On the Life to Come

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Many things could be said on this subject, since it concerns the whole of human life, and even what happens to man after death. If I say at the outset that this is the one subject that has been fully brought to light, I will not be lying. Yet it is also the one subject that remains obscure to many people, because they have never wished to delve into it or study it. For man’s purpose in this world is to attain that other world, because, as you know...

We are tenants in this world; we are not permanent residents. Man is called a sojourner upon the earth. He lives here only for a time. One day, whether he wishes it or not, he will depart from here. He will leave with nothing in his hands, no matter how great a person he may have become in this world. If man were willing to reflect deeply, he would see how truly absurd it is to live here imagining that he is accomplishing something permanent. Man’s whole destiny is to pass through this world on his way to the next.

We must also understand that the grave is not the end, but the beginning of our true life. This life has an end; that life has no end, and His Kingdom shall have no end. This, at least, is what we Orthodox confess in the Creed. And yet this subject remains obscure to many. What do we hear? That familiar saying: “And who can tell us?” you ask me. “Hell is here, and Paradise is here as well.” That, of course, was the teaching of the ancients: “Let us eat and drink, for tomorrow we die.” Nothing more.

Death wipes everything away—and yet death is not the whole story.

Things are entirely different, and woe to the man who refuses to accept that there is life beyond the grave. He will find himself facing a harsh reality, but then he will be unable to do anything. “But has anyone ever gone there?” some will ask. Of course someone has gone. He who was here departed, returned, and now awaits us. Is it not enough for you that God came here as man and departed again as man? Does that not inspire your trust? Is Christ not a historical person? Has He not moved millions of people through all these years? Have not multitudes been killed, condemned, and saved in His name? Is Christ not a historical person?

We have a chronology spanning nineteen hundred years. From what event do we date it? From someone’s mother-in-law? Where does our dating begin? From the creation of the world? From the founding of Rome? From what event do we count the years? We date them from the saving coming of Jesus Christ, the crucified Nazarene. That is where our calendar begins. The mere fact that the year is 1980 should be enough to shake you awake. On the one hand you reject Him, while on the other you acknowledge His sovereignty—and that sovereign Lord is Christ. My dear friends, let us be serious about matters of faith.

We are so thoughtless, and things are not well. It would have been better for us not to have been born if we are going to lose eternity. After all, Christ said this about Judas: “It would have been better for him if he had not been born.” What good is it for a man to come into the world if he fails to fulfill his purpose and does not make good use of his time here? Man did not come into the world merely to live. From what event do you count the years? From the saving coming of Jesus Christ, the crucified Nazarene. That is where you date them from, whether you wish it or not. The mere fact that the year is 1980 should be enough to shake you awake, because on the one hand...

You reject Him, yet on the other hand you acknowledge His sovereignty—and that sovereign Lord is Christ. My dear friends, let us be serious about matters of faith. Let us not be so thoughtless. Things are not well. It would have been better for us not to have been born if we are going to lose eternity. After all, Christ said this about Judas: “It would have been better for him if he had not been born.” What good is it for a man to come into the world if he fails to fulfill his purpose and does not make good use of his time here? Man did not come into the world merely to live. He came in order to die and, after dying, to live. And I repeat what I told you: that Kingdom...

That Kingdom comes after this life and this brief span of time here. Compared with eternity, this life is no more than a firefly, no more than steam that lifts the lid of a pot and vanishes into the cold air. This remains true even if a man lives 969 years, like Methuselah, or 930 years, like Adam. Let it be as long as you wish—even a billion years. Man’s life here is nothing compared with eternity; it is a firefly, a breath of steam. And yet this fleeting life possesses the astonishing power to win eternity. It has consequences in eternity. That is precisely why man must take care...

He must make good use of the time of his sojourn here.

Satan, that dark enemy and ancient foe of man, works day and night like a mouse gnawing away at the foundations of his faith. He does not allow man to believe that another life exists. And so, as I told you, people ask, “Who has gone there? Who has spoken to us? Who has returned from there to tell us whether anything exists?” I have told you that Christ alone, the faithful and true One, together with His testimony, is enough to convince us—if we are willing. But I will also tell you about another witness: Lazarus. Did Lazarus go there and return, or did he not? Lazarus went and returned.

He lived here, and his tomb is here. Go to Cyprus and see his first tomb, and then go to Constantinople and find the second tomb, where his relics were transferred. Yes, indeed. And what did he preach, someone may ask? What did he say? He said nothing. Yet his silence was a greater sermon than any words could have been. Have you ever opened what is called the Lenten Triodion, one of the books of our Church used during the period of the Triodion? Read what it says there for the feast of Lazarus, on the eve of Palm Sunday. Open it and see what Lazarus said through his silence.

It says there that during the thirty-three years Lazarus lived afterward—the same number of years Christ lived—he never laughed, and he never ate anything sweet. “Why do you not sweeten your food, Lazarus?” “Because I have brought the bitterness of death back with me from there.” “And why do you not laugh, Lazarus?” “Because the remembrance of your life is no laughing matter; it is a cause for tears.” If you do not wish to weep there, take care not to live here in careless laughter. Those who laugh wretchedly here will weep there. If man could reckon what might befall him and what he might encounter there, he would never laugh here. He would conduct his life as...

As Christ our model conducted His life. He was never seen laughing, but was often seen weeping. This is what the historians who saw Christ with their own eyes relate. Lazarus, then, was the one who returned and told us that things on the other side are rather grave. Things there are not as easy as people imagine. He laughed only once. He saw a man selling earthenware vessels. The man had flowerpots on a cart and was passing by, calling out his wares. It was midday in summer, and he passed a courtyard where a flower-loving widow or lady also kept flowerpots among her plants.

The seller stole one of her flowerpots, put it on his own cart, and continued on his way. Lazarus saw what he had done from an open window above, and he laughed. This seemed so extraordinary to his sisters that they cried, “Lazarus laughed!” This is why, when someone who is always gloomy suddenly laughs, people sometimes say, “Lazarus must have laughed.” His sisters ran to ask what had made him laugh. He replied, “I saw clay stealing clay.” That, he said, was why he laughed: he had seen a man made of earth stealing an earthen pot. Lazarus never laughed again. He became Bishop of Kition; the Apostles made him a bishop, and...

They sent him away from there because the Jews intended to kill him, since many people were coming to believe in Christ because of him. He went to Cyprus, became bishop there, lived for more than thirty years, and died a natural death. Yet people count this witness as nothing. The Most Holy Theotokos came to visit him in Kition while he was bishop, and he lived out his life there. Read these accounts. I did not bring them down from the morning star or from the Pleiades. They are recorded in the tradition of our Church. But we cannot bring ourselves to open what this mother, the Church, has provided to enlighten us concerning matters that are not merely temporary, but eternal. Lazarus, then, is a second person and a second witness: a witness for the prosecution and for the defense—an indictment of unbelief and a defense of the divinity of Jesus.

My dear friends, there is life beyond the grave. Many among us have seen their departed parents come to them and trouble their conscience, asking them for various things: for an offering, or for unresolved obligations to be put in order—obligations they had left behind and which had become like a noose around their necks. We have family experiences and personal experiences that speak to us of life beyond the grave. Woe to the man who does not believe in life beyond the grave. The Resurrection is a doctrine of our Church; it is a dogma. Saint Paul says that those who believe in Christ only for this world and not for the world to come are the most pitiable of all men. That is the very expression he uses. The man, he says, who does not believe in life beyond the grave...

That is, the man who looks to Christ only for this world, believing that everything is here and ends here, is the most pitiable of all men. Read the fifteenth chapter of the First Epistle to the Corinthians and see what Saint Paul says about the Resurrection. Death, therefore, is not the end. Besides all the teachings concerning the Resurrection—that the graves will one day open and surrender what they hold, at the command, at the voice of the archangel, and at the trumpet of God, as the Scriptures say—there is also a classic parable. Most people know and remember it from their school years because it is taught together with the parables of the Prodigal Son, the Last Judgment, and several others...

It has been taught since our school years. It is the parable of the rich man and poor Lazarus, which vividly reveals that another life exists and shows, with all its consequences, what awaits each person beyond the grave. Fortunately, as the common saying goes, death exists and the body will return to dust. Man, you are obliged to study this matter and give it your careful attention.

One day death will come unexpectedly, as you know it so often does. It asks no permission. It has an iron will and is moved by nothing. It knocks at your door and says, “My boy, it is time to settle the account.” Whoever you may be—Napoleon, Alexander the Great, Stalin...

When death comes and knocks at the door, no one can say, “I am not going. Wait for me. I cannot do it then; I am busy; I have no time.” For often we have no time for our soul because we have work to do. But when you are dying, you will find the time; when you fall ill, you will find the time. What do you mean, you have no time? Then the time is found.

Very often we will later devote years to something that required only a few minutes. We will not spare those few minutes for our salvation; afterward we will have all eternity, but it will be Hell. That is why I say: if we are willing, everything has already been written. No one needs the dead to rise in order to believe that God exists. Christ said this plainly. Abraham answered the rich man: “If they do not hear Moses and the prophets, neither will they be persuaded though one rise from the dead.” Even if someone were raised before their very eyes, do you know what they would say? “She imagined it; she must have taken something.” Again! No one comes to faith through miracles or compulsion, because a miracle can become a form of compulsion.

If there is no good disposition within us—if there is no willingness—nothing can happen. This parable, then, the classic parable of the rich man and poor Lazarus, teaches many things, but above all it teaches that there is life beyond the grave and shows all the consequences: both for the man who lived here according to God and for the man who did not live according to God, but according to the flesh, the world, and money. I shall read this account to you, because only one Evangelist records it: Luke the Evangelist, in chapter sixteen, from verse nineteen onward. Listen: “There was a certain rich man.” A certain man was rich. That is significant. There is much information here.

“He was clothed in purple and fine linen and feasted sumptuously every day.” He wore the most luxurious garments and lived as his flesh and every whim desired. “But there was a certain poor man named Lazarus.” The rich man’s name is not given, but the poor man’s name is. The names of sinners are not remembered in the Kingdom of God; the names of the righteous are remembered. The poor man is named Lazarus, while the rich man remains unnamed. Since he is being held up as an example, one might expect us to know his name as well. But it has been passed over. “There was a certain poor man named Lazarus, who was laid at his gate, full of sores.”

Covered with sores, he lay there before the rich man’s door, where the rich man passed in and out, so that he would see him and, plainly, help him and show mercy—not only to Lazarus, but first of all to himself. For when someone shows mercy to a person in need, he first shows mercy to himself, and then to the other. God gives first to the giver and then to the receiver. If I have one hundred drachmas and give fifty, I bring a blessing upon the fifty that remain to me; those fifty remain blessed. I do not bless only the man who receives a piece of bread or some medicine, or who is able to remain under his roof for another month because I paid the rent. First, I bring a blessing upon myself. God therefore placed Lazarus there and gave the rich man an opportunity to bless his possessions by giving...

love to his fellow man. His sores were exposed as well, to awaken the man’s compassion and soften his soul, because his soul was hard as stone. “And desiring to be fed with the crumbs which fell from the rich man’s table.” The rich man did not send him a piece of bread or a plate of food; Lazarus merely watched for the crumbs that fell from the table. “Moreover the dogs came and licked his sores.” The dogs served as his nurses, coming to lick his wounds. Evidently he was also paralyzed, for he could not even drive them away. Do you understand this picture? Who could look upon it without having his heart break, as we say?

