουμε. Δεν είμεθα ερωτευμένοι με τον Χριστό. Δεν είμεθα ερωτευμένοι με την Παναγία. Δεν είμεθα ερωτευμένοι με την Εκκλησία. Αν είμεθα ερωτευμένοι, βουνά,

θαλάσσας και ωκεανούς θα διασχίζαμε για να έρθουμε. Άνθρωποι στο εξωτερικό, από 150, 200, 300 μίλια, τρέχουν κάθε Κυριακή για να φτάσουν στην Εκκλησία. Και εμείς είμαστε από κάτω από το ιερό της Εκκλησίας και δεν σηκωνόμαστε. Θα βλαστημούμε τον παπά το πρωί που θα χτυπήσει την καμπάνα, γιατί μας ανησύχησε, γιατί ήρθαμε τα ξημερώματα από το χαρτί, τα ξημερώματα από την αγκαλιά, τα ξημερώματα από τη διαφθορά, και δεν θέλουμε να ακούσουμε, διότι μας υπενθυμίζει και διότι μας ελέγχει. Άλλοι έχουν διάφορες άλλες απασχολήσεις και δεν έρχονται στην Εκκλησία. Και όταν η Εκκλησία είναι άδεια εδώ και το στασίδι είναι άδειο εδώ, θα είναι και η θέση μας στον Ουρανό άδεια. Διότι από εδώ γίνεται η προπαίδεια, από εδώ γίνεται η τακτοποίηση, από εδώ βγαίνουν τα εισιτήρια για τη Βασιλεία των Ουρανών. Μια μέρα ένας μικρός

έκανε το εξής ερώτημα στη μητέρα του: «Μαμά», λέει, «θα πας στον Παράδεισο;» Σάστισε αυτή, δεν περίμενε τέτοια ερώτηση. «Παιδί μου», λέει, «αγωνίζομαι, λέει, αγωνίζομαι. Οπότε, λέει, να με αξιώσει, λέει, ο Χριστός μας να πάω, αγωνίζομαι». «Και εγώ», λέει, «μαμά, θα πάω στον Παράδεισο;» Ο πιτσιρίκος, πέντε-έξι ετών. «Και εγώ», λέει, «θα πάω στον Παράδεισο, μαμά;» «Πάντοτε, παιδί μου, ο Θεός θέλει να σε ευλογήσει να πας. Όλον τον κόσμο θέλει να σωθεί». «Ο μπαμπάς, μαμά», λέει, «δεν θα πάει». «Γιατί;» λέει. Προφητεία κάνει για τον μπαμπά. «Γιατί δεν θα πάει;» «Δεν αδειάζει ο μπαμπάς, έχει το μαγαζί». Ο μπαμπάς δεν άδειαζε για την Εκκλησία, δεν άδειαζε για το κήρυγμα, δεν άδειαζε για την προσευχή, δεν άδειαζε για την εξομολόγηση.

«Το μαγαζί», λέει, «ο μπαμπάς, δεν αδειάζει να πάει στον Παράδεισο». Μεγάλη κουβέντα. Ακούστε, ξέρετε τι λέγεται; Μόνον όταν το σπίτι πιάσει φωτιά από τα τέσσερα μέρη και δεν μπορεί ο άνθρωπος να σηκωθεί ή να διαφύγει, τότε μόνον δικαιολογείται να μην είναι στην Εκκλησία. Οι άνθρωποι που δεν θέλουν την Εκκλησία και τα μυστήρια του Θεού είναι εκ προοιμίου κλεισμένοι έξω της Βασιλείας των Ουρανών. Δεν ξέρω εάν τα είχατε προσέξει αυτά. Εάν όχι και θέλετε, προσέξτε τα. Και ας εκμεταλλευτούμε τον χρόνο αυτόν, που λίγες ημέρες μάς οδηγούν στη φάτνη της Βηθλεέμ, να δούμε έναν Θεό που έγινε άνθρωπος, που δεν έγινε για κανέναν άλλον λόγο. Ευχαριστώ.

Φορτωμένοι εξερχόμεθα. Δεν θέλουμε να τα αφήσουμε. Εάν ένας άνθρωπος δεν περνάει κάποτε από έναν δρόμο, είναι γιατί χρωστάει στον μπακάλη, χρωστάει στον φούρναρη, χρωστάει στον μανάβη. Και δεν έχει... και τον δρόμο του ο άνθρωπος δεν περνάει από εκεί. Και παραγγέλνει: «Πες τον παπά να έρθει να λογαριαστούμε και πες τον παπά να περάσει από εδώ», αλλά δεν περνάει από εκεί. Ο Χριστός δεν λέει αυτό. Ο Χριστός λέει: «Έλα να λογαριαστούμε, να σου τα χαρίσω». Δεν πληρώνεται ο Χριστός και οι αμαρτίες χαρίζονται. «Έλα να λογαριαστούμε, να σου τα χαρίσω». Γιατί, αδελφέ, να μένεις χρεωμένος; Γιατί να μένεις χρεωμένος; Ποιος σου είπε ότι θα υπάρχεις αύριο και τι θα πεις στον Χριστό όταν είσαι επάνω με τις αμαρτίες σου;

«Γι' αυτό εσταυρώθηκα εγώ, για να μου φέρεις τις αμαρτίες επάνω; Πήγαινε στα Τάρταρα. Διότι αυτόν άκουγες και αυτόν έπραττες. Εγώ, που σου τα χάριζα, σε μένα δεν ερχόσουν». Κλείνοντας, σας λέγω ένα περιστατικό, που να το λάβετε σοβαρώς υπόψη, προκειμένου να κάνουμε Χριστούγεννα όπως θα θέλει ο Θεός, μια και είμαστε στον προθάλαμο των Χριστουγέννων. Λέγεται ότι ένας μεγάλος πατήρ της Εκκλησίας έφτασε κάποτε εκεί, στη φάτνη, στη Βηθλεέμ, όπου εγεννήθη ο Χριστός. Ένιωσε τόσο μεγάλη συγκίνηση όταν μπήκε μέσα, που έπεσε πρηνής κάτω, έβαλε το κεφάλι του κάτω και άρχισε να φωνάζει και να λέει: «Χριστέ μου, τι να δώσω εγώ; Τι να προσφέρω εγώ έναντι αυτών των οποίων έκανες εσύ;» Και τι λέτε ότι ακούστηκε από το σπήλαιο; «Ε, Ιλαρίων, τις αμαρτίες σου να μου δώσεις. Δεν θέλω τίποτα άλλο». «Τι να σου δώσω; Τα πάντα έτοιμα τα έχω».

«Ευχαριστώ εγώ και προσφέρομαι. Κατέβασα το Πνεύμα το Άγιο και θα με μαγειρέψουν επί της Αγίας Τραπέζης και θα βγει τώρα να φωνάξει: “Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε”. Έλα να πάρεις το αίμα μου, να γίνεις βασιλόπουλο για τη Βασιλεία εκείνη που έχει ο Πατέρας μου από καταβολής κόσμου», την οποίαν εύχομαι και εις όλους μας. Κανένας αμετανόητος και ανεξομολόγητος στα Χριστούγεννα, κανένας. Εξομολόγηση και επαφή με τον Χριστό, ώστε να γίνει ο αρραβών και ο γάμος εκεί στον Ουρανό. Αμήν.