Saint James

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You know, we had to delay resuming our meetings, which we had suspended for the summer, because we found ourselves abroad, where there is need as well.

Some people misunderstood us because of this and wondered why we had not begun sooner—though, of course, they were thinking only of themselves.

Paul says that a person, and above all a Christian, should not look only to his own interests, but also to the interests of others, and often make sacrifices for them. I want you to understand that here we have the word of God in abundance. Yet our deeds do not correspond to all that we have heard over so many years. Therefore, it shall be taken from you. Therefore, we shall turn to the nations. And this will be a blessing from God for both them and us. For unless we experience deprivation, we cannot be brought into conformity.

At the same time, they will be benefited. There, you speak to a hundred people, for example, and ninety-nine listen. Here, you speak to a hundred people, and two listen. The rest remain as they were. This could be confirmed if someone were to record the confessions of two or three people. They would see that they always confess the same things. Therefore, there is no progress. No one can imagine what is happening abroad unless he goes and experiences it firsthand. Those people are in danger on every side. They left here to earn their daily bread there, and found themselves defenseless—without faith, without any foundation, without anything at all.

And they found themselves facing well-organized religious groups. If you turn on the radio or television at any hour of the day or night, you will hear talks attacking Orthodoxy. It is brainwashing. It is a wonder that they hold on at all, and that churches still exist which, at least on Sundays when services are held, are packed full, because the people work every other day. The women work there too; they do not sit around doing their nails. Even those who have prospered still work. At least on Sundays, when people can meet, what happens there is deeply moving. This is apart from all those whom the wolf has devoured: some have become Protestants because they left here without knowing their faith and, as I told you, without even a basic foundation; others have become Jehovah’s Witnesses.

Yet they are eager to listen, especially to hear about our Tradition. They hear about the Bible and Holy Scripture every day from all the Protestant, Roman Catholic, and Jehovah’s Witness programs. Across the whole region of the United States and Canada, six hundred programs are broadcast every day. You can understand what is happening. Their arguments are covered with a great deal of sweet frosting, and you have to be very alert in order to refute them and give an enlightening answer to each group. You can understand how necessary it is for someone to remain there every day, with the radio on, listening to the slogans put out by the Protestants, the Roman Catholics, and the Jehovah’s Witnesses, so that he can refute them. That is why we gave a talk there morning and evening, in addition to our radio talks.

I gave so many talks there—during approximately five days in Montreal and fifteen days in Toronto. It should be noted that Montreal has eighty thousand Greeks, while Toronto has ninety thousand. And distances equal to the entire greater Athens area make up only one small section of the city there. You can imagine how difficult it is for these people to gather. And yet, tired from work in the evening, they would first come to the sermon and only afterward go home. The scenes were deeply moving. Whenever I speak about them, I cannot hold back my tears. What we read in the Acts of the Apostles as having taken place in

the early Church is being repeated today. This is why I am deeply concerned. Of course, I do not know; the Lord is the Master who gives the work, not I. I am merely an instrument, if I may put it that way, of His longsuffering. We are being called to leave Greece, if it were possible, and settle permanently in those countries. They are waiting in New York, Chicago, Philadelphia, Boston, Vancouver, Calgary—there is hardly a place where they are not waiting. And they do not want someone to speak for merely ten or twenty days, but for whole months. The people hang upon every word like grapes on the vine, searching for something firm to hold on to, because they have nothing there. If illness strikes, where can they turn?

If sorrow comes, where can they find spiritual help? Where can they go? Can they run to the Holy Mountain, to Saint Nektarios of Aegina, or to the Most Holy Theotokos of Tinos? Where can those people go? We managed to give each of them a small cross, and people nearly came to blows. We managed to give them a little piece of cotton blessed by our Most Holy Theotokos, and people almost fainted in the crush. They wanted something they could hold on to. Where are they to find support? And if we take a broader view of how God has ordered these things in His plan, then regardless of the fact that they went there for money and abandoned their faith here, one day Christ will make use of them, just as He made use of Joseph. Though his brothers sold him, he afterward became the one who supplied them with grain. And when he wished to comfort them, he said:

“Do not be distressed. You sold me, but God gave His consent, and so you sold me and I came to Egypt in order to prepare the way for you, so that you would not die.” Such, then, is God’s plan. We do not know what role our minority there will play. There are approximately one and a half million Greeks throughout the United States and Canada. And every day we see that, despite the difficulties, they are advancing. They are buying new churches. You now see Byzantine icon screens there. This is so despite the disgrace surrounding certain things we hear about, and so forth. They are heavily assailed by Roman Catholicism, Protestantism, and the Jehovah’s Witnesses. Every street corner is occupied, and their doors are knocked on at the most unlikely hours. You are obliged to know certain things so that you can respond, if you wish to be saved.

What is also moving is that, in a congregation of fifteen hundred, perhaps only ten or fifteen are elderly. All the rest are Greece’s young people. All that was rotten remained here; all the young people are over there. You see vigor and life. You see very young married couples arriving with one, two, three, four, or five children, in their car, and so forth. Among the thousand or fifteen hundred people I counted and saw there in the Church, perhaps fifty were elderly. Evidently, some were parents who had not gone there to settle, but were visiting and happened to come to Church. A large proportion of them certainly would not have gone to Church in their own villages. Yet over there, I do not know how, they gather closely

around the Church. And clearly the Orthodox Church will once again play a great role in humanity after the great slaughter that we are already bringing about with our own hands because of our sins. It will play a great role. The Holy Mountain is becoming a reserve of spiritual lifeblood. Unbelief and atheism expected to bury it within a few years. Yet the Holy Mountain is not being buried; it is being filled with men, and not by chance. The Most Holy Theotokos does not labor in vain; she works in earnest, however little we may understand these things. In much the same way, those people abroad will become centers of spiritual life, like the Jews who, scattered throughout humanity, played a great role in spreading Christianity.

We see how Paul made use of this: he always went to the synagogues, found the Jews there, and through them stirred the whole remaining mass. This is precisely what will happen with the Greeks this time—with the new Israel. So, as I say, what is happening abroad is deeply moving. Let us pray for those Greeks. They are the blood of Greece, regardless of the fact that they now live there, and regardless of the fact that they went without understanding why. Yet Christ makes use of them and preserves them in certain mysterious ways. You know, we Greeks are divided everywhere, and those divisions exist there too. There are disputes over calendars and political parties—PASOK and all the rest. Unhappy people! You came all the way here and brought your political and religious passions with you. Yet there are also invisible hands behind these divisions, and this is precisely why we are in our present condition. If we were united,

as the Jews are, and as all the other Protestants are—they do not accuse one another—then things would be different. Such things happen only among us Orthodox Christians, because we possess the truth and are therefore assailed by Satan, and this is why we suffer these troubles. We would be a very powerful force and a great cause of alarm—not to these groups alone, but to many people. In any case, I wanted to explain what kept us there. To remain away from home for forty days is a serious matter; it is not something trivial. Let people say what they will; they do not know how God acts. I had no work of my own there, just as I had none here. Yet I found work both here and there, and I do not know where else I may still find it. Christ, not men, carries out the work of human salvation. People are simply instruments of God’s providence. He is the One who presses the buttons; He is the One who makes the connections;

He is the One who plugs in the cables and joins people together, especially those who entrust themselves to Him, so that He may take them, as though lifeless in His hands, from this world into the next—which I pray may be yours. I thought I should say a few words, since everyone would want to hear something. What I want you to retain from this introductory part of my talk is that you should pray for these people. Pray for Orthodox Christians everywhere, because Orthodoxy is the salt of the world. A Christian is one who shows mercy even to the unbeliever, the atheist, and the robber. For the sake of the Orthodox Christian, humanity receives mercy—wayward humanity, indifferent humanity. It receives mercy for the sake of the Orthodox Christian, and especially through the Church, through the Mysteries, and above all through the clergy, whether a clergyman is good or bad. That is his responsibility; it is not ours.

This is precisely the point: if a man like Paul asked for people’s prayers, consider how necessary it is for us, out of love, to pray for these unknown people who live amid so many temptations, so that they may preserve Orthodoxy and thus keep a lamp burning there until the moment comes—and it will come very soon—for its flame to be passed throughout the world, to the billions who do not understand what this is about and who even worship cows and snakes. Many people speak about the end of the world. One well-read man said to me, “We still have time, Mr. Panagopoulos.” “What do you mean, Mr. Nikos? How much time do we have before the Second Coming?” “Well,” he said, “events concerning the nations will take place at the end, and then it will all be over, but

we still have time.” “How do you know that?” “Has the Gospel been spread?” he replied. “The Gospel has not been preached; so many people do not know it.” Let Christ take television into His hands, and I will show you how quickly the Gospel can spread: in a single evening. Let the Church use television—television! The Chinese will learn, the Indians will learn, Black people, Yellow people, Green people—everyone will learn. Let them shut down the corrupt programs and begin preaching the Gospel. Within a week, all who wish to become Christians will do so. There is no need for so many people to be physically present in India now; there is no need. We have a satellite above our heads, as they call it. Does that not make an impression on you? You pick up the telephone and call Madagascar as though you were speaking to the next room. This is especially so for us Greeks, because there is a satellite overhead. But

there is no need now for missionaries to spend weeks traveling there to preach. They will simply go afterward to give catechesis, baptize, and carry out the rest. The work itself will be done through the countless means with which God has illumined science—though science has taken them as though in betrayal and uses them against humanity. With one change of direction, the Gospel could be given to the world within a few years. Therefore, we do not know what is happening. None of us knows whether we have even another minute to live, and it is absurd for each of us to say that we have time. More broadly, however, events will unfold very quickly, as Isaiah says: “You will sow in front, and immediately reap behind.” This is what I meant: today dark powers use these things for humanity’s destruction. But tomorrow, if these same things are used for good, people will be enlightened

within a few days—not years, but a few days. Therefore, those of you who live to see it will witness astonishing things. How long it will be, I do not know. In any case, from the day Christ came into the world, only two days have passed for Christ. Christ is not in a hurry, nor does He seize people in the very act. He is longsuffering and waits for their salvation. Two days. “A thousand years in Your sight, O Lord, are like yesterday when it is past.”

One day is as a thousand years; therefore, the two thousand years that have passed are only two days for Christ. And as you understand, God does not need to go to work, nor does He depend upon the passing of summer or winter. But woe to us if we fail to make good use of His longsuffering and loving-kindness. In any case, that is what I wished to say in answer to the question of why the beginning of these talks was delayed. Now, then.

I thought I would use the rest of our time to speak about today’s feast. You know that today our Church celebrated Saint James, called the Brother of the Lord, the first bishop of Jerusalem. This too is important and has much to teach us. Out of a thousand Christians—not a hundred, but a thousand—perhaps one has read, if indeed even one has, the life of that first hierarch, the hierarch who was ordained by Christ Himself. As far as I know, this was granted to no other man. His Epistle is a General Epistle: it includes us as well. It is not addressed to one particular community, as are the Epistles to the Corinthians or the Romans. Yet his General Epistle remains unknown to many. For if people knew the Epistle of James, read it, and desired to put it into practice,

you would already be in Paradise. Only one small event would remain: the shell would be left below, and the little bird would fly upward to its proper place. Yet the Epistle remains obscure. People do not know it. The various heretics take one or two passages—one that speaks about confession, and another that says that if someone helps a person turn back from error, he “will save a soul from death and cover a multitude of sins.” Apart from these two passages, everything else remains in darkness. So I would like to share with you a few things from my notes about this man. I ask you: as Orthodox Christians, do we know where James the Brother of the Lord came from? Do we know who this James is? How many men named James appear in the Gospel account? Most people do not know.

They are not interested. If it concerns fashion, yes; if it is some remedy for corns, yes; if it concerns anything else, yes. But if it concerns the soul, there is no discussion. Why were these things written? So that paper merchants could sell paper? Why were they written? “These things were written,” it says, “that you may believe”—that you may read them and believe. But we do not read them. Why such hostility toward Holy Scripture? Why such hostility toward God’s letter? If the letter came from your girlfriend or your boyfriend, if it spoke about money, the flesh, fashion, or travel, you would read it, read it again, and go on reading it—and so would I. Is that not so? But this letter you do not read, do you? In any case, I want you to know that three men named James appear in the account. The first is John’s brother: John and James,

the sons of Zebedee. He is not the author we are speaking about, nor the one whose feast is celebrated today. The second James is the son of Alphaeus. Both the first and the second James belong to the Twelve Apostles. The third James is not one of the Twelve Apostles. He is the Brother of the Lord and is called the Lord’s brother. You know that four boys, and perhaps several girls, are named as brothers and sisters of our Christ. The various Protestants constantly repeat this to us, claiming that the Most Holy Theotokos had other children, and so forth. The four men are named James, Joses, Simon, and Judas.

These children are alleged to have been children of the Most Holy Theotokos. Now this James is one of them. He is neither the son of Alphaeus nor the brother of John. The James called the Brother of the Lord—the author of the Epistle, whose feast is celebrated today, and who became the first bishop of Jerusalem—is one of those four children

who were regarded as brothers of the Lord. They were either the children of Cleopas, the brother of Joseph, or children of Joseph by another wife. I want you to know that those who say they were Joseph’s children by another wife have nothing in Holy Scripture to present in support of this. Those who say they were the children of Cleopas have historical testimony stating that they were the children of Cleopas, Joseph’s brother.

Joseph had cared for these children from the time they were young because Cleopas had passed away. One of them, then, was this James, who wrote the General Epistle, as I have told you, and whose feast is celebrated today. For example, Mark 15:40 says: “There were also women looking on from afar, among whom were Mary Magdalene, and Mary the mother of James the Less and of Joses.” James the Less—there is a distinction here. This James was called the Less, in contrast to James the son of Zebedee, who was called the Great. He, then, is one...

of these brothers: Joses, Simon, Judas, and James. Because he was one of these four children, he is called the Brother of the Lord. Tradition also relates the following: when Joseph wished to give each child his inheritance, the other three brothers—we know nothing about the girls—did not wish to give Christ a share, since they regarded Him as the youngest. For Jesus, the young Jesus, was also in their household through the Most Holy Theotokos, whom Joseph had taken as his wife, though only outwardly so. James alone was willing to divide his own portion and give a share

from what belonged to him. He argued on His behalf: “You keep what belongs to you; from my own portion I will give a share to the young Jesus.” James the Less was the youngest of the four children. He gave a portion to the young Jesus and therefore regarded Him as his brother. From this, the title was extended to him, and he came to be called the Brother of the Lord. This James is also said to be the young man mentioned in Mark 14:51: on the night of the betrayal, out in the fields, a young man escaped naked, leaving his linen cloth behind. It is said that James was that young man who fled naked.

In Matthew 13:55, as we see, these men are named as brothers, as I have told you, and for this reason James is presented as the Brother of the Lord. He is not the son of Alphaeus or the son of Zebedee. He is one of the four children who were called brothers of the Lord. Although they were not brothers in the strict sense, they were nevertheless called brothers. We should also know that this Brother of the Lord was sanctified from his mother’s womb. He never ate meat in his life. He never drank wine, raki, cognac, or any other strong or intoxicating drink. This abstinence was characteristic of the Nazirites—the consecrated ones, whom we might compare to monks. He never shaved in his life. He never anointed himself with perfume or myrrh.

He never bathed in a public bath and never wore sandals. He was always barefoot and was called “the Barefoot.” He also always wore white garments. Because of him, the bishops of Jerusalem who came immediately after him all wore white, following the first hierarch, who had worn white. He was called Oblias, which means “the righteous.” He foretold that a priest named Anastasios would one day become Patriarch of Jerusalem, and so it happened. He remained a virgin throughout his entire life.

He was a virgin. Because of his constant kneeling—he would enter the Holy of Holies and pray—his knees became hard like a camel’s. His forehead, too, had become darkened and swollen from striking the ground in prostration. Wherever he passed, young and old alike kissed his garments, his clothes, and their fringes. It is said that the Lord Himself ordained him. Epiphanios also says that Peter, James, and John elected him as the first bishop of Jerusalem. He served as bishop for twenty-nine years.

Finally, during a Jewish Passover, they summoned him to give an account of his faith in Christ. After taking him up to the pinnacle of the Temple, he said from there: “Why do you question me about Jesus, the Son of Man? He sits at the right hand of Almighty God, and He will come with the clouds of heaven to execute judgment and give to each his due.” That was the answer he gave after they had taken him up there. When the Jews heard these words, they violently cast him down, stoned him, and said, “Even the righteous one has gone astray.” Then a fuller—a man who dyed cloth—took the wooden club with which he...

stirred the cloth in the dyed water so that it would absorb the color more thoroughly, and struck James on the head, splitting it open. To this day, the place of his martyrdom and burial still exists. It belongs to the Armenians and lies within the Armenian Patriarchate. In earlier years, for financial reasons, the place was sold. Although it was Orthodox and is connected with many other Orthodox events, the Armenians bought it and retained possession of it afterward. John Chrysostom writes that all the brothers of James were called the Desposyni, meaning the relatives of the Lord. James was also the one who composed a liturgy—the first Divine Liturgy, as we were saying—

which remained in use in our Church for many years, until Basil the Great appeared and, so to speak, shortened it. Since it required six or seven hours, he reduced it to four.

The same thing was later done to Basil’s Divine Liturgy by John Chrysostom, who shortened the Divine Liturgy of Basil the Great and reduced it, as you know, to three hours. Saint James is a very important Saint in our Church, yet he remains largely unknown. Those who are able and willing celebrate the Divine Liturgy of Saint James on this day. It is a Divine Liturgy at which there is no antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy. Only then does a person feel the absence: after remaining there for two, three, four, or five hours, in the end he is not given even antidoron. For the purpose of attending the Divine Liturgy is not to receive antidoron, but to receive the Gift itself—Holy Communion. The people leave without antidoron, and many who expect it do not understand or pay attention. The deacon must come out and explain that it is time to depart: “He dismisses us in peace; depart in peace. Nothing else will be given to us. We distributed it earlier; you did not come to receive it.” The Divine Liturgy exists for Holy Communion, not for antidoron—for us to take the antidoron, eat it, and scatter the crumbs over our bald heads so that they fall to the ground. Then a person will understand what harm he does and how inconsistent he is when he goes to Church without being prepared to receive Holy Communion. In any case, I thought it appropriate to place these things first

as we speak today about this honored person. Now, if we wished to consider his teaching more broadly and draw several lessons from it, we could dwell on the matters he mentions. In the second and third chapters of his Epistle, he gives a beautiful lesson about who may be called a Christian and who may be called a perfect man. He says: “The perfect man is the one who does not stumble in what he says.” It is not merely the man who does not kill because he is afraid of the prosecutor. Nor is it the man who does not steal because he cannot climb over fences. It is the man who watches his little tongue, who holds it back and bites it. That is the man. But someone may ask, “Is the matter of the tongue really so serious?” Quite simply,

I will give you two verses. The first is taken from the first chapter of his Epistle, verse 19 and following. He says: “Therefore, my beloved brethren, let every man be swift to hear and slow to speak.” Listen quickly, but answer slowly. Do not let your tongue answer at once. Many times afterward we repent, humble ourselves, and ask forgiveness. Why bring such disgrace upon the whole matter? Why are you not careful? Why do you not, as the saying goes, swallow your tongue? Why did God place it behind your teeth? Why do you not bite that tongue? The tongue is a precious thing, a great thing, a mystery—but everything depends on how it is used. Has anyone ever stopped to consider this?

If this tongue did not exist, what value would the whole creation connected with the belly have? None at all. Through the tongue, the sense of taste gives value to the entire material creation that Christ made for our sustenance. If I remove your sense of taste, what remains for you to experience, and for what are you to thank God? God has placed these tastes in this skin, this flesh—this little piece of tissue, one might say—which possesses so many abilities. At some point you may find yourself before ten or twenty bottles containing different substances, and you may want to discover what each one contains. You would have to take them to a chemist and say, “I would like you to tell me what is in each of these.” After counting the bottles, he would tell you, “Come back in a week for the answer.” But you...

taste what is in each bottle and say: “Ah, this is bitter; this is astringent; this is sour; this is sweet; this is salty.” The answer comes at once. What, then, are you? What am I? Ask the One who made me what I am. He gave you this tongue, yet you do not understand what it is. He did not give it to you merely so that you might blaspheme Him. He did not give it to you so that you might destroy your neighbors or corrupt the Christians around you. He gave it to you so that you might bless God. “Let everything that breathes praise the Lord.” “Bless the Lord, O my soul, and let all that is within me bless His holy name.” The tongue was not given for blasphemy or accusation. It was not given for slander. It was given so that you might bless God, communicate with others, and speak with your God. Yet although it was given for these purposes, man misuses it. Saint James says: be careful to listen quickly and speak slowly. And a little farther on, he says: “If anyone thinks...”

“If anyone among you thinks himself to be religious,” he says, but “does not bridle his tongue”—does not put a bridle on his tongue, as they put a bridle on a horse, restraining and taming it and leading it wherever they wish, an image he explains more fully below—“but deceives his own heart, this man’s religion is vain.” His religion is vain. A person’s religion can be defiled by his tongue. And further on, in the third chapter, he speaks more extensively: “My brethren, let not many of you become teachers, knowing that we shall receive a stricter judgment. For we all stumble in many things.” We stumble—not you stumble; we stumble. He included himself.

All of us—every one of us—stumble in many things. “If anyone does not stumble in word”—in word, not with his hand, not with his eye, not in the flesh, or in anything else—“if anyone does not stumble in word, he is a perfect man, able also to bridle the whole body.” Then he gives examples: “See how we put bits into horses’ mouths so that they may obey us.” We put in the bridle, he says, to restrain the tongues of the animals, the horses, and guide them. “And we turn their whole body. Look also at ships: though they are so large and driven by fierce winds, they are turned by a very small rudder wherever the pilot desires.”

A whole ocean liner has such a tiny board at the stern for its rudder, yet according to the way that board is turned, it steers that entire ocean liner. He compares this to the tongue: what the tongue is capable of doing and where it is capable of leading us. For you know that if this tiny rudder is not used for good—to keep the ship safe from the waves

and steer it away from the currents—the ship will run onto the rocks and be shattered, or strike the reefs beneath the sea. “Even so the tongue is a little member and boasts great things. See how great a forest a little fire kindles!” Look, he says, at this little thing, this tiny tongue. It can start a fire; it can divide families, divide communities, divide everything.

Be especially watchful concerning the tongue. Further on he says: “Every kind of beast and bird, of reptile and creature of the sea, is tamed and has been tamed by mankind.” Man tames the wild beasts, he says: lions, hyenas, crocodiles, basilisks—everything. But his own tongue, he says, he cannot tame. “But no man can tame the tongue. It is an unruly evil, full of deadly poison.” Deadly poison comes forth from this tongue. “With it we bless God and the Father, and with it we curse men, who have been made in the likeness of God.” With this tongue we say, “Our Father,” and “My dear God,” and so forth; yet with the same tongue we pour out our poison upon others.

“Out of the same mouth proceed blessing and cursing. My brethren, these things ought not to be so.” This cannot be; it must not happen, he says. “Does a spring send forth both fresh and bitter water from the same opening?” Can bitter and sweet water flow from the same fountain? How, then, do you manage to have your tongue pour out poison at one moment and cry, “Oh, Most Holy Theotokos, help me!” the next? How can this be? “Can a fig tree, my brethren, bear olives, or a grapevine bear figs? Thus no spring can yield both salt water and fresh.” And yet there are people who do not watch their tongue as carefully as they should. The tongue is a great thing. Saint Gregory the Theologian says the following about the way the tongue is used:

“How sweet it is for people to condemn the affairs of others.” From morning until evening the tongue discusses other people’s business. There is nothing sweeter for a person, he says, than to use his tongue for such talk, although it was given to him to bless God and to reflect upon his own concerns—his personal life, his soul, his family, and the world more generally. Instead, he talks endlessly about this and that, condemning governments, Churches, public figures, individuals, neighbors, parents, all manner of things and supposed wonders—everything except himself. Yet Christ has said that among the means and criteria He will use in judgment is the tongue: “By your words you will be justified, and by your words you will be condemned.” That is written in the twelfth chapter of Matthew. What is sorrowful and wrong—indeed, if you will permit me to say so, immoral and dishonorable—

is to speak against someone who is absent. That is extremely base. Then, if you are unexpectedly caught or the matter is later revealed, you say, “Me? Never in my life! I said that about you?” On top of it all, you tell countless lies, swear a thousand oaths, and kiss the Gospel book while swearing. Why? To cover yourself in a situation that cannot be covered. This is why David said from the beginning, in Psalm 100, verse 5: “Whoever secretly slandered his neighbor, him I drove away.” Saint Basil the Great, interpreting the matter of the tongue and speaking about backbiting, says: “Backbiting is speaking against an absent brother with the intention of defaming him, even if what is said is true.”

The purpose of someone who speaks behind another person’s back is not to help him, but to speak evil of him. Of course, some people say, “Yes, we discuss these things, but we do not tell lies; we tell the truth.” If you were telling lies, you would be a slanderer. As it is, you are a backbiter. You would be a slanderer if what you said were false.

Do you imagine that you are free to speak about true things while accusing someone? “You know, I saw him myself. I was there. I know it; I know it myself.” And who asked you to say it? What compels you to say it? It is the twisted inclination within you that enjoys talking about such things, while the other person enjoys listening and wants to hear more. Do you see? “Even if what is said is true.” Even if it is true, it remains backbiting and nothing else. Do you understand how serious this matter is?

It is not only those who speak evil who are guilty, but also those who give them the opportunity and make it easy for them. “Wait, let me tell you something.” “About whom?” “Let me tell you something about the man from Preveza.” “I do not want you to tell me anything.” “Let me tell you something about the neighbor.” “I do not want you to tell me anything.” “Let me tell you something about Seraphim.” “I do not want you to tell me anything. I will not sit here listening to you. Go and talk to the trees; go and talk to the mice.” When I strain my ear to listen, take it all in, and even add my own comments, what am I doing? I am making it easier for him. Listen, then, to what Saint Basil the Great says. These are not my own words: “Not only those who speak evil, but also those who give them occasion to do so, are equally liable to the punishment appointed for such accusation.” Just as that person will be punished, so will you, because you sit listening and give him the opportunity to pour out

all the filth he has inside. You should ask him, “Have you nothing better to tell me? What are you—a fly that runs wherever there is filth, gathers it all up, and then writes it down or brings it to me?” You are not playing a good part in this; you are not acting rightly. The divine Chrysostom says, “It is better!”

“It is better to drink wine and eat meat on a fast day than to devour the flesh of your brethren with your tongue.” It would be preferable, he says, to eat meat and fish on Great and Holy Friday than to devour people with your tongue.

“If anyone is found backbiting another, or listening to a backbiter without rebuking him, let him be excommunicated together with him.” You will be excommunicated along with the person who says such things. If you do not rebuke him and tell him to be quiet and stop, you too are guilty. But once you have heard it, bury it. Your spiritual father heard your Holy Confession, but he buried it. He did not go out into the marketplace and repeat it. He did not telephone your husband, your wife, your father, or your children. He did no such thing. Bury it. This is why the Wisdom of Sirach says in chapter 19, verse 16: “Have you heard a word? Let it die with you. Tell it neither to friend nor foe.”

“Let me tell you. I am telling no one else, because I do not know what might happen, but I trust you.” “Tell it neither to friend nor foe.” You heard it? Bury it.

Keep it to yourself. If we acted in this way, all those stories that circulate, scandalizing people, sometimes teaching them new sins and even causing them to lose their souls, would be restrained to some degree.

We hear someone say, “We have not seen each other for ages. I have so much to tell you—you would not believe it! I will come over one day so that we can talk.” What will you talk about? Your own filth and the filth of your children? What will you discuss—things from your youth, things happening now, or other schemes? What will you say? You will talk about other people, will you not? And you open your house and invite such swallows inside, so that they may come and foul your home.

Those who come to tell you things and carry tales to you are bringing you droppings and making your house filthy. Yet you would not permit that. You drive such swallows and flies outside. So why do you invite this woman or that man—this wasp—into your house to talk?

Saint John Chrysostom—forgive me, Saint Augustine—used to say, and had these words written on the plaster in the entrance hall of his house: “Brother, if you have come here to devour the flesh of your absent brother, there is no place for you here.” If you have come here, he says, to devour the flesh of someone who is absent, you have no place in this house. Saint Cyril of Jerusalem says: “Do not receive swallows into your homes—that is, talkative people and those who cannot control their tongues. Do not share your roof with them.” Do not bring such people into your home. Many times we are not without blame: they steal our time, our food burns, our husband comes home and scolds us, and someone else is kept from his work. We lose out in all these ways as well.

It is not only that we lose our souls; we also suffer practical harm. They begin chattering endlessly, then accusing others, telling lies, and boasting about their exploits and achievements. And this little tongue, which should be saying, “Lord Jesus Christ, have mercy on us sinners,” has no time to say such things. Proverbs rightly says, “In a multitude of words you will not escape sin.” When a person talks on and on for a long time, he will eventually tell lies as well. There are not enough true things to fill all those hours, so he will lie, and tomorrow he will have to give an account to God. His tongue becomes an instrument of Satan. But whether a lie is told for a good purpose or an evil one, it does not cease to be a lie. It requires a canon, a rule of prayer, and must be confessed.

Therefore, the tongue must remain clean, so that in the evening you may say the Our Father, or “Glory to You, O God,” or, in some difficult situation, “Most Holy Theotokos, help me.” Saint Cyril of Jerusalem spoke about the evils caused by a wicked tongue. Listen to what he says: “The serpent is said to be fearsome because the sting is in its tongue.” The snake, he says, carries its venom beneath its tongue. “But nothing is more fearsome than a wicked human tongue.” Yet the venom of a serpent—whether a basilisk, a viper, or some other snake—is not, he says, as fearsome or as evil as the tongue of a human viper. It is not as terrible. There is also a serpent called the green lizard, which...

It strikes—and down you go. It bites you and kills you at once. “But nothing is more venomous than the tongue of...” the chatterer, the person whose stream of words never ends. “The sting of a scorpion can be healed, but an evil word issuing from the mouth of a chatterer strikes his neighbor.” If a scorpion stings you, he says, you apply ammonia and the pain will pass. But when a person’s tongue is like a scorpion, the wound cannot be healed. “A flame of fire is extinguished with water, but no one can subdue an evil tongue. A bridle tames a stiff-necked horse, but no one can tame an evil tongue. A wild beast is easily made gentle, but the tongue cannot be subdued. Nothing in the world is worse than an evil tongue. It sets city against city, household against household, children against parents, and brother against brother.”

Such evils come through the tongue. And yet we do not watch our tongue, though even the place where the Creator set it should make us reflect and ask why He placed it there and what He meant thereby to prevent. But there is something more. When a person does not use his tongue for good, does he ever consider that his soul is becoming leprous? As long as his tongue speaks accusations, slanders, insults, or whatever else it may do, giving harmful counsel, at the same time it is piling up...

Like snow upon snow, it is piling leprosy upon the soul. Have you ever read in Numbers, chapter twelve, what happened in Moses’ family among those three siblings—Aaron, Miriam, and Moses? Read the twelfth chapter of Numbers in the Old Testament. Aaron the high priest sat with his sister Miriam, and together they spoke maliciously about Moses because he had married an Ethiopian woman and had not consulted them. They accused both Moses and his wife. And while they were speaking against them, Miriam became white with leprosy from head to foot. They were terrified. They understood at once that it was because of this malicious talk...

Against Moses and his wife that Miriam had become leprous. They immediately fell down before Moses, asked his forgiveness, and begged him to pray to God that Miriam might be delivered from the leprosy. Moses, a simple man, prayed to God to free her from it. “I forgive her,” he said. “Lord, forgive her as well.” For when a person sins, whether with the tongue, the flesh, or any other sense, he sins in two directions. He sins against God, who said, “Do not do this,” and he also sins against the person he has harmed. He may slander him, rob him, dishonor him, or harm him in some other way. In any case, God said:

“Miriam will be judged; she will serve her canon of penance and remain leprous. According to the Law, she must go outside the camp. She will remain outside for a week to fulfill her canon, and then she will be healed.” So Miriam went outside the camp. Read about these things in Leviticus, chapters thirteen and fourteen, and see how lepers were sent outside; they were types of sin. And remember that our Christ met ten lepers outside, and there He healed them. Only one returned to thank Him. Where were the other nine? Such is ungrateful humanity. In any case, Miriam became leprous because of her tongue. If Christ allowed us today, every time we opened our mouths, to see a clump of leprosy fall upon us, I assure you that neither you nor I would readily open our mouths again.

I would like us to notice that Aaron did not become leprous. They were involved together: so to speak, one was listening while the other was speaking. Yet Aaron did not become leprous. Why, then, did Aaron not become leprous? Aaron was a high priest, and Holy Orders do not become leprous. This is a serious and eternal lesson. We may beat the ground and cry out as much as we like; we may have before us the most sinful and immoral priest in the world. Do not lay hold of this matter, or you will be burned. Holy Orders do not become leprous. That man, as a human being, may be condemned to Hell, but he does not cease to be a high priest; he does not cease to be a priest; he does not cease to be a deacon; he does not cease to possess grace. Holy Orders do not become leprous. This is what the passage teaches us. As you know, these subjects cannot be exhausted, so let us stop here, though I also wanted to touch upon two other matters:

“Confess your trespasses to one another,” a passage that some people distort; and the other passage, which says that whoever saves a person by turning him back from error will save a soul from death and cover a multitude of sins. But perhaps we shall be granted another opportunity to speak about these things. I pray that His grace may be with the whole world and with us. Amen.

Ξέρετε, αναγκαστήκαμε να αργήσουμε λίγο την επανασύνδεσή μας, την οποία είχαμε αφήσει το καλοκαίρι, διότι ευρεθήκαμε στο εξωτερικό, που και εκεί είναι ανάγκη.

Μας παρεξήγησαν γι' αυτό, γιατί δεν αρχίσαμε γρηγορότερα, βέβαια αυτοί ενδιαφερόμενοι μόνο για τον εαυτόν τους.

Ο Παύλος λέγει ότι ο άνθρωπος, ο χριστιανός κατ' εξοχήν, δεν πρέπει να ενδιαφέρεται για τον εαυτόν του, αλλά τα του ετέρου να ενδιαφέρεται και να θυσιάζεται πολλές φορές. Θέλω να γνωρίζετε ότι εμείς εδώ έχουμε τον λόγο του Θεού εις πλησμονήν. Τα έργα μας δεν είναι ανάλογα με αυτά που ακούμε τόσα χρόνια. Κατά συνέπεια, αρθήσεται αφ' υμών. Κατά συνέπεια, θα στραφούμε στα έθνη. Και αυτό θα είναι μια ευλογία του Θεού και για τους μεν και για τους δε. Και εμείς, αν δεν στερηθούμε, δεν μπορούμε και να συμμορφωθούμε.

Θα ωφεληθούν αυτοί ταυτόχρονα. Εκεί ομιλείς σε 100 ανθρώπους, παράδειγμα φέρω, και ακούνε οι 99. Εδώ ομιλείς σε 100 ανθρώπους και ακούνε οι 2. Οι υπόλοιποι μένουν όπως ήσαν. Αυτό μπορούν να το πιστοποιήσουν, αν θα θέλαν να μαγνητοφωνήσουν 2-3 εξομολογουμένους. Θα έβλεπαν ότι εξομολογούνται πάντοτε τα ίδια. Κατά συνέπεια, πρόοδος δεν υπάρχει. Το τι γίνεται στο εξωτερικό είναι αδύνατο να φανταστεί ο άνθρωπος, αν δεν πάει να τα ζήσει από κοντά. Κινδυνεύουν οι άνθρωποι από όλες τις πλευρές. Έφυγαν από εδώ να πάνε για τον επιούσιον εκεί. Και εκεί βρέθηκαν άοπλοι, χωρίς πίστη, χωρίς φόντα, τίποτα.

Σε οργανωμένα θρησκεύματα. Εάν θα ανοίξετε οποιαδήποτε ώρα του 24ώρου το ραδιόφωνο ή την τηλεόραση, θα ακούτε ομιλίες κατά της Ορθοδοξίας. Πλύση εγκεφάλου γίνεται. Το πώς διατηρούνται και το πώς υπάρχουν ακόμη εκκλησίες, οι οποίες είναι κατάμεστες κατά Κυριακή τουλάχιστον, που λειτουργούν, διότι όλες τις άλλες ημέρες εργάζονται. Και οι γυναίκες εργάζονται εκεί, δεν φτιάχνουν τα νύχια τους. Και αυτές που έχουν κάνει προκοπή ακόμη, και αυτές εργάζονται. Τουλάχιστον κατά Κυριακή, που μπορούν να συναντηθούν οι άνθρωποι, είναι συγκινητικό αυτό το οποίο γίνεται. Εκτός των άλλων που έχει φάει ο λύκος, άλλοι που έχουν γίνει Προτεστάντες, μη γνωρίζοντας την πίστη τους από εδώ και μη έχοντας καν φόντα, όπως σας είπα, άλλοι Ιεχωβίτες.

Όμως πρόθυμοι να ακούσουν και μάλιστα να ακούσουν τα της παραδόσεώς μας. Εκεί από Βίβλο και από Γραφή ακούνε καθημερινώς από όλα τα προγράμματα των Προτεσταντών και των Καθολικών και των Ιεχωβιτών. 600 προγράμματα σε όλο το λεκανοπέδιο Αμερικής-Καναδά είναι καθημερινώς. Μπορείτε να καταλάβετε το τι γίνεται. Τα επιχειρήματα με πολύ σαντιγί, που πρέπει να είσαι πολύ ξύπνιος για να μπορέσεις να αναιρέσεις και να απαντήσεις διαφωτιστικώς και στους μεν και στους δε. Και καταλαβαίνετε πόση ανάγκη είναι να σταθεί κανείς εκεί κάθε ημέρα, να έχει το ραδιόφωνο ανοιχτό, να ακούει τα συνθήματα που ρίχνουν οι Προτεστάντες, που ρίχνουν οι Καθολικοί, που ρίχνουν οι Ιεχωβίτες, για να τα αναιρεί. Γι' αυτό εκεί είχαμε ομιλία πρωί και βράδυ, εκτός των ομιλιών στο ραδιόφωνο.

Τόσες ομιλίες έκανα εκεί πέρα, ως πέντε ημέρες περίπου στο Μόντρεαλ και δεκαπέντε ημέρες στο Τορόντο. Θα σημειωθεί ότι εκεί υπάρχει, στο μεν Μόντρεαλ υπάρχουν ογδόντα χιλιάδες Έλληνες, στο Τορόντο υπάρχουν ενενήντα χιλιάδες Έλληνες. Και οι αποστάσεις είναι όσο είναι ολόκληρο το λεκανοπέδιο της Αττικής· είναι απλώς μία μικρή μερίδα της πόλεως. Μπορείτε να φανταστείτε πόσο δύσκολο είναι να συγκεντρώνονται αυτοί οι άνθρωποι. Και εν τούτοις, κουρασμένοι το βράδυ από τη δουλειά, έρχονταν πρώτα στο κήρυγμα και έπειτα πηγαίνανε στο σπίτι τους. Οι σκηνές ήσαν συγκινητικές. Οποιαδήποτε στιγμή να μιλήσω, είναι αδύνατον να κρατήσω τα δάκρυά μου. Αυτά τα οποία διαβάζουμε στις Πράξεις των Αποστόλων, που εγένοντο στην

πρώτη Εκκλησία, αυτά επαναλαμβάνονται και σήμερα. Γι' αυτό προβληματίζομαι. Δεν ξέρω βέβαια· εργοδότης είναι ο Κύριος, δεν είμαι εγώ. Εγώ είμαι απλός εκτελεστής, αν μπορώ να πω, της μακροθυμίας Του. Καλούμεθα να φύγουμε από την Ελλάδα, αν ήταν δυνατόν, και να φύγουμε μόνιμα για τις χώρες αυτές. Περιμένουν στη Νέα Υόρκη, περιμένουν στο Σικάγο, περιμένουν στη Φιλαδέλφεια, περιμένουν στη Βοστώνη, περιμένουν στο Βανκούβερ, περιμένουν στο Κάλγκαρι, περιμένουν και πού δεν περιμένουν. Και όχι για 10 και για 20 ημέρες· μήνες ολόκληρους να ομιλείς. Σαν σταφύλι κρέμεται ο κόσμος και ζητάνε πού να στερεωθούν, γιατί δεν έχουν τίποτα εκεί. Αρρώστια βρούνε, πού να τρέξουνε;

Θλίψη βρούνε, πού να το βρουν το πνευματικό, πού να πάνε; Να τρέξουν στο Άγιον Όρος, να πάνε στον Άγιο Νεκτάριο, να πάνε στην Παναγία της Τήνου; Πού να πάνε οι άνθρωποι; Προφτάσαμε να δώσουμε από ένα σταυρουδάκι και ίσα που δεν έγιναν φόνοι. Προφτάσαμε να δώσουμε ένα βαμβακάκι της Παναγίας μας και ίσα που δεν έγιναν λιποθυμίες από τον συνωστισμό. Να έχουν κάτι να κρατήσουν. Πού να σταθούν οι άνθρωποι; Ναι, και αν θα ληφθεί υπόψη πλατύτερον το πώς ο Θεός στο πρόγραμμά Του έχει τα πράγματα, και αδιαφόρως αν αυτοί πήγανε για χρήματα εκεί και εγκατέλειψαν από εδώ την πίστη τους, ο Χριστός θα τους χρησιμοποιήσει μια ημέρα, όπως χρησιμοποίησε τον Ιωσήφ. Παρότι τον πουλήσανε τα αδέρφια του, έγινε ο σιτοδότης έπειτα των αδερφών του. Και όταν ήθελε να τους παρηγορήσει, λέγει:

«Μη στενοχωριέστε. Εσείς με πουλήσατε, αλλά ο Θεός υπέγραψε και με πουλήσατε και ήρθα στην Αίγυπτο για να σας ετοιμάσω εσάς να μην πεθάνετε». Αυτό το σχέδιο λοιπόν του Θεού. Δεν ξέρουμε τι ρόλο θα παίξει αυτή η μειονότητα εκεί πέρα η δικιά μας. Είναι περίπου 1,5 εκατομμύριο σε όλη εκεί την περιοχή, Αμερική και Καναδά. Και βλέπουμε καθημερινώς, παρά τις αντιξοότητες, ότι προχωρούν. Καινούργιες εκκλησίες αγοράζουν. Βυζαντινά τέμπλα βλέπετε τώρα εκεί. Παρόλο το ξεφτίλισμα το οποίο υπάρχει γύρω από ορισμένα τα οποία ακούμε κ.λπ. Και βάλλονται πολύ από τον παπισμό και από τον προτεσταντισμό και από τον ιεχωβιτισμό. Και στον δρόμο όλες οι γωνίες είναι μπλοκαρισμένες και οι πόρτες σε πιο απίθανες ώρες κτυπούνε, και είσαι υποχρεωμένος να γνωρίζεις ορισμένα πράγματα για να αντιδράσεις, αν θέλεις να σωθείς.

Επίσης, που είναι το συγκινητικό, εκεί είναι 1.500 το ακροατήριο. Θα είναι 10-15 οι γέροντες. Όλα τα άλλα είναι τα νιάτα της Ελλάδας. Εδώ έμεινε όλο το σάπιο, όλα τα νιάτα είναι εκεί πέρα. Βλέπεις σφρίγος, βλέπεις ζωή, βλέπεις το αντρόγυνο νεαρότατο να έρχεται με ένα, δύο, τρία, τέσσερα, πέντε παιδιά, το αυτοκίνητό τους κ.λπ. Η Εκκλησία, μέσα στους 1.000-1.500 ανθρώπους που μετρούσα, που έβλεπα εκεί, θα είχε 50 ανθρώπους ηλικιωμένους, που προφανώς ήσαν ορισμένοι γονείς, όχι που πήγαν να μείνουν εκεί, αλλά πήγαν σαν επισκέπτες εκεί και βρίσκονται και έρχονται στην Εκκλησία. Στο χωριό τους αυτοί δεν θα πήγαιναν στην Εκκλησία ασφαλώς, ένα μεγάλο ποσοστό. Όμως εκεί δεν ξέρω πώς συσπειρώνονται

γύρω από την Εκκλησία. Και η Εκκλησία προφανώς, η Ορθόδοξος, θα παίξει μεγάλο ρόλο στην ανθρωπότητα ξανά, μετά το μεγάλο μακελειό που φτιάχνουμε εμείς ήδη με τα χέρια μας λόγω των αμαρτιών μας. Θα παίξει μεγάλο ρόλο. Το Άγιον Όρος γίνεται ταμείον αίματος. Η απιστία και η αθεΐα το είχε να το κηδέψει σε λίγα χρόνια, και εν τούτοις δεν κηδεύεται το Άγιον Όρος, αλλά επανδρώνεται το Άγιον Όρος και δεν επανδρώνεται τυχαίως. Η Παναγία δεν εργάζεται στα κούφια, εργάζεται στα σοβαρά, οσοδήποτε κι εμείς αν δεν τα καταλαβαίνουμε αυτά τα πράγματα. Έτσι κάπως και εκεί οι άνθρωποι αυτοί θα βρεθούν εστίες, όπως οι Εβραίοι που έπαιξαν έναν ρόλο μεγάλο στη διάδοση του Χριστιανισμού,

διασκορπισμένοι στην ανθρωπότητα. Και βλέπουμε τη χρησιμοποίηση του Παύλου, ότι επήγαινε πάντοτε στας συναγωγάς, έβρισκε τους Εβραίους και με βάση αυτούς αναμόχλευε ολόκληρο το φύραμα το υπόλοιπο. Ακριβώς αυτό θα γίνει και με τους Έλληνες αυτή τη φορά, με τον νέο Ισραήλ, το οποίο δεν έχει βάλει τα χέρια του στο αίμα του Αρνίου. Είναι λοιπόν, λέγω, συγκινητικά τα πράγματα αυτά που συμβαίνουν εκεί έξω. Και να προσευχόμεθα διά τον ελληνισμόν αυτόν. Είναι αίμα της Ελλάδος, αδιαφόρως αν βρίσκεται εκεί σήμερα, αδιαφόρως αν πήγαν εν αγνοία. Όμως ο Χριστός το αξιοποιεί και το διατηρεί κατά κάποιους τρόπους παράξενους. Ξέρετε, εμείς οι Έλληνες είμαστε όλοι διηρημένοι και εκεί υπάρχουν. Υπάρχουν διαφορές σε ημερολόγια, κόμματα, ΠΑΣΟΚ και τα εκεί πέρα. Δυστυχισμένοι άνθρωποι, που ήρθατε εδώ πέρα και πήρατε τα πάθη, τα πολιτικά και τα θρησκευτικά, κοντά σας. Όμως είναι και τα χέρια τα αόρατα πίσω που μας διαιρούν και γι' αυτό ακριβώς είμεθα αυτά που είμεθα. Εάν είμεθα ενωμένοι,

όπως είναι οι Εβραίοι, όπως είναι όλοι οι άλλοι Προτεστάντες, δεν αλληλοκατηγορούνται. Αυτά γίνονται μόνο σε εμάς τους Ορθοδόξους, διότι εμείς έχουμε την αλήθεια και γι' αυτό βαλλόμεθα από τον σατανά και έχουμε αυτά τα πράγματα. Θα είμεθα πολύ δυναμικοί και μεγάλο φόβητρο, όχι για αυτούς, αλλά για πολύ κόσμο. Εν πάση περιπτώσει, ήθελα να δικαιολογηθώ το τι ήταν εκείνο που μας κράτησε εκεί. Το να μείνεις 40 μέρες μακριά από το σπίτι σου είναι σοβαρό το θέμα. Δεν είναι απλώς έτσι. Ας λέει ο κόσμος· δεν γνωρίζει ο κόσμος πώς ενεργεί ο Θεός. Εγώ δεν είχα καμιά δουλειά εκεί, ούτε εδώ δεν είχα καμιά δουλειά. Όμως βρήκα και εδώ και εκεί δουλειά και δεν ξέρω και πού ακόμη θα βρω. Η εργασία της σωτηρίας του ανθρώπου την κατεργάζεται ο Χριστός και όχι οι άνθρωποι. Απλώς οι άνθρωποι είναι όργανα της προνοίας του Θεού. Αυτός είναι που πατάει τα κουμπιά, Αυτός είναι που συνδέει,

Αυτός είναι που βάζει τα βύσματα και ενώνει τους ανθρώπους, παρά σε εκείνους που Του εμπιστεύονται για να τους βγάλει σαν άψυχους από τούτον τον κόσμο για τον άλλον, τον οποίο σας εύχομαι. Θεώρησα ότι μπορούσα να πω δυο λόγια, γιατί όλοι κάτι θα ήθελαν να ακούσουν. Και εκείνο που θέλω να μείνει γι' αυτό το κομμάτι προοιμίου της ομιλίας μου είναι να προσεύχεστε για τους ανθρώπους αυτούς. Για τους απανταχού Ορθοδόξους να προσεύχεστε, διότι η Ορθοδοξία είναι το αλάτι του κόσμου. Χριστιανός είναι εκείνος που ελεεί και τον άπιστον, και τον άθεον, και τον ληστή. Για λογαριασμό του Ορθοδόξου ελεείται η ανθρωπότης, η ανώμαλος ανθρωπότης, η αδιάφορος ανθρωπότης. Για λογαριασμό του Ορθοδόξου και μάλιστα διαμέσου της Εκκλησίας, διαμέσου των Μυστηρίων, και κατ' εξοχήν του Κλήρου, είτε είναι καλός είτε είναι κακός. Αυτό είναι δική του δουλειά, δεν είναι δικιά μας δουλειά.

Αυτό ακριβώς, σαν άνθρωποι, αν ένας Παύλος ζητούσε τις προσευχές των ανθρώπων, σκεφτείτε πόσο είναι ανάγκη εμείς από αγάπη να προσευχηθούμε για τους ανωνύμους αυτούς ανθρώπους, οι οποίοι βρίσκονται σε τόσους πειρασμούς μέσα, να κρατήσουν την Ορθοδοξία και, κατά συνέπεια, ένα φανάρι αναμμένο εκεί, μέχρι που πολύ συντόμως θα έρθει η στιγμή να μεταλαμπαδευτεί σε όλο τον κόσμο, σε τόσα δισεκατομμύρια, τα οποία δεν καταλαβαίνουνε περί τίνος πρόκειται και προσκυνούν τις αγελάδες και τα φίδια ακόμα. Πολλοί ομιλούν περί του τέλους του κόσμου και μου έλεγε ένας διαβασμένος άνθρωπος, λέγει: «Έχουμε καιρό», μου λέει, «κύριε Παναγόπουλε». «Σαν τι καιρό έχουμε, κύριε Νίκο, για τη Δευτέρα Παρουσία;» «Γιατί», λέει, «ότι εις τα έθνη στο τέλος αυτό θα γίνουν γεγονότα και θα τελειώνουμε, αλλά

έχουμε καιρό». «Πώς το καταλαβαίνετε;» «Διεδόθη», λέει, «το Ευαγγέλιο; Δεν εκηρύχθη το Ευαγγέλιο, δεν το ξέρουνε το Ευαγγέλιο τόσος κόσμος». Να πιάσει ο Χριστός το TV στα χέρια Του και θα σου πω εγώ πότε διαδίδεται το Ευαγγέλιο: μέσα σε μια βραδιά. Την τηλεόραση να χρησιμοποιήσει η Εκκλησία, την τηλεόραση. Θα μάθουν οι Κινέζοι, θα μάθουν οι Ινδοί, θα μάθουν οι Μαύροι, οι Κίτρινοι, οι Πράσινοι. Θα μάθουνε. Να κλείσουν τα προγράμματα τα διεφθαρμένα και να αρχίσουν να κηρύττουν Ευαγγέλιο. Μέσα σε μια εβδομάδα όσοι θέλουν θα γίνουν χριστιανοί. Δεν είναι ανάγκη να είναι παρόντες πόσοι στις Ινδίες τώρα, δεν είναι ανάγκη. Έχουμε από πάνω, πώς το λένε αυτό, δορυφόρο στο κεφάλι μας. Δεν σας κάνει αίσθηση; Παίρνεις το τηλέφωνο στη Μαδαγασκάρη και μιλάς με το διπλανό δωμάτιο. Εμείς κατ' εξοχήν οι Έλληνες, γιατί είναι από πάνω δορυφόρος, όμως

δεν χρειάζονται εβδομάδες τώρα να πάνε να κηρύξουν κάτω. Απλώς θα πάνε να κατηχήσουν, να βαφτίσουν και να κάνουν. Αλλά η εργασία θα γίνει με χίλιους δυο τρόπους που έχει φωτίσει ο Θεός την επιστήμη, η οποία τα πήρε σαν προδοσία και τα χρησιμοποιεί κατά της ανθρωπότητος. Μια στροφή στα πράγματα, να δοθεί το Ευαγγέλιο μέσα σε λίγα χρόνια. Γι' αυτό δεν ξέρουμε τι γίνεται, δεν ξέρουμε αν ζούμε σε ένα λεπτό και είναι αστείο να συζητούμε ότι έχουμε καιρό, ο καθένας μας. Αλλά, αν το πάρουμε γενικότερα, θα εξελιχθούν τα πράγματα πολύ γρήγορα, όπως λέγει ο Ησαΐας: «Μπροστά θα σπέρνεις», λέει, «και πίσω θα θερίζεις αμέσως». Αυτό που είπα: χρησιμοποιούν σήμερα για την καταστροφή της ανθρωπότητος όλες οι σκοτεινές δυνάμεις, ο εβραϊσμός κ.λπ. Αλλά αύριο αυτά, αν χρησιμοποιηθούν επ' αγαθώ, τα πράγματα θα διαφωτιστούν

σε λίγες μέρες, όχι σε χρόνια, μέσα σε λίγες μέρες. Γι' αυτό όσοι θα ζήσετε θα δείτε καταπληκτικά πράγματα. Πόσο θα είναι, δεν ξέρω. Πάντως, από την ημέρα που ήρθε ο Χριστός στον κόσμο δύο μέρες έχουν περάσει για τον Χριστό. Δεν βιάζεται ο Χριστός ούτε συλλαμβάνει επ' αυτοφώρω. Μακροθυμεί και περιμένει τη σωτηρία. Δύο μέρες. «Χίλια έτη ενώπιόν Σου, Κύριε, ως ημέρα η εχθές».

Μία μέρα ως χίλια έτη, άρα δύο μέρες έχουν περάσει για τον Χριστό τα δύο χιλιάδες χρόνια. Και καταλαβαίνετε, ούτε δουλειά έχει ανάγκη να πάει, ούτε στο ξεκαλοκαίριασμα, ούτε στο ξεχειμώνιασμα ο Θεός. Αλλοίμονο όμως από εμάς που δεν κάνουμε καλή χρήση της μακροθυμίας Του και της χρηστότητος. Εν πάση περιπτώσει, ταύτα αναφορικώς με μια απάντηση που θα έπρεπε να δώσω για την καθυστέρηση αυτή των ενάρξεων αυτών των ομιλιών. Τώρα.

Το υπόλοιπο να το χρησιμοποιούσα από το γεγονός της ημέρας. Ξέρετε ότι η Εκκλησία μας σήμερα εόρτασε τον Αδελφόθεον λεγόμενον Ιάκωβον, τον πρώτον επίσκοπον Ιεροσολύμων. Είναι και αυτό κάτι. Έχει μεγάλη διδασκαλία. Στους χίλιους χριστιανούς, όχι σε εκατό, στους χίλιους, ένας ίσως διάβασε, να μην πω κανένας, τον βίο του πρώτου ιεράρχου, του ιεράρχου εκείνου που χειροτονήθη από τον ίδιο τον Χριστό. Εγώ άλλο πρόσωπο, γιατί ούτε σε άνθρωπο δεν ξέρω. Την επιστολή του, η οποία είναι καθολική και μπάζει και εμάς μέσα, δεν είναι ατομική, προς Κορινθίους, προς Ρωμαίους· καθολική η επιστολή του, μένει άγνωστη σε πολλούς. Διότι, αν οι άνθρωποι γνώριζαν την επιστολή του Ιακώβου, τη διάβαζαν και ήθελαν να την εφαρμόσουν,

θα είσαστε από τώρα στον Παράδεισο. Απλώς ένα μικρό επεισόδιο θα χρειαζότανε: να αφήσουν το τσόφλι κάτω και να πετάξει το πουλάκι επάνω, να πάνε στη θέση τους. Μένει σκοτεινό σημείο. Δεν την ξέρουν οι άνθρωποι. Οι διάφοροι αιρετικοί παίρνουν ένα-δύο χωρία, που μιλάει περί εξομολογήσεως, και σε ένα άλλο μέρος που ομιλεί ότι, αν κάποιος βοηθήσει έναν άνθρωπο από την πλάνη του και επιστρέψει, «θέλει σώσει ψυχήν εκ θανάτου και καλύψει πλήθος αμαρτιών». Πέρα από αυτά τα δύο πράγματα, τα άλλα μένουν σκοτεινά. Από τις σημειώσεις μου να σας μετέφερα μερικά πράγματα για τον άνθρωπο αυτό. Ερωτώ: ξέρουμε σαν Ορθόδοξοι από πού ο Αδελφόθεος Ιάκωβος, ποιος είναι ο Ιάκωβος; Πόσοι Ιάκωβοι υπάρχουν επί σκηνής; Οι περισσότεροι δεν το ξέρουν.

Δεν είναι ενδιαφέρον. Αν είναι κάτι για τη μόδα, ναι· αν είναι κανένα φάρμακο για τους κάλους, ναι· για τα πάντα, ναι, αλλά για την ψυχή, όχι, δεν γίνεται συζήτηση. Γιατί εγράφησαν; Για να πουλάνε οι χαρτάδες τα χαρτιά; Για ποιο λόγο εγράφησαν; «Ταύτα εγράφησαν», λέει, «να πιστεύσετε», να τα διαβάσετε και να πιστεύσετε. Εμείς δεν τα διαβάζουμε. Γιατί τόση κακία προς τη Γραφή; Γιατί τόση κακία προς το γράμμα του Θεού; Αν ήταν από τη φιλενάδα το γράμμα, αν ήταν από τον φίλο το γράμμα, αν μιλούσε για χρήματα το γράμμα, αν μιλούσε για σάρκα το γράμμα, αν μιλούσε για μόδα το γράμμα, αν μιλούσε για ταξίδια το γράμμα, θα το διάβαζες, θα το διάβαζες, θα το διάβαζες και θα το διάβαζα. Έτσι; Αυτό δεν το διαβάζεις, ε; Εν πάση περιπτώσει, θέλω να γνωρίζετε ότι υπάρχουν τρεις Ιάκωβοι επί σκηνής. Πρώτος είναι ο αδελφός του Ιωάννου, Ιωάννης και Ιάκωβος

του Ζεβεδαίου. Δεν είναι αυτός ο συγγραφεύς και ο εορτάζων σήμερα. Δεύτερος Ιάκωβος είναι ο του Αλφαίου. Και ο πρώτος Ιάκωβος και ο δεύτερος Ιάκωβος είναι από τους 12 Αποστόλους. Ο τρίτος Ιάκωβος δεν είναι Απόστολος από τους 12 Αποστόλους. Αυτός, ο Αδελφόθεος, λέγεται αδελφός του Κυρίου. Ξέρετε ότι κατονομάζονται τέσσερα αγόρια και μερικά ίσως κορίτσια ως αδελφοί του Χριστού μας, που μας το πιπιλίζουν οι διάφοροι Προτεστάντες, ότι η Παναγία είχε κι άλλα παιδιά κ.λπ. Ξέρετε ότι υπάρχουν αυτοί που ακούνε στο όνομα Ιάκωβος, Ιωσής, Σίμων και Ιούδας.

Κατηγορούνται αυτά τα παιδιά ότι είναι παιδιά της Παναγίας μας. Ξέρετε, αυτός ο Ιάκωβος είναι εκεί. Δεν είναι ούτε