John Chrysostom, speaking about this passage, portrays the poor man as a means of transport—as we might say, a truck, a large vehicle—which God sent to the rich man’s door so that the rich man might load some of his possessions onto it and have them carried to the Kingdom of Heaven. For poverty—the poor man, the person in need, the sick person, and so forth—is the means by which another person can send material goods ahead and at the same time transform them into spiritual treasure. They are converted into currency that passes into the Kingdom of Heaven. Here you give what is temporary!

You give away things that are often left over, and you find them there eternally. You give material things and receive spiritual things. The more a person gives—and gives rightly, because we often give in the wrong way—the more he receives. We do not give with humility, from genuine concern and a sense of duty; we give in order to place others under obligation. We enjoy hearing them constantly say, “Thank you; you are my benefactor.” We want them always to wag their tails before us, as though we were the benefactors and they merely the beneficiaries. You will have heard many people who, if they are not thanked, or if those they helped do not remain their servants forever, shout at them: “The bread you eat comes from me! If you pick your teeth, you will pull out the bread I gave you!”

Did you give it to me, or did Christ give it to me through you? Did you give it to me, or did Christ give it to me through you? “I gave you the clothes you wear; I gave you this position.” You are mistaken. You are only an instrument of my Christ. Christ could even have pressed the devil into service to send me what I needed. But He prepared you and gave you the opportunity, foolish man, so that you might receive the reward. Yet you claim that the gift is your own and keep throwing it in my face, tearing my heart apart and humiliating me every day. Sadly, that is how things are. This is the point: when you see someone in need, it is an opportunity God has placed before you to do good, even out of your own poverty—to show tender compassion.

Then Christ will also show tender compassion to you. For whenever you show mercy to your fellow man—and in your fellow man you encounter Christ Himself—remember also the words, “You shall love your neighbor as yourself.” You remember this interpretation of the parable. The mercy you show to another is mercy shown to yourself. Very good. But we fail to notice that both rich and poor come to an end in this world, and that everything here comes and goes. What is there is lasting, and that is where our concern should be. We call blessed those who have plenty to eat, who live comfortably, and who enjoy every kind of luxury.

We pity those who are poor. But that judgment would have some value and weight only if death did not exist. If we were to remain here permanently, then it would make sense. But everything comes to an end. The rich man departs, the poor man departs, and the whole scene changes. That is the point. If we were never going to die, do whatever you please. But since we are going to die, take care, because matters are serious. “So it was that the beggar died, and was carried by the angels to Abraham’s bosom.” Naturally, the poor man died sooner. The other managed to add a few days to his life by various means. And yet...

The angels took Lazarus and carried him up into Abraham’s bosom—that is, into Paradise, for in the holy icons we see Abraham’s bosom within Paradise. “And it came to pass,” the passage continues, “that the rich man also died and was buried.” His turn came as well. His money did not enable him to escape death. Death is not hindered by material obstacles. I remember the death of that latter-day Croesus, the famously wealthy Aristotle Onassis. He died inside a glass enclosure. No one succeeded in reviving him, and even his family name faded away; there is no Onassis left in the world. Does that not make an impression on you? First his late son died, and afterward he too died.

For one afternoon they brought all of Europe to Athens: the hospitals, the specialists, all the surgeons. They could not save that young man. Later, for Onassis himself, they gathered doctors from all over Europe and abroad; yet in Paris, inside a glass enclosure, he too was gone. Does this tell us nothing? We do not think about death; we do not take death into account. This is precisely why even the mighty are so often struck down. If a person reflected that at some moment this life of his would be cut short, he would live differently. He would be careful about many things, and death would not come upon him as a sudden terror; it would be for his good.

Once, one evening, a little boy said his prayers with his grandmother. As he prayed beside her, he heard her say at one point, “If You are pleased to raise us in the morning.” The grandmother waited, but the boy got up and disappeared. “Where has the child gone?” she wondered. After some time he returned. “Where were you?” she asked. “You know, Grandmother,” he said, “I had turned George’s toys around. I had put his little sock inside out, moved his little shoe, and left his things all in disorder.”

“I wanted him to get up in the morning, become angry, and be upset. But during my prayer I thought: if I died tonight, how terrible it would be for him to find his things disturbed in the morning and be hurt. So I went and put them right. I went to set everything in order.” If a person thought about this once each day—about the wrongs he has done to others and to himself, and about how he has taken God’s yes and turned it into no, and God’s no and turned it into yes—he would not fear death. But when do we ever take death into account? When do we consider that our bed may become our deathbed? How can we understand and accept such a thing? What do we say? We do not even want death to hear us mention it, lest it pass our way.

What blindness—so that I do not use a harsher word! How can you go to sleep? How do you close your eyes, and with what confidence? Who told you that you will open them again in the morning? And since you have no guarantee that you will open your eyes in the morning, how can you leave unsettled matters between yourself and God, and between yourself and Christ? Who are you to think that you will not have to pay this debt? Do you not owe your body to the earth? Is your body not made from the earth? Will it not return to dust? “You are dust, and to dust you shall return.” Why do you fear this? Where is the logic? What good is all your superiority, your success, your claim to have arrived—though you have reached the heavens and traveled to the farthest places? If you have not come down to earth and faced this reality, what does it matter even if you have reached the moon? Thank you.

These things will not remain out of order. One man rose high, another was brought low. At once you see the separation, the setting of everything in order. Death puts all things in their proper place. Today we may possess what belongs to others, while others may possess what belongs to us; but there everyone will go to his proper place. You cannot arbitrarily lay hands on another man’s wife, another woman’s husband, someone else’s possessions, or the law of God. You cannot do so with impunity. Death is a steamroller that levels everything and brings every wrongdoer to account. As you lived, rich man, so you will go; and as you lived, poor Lazarus, so you will go. This is God’s justice. Then the justice of our Christ is brought to bear.

People imagine that Christ is foolish, that He has only one foot, inscribed with the words “mercy” and “love.” It is true: He does have that foot. But He also has another, and it is called “justice.” Woe to the person who refuses to see it.

Whoever fails to make good use of God’s kindness and patient forbearance—which, according to Saint Paul, leads us to metanoia, to repentance—will find himself confronted by God’s justice. The person who accepts as a reality that he will die and come to judgment is like someone traveling in a trolleybus, or a bus as you would call it, facing forward. The person who does not believe these things is traveling toward his coffin and grave as well, but he has turned his seat around and is looking backward. The bus continues on its way, however, and suddenly he will hear, “This is your stop, sir. Get off,” when he least expects it.

A person does not realize how this happens. If he had the courage to put his hand over his heart or feel his pulse, he would hear the footsteps carrying him toward the cemetery. That tick-tock, tick-tock, tick-tock is the sound of his journey to the cemetery. “Where are you going? What do I hear?” “I am going to the cemetery.” “Will you not stop?” “Try to stop me, and I will take you there an hour sooner.” Who can escape this? Are we not all walking that way? All of us are: I who am speaking, and everyone in the world, is walking toward his end. When will it be? Tomorrow? In ten years? In a hundred years? In any case, I am walking toward it. Where, then, is our reason?

What prevents me, then, from studying these things and setting them in order? For these are matters that can be put in order. Do you remember when God sent Isaiah to King Hezekiah? “Go and tell him today to set his house in order, for he shall die.” Woe to the person who, at the hour of death, leaves his house in disorder—both his material house and his spiritual house, for there are two houses. The person who truly loves takes care both of his house, the temple, and of the house of his soul, where God dwells. God dwells not only in temples not made by human hands, but also in spiritual temples. This is a very serious matter. The result is that...

The grave set things in order and separated the two men. It took one below and the other above. We, as you know, accompany someone only as far as the grave. We offer our wreath or send our condolences. Sometimes we do not even attend the funeral of the departed, though he may have been our friend or she our dear companion. We claim that the doctor forbade us to go.

We refuse to go and face it, and we know nothing about what lies beyond. Then Christ comes and says, “Let Me draw back the curtain for you and unveil what is there. Behold what awaits on the other side.” Christ Himself says these things; am I the one saying them? He Himself says them. And if they are lies, then hold Him accountable. Yet to this day I have never found Him telling anyone a lie, though most people behave as if God were lying. So I will draw back the curtain and show you how things are on the other side: “And in Hades...”

“Being in torments, he lifted up his eyes and saw Abraham afar off, and Lazarus in his bosom.” Christ shows us the rich man in Hades. While he was being tormented there, he raised his eyes and saw Abraham, with Lazarus beside him—Lazarus resting in Abraham’s Bosom. Then he cried out, “Father Abraham, have mercy on me. Send Lazarus to dip the tip of his finger in water and cool my tongue, for I am in anguish in this flame.”

Does this require philosophy or some elaborate interpretation? Must we be theologians to understand it? Christ spoke plainly. See clearly how things turned out on the other side for those who were careless in this life. They did not practice metanoia, did not confess, and showed no mercy either to their fellow human beings or to themselves. Does this need philosophy in order to be understood? Abraham answers: “Son, remember that in your lifetime you received your good things, and likewise Lazarus evil things”—the torment of deprivation and the pain caused by human hardness. “But now he is comforted here, and you are in anguish.” The conditions have now been reversed: Lazarus is comforted and enjoys blessedness.

You are in anguish because, at that time, you should have shared what you possessed, shown love to your fellow man, and practiced mercy, so that your own turn for mercy might now come. But now everything has changed. The one who was below has gone above, and the one who was above has gone below. Their circumstances have been reversed. There is a story that once a very rich man and a very poor man died. The poor man had lived in a hut near the rich man’s house. They both went above that same day and stood before Saint Peter, who held the keys. Saint Peter said to the poor man, “There, you will go to that two-story house.” As the poor man started toward it, Saint Peter turned to the rich man and said...

“And you will go to that hut.” The rich man protested: “Saint Peter, have you perhaps made a mistake?” “We do not make mistakes here,” he replied. “Why should we?” “But this man and I were neighbors,” said the rich man. “He lived in a hut, while I lived in a two-story house.” “Listen,” Saint Peter told him, “here we build each person’s dwelling according to the materials he sends us.” They opened the records and found the poor man’s account. He had been a beggar on a bridge. “Yes,” he said. “At the other end of that bridge,” Saint Peter continued, “there was a blind beggar. This poor man had a withered hand.”

A blind man used to beg there. “Yes,” he said. “And what did this poor man do? At midday, when it was time for him to leave, he would go and put a drachma into the blind man’s cup. Whenever he saw that the blind man had collected nothing, he would take from what he himself had gathered, put it into his cup, and then leave.” Look at that: one poor man helped another because the other was blind and could not make his way about, while he himself could see well enough to come and go. Yet when no one is watching us, we even throw bent, worthless coins into the Church. That is what we are like! “And from those gifts,” Saint Peter said, “we built this two-story house. But that little mud hut over there—that is what you built.”

“And what about the materials from my own household?” the rich man asked. “There was a widow with orphaned children. A woman from your household would secretly pass a plate of leftover food to her over the wall.” “And what did you yourself give to the widow or to anyone else? Besides, since your money was dishonestly acquired, even the little you sent was tainted. Go over there,” Saint Peter told him, “and repent.”

Do you understand? Do you understand the justice of God beyond the grave? In any case, Abraham tells him: “Apart from the fact that God’s justice has already assigned you the place corresponding to your deeds, even if I wished to do something for you, I could not. And besides all this, between us and you a great chasm has been fixed, so that those who wish to pass from here to you cannot, nor can those from there cross over to us.”

What does this mean? We must grasp its meaning. Abraham says, “I can do nothing, and a chasm has been fixed, so that neither can we come from here to help you, nor can you leave the place where you are suffering.” What does that mean? It shuts the door on all the mediums and fortune-tellers who say, “Come and speak with your father or your mother.” If mediums could take souls out of Hell and bring them back here—and if the people in Athens who had so many mediums could do this—then the matter would be settled. God forbid that a soul should be able to leave, go wherever it pleases, and return here to earth. God forbid! Christ says that this cannot happen. Then people outside Orthodoxy come and say, “What, then, is the purpose of memorial services, Liturgies, and prayers in the churches, since this passage plainly says that no change can take place? The priests are merely taking your money.”

That is not so either. Those nearby cannot cross from there to here, nor can those here cross over there. But because we cannot cross, we have another way. On one side are the souls under condemnation, and on the other are the righteous, while Christ stands in the midst. Therefore we address ourselves to Christ. What we cannot send directly to help those souls, we offer through Christ, and through Christ we help them. This is why our Church has ordained these services. Otherwise, what will people hear? “There, you see? The priests are deceiving you and taking your money.” No. Yet some people, out of pride, want to do something in memory of a parent or another loved one, and so they often write in the newspaper: “Instead of a memorial service, five hundred or a thousand drachmas were donated,” and so forth.

“In memory of my mother, five hundred drachmas.” Where is your mother dwelling? Will the newspaper bring her the message that you sent it? Will the orphanage bring it to her? Will the home for the elderly bring it to her? No—the devil is deceiving you. First go and make an offering to the priest and ask him to commemorate her. Give to the orphanage as well, but remove the words “instead of a memorial service.” The five-hundred-drachma note by itself is not enough; it does not ascend to where she is. Why do you not go through Christ? Your loved one is in the hands of Christ. Entreat Him, so that where you cannot reach, your help may reach through Him. Do we understand? Take care, because we are wronging our departed loved ones who are waiting. But tomorrow the same thing will happen to us. We will be repaid with the same coin when...

we go to the other side and those still here write in the newspaper that they have donated five hundred drachmas in our memory, while we receive nothing. This teaching is a consolation of love, if only we know how to heed and understand it. In any case, the rich man persists. What does he say? “I beg you, then, Father, since nothing can be done for me—since no one can be sent here to cool me—please send him.” Whom? Lazarus. Where? “To my father’s house.” Send him back below, so that his return may cause an upheaval. “For I have five brothers. Let him testify to them,” telling them what is happening here and how things truly are, “lest they also come to this place of torment.”

Are things beyond the grave a game? Are they a joke? Woe to us if we fail to set things in order while we are still here. So the rich man asks for someone to rise from the dead, for Lazarus to go back below, for a miracle to occur, and for him to tell the brothers: “This is more or less what you will find there. Your brother is in torment. Do not come here yourselves.” Then they would surely listen. But Abraham says: “They have Moses and the prophets; let them hear them.” They have the books; these things are written down, including what awaits each person. Let them read and take heed. Did not the divinely inspired writers write the books? Did not the Apostles write? Did not the Fathers write? Did not Christ preach? These things are written down, I tell you. Let them read. “They have Moses and the prophets; let them hear them.” The rich man answers, “No, Father Abraham.”

“That will not be enough. But if someone goes to them from the dead, they will practice metanoia.” We do not repent. You yourself mock everything said about religion and the faith. The rich man says that only if a miracle occurs, if a dead man rises and goes back below, will his brothers repent; otherwise, they will not. Abraham replies: “If they do not hear Moses and the prophets, neither will they be persuaded though one rise from the dead.” A person does not believe when he does not want to. When he wants to, he believes. Did Christ not raise Lazarus? Did He not raise him from the dead?

He raised him, yet left his hands bound. Why did He leave his hands bound and say, “Loose him, and let him go”? Christ, You brought him back from Hades. His sister said that he had been dead four days and already stank. “No, Lord, do not open the tomb; we will not be able to endure the stench.” But Christ cried out, “Lazarus, come forth!” His tomb remains to this day; it is in Muslim hands, and we pay to enter it. It is the tomb where he was first buried, for Lazarus has two resurrections. He underwent the first resurrection then, and at the general Resurrection he will undergo a second resurrection and face judgment. Lazarus also had two deaths: the first, from which Christ raised him, and the second, after which Christ will raise him again.

The Lord brought him back from Hades not decayed, but healthy. Why, then, did He not untie his hands? First, whatever you are able to do, you must do yourselves. You cannot bring him back from Hades, so I do that. But you can untie his hands, so you must do it. And there is another reason: so that tomorrow you cannot tell Me that he was a phantom. This was your fellow villager and friend, whom you wrapped in the burial shroud and prepared for burial. You women bound his hands. You yourselves must now untie them, so that you may know from personal experience that Lazarus truly rose. Do we understand this? Christ thus established the matter so firmly...

that they could neither deny nor discredit the Resurrection. And what was their response? What did the Jews say? “Have you lost your senses? It is expedient for us to get this man out of the way; it is expedient to kill him.” So they took measures to kill Lazarus as well.

Of course.

And Caesar writes to Pilate and says to him, “Very well, we did not believe that He was the Son of God; we did not believe anything else that was said about Him either—and you took Him from our midst. But could you not at least have kept Him as a physician, since He healed every sickness?”

Neither the Jews nor you believed Him to be anything else. But could you not at least have kept Him as a physician? Could you not have intervened and said, “This is a useful man. He works miracles and heals diseases that no one else can heal. Let us therefore make use of Him for the good of humanity”? They did not believe Him to be God. And yet, what does our Church say on Great and Holy Wednesday? “Why, O Jews, why do you crucify Me? For which good deed that I did for you? Is it because I restored your paralytics? Because I gave light to your blind? Because I cast out your demons? For which good deed do you crucify Me?” When a person is unwilling and has the devil within him, then not even the Resurrection—no matter what may happen—will make him believe. That is precisely why God says here through Abraham:

“If they do not hear Moses and the prophets, neither will they be persuaded though one rise from the dead.” Such a person will not turn to God. Now, I do not know; I thought I should say a few words about these things, because they are always timely. Death is what shatters a person and makes him, so to speak, let his hands fall in helplessness. There are, of course, some who even dare to rise up and utter terrible words against God. Indeed, they all accuse God of having intervened: “He took my loved one from me,” and so forth. Yet they never sought God, never took Him into account, never called upon Him, and never acknowledged that He had any worth. Then, when they see that they have been defeated and can no longer hold the situation together, they turn around and blaspheme Him as well.

My dear ones, whether we want it or not, this is a cup that all of us will drink. God Himself, who became man, drank it and spoke those beautiful, timeless words: “Are you able to drink the cup that I drink, and to be baptized with the Baptism with which I am baptized?” It is the cup of death, and God Himself drank that cup. It is bitter; I do not deny it. His holy Mother, who gave birth to God, the Author of Life, also drank the cup of death. But one death differs from another. It does. When our Christ offered His high-priestly prayer, He dared to say, as we read in the seventeenth chapter of John:

“I have finished the work which You gave Me to do.” Symeon the God-receiver dared to say, “Lord, now You are letting Your servant depart in peace, according to Your word.” Paul dared to say, “I have finished the race, I have kept the faith. Henceforth there is laid up for me the crown of righteousness.” Who among us can say such a thing—that he is ready and able to depart at this very hour? We still have work to do; that is the point. If we simply wish to be reasonable, nothing more, then let us take a position before this fearful reality.

Τα τέταρτα λόγω θα έρχονται πολλές λόγες, άμα το λοιπόν μετερώνει πάντα τη ζωή του ανθρώπου και ούτε και ο άνθρωπος μετά το θάνατό του. Αν πω, επί προοιμίου, ότι είναι το μόνο θέμα το οποίο έχει διαφωτιστεί, δεν θα πω ψέματα. Όμως είναι και το μόνο θέμα το οποίο έχει μείνει σκοτεινό σε πολλούς ανθρώπους, διότι δεν ήθελαν ποτέ να εγκύψουν, να μελετήσουν το θέμα αυτό. Διότι ο σκοπός του ανθρώπου στον κόσμο τούτον είναι η κατάκτηση του κόσμου εκείνου, διότι όπως θέλετε...

Των κόσμων αυτών είμεθα ένοικοι. Δεν είμεθα κάτοικοι. Πάροικος λέγεται ο άνθρωπος, κάτοικος της γης. Είναι ένοικος της γης. Κάποια μέρα, είτε το θέλει είτε όχι, θα αποδημήσει εκ τούτου. Χωρίς να κρατάει τίποτα στα χέρια του θα φύγει από εδώ, έστω και δεν ξέρω ποιος πρώτος αν έχει γίνει εδώ στον κόσμο αυτόν. Εάν, λοιπόν, θα ήθελε να φιλοσοφήσει ο άνθρωπος, θα έβλεπε ότι πράγματι είναι αστείο πράγμα που ζει εδώ και νομίζει ότι κάτι κάνει. Πως όλος ο προορισμός του ανθρώπου είναι να περάσει από εδώ, αλλά για εκεί.

Σας! Πρέπει ακόμη να ξέρουμε ότι ο τάφος δεν είναι τέρμα, αλλά είναι αρχή της πραγματικής ζωής μας. Αυτή η ζωή έχει τέλος· εκείνη η ζωή ούτε έχει τέλος και της βασιλείας Αυτού ούτε έχει τέλος. Έτσι λέμε, τουλάχιστον, εμείς ως Ορθόδοξοι το πιστεύω μας. Και εν τούτοις μένει αυτό το θέμα σκοτεινό σε πολλούς. Τι ακούμε; Εκείνο το συνηθισμένο: «Και ποιος να μας πει τώρα;» μου λέτε εμένα. «Εδώ είναι η κόλαση, εδώ είναι και ο παράδεισος». Αυτό, βέβαια, ήτανε το κήρυγμα των αρχαίων μας: «Φάγωμεν, πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν». Τίποτα.

Ο θάνατος καθαρώνει όλα και εν τούτοις δεν είναι όλα.

Τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά και αλλοίμονο στον άνθρωπο ο οποίος δεν παραδέχεται ζωή πέραν του τάφου. Θα βρεθεί μπροστά σε μια σκληρή πραγματικότητα, αλλά δεν θα μπορεί να κάνει τίποτα. «Μα επήγε κανείς;» θα πούνε ορισμένοι. Πώς δεν επήγε; Αυτός που ήταν, απεδήμησε και ξαναπήγε και μας περιμένει. Δεν σου κάνει εμπιστοσύνη το ότι ο Θεός ήρθε εδώ ως άνθρωπος και ξαναέφυγε ως άνθρωπος; Αυτό δεν σου κάνει εμπιστοσύνη; Δεν είναι ιστορικό πρόσωπο ο Χριστός; Δεν συγκίνησε εκατομμύρια κόσμο τόσα χρόνια; Δεν σκοτώνεται, δεν κολάζεται και δεν σώζεται τόσος κόσμος εν ονόματί Του; Δεν είναι ιστορικό πρόσωπο ο Χριστός;

Χρονολογία έχουμε, 1900 χρόνια. Από πού γράφει; Από της πεθεράς του; Πού έχει γράψει; Στα ποια χρόνια γράφει ο άνθρωπος; Από κτίσεως κόσμου, από κτίσεως Ρώμης; Από πού γράφει; Πού δεν μετράζει; Από Σωτηρίου ελεύσεως Ιησού Χριστού, Εσταυρωμένου Ναζαρηνού, από εκεί γράφει. Και μόνον αυτό, ότι γράφει 1980, είναι αρκετό να σε ταρακουνήσει, διότι από το ένα μέρος απορρίπτεις, πόθεν, από εδώ παραδέχεσαι μια άλλη κυρία και αυτή η κυρία είναι ο Χριστός. Ας σοβαρευτούμε, αγαπητοί μου, στα θέματα της πίστεως.

Είμαστε τόσο επιπόλαιοι· δεν είναι καλά τα πράγματα. Καλύτερα να μην είχαμε γεννηθεί, εάν πρόκειται να χάσουμε την αιωνιότητα. Έτσι είπε, άλλωστε, ο Χριστός για τον Ιούδα: «Καλύτερα να μην είχε γεννηθεί». Παρά είναι να έρχεται άνθρωπος στον κόσμο. Αλλά όταν ο άνθρωπος αυτός δεν επιτύχει, δεν εκμεταλλευτεί τον χρόνο του εδώ... Δεν ήρθε, λοιπόν, ο άνθρωπος στον κόσμο για να ζει. Πού δεν μετράς; Από Σωτηρίου ελεύσεως Ιησού Χριστού, Εσταυρωμένου Ναζαρηνού, από εκεί γράφεις, είτε το θέλεις είτε όχι. Και μόνον αυτό, ότι γράφει 1980, είναι αρκετό να σε ταρακουνήσει, διότι από το ένα μέρος...

Απορρίπτεις, πόθεν, από δω παραδέχεσαι μια αυτοκυρία και αυτή η κυρία είναι ο Χριστός. Ας σοβαρευτούμε, αγαπητοί μου, στα θέματα της πίστεως. Μην είμεθα τόσο επιπόλαιοι. Δεν είναι καλά τα πράγματα. Καλύτερα να μην είχαμε γεννηθεί, εάν πρόκειται να χάσουμε την αιωνιότητα. Έτσι είπε, άλλωστε, ο Χριστός για τον Ιούδα: «Καλύτερα να μην είχε γεννηθεί». Παρά είναι να έρχεται άνθρωπος στον κόσμο. Αλλά όταν ο άνθρωπος αυτός δεν επιτύχει, δεν εκμεταλλευτεί τον χρόνο του εδώ... Δεν ήρθε, λοιπόν, ο άνθρωπος στον κόσμο για να ζει. Ήρθε να αποθάνει και, αφού αποθάνει, για να ζει. Και επαναλαμβάνω εκείνο που σας είπα: εκείνης της βασιλείας...

Της βασιλείας έπεται εδώ και ο χρόνος αυτός εδώ, παρότι εν σχέσει με την αιωνιότητα είναι πυγολαμπίς, είναι ατμός που σηκώνει το καπάκι από την κατσαρόλα και φεύγει στο ψυχρό διάστημα πολλές φορές, έστω κι αν είναι 969 χρόνια ως του Μαθουσάλα ή αν είναι 930 χρόνια ως του Αδάμου. Όσα θέλει ας είναι· θέλετε να είναι ένα δισεκατομμύριο χρόνια; Η ζωή του ανθρώπου εδώ δεν είναι τίποτα· είναι πυγολαμπίς, είναι ατμός, εν σχέσει με την αιωνιότητα. Και εν τούτοις αυτή η πυγολαμπίς έχει την αφάνταστη δύναμη ώστε να κατακτά την αιωνιότητα. Έχει αντίκρισμα στην αιωνιότητα. Γι’ αυτό ακριβώς πρέπει ο άνθρωπος να προσέξει...

Να εκμεταλλευτεί τον χρόνο της παροικίας του εδώ.

Ο Σατανάς, ο εχθρός αυτός, ο αιώνιος του ανθρώπου, ο σκόνης αυτός, ο οποίος νυχθημερόν, σαν τον ποντικό, φροντίζει να του κόβει τα πόδια της πίστεως, δεν τον αφήνει τον άνθρωπο να πιστέψει ότι υπάρχει άλλη ζωή. Και, όπως σας είπα, «ποιος πήγε και ποιος μας μίλησε και ποιος ήρθε από εκεί να μας πει αν υπάρχει τίποτα;» Σας είπα ότι και μόνον ο Χριστός, ο μόνος πιστός και αληθινός, είναι ικανός, Αυτός και η μαρτυρία Του, να μας πείσει, αν θέλουμε. Αλλά θα σας πω και έναν άλλον. Να σας πω και τον Λάζαρο. Επήγε ο Λάζαρος και γύρισε ή δεν πήγε και γύρισε; Επήγε και γύρισε ο Λάζαρος.

Εδώ, και ο τάφος του είναι εδώ. Πηγαίνετε στην Κύπρο να δείτε τον πρώτο τάφο και έπειτα πηγαίνετε στην Κωνσταντινούπολη να βρείτε τον δεύτερο τάφο, εκεί που τον μετέφεραν. Ναι, αυτό. Και τι εκήρυξε, ίσως κανείς; Τι είπε; Τίποτα δεν είπε. Μα το τίποτα είναι κήρυγμα περισσότερο από το να είχε. Έχετε ανοίξει ποτέ το λεγόμενο Τριώδιον το Κατανυκτικόν, το οποίο είναι ένα από τα βιβλία της Εκκλησίας μας, το οποίο χρησιμοποιείται κατά την περίοδο του Τριωδίου; Να διαβάσετε το σκεπτικό εκεί, στην εορτή του Λαζάρου, παραμονή των Βαΐων. Για ανοίξετέ το εκεί πέρα να δείτε τι είπε με τη σιωπή του ο Λάζαρος.

Αναφέρει εκεί ότι ο Λάζαρος, όσα χρόνια έζησε, 33 χρόνια όσα ο Χριστός μετά, δεν εγέλασε ποτέ του και δεν έφαγε ποτέ του μη γλυκάζων. «Γιατί δεν γλυκαίνεις τα φαγητά, Λάζαρε;» «Γιατί έχω φέρει την πικρία του θανάτου από εκεί εδώ». «Και γιατί δεν γελάς, Λάζαρε;» «Γιατί δεν είναι για γέλια η μνήμη της ζωής σου· είναι για κλάματα». Αν θες να μην κλάψεις εκεί, πρόσεξε να μην γελάς εδώ. Οι ελεεινώς γελώντες εδώ πρόκειται να κλάψουν εκεί πέρα. Αν ο άνθρωπος μπορούσε να υπολογίσει το τι μπορεί να του συμβεί εκεί και να συναντήσει, ουδέποτε θα γελούσε εδώ. Θα επολιτεύετο όπως...

Ο πολιτευτής ο Χριστός μας, ο οποίος ουδέποτε εθεάθη γελών, πολλάκις δε κλαίων. Έτσι αναφέρουν οι ιστορικοί, οι οποίοι είδαν τον Χριστό μας από κοντά. Ο Λάζαρος, λοιπόν, ήταν αυτός ο οποίος ήρθε και μας είπε ότι τα πράγματα είναι λίγο σκούρα από εκεί. Δεν είναι τόσο καλά τα πράγματα από εκεί. Γέλασε δε μια φορά και μόνο, όταν είδε έναν ο οποίος πωλούσε αμφορείς. Επάνω σε ένα καρότσι είχε γλάστρες και περνούσε και διαλαλούσε το εμπόρευμά του. Ήτο μεσημέρι, καλοκαίρι, και περνούσε από μία αυλή που κάποια φιλανθής χήρα ή κυρία είχε και αυτή στην αυλή της γλάστρες.

Λουλούδια, και έκλεψε μία και την έβαλε επάνω στο δικό του το καρότσι και πήγαινε. Από πάνω, από τα ανοιχτά παράθυρα, είδε τη χειρονομία αυτή αυτού και γέλασε. Και φάνηκε τόσο περίεργο στις αδελφές, που είπανε: «Εγέλασε ο Λάζαρος». Γι’ αυτό, καμιά φορά, κανένας που είναι πάντοτε κατσούφης και γελάσει, λέει ο λαός: «Ο Λάζαρος θα γέλασε». Και έτρεξαν και τον ερώτησαν τι ήταν αυτό που τον έκανε να γελάσει. Και είπε: «Είδα τον πηλόν να κλέβει τον πηλόν». Γι’ αυτό, λέει, γέλασε. Είδα τον χωματένιο άνθρωπο να κλέβει τη χωματένια γλάστρα. Δεν ξαναγέλασε ο Λάζαρος. Έγινε Επίσκοπος Κιτιέων, τον έκαναν οι Απόστολοι Επίσκοπο και...

Τον έδιωξαν από εκεί, διότι θα τον σκότωναν οι Εβραίοι, διότι εξαιτίας του επίστευε πολύς κόσμος σ’ Αυτόν, και ήρθε στην Κύπρο και έγινε επίσκοπος εκεί και έζησε τριάντα τόσα χρόνια εκεί και απέθανε όπως ο φυσικός. Αυτός δεν το πιάνει για τίποτα αυτό το μάρτυρα. Του ήρθε η Παναγία μας στον Άγιο Κίτιον, σαν επίσκοπος ήταν και έζησε εκεί. Διαβάσετε αυτά τα περιστατικά· δεν τα έφερα από τον Αυγερινό ούτε από την Πούλια. Είναι γραμμένα στην Εκκλησία μας εκεί. Αλλά δεν καταδεχόμεθα να ανοίξουμε αυτά που μας έχει επιστρατεύσει αυτή η μάνα, η Εκκλησία, για να μας διαφωτίζει στα θέματα που δεν είναι πρόσκαιρα μόνο, αλλά είναι και αιώνια. Ο Λάζαρος, λοιπόν, είναι δεύτερο άτομο, δεύτερος μάρτυς κατηγορίας και υπερασπίσεως, κατηγορίας της απιστούντας και υπερασπίσεως Ιησού της Θεότητος.

Αγαπητοί μου, ζωή πέραν του τάφου. Πολλοί εξ ημών έχουν δει τους γονείς τους, που έχουν έρθει και τους έχουν ανησυχήσει, που τους έχουν ζητήσει πολλά πράγματα, που τους έχουν ζητήσει προσφορά, που τους έχουν ζητήσει να τακτοποιήσουν εκκρεμότητες που είχαν αφήσει πίσω και τους βρήκαν θηλιά στον λαιμό τους. Έχουμε θέματα οικογενειακά, έχουμε θέματα προσωπικά, τα οποία μας ομιλούν για ζωή πέραν του τάφου. Αλλοίμονο στον άνθρωπο ο οποίος δεν πιστεύει στη ζωή πέραν του τάφου. Είναι δόγμα της Εκκλησίας μας η υπόθεση της Αναστάσεως, είναι δόγμα. Ο άνθρωπος, λέγει ο Παύλος, όσοι πιστεύουν στον Χριστό μόνον γι’ αυτόν τον κόσμο και όχι και για τον άλλον, είναι οι ελεεινότεροι των ανθρώπων. Αυτή την έκφραση θα χρησιμοποιήσει. Ο άνθρωπος, λέει, που δεν πιστεύει σε ζωή πέραν του τάφου...

Δηλαδή μόνον τον Χριστό γι’ αυτόν τον κόσμο, εδώ είναι και τελειώνουν όλα, είναι ο ελεεινότερος των ανθρώπων. Διαβάστε το 15ο κεφάλαιο, προς Κορινθίους Α΄, να δείτε τι λέγει ο Παύλος για το θέμα της Αναστάσεως. Δεν είναι, λοιπόν, τέρμα ο θάνατος. Εκτός των τόσων που υπάρχουν γύρω από την Ανάσταση, ότι οι τάφοι θα ανοίξουν, θα δώσουν ό,τι φυλάττουν μίαν ημέρα, με κέλευσμα και φωνή αρχαγγέλου και εν σάλπιγγι Θεού, όπως γράφουν οι Γραφές, υπάρχει μια κλασική παραβολή, την οποία τη γνωρίζουν και την ενθυμούνται οι περισσότεροι από τα χρόνια τα σχολικά, διότι μέσα στις παραβολές, μαζί με του Ασώτου, της Κρίσεως και κάτι άλλες...

Τις παρουσιάζουν από τα χρόνια τα σχολικά ακόμη. Είναι η παραβολή του πλουσίου λεγομένου και του φτωχού Λαζάρου, στην οποία ανάγλυφα παρουσιάζεται ότι υπάρχει άλλη ζωή και, με όλες τις επιπτώσεις, τι περιμένει τον καθέναν πέραν του τάφου. Ευτυχώς, λοιπόν, κατά τη λαϊκή έκφραση, υπάρχει θάνατος και το κορμί θα λιώσει. Υποχρεωμένος, άνθρωπε, να σπουδάσεις το θέμα αυτό, να το προσέξεις το θέμα αυτό.

Κάποια μέρα ο θάνατος, αναπάντεχα, όπως ξέρετε, πολλάκις, χωρίς να ρωτήσει, έχει σιδερένια μύτη, δεν συγκινείται, χτυπάει την πόρτα και σου λέει: «Μικρέ, ορίστε για λογαριασμό». Οποιοσδήποτε κι αν είσαι, ο Ναπολέων είσαι, ο Μέγας Αλέξανδρος είσαι, ο Στάλιν είσαι...

Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Αντίχριστος, Αντίχρι... Όταν θα έρθει και χτυπήσει την πόρτα, δεν μπορεί κανείς να πει: «Δεν πηγαίνω, περίμενέ με, δεν έχω τότε, δεν αδειάζω, δεν ευκαιρώ». Γιατί πολλές φορές δεν αδειάζουμε για την ψυχή μας· έχουμε δουλειές. Να πεθάνεις, θα αδειάζεις· να αρρωστήσεις, θα αδειάζεις. Πώς δεν αδειάζεις; Τότε βρίσκεται η ώρα.

Πολλές φορές, εκεί που χρειάζονται λίγα λεπτά, χρόνια διαθέτουμε έπειτα. Τα λίγα λεπτά για σωτηρία δεν τα διαθέτουμε· έπειτα την αιωνιότητα τη διαθέτουμε, αλλά είναι κόλαση. Γι’ αυτό λέγω, αν θέλουμε, είναι όλα γραμμένα. Δεν χρειάζονται νεκρών αναστάσεις για να πιστέψει ο άνθρωπος ότι υπάρχει Θεός. Το είπε σαφώς ο Χριστός. Το απήντησε στον πλούσιο: «Εἰ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν οὐκ ἀκούουσιν, οὐδὲ ἐάν τις ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ πεισθήσονται». Με κράνασαν στην Αγία, ξέρετε τι θα πούνε; «Αυτό το έχει δει η Ευθύνη, με προφάνεια έχει πάρει». Πάλι! Δεν πιστεύει κανένας κατόπιν θαυμάτων, κατόπιν εκβιασμού, γιατί το θαύμα είναι εκβιασμός.

Δεν υπάρχει καλή προαίρεση μέσα· άμα δεν υπάρχει θέληση, δεν γίνεται τίποτα. Η παραβολή, λοιπόν, αυτή, η κλασική παραβολή του πλουσίου και του πτωχού Λαζάρου, μαζί με τα άλλα τα οποία διδάσκει, διδάσκει κατ’ εξοχήν τη ζωή πέραν του τάφου και όλες τις επιπτώσεις, τόσο του ενός που έζησε εδώ κατά Θεόν, όσο και του άλλου που δεν έζησε κατά Θεόν, αλλά έζησε κατά σάρκα, κόσμον και άργυρον. Σας το διαβάζω αυτό το περιστατικό, γιατί το έχει ένας και μόνος Ευαγγελιστής, ο Λουκάς, ο Ευαγγελιστής Λουκάς, στο δέκατο έκτο κεφάλαιό του, στίχος 19 και κατωτέρω. Ακούστε: «Ἄνθρωπος δέ τις ἦν πλούσιος». Κάποιος άνθρωπος ήταν πλούσιος. Χρήσιμο πράγμα. Πολλές υπάρχουν πληροφορίες.

«Ἐνεδιδύσκετο πορφύραν καὶ βύσσον, εὐφραινόμενος καθ’ ἡμέραν λαμπρῶς». Φορούσε τα πιο πολυτελή ενδύματα και ζούσε όπως ήθελε η σάρκα του και το κέφι του. «Πτωχὸς δέ τις ἦν ὀνόματι Λάζαρος». Του πλουσίου το όνομα δεν το αναφέρει, του φτωχού το όνομα το αναφέρει. Τα ονόματα των αμαρτωλών δεν μνημονεύονται στη Βασιλεία του Θεού· τα ονόματα των δικαίων μνημονεύονται. Του Λαζάρου, του φτωχού, το λέει το όνομα· του πλουσίου δεν το λέει. Θα έπρεπε, ως εκτιθέμενος, να ξέρουμε και αυτού το όνομα. Εμπάτησε, ρε πρόεδρε. «Πτωχὸς δέ τις ἦν ὀνόματι Λάζαρος, ὃς ἐβέβλητο πρὸς τὸν πυλῶνα αὐτοῦ ἡλκωμένος».

Πληγές, πεσμένος μπροστά εκεί στην πόρτα του, που έβαινε και έβγαινε ο πλούσιος, για να τον δει. Προφανώς να τον βοηθήσει, να κάνει έλεος, όχι μόνο προς αυτόν, αλλά προς τον εαυτό του πρώτα. Διότι, όταν ο άνθρωπος ελεεί κάποιον που έχει ανάγκη, πρώτα ελεεί τον εαυτό του και έπειτα ελεεί αυτόν. Ο Θεός δίνει πρώτα σε εκείνον που δίνει και έπειτα σε εκείνον που λαμβάνει. Αν εγώ έχω 100 δραχμές και δώσω τις 50, ευλογώ τις 50 που θα μου μείνουνε. Μένουνε ευλογημένες οι 50 μου. Ευλογώ αυτόν μόνον που θα πάρει ένα κομμάτι ψωμί, που θα πάρει ένα φάρμακο ή που θα βγει ένα μήνα αργότερα από το κεραμίδι του έξω ή ότι εγώ θα του πληρώσω να παραμείνει εκεί πέρα μέσα. Πρώτα ευλογώ τον εαυτό μου. Τον έβαλε, λοιπόν, εκεί και του έδωσε μια ευκαιρία να ευλογήσει τα υπάρχοντά του δίδοντας...

Αγάπη προς τον συνάνθρωπό του. Είχε και τις πληγές εκτεθειμένες, να του προκαλεί τον οίκτον του ανθρώπου, ώστε να του μαλακώνει την ψυχή του, γιατί η ψυχή του ήταν σκληρή, πέτρινη. «Καὶ ἐπιθυμῶν χορτασθῆναι ἀπὸ τῶν ψιχίων τῶν πιπτόντων ἀπὸ τῆς τραπέζης τοῦ πλουσίου». Δεν του στέλνει ένα κομμάτι ψωμί και ένα πιάτο φαΐ, αλλά κοιτούσε, λέει, από τα ψίχουλα που πέφτανε από πάνω. «Ἀλλὰ καὶ οἱ κύνες ἐρχόμενοι ἀπέλειχον τὰ ἕλκη αὐτοῦ». Και για νοσοκόμους είχε τα σκυλιά που πήγαιναν και του έγλειφαν τις πληγές. Προφανώς ήταν και παράλυτος· δεν θα μπορούσε να τα χτυπάει καθόλου. Καταλαβαίνετε αυτήν την εικόνα; Ποιος μπορεί να αντικρίσει και να μη ραγίσει, όπως λέμε, η καρδιά του;

Ο κύριος Χρυσόστομος, ομιλώντας γι’ αυτό το θέμα επάνω, παρουσιάζει τον πτωχό σαν ένα μέσο συγκοινωνιακό, θα λέγαμε ένα καμιόνι, ένα μεγάλο αυτοκίνητο, που του έστειλε ο Θεός στην πόρτα του να φορτώσει αυτός ο πλούσιος μερικά από τα υπάρχοντά του, να του τα μεταφέρει στη Βασιλεία των Ουρανών. Των Ουρανών, διότι η φτώχεια, ο φτωχός, ο άνθρωπος της ανάγκης, ο ασθενής, ως, ως, ως, είναι το μεταφορικό μέσο διά του οποίου ο άλλος μπορεί να μεταφέρει υλικά πράγματα και να τα μετατρέψει ταυτόχρονα και πνευματικά. Και μετατρέπονται σε συνάλλαγμα που περνάει στη Βασιλεία των Ουρανών. Δίδεις εδώ πρόσκαιρα!

Τα οποία σου περιφεύγουν πολλές φορές, τα οποία βρίσκονται εκεί αιώνια. Δίδεις υλικά και βρίσκεις πνευματικά. Και όσο ο άνθρωπος δώσει περισσότερα και καλώς δώσει, γιατί εμείς δίδουμε πολλές φορές αλλά κακώς δίδουμε, δεν δίδουμε από ταπείνωση και από ανάγκη και από υποχρέωση, δίδουμε να υποχρεώσουμε. Ευχαριστούμε και να μας το λένε πάντοτε: «Σε ευχαριστώ, είσαι ο ευεργέτης», να μας κουνάνε πάντοτε την ουρά τους, ότι εμείς είμαστε οι ευεργέτες και αυτοί οι ευεργετούμενοι, και το θέλουμε. Ευχαριστούμε, γιατί θα έχετε ακούσει πολλούς οι οποίοι, εάν δεν τους πούνε ευχαριστώ κλπ. ή εάν δεν τους είναι πάντοτε δούλοι, τους το φωνάζουνε οι άλλοι: «Το ψωμί που τρως, το τρως από μένα. Αν ξύσεις τα δόντια σου, θα βγάλεις το ψωμί. Εγώ σου το έδωσα».

Εσύ μου το έδωσες ή ο Χριστός δι’ εσού; Εσύ μου το έδωσες ή ο Χριστός δι’ εσού; Το ρούχο που φοράς, εγώ σου το έδωσα, εγώ σου έδωσα τη θέση αυτή. Κάνεις λάθος· όργανον του Χριστού μου είσαι. Μπορούσε και τον διάβολο ο Χριστός να τον αγγαρέψει να μου στείλει αυτά που είχα ανάγκη. Αλλά ετοίμασε εσένα και σου έδωσε την ευκαιρία, άμυαλε, για να πάρεις εσύ την αμοιβή. Αλλά εσύ το μεταφέρεις ότι είναι δικό σου και μου το φωνάζεις, ε, και μου σκίζεις την καρδιά, εξευτελίζοντάς με καθημερινώς. Ε, έτσι είναι δυστυχώς. Αυτό λέγει· βλέπεις την ανάγκη, είναι μια ευκαιρία που στέλνει ο Θεός μπροστά σου να αγαθοεργήσεις και από το υστέρημά σου ακόμη, δηλαδή σπλάχνα οικτιρμών.

Να δείξει και ο Χριστός σπλάχνα οικτιρμών σε σένα. Διότι όσο θα κάνεις έλεος προς τον συνάνθρωπό σου —ο συνάνθρωπός σου είναι αυτός ο Χριστός— «και τον πλησίον σου ως εαυτόν». Θυμόσαστε αυτή την ερμηνεία της παραβολής. Τόσο έλεος κάνεις στον εαυτόν σου, όταν κάνεις έλεος προς τον άλλον. Μπράβο. Εμείς, μη προσέχοντας ότι και ο πλούσιος και ο πτωχός έχουν τέλος στον κόσμο τούτο και όλα εδώ έρχονται και παρέρχονται, εκείνα είναι που είναι μόνιμα και επί των οποίων πρέπει να υπάρχει το ενδιαφέρον. Μακαρίζουμε τους ανθρώπους που έχουν να τρώνε, να περνούνε άνετα, να κάνουνε, δεν ξέρω, τα σωρέκτη των απόλυτς πλευρές.

Οικτίρομε τους ανθρώπους οι οποίοι είναι φτωχοί, λέει και η σύζυγός του. Αλλά το θέμα θα είχε κάποια αξία και βαρύτητα, αυτή η γνώμη, εάν δεν υπήρχε θάνατος. Αν επρόκειτο μόνιμα να μείνουμε εδώ, τότε το θέμα είναι. Αλλά όλα έχουν τέλος. Και ο πλούσιος φεύγει και ο φτωχός φεύγει και τα σκηνικά αλλάζουν. Εκείνο είναι το θέμα. Αν δεν επρόκειτο να πεθάνουμε, κάνε ό,τι θέλεις. Αλλά εφόσον πρόκειται να πεθάνουμε, πρόσεξε, γιατί τα πράγματα δεν είναι καλά. «Εγένετο δε αποθανείν τον πτωχόν και απενεχθήναι αυτόν υπό των αγγέλων εις τους κόλπους του Αβραάμ». Φυσικό ήταν ο πτωχός να πεθάνει γρηγορότερα. Ο άλλος πρόσθεσε λίγες ημέρες με διάφορα μέτρα. Όμως...

Τον άρπαξαν και τον μετέφεραν επάνω στους κόλπους του Αβραάμ, δηλαδή στον Παράδεισο, όπως βλέπουμε στις αγιογραφίες ότι οι κόλποι του Αβραάμ είναι μέσα στον Παράδεισο. «Εγένετο δε», στη συνέχεια, «απέθανε και ο πλούσιος και ετάφη». Με τη σειρά του κι αυτός. Δεν απέφυγε, διότι είχε χρήματα, να πεθάνει. Ο θάνατος δεν δυσκολεύεται μπροστά σε υλικά εμπόδια. Θυμούμαι τον θάνατο του τελευταίου, του Κροίσου, του πλούτου, του μακαρίτη του Ωνάση. Μέσα σε μια γυάλα. Δεν κατόρθωσε κανείς να τον αναστήσει και έσβησε και το όνομά του· δεν υπάρχει Ωνάσης στον κόσμο. Δεν σας κάνει αίσθηση αυτό; Πέθανε πρώτα ο μακαρίτης ο γιος του και έπειτα πέθανε και αυτός.

Μετέφεραν την Ευρώπη για ένα απόγευμα στην Αθήνα, τα νοσοκομεία ήρθαν στην Αθήνα, όλοι και οι χειρουργοί. Δεν κατόρθωσαν το παλικάρι αυτό να το σώσουν. Και έπειτα κι αυτόν, ολόκληρη την Ευρώπη και το εξωτερικό εμαζεύτηκε· στο Παρίσι, μέσα σε μια γυάλα, πάει κι αυτός. Αυτό δεν λέει τίποτα; Αλλά δεν σκεπτόμεθα τον θάνατο, δεν τον λογαριάζουμε τον θάνατο. Γι’ αυτό ακριβώς παθαίνουν πολλές φορές μεγάλες δυνάμεις. Εάν ο άνθρωπος εσκέπτετο ότι κάποια στιγμή θα γίνει διακοπή στη ζωή του αυτή, θα πολιτεύετο διαφορετικά. Θα είχε προσέξει πολλά πράγματα και δεν θα ήταν ο θάνατος άξαφνος· θα ήταν το καλό του.

Κάποτε ένας μικρός, ένα βράδυ, προσευχήθηκε με τη γιαγιά του και, εκεί που προσευχήθηκε ο μικρός δίπλα στη γιαγιά του, ακούει τη γιαγιά να λέει σε μια στιγμή: «Εάν θες να πρύξεις την ύφα το πρωί». Περίμενε η γιαγιά και σηκώνεται ο μικρός και φεύγει, χάνεται. «Πού πήγε ο μικρός;» Περίμενε η γιαγιά και μετά από μερική ώρα γυρίζει ο μικρός. «Πού ήσουν;» του λέει. «Μήπως ξέρεις, γιαγιά; Είχα γυρίσει», λέει, «του Γιώργου τα παιχνίδια. Την καλτσούλα του την είχα βάλει ανάποδα, την αλποδίτσα του την είχα βάλει έτσι, τα πραγματάκια τα είχα βάλει ανάποδα».

«Να σηκωθεί το πρωί, να θυμώσει, να στενοχωρηθεί. Αλλά σκέφτηκα στην προσευχή μου», λέγει, «αν πέθαινα, πόσο θα ήταν άσχημο αυτός το πρωί να βρει τα πράγματά του ανάποδα και να στενοχωρηθεί. Γι’ αυτό πήγα λοιπόν και τα έφτιαξα. Πήγα», λέει, «να τα τακτοποιήσω». Αν σκεφτόταν ο άνθρωπος μια φορά την ημέρα αυτό, τα ανάποδα που έχει κάνει σε ορισμένους, που έχει φτιάξει στον εαυτόν του, που έχει αντιστρέψει τα ναι του Θεού και τα έχει κάνει όχι και τα όχι τα έχει κάνει ναι, δεν θα φοβόταν τον θάνατο. Αλλά εμείς πού να λογαριαστούμε τον θάνατο, πού να σκεφτούμε ότι η στρωμνή μας μπορεί να γίνει νεκροκρέβατό μας, πού να το καταλάβουμε αυτό το πράγμα και πού να το δεχτούμε; Τι πάμε στους λόγους; Να μην ακούσει και να μην περάσει ο Χάρος.

Ασθήν ανακόλουση να μην πω Έναν άλλο χαρακτηρισμό. Πώς θες να κοιμηθείς; Πώς κλείνεις τα μάτια σου; Με ποια εμπιστοσύνη; Ποιος σου είπε πως θα ανοίξεις το πρωί τα μάτια σου; Και εφόσον δεν έχεις καμιά εγγύηση ότι θα ανοίξεις τα μάτια σου το πρωί, πώς θα αφήσεις τότε εκκρεμότητες μεταξύ σου και του Θεού και μεταξύ σου και του Χριστού; Ποιος είσαι ο οποίος δεν θα πληρώσεις το γραμμάτιο αυτό; Δεν το οφείλεις στη γη; Το σώμα σου δεν είναι από τη γη; Δεν θα διαλυθεί; «Χους ει και εις χουν απελεύσει». Πώς το φοβείσαι αυτό εδώ; Πού είναι η λογική; Πού είναι η ανωτερότητα ότι επέτυχες, ότι είσαι φτασμένος, όταν έφτασες στον ουρανό, πήγες άκρα κλπ.; Και αν δεν προσγειώθηκες σ’ αυτή την πραγματικότητα, τι κι αν προσεληνώθηκες; Σας ευχαριστώ.

Αυτές θα μην λυποντιαστούν σε τάξη. Ο ένας επέταξε, ο άλλος κατέβη. Βλέπετε αμέσως-αμέσως διαστολή, τακτοποίηση. Ο θάνατος είναι εκείνος που τα βάζει τα πάντα στη θέση τους. Σήμερα εμείς μπορεί πράγματα ξένα να τα έχουμε εμείς και δικά μας να τα έχουνε άλλοι· εκεί όμως ο καθένας θα πάει στη θέση του. Δεν μπορείς να βάζεις εσύ αυθαίρετα το χέρι σου στη γυναίκα του άλλου ή στον άντρα της άλλης ή στα υπάρχοντα του άλλου ή στον νόμο του Θεού. Δεν μπορείς, ατιμωρητί. Ο θάνατος είναι μια οδοστρωτήρα που ισοποιεί και φτάνει τον κάθε κατεργάρη στον πάγκο του. Όπως επολιτεύθηκες, πλούσιε, θα πας. Και όπως επολιτεύθηκες, φτωχέ Λάζαρε, θα πας. Είναι δίκαιο αυτό του Θεού. Ενεργεί πλέον η δικαιοσύνη του Χριστού μας.

Νομίζουνε ότι ο Χριστός είναι κουτός, ότι έχει ένα ποδάρι που γράφει απάνω «έλεος», που γράφει απάνω «αγάπη». Είναι αλήθεια, έχει και αυτό το ποδάρι αυτός, αλλά έχει και ένα άλλο ποδάρι που το λένε «δικαιοσύνη» και αλίμονος που δεν θέλει να το ειδήσει αυτό το ποδάρι. Ανάληψη της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Διάδοξη της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννηση Θεοτόκου, της Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννηση της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννηση της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο.

Θα φροντίσει να... Κάνει καλή χρήση της χρηστότητας και της μακροθυμίας του Θεού, η οποία, κατά τον Παύλον, εις μετάνοιαν μας άγει, θα βρεθεί αντιμέτωπος με τη δικαιοσύνη του Θεού. Ο άνθρωπος ο οποίος βλέπει ως πραγματικότητα ότι θα πεθάνει και θα έρθει σε κρίση είναι σαν τον άνθρωπο ο οποίος ταξιδεύει μέσα σε ένα τρόλεϊ, μέσα σε ένα λεωφορείο, όπως θα λέτε εσείς, και βλέπει προς τα εμπρός. Ο άλλος που δεν τα πιστεύει αυτά κλπ., κι αυτός ταξιδεύει προς το κιβούρι του, ταξιδεύει προς τον τάφο του κι αυτός, αλλά έχει γυρίσει το κάθισμα και βλέπει πίσω. Αλλά το λεωφορείο πηγαίνει και σε μια στιγμή θα ακούσει: «Κατεβείτε, κύριε», και απροσδόκητα εκ πάλια του θέλει.

Δεν ξέρει ο άνθρωπος πώς, διότι αν είχε την τόλμη να βάλει το χέρι στην καρδιά του ή να πιάσει τον σφυγμό του, θα άκουγε τα πόδια του που τον πηγαίνουν για το νεκροταφείο. Αυτό το τικ-τακ, τικ-τακ, τικ-τακ είναι περπάτημα προς το νεκροταφείο. «Πού πας; Τι ακούω;» «Πάω για το νεκροταφείο». «Δεν σταματάς; Θα σε πάω μια ώρα γρηγορότερα να με σταματήσεις». Ποιος μπορεί να το ξεφύγει αυτό; Ή δεν βαδίζουμε προς τα εκεί; Όλοι μας προς τα εκεί, κι εγώ που μιλώ, κι όλος ο κόσμος βαδίζει προς το τέρμα του. Πότε θα είναι; Αύριο θα είναι; Με δέκα χρόνια θα είναι; Με εκατό χρόνια θα είναι; Πάντως βαδίζω προς τα εκεί, πίσω με τον Γέννη. Πού είναι η λογική λοιπόν;

Τι με εμποδίζει, λοιπόν, να τα σπουδάσω αυτά τα πράγματα και να τακτοποιήσω αυτά τα πράγματα; Γιατί είναι πράγματα που τακτοποιούνται. Θυμόσαστε όταν έστειλε τον Ησαΐα στον Εζεκία τον βασιλέα ο Θεός; «Σήμερα», του λέγει, «να του πεις να τακτοποιήσει τα του οίκου του· αποθνήσκεις». Αλίμονο στον άνθρωπο που θα αφήσει ατακτοποίητα την ώρα που θα πεθάνει, του οίκου του, του υλικού, και του οίκου του, του πνευματικού, διότι υπάρχουνε δύο σπίτια. Ο αγαπών φροντίζει περί του οίκου του, του ναού και του οίκου του, της ψυχής του που κατοικεί ο Θεός. Ο Θεός δεν κατοικεί μόνο σε αχειροποίητους, αλλά και σε πνευματικούς ναούς. Έχει πολλή υπόθεση αυτή. Αποτέλεσμα είναι ότι...

Ο τάφος ετακτοποίησε τα πράγματα και χώρισε τους ανθρώπους. Τον έναν τον πήγε κάτω, τον άλλον τον πήγε πάνω. Εκεί τώρα εμείς, όπως ξέρετε, φτάνουμε μέχρι τον τάφο. Θα προσφέρουμε το στεφάνι μας ή θα στείλουμε το πέτσο μας. Για τον πεθαμένο δεν πάμε και καθόλου στην κηδεία. Και τον φίλο μας και τη φιλενάδα μας. Θα δηλώσουμε πως μας απαγόρευσε ο γιατρός να μην πηγαίνουμε μέσα.

Δεν πηγαίνουμε να βρεθείς! Και δεν ξέρουμε τώρα! Είναι από εκεί. Έρχεται ο Χριστός και λέει: «Κάτσε να σου τραβήξω εγώ τον μπερντέ τώρα, να σου κάνω τα αποκαλυπτήρια, να η θέση που είναι από εκεί». Γιατί αυτά τα λέει ο Χριστός· τα λέω εγώ; Τα λέει και ο Ίδιος. Κι άμα είναι ψέματα, θα λάβετε. Αλλά μέχρι σήμερα εγώ δεν ήρθα σε άνθρωπο να λέει ψέματα. Στην περισσότερη οι άλλοι αν πούνε ότι λέει ψέματα ο Θεός. Θα φύγω λοιπόν να σας δείξω πώς έχουν τα πράγματα από εκεί. «Και εν τω Άδη...»

στους οφθαλμούς του υπάρχουν εν βασάνης ορά των Αβραάμ από μακρόφεν και Λάζαρον της κόλπης αυτού. Παρουσιάζει τον Πλούσιο ότι εκεί που βρισκόταν, λέει στον Άδη, σήκωσε τα μάτια του, καθ' η στιγμή αυτός βρισκόταν και βασανιζόταν και βλέπει τον Αβραάμ και κοντά του τον Λάζαρο. Λάζαρος, ο Δάκης, κόλπους του Αβραάμου. Και αυτός φωνήθας είπε «Πάτερ Αβραάμος, η θελίδια μου, ελέησέ με». Τι ελέημα ας κάνω, παίρνεις τον Λάζαρον, τι θα κάνει στον Λάζαρό, ποιείται κάτω εντελώς ή να βάψει το άκρο του δαχτύλου αυτού ύδατος. και το κάνει και καταπτύσσει τη γλώσσα μου γιατί οτιοδυνώνε εν τυφλογικά.

Φιλοσοφία θέλει, ερμηνεία αυτό, θέλει να είμαστε θεολόγοι; Γιατί είπε καλά. Δείτε καθαρά πώς έφυγαν τα πράγματα από εκεί για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν πρόσεξαν από εδώ. Δεν μετενόησαν, δεν εξομολογήθηκαν, δεν έκαναν έλεος στους ανθρώπους τους και στον εαυτό τους. Θέλει φιλοσοφία αυτό να ερμηνευτεί; Απαντά ο Αβραάμ: «Είπε δε Αβραάμ· τέκνον, μνήσθητι ότι απέλαβες τα αγαθά σου εν τη ζωή σου», τα αγαθά που λάβαινες στη ζωή σου, «και Λάζαρος ομοίως τα κακά», το βάσανο της λύσης, τον πόνο της σκληρότητας. «Νυν δε ώδε παρακαλείται, συ δε οδυνάσαι». Τώρα αντιστράφηκαν οι όροι και αυτός παρηγορείται, απολαμβάνει μακαριότητας.

Συ οδυνάσαι, διότι έπρεπε τότε να συμμετάσχεις, να κάνεις αγάπη προς τον συνάνθρωπο, να κάνεις έλεος, για να βρεις και εσύ τώρα τη σειρά. Τώρα λοιπόν άλλαξαν τα πράγματα. Πήγε το ένα πάνω και το άλλο κάτω, εκεί που είχαν το ένα κάτω και το άλλο επάνω. Άλλαξαν τα πράγματα. Περιστατικό. Λέγεται ότι πεθάνανε κάποτε ένας πολύ πλούσιος και ένας πολύ πτωχός, ο οποίος ζούσε σε μια καλύβα που ήταν κοντά στου πλουσίου. Πήγαν αυθημερόν επάνω. Βρεθήκανε μπροστά στον Άγιο Πέτρο με τα κλειδιά. Και λέει ο Άγιος Πέτρος στον πτωχό: «Να, σε αυτό», του λέει, «θα πας, στον διώροφο». Σταματάει αυτός να πάει προς τα εκεί, γυρίζει στον πλούσιο και του λέει...

«Σ’ αυτήν την καλύβα θα πάτε εσείς». Διαμαρτύρεται ο πλούσιος: «Άγιε Πέτρε, μήπως κάνετε κανένα λάθος;» «Δεν κάνουμε», του λέει, «λάθη εμείς εδώ. Γιατί άλλωστε να κάνουμε λάθη;» «Μα με αυτόν», λέγει, «είμαστε γείτονες. Αυτός έμενε σε καλύβα, εγώ έμενα σε διώροφο». «Άκουσε», του λέγει, «εδώ, κατά αναλογίαν που μας στέλνει ο καθένας, του κτίζουμε». Έλα εδώ, ξεφυλλάνε τα κιτάπια και βρίσκουν την παρτίδα αυτού του φτωχού. Αυτός ήτο επαίτης και επαιτούσε σε μια γέφυρα. «Ναι», του λέει. «Όχι», λέει, «ναι». «Στην άλλη άκρη της γέφυρας επαιτούσε», του λέει, «ένας τυφλός. Αυτός ήταν κουλός».

Εκεί έτσι επαιτούσε ένας τυφλός. Λέει: «Ναι». «Τι έκανε», του λέει, «αυτός; Όταν το μεσημέρι», του λέγει, «έπρεπε να φύγει, επήγαινε να βάλει τη δραχμή μέσα του τυφλού. Δεν είχε τίποτα μαζέψει και, όταν έβλεπε ότι δεν είχε μαζέψει τίποτα, από τα δικά του που είχε μαζέψει αυτός του έβαζε μέσα και έφευγε». Κοίτα, ο φτωχός εδάνειζε τον φτωχό, γιατί αυτός ήταν τυφλός και δεν μπορούσε να ξεκινήσει. Ο άλλος έβλεπε κι ερχόταν. Εμείς, άμα δεν μας βλέπουν, ρίχνουμε και στραβές δεκάρες στην εκκλησία, άμα δεν μας βλέπουν. Αυτοί είμαστε εμείς! «Και έτσι, με αυτά», λέει, «πιάσαμε αυτό. Αυτό», λέει, «το καλυβάκι που είναι εκεί πέρα με το χώμα, αυτός το έφτιαξε», και του λέει Ιλούμις. Η περιτρίωση.

Από το σπίτι, τι του λέγει; «Είναι μια χήρα με παιδιά ορφανά. Αυτή κρυφά», λέει, «από τη μάντρα έδινε κανένα πιάτο φαΐ από τα περισσεύματα». «Γιατί;» «Τι», του λέγει, «έδινε στη χήρα και σε κανέναν. Αλλά διότι είναι από τα κλεμμένα, είναι φόρτινο το παραδάκι. Πήγαινε εκεί», τι του λέγει, «και μετανοποίησε».

Καταλάβατε! Καταλάβατε; Δικαιοσύνη του Θεού πέραν του τάφου, πάση περιπτώσει. Εκτός του, λέγει, αυτού που η δικαιοσύνη του Θεού σε τακτοποίησε εκεί που εργάζεται, και να θέλω να σου κάνω τίποτα, δεν μπορώ να σου κάνω τίποτα. «Και επί πάσι τούτοις μεταξύ ημών και υμών χάσμα μέγα εστήρικται, όπως οι θέλοντες διαβήναι ένθεν προς υμάς μη δύνωνται, μηδέ οι εκείθεν προς ημάς διαπερώσιν».

Τι λέει η νύχτα; Ποια λέω; Πρέπει να λάβεις την άποψή σου. Ότι δεν μπορώ να κάνω και ότι χάσμα υπήρξε, ώστε ούτε εμείς να μπορούμε να έρθουμε από εδώ να σας βοηθήσουμε ούτε εσείς να φύγετε από εκεί που δεν τα περνάτε καλά. Τι πάει να πει αυτό; Κλείνει όλα τα μέντιουμ και όλες τις χαρτορίστρες, που λέει: «Έλα να μιλήσεις με τον πατέρα σου και με τη μάνα σου». Αν ήταν δυνατόν τα μέντιουμ να πάρουν τις ψυχές από την κόλαση, να τις φέρουν κάτω, και οι Κυπτέλοι στην Αθήνα που είχαν περισσότερα μέντιουμ, τότε το κλείναμε. Αλίμονο να μπορεί η ψυχή να φύγει και να πάει ό,τι θέλει και να έρθει εδώ στη γη. Αλίμονο. Δεν μπορεί, λέει, να γίνει αυτό το πράγμα. Και έρχεται ο κόσμος εκτός της Ορθοδοξίας και λέει: «Τότε προς τι τα μνημόσυνα, προς τι οι λειτουργίες, προς τι οι εκκλησίες, εφόσον εδώ λέει σαφώς ότι δεν γίνεται καμιά μεταβολή; Να σας τρώνε οι παπάδες τα λεφτά».

Ούτε έτσι. Δεν μπορούνε, λέει, οι πλησίον να έρθουν εκείθεν εδώ και αυτοί εδώ. Και διότι δεν μπορούμε, εμείς έχουμε μια άλλη άκρη. Στη μία έχουμε τις ψυχές, τις κολασμένες, και στην άλλη έχουμε τους δικαίους. Και μέσα στη μέση έχουμε τον Χριστό. Γι’ αυτό αποτεινόμεθα εμείς στον Χριστό. Εκείνα που δεν μπορούμε εμείς να στείλουμε να βοηθήσουμε εκείνους, διά Χριστού τους βοηθούμε. Γι’ αυτό έχει διατάξει η Εκκλησία μας. Αλλά αλλιώς τι θα ακούνε αυτοί; Ότι να, εδώ σας γελούν οι παπάδες, σας παίρνουν τα λεφτά. Όχι. Γι’ αυτό οι άνθρωποι που, από τον εγωισμό τους, θέλοντας να μνημονευτεί κάτι για τον γονιό, για κάποιο προσφιλές πρόσωπο, γράφουν πολλές φορές στην εφημερίδα: «Αντί μνημοσύνου δραχμάς πεντακοσίας, χίλιες, ξέρω γω και λοιπά».

της μητέρας μου, πεντακόσιες δραχμές. Πού μένει η μάνα σου; Πού θα φέρει τη σύσταση που την έστειλες; Στην εφημερίδα; Στο ορφανοτροφείο φέρει τη σύσταση; Στο γηροκομείο φέρει τη σύσταση; Όχι, σε γελάει ο διάβολος. Πρώτα θα πας προσφορά στον παπά και πες του ότι υπέρ... Δώσ' το και στο ορφανοτροφείο, το «αντί μνημοσύνου» να το σβήσεις. Δε φτάνει το πεντακοσάρικο, δεν πηγαίνει επάνω. Γιατί δεν πηγαίνεις εσύ; Εσύ είσαι στα χέρια του Χριστού και θα παρακαλέσεις Αυτόν, εκεί που δεν μπορείς εσύ να φτάσεις, να φτάσει η βοήθεια. Το πιάνουμε; Προσέξτε, διότι αδικούμε τους προσφιλείς μας που περιμένουν. Αλλά θα την πάθουμε και εμείς αύριο. Το ίδιο νόμισμα θα πληρωθούμε, όταν

πάμε από εκεί και οι άλλοι γράφουν στην εφημερίδα από εδώ ότι μας θέλουν πεντακοσάρικα και δεν καταλαβαίνουμε. Είναι ο λόγος. Είναι η τέρψη της αγάπης αυτός, αλλά αν ξέρουμε να τον προσέχουμε και να τον ερμηνεύσουμε και να μας λέει, να πείτε, τι συνάδελφοι. Εν πάση περιπτώσει, ο πλούσιος επιμένει. Και τι λέγει; «Ερωτώ ουν σε, πάτερ, εφόσον δεν γίνεται τίποτα, να μου στείλεις εδώ να δροσιστώ, σε παρακαλώ, και να πέμψεις αυτόν», ποιον; Τον Λάζαρο. Πού; «Στον οίκον του πατρός μου». Θα τον στείλεις κάτω, να γίνει μια επανάσταση. «Έχω γαρ πέντε αδελφούς, έχω άλλους πέντε, όπως διαμαρτύρηται αυτοίς», να τους πει τι συμβαίνει εδώ, πώς έχουν τα πράγματα, «ίνα μη και αυτοί έλθωσιν εις τον τόπον τούτον της βασάνου».

Παιχνίδια πέρα από τον τάφο; Είναι αστεία πέρα από τον τάφο; Αλλοίμονό μας αν δεν προσέξουμε να τακτοποιήσουμε από εδώ. Να γίνει, λοιπόν, μια ανάσταση, για να πάει ο Λάζαρος κάτω, να γίνει θαύμα και να διηγηθεί προς εκείνους: «Κατά πού θα βρείτε, πάνω-κάτω, έτσι είναι τα πράγματα. Ο αδελφός σας. Μην πάτε κι εσείς εκεί πέρα». «Α», πάμε. Λέγει αυτό ο Αβραάμ: «Έχουσι Μωσέα και τους προφήτας· ακουσάτωσαν αυτών». Έχουν βιβλία, λέει, είναι γραμμένα αυτά τα πράγματα, τι τον περιμένει τον καθέναν. Να διαβάσει, να προσέξει. Γιατί δεν γράψανε τα βιβλία οι θεόπνευστοι; Δεν γράψανε οι Απόστολοι; Δεν γράψανε οι Πατέρες; Δεν κήρυξε ο Χριστός; Είναι γραμμένα, λέω, αυτά τα πράγματα. Να διαβάσουν. «Έχουσι Μωσέα και προφήτας· ακουσάτωσαν αυτών». Απαντάει ο δεύτερος: «Ουχί, πάτερ Αβραάμ».

Δεν είναι έτσι, τι λέει τα πράγματα. «Αλλ' εάν τις από νεκρών πορευθή προς αυτούς, μετανοήσουσιν». Δεν μετανοούμε. Μετανοείται απ' τον εαυτό του, που τα διακωμωδείς, ό,τι λέγεται γύρω από τη θρησκεία και από την πίστη. Αν γίνει, λέει, θαύμα, νεκρανάσταση, και πάει άνθρωπος κάτω, διαφορετικά, λέει, δεν πρόκειται να μετανοήσουν αυτοί. Και απαντά ο Αβραάμ και λέγει το εξής. Τι είπε δι' αυτού; «Ει Μωσέως και των προφητών ουκ ακούουσιν, ουδ' εάν τις εκ νεκρών αναστή, πεισθήσονται». Δεν πιστεύει ο άνθρωπος όταν δε θέλει. Όταν θέλει, πιστεύει. Δεν ανέστησε τον Λάζαρο; Δεν τον ανέστησε ο Χριστός;

Τον ανέστησε και του άφησε δεμένα τα χέρια. Γιατί του άφησε δεμένα τα χέρια και λέει «λύσατε αυτόν και άφετε υπάγειν»; Εσύ, Χριστέ, τον έφερες από τον Άδη. Η αδερφή του είπε ότι είναι τεταρταίος, τεσσάρων ημερών και βρωμάζει. «Όχι», λέει, «Κύριε, μην δεις τίποτα, δε θα μπορέσουμε να σταθούμε από τη βρώμα εδώ». Και αυτός φωνάζει και λέγει: «Δεύρο έξω, Λάζαρε». Ο τάφος που υπάρχει μέχρι σήμερα, τον έχουνε μουσουλμάνοι, πληρώνουμε να μπούμε μέσα. Ο τάφος που ετάφησε ο πρώτος, γιατί έχει δύο αναστάσεις ο Λάζαρος. Έκανε την πρώτη ανάσταση και τώρα θα έχει δεύτερη ανάσταση και θα έχει μία κατάκριση. Είχε και δύο θανάτους ο Λάζαρος, τον πρώτο, που τον ανέστησε ο Χριστός, και τον δεύτερο, που ξανά θα τον αναστήσει ο Χριστός.

Κύριε, ο οποίος τον έφερε από τον Άδη, όχι βρώμικον, υγιή, γιατί δεν του λύνει τα χέρια; Πρώτα, αυτό που μπορείτε να κάνετε εσείς, θα το κάνετε εσείς. Να τον φέρετε από τον Άδη δεν μπορείτε, τον φέρνω εγώ. Να του λύσετε τα χέρια μπορείτε, θα το κάνετε εσείς αυτό το πράγμα. Ακόμη δε, να μη μου πείτε αύριο ότι ήταν φάντασμα. Ότι ήταν αυτός ο χωριανός σας, ο φίλος που εσείς τον σαβανώσατε, που εσείς τον περιποιηθήκατε, που εσείς του δέσατε τα χέρια, οι κυρίες. Εσείς θα του τα λύσετε, εσείς, για να έχετε ατομική πείρα ότι ο Λάζαρος ανέβη. Το πιάνουμε αυτό το πράγμα; Εφόσον, λοιπόν, το έδεσε το θέμα του ο Χριστός,

μην μπορώντας να του το βάλουν και να του το διαβάλουν, το θέμα της Αναστάσεως, ποια ήταν η απάντηση; Τι είπαν οι Εβραίοι; «Είστε ξεχαρβαλωμένοι; Πάνε, συμφέρει αυτόν να τον βγάλουμε από τη μέση, συμφέρει να τον σκοτώσουμε», λέει. Αυτά, και πήρανε τα μέτρα τους για να σκοτώσουν κι εκείνον.

Βέβαια.

Και γράφει ο Καίσαρ στον Πιλάτο και του λέει: «Καλά, για Υιό του Θεού δεν τον πιστεύαμε, για τίποτα άλλο ότι ήταν αυτός δεν τον πιστεύαμε», και τον έβγαλες στα πόδια μας. Για γιατρό τουλάχιστον δεν τον κράταγες, που έκανε όλες τις αρρώστιες καλά;

Γιατρό, δεν τον πιστεύουν για τίποτα άλλο ούτε οι Εβραίοι ούτε εσείς. Για γιατρό τουλάχιστον δεν τον κρατούσες; Δεν έβαλες το χέρι σου μπροστά και να πεις: «Αυτός είναι χρήσιμος άνθρωπος, κάνει θαύματα, θεραπεύει αρρώστιες που δεν τις θεραπεύει κανένας. Να τον χρησιμοποιήσουμε, λοιπόν, για το καλό της ανθρωπότητας». Αυτόν για Θεό δεν τον πιστεύουν. Και αν τούτο. Πώς λέει η Εκκλησία μας εκεί τη Μεγάλη Τετάρτη; «Γιατί», λέει, «Ιουδαίοι, γιατί με σταυρώνετε; Για ποιο καλό που σας έκανα; Για τους παραλύτους που σας έφτιαξα; Για τους τυφλούς που σας φώτισα; Για τα δαιμόνια που σας έβγαλα; Για ποιο καλό με σταυρώνετε;» Άμα δεν θέλει ο άνθρωπος και έχει τον διάβολο μέσα του, όχι η Ανάσταση, ό,τι θέλει να γίνει, δεν τη θέλει. Γι' αυτό ακριβώς λέγει εδώ ο Θεός διά του Αβραάμ:

«Μωσέως και προφητών ουκ ακούουσιν, ουδ' εάν τις εκ νεκρών αναστή, πεισθήσονται». Δε γυρίζει τη θεότητα. Τώρα, δεν ξέρω εγώ, νόμιζα ότι έπρεπε να πω δυο λόγια επάνω σ' αυτά που είναι πάντοτε επίκαιρα. Το θέμα του θανάτου είναι εκείνο που τον άνθρωπο τον κατακερματίζει, τον κάνει, ας πούμε, να κατεβάσει τα χέρια κάτω. Είναι βέβαια και ορισμένοι οι οποίοι τολμούν και σηκώνονται και λένε άσχημα λόγια κατά του Θεού. Όλοι, μάλιστα, κατηγορούν τον Θεό ότι έβαλε το χέρι του, «μου πήρε τον άνθρωπό μου» κλπ., κλπ. Που τον Θεό ουδέποτε τον επισκέφθηκαν, ουδέποτε τον λογάριασαν, ουδέποτε τον παρεκάλεσαν, ουδέποτε του παραδέχτηκαν κάποια αξία. Και όταν δούνε ότι νικούνται, δεν

μπορούν να κρατήσουν πλέον μια κατάσταση, γυρίζουν και τον βλαστημούν από πάνω. Αγαπητοί μου, είτε το θέλουμε είτε όχι, είναι ένα ποτήρι αυτό που θα το πιούμε όλοι. Αυτός ο Θεός που έγινε άνθρωπος το ήπιε και είπε εκείνο το ωραίο, το κλασικό: «Δύνασθε το ποτήριον ο εγώ πίνω πιείν και το βάπτισμα ο εγώ βαπτίζομαι βαπτισθήναι;» Το ποτήριον του θανάτου. Και ένας Θεός το ήπιε το ποτήρι αυτό. Είναι πικρό, δεν έχω καμιά αντίρρηση. Η Αγία Μητέρα Του, που γέννησε τον Θεό, τον Αρχηγό της Ζωής, και αυτή το ήπιε το ποτήρι του θανάτου. Αλλά διαφέρει θάνατος θανάτου. Διαφέρει. Ο Χριστός μας ετόλμησε, όταν έκαμε την αρχιερατική προσευχή, να πει, όπως διαβάζουμε στο 17ο κεφάλαιο του Ιωάννη:

ΛΕΡΓΟΝ ο δέδωκάς μοι ετελείωσα». Ο Συμεών ο Θεοδόχος ετόλμησε να πει: «Νυν απολύεις τον δούλον σου, Δέσποτα, κατά το ρήμα σου». Ο Παύλος ετόλμησε να πει: «Τον δρόμον τετέλεκα, την πίστιν τετήρηκα· λοιπόν απόκειται μοι ο της δικαιοσύνης στέφανος». Από μας ποιος μπορεί να το πει αυτό το πράγμα, ότι είναι έτοιμος και μπορεί να φύγει αυτή την ώρα; Έχουμε δουλειές, αυτό είναι το θέμα. Αν θέλουμε απλώς να είμαστε λογικοί, όχι τίποτα άλλο, ας πάρουμε μια θέση έναντι αυτού του φοβερού γεγονότος. Και εύχομαι στον Άγιο Θεό, ο οποίος έγινε άνθρωπος για μας και πήγε εκεί επάνω και μας περιμένει, πρόδρομος και περιμένων, να μας αξιώσει, όταν Αυτός νομίζει ότι πρέπει να πάμε, να πάμε να Τον συναντήσουμε και να είμαστε μαζί Του στην αιωνιότητα. Αμήν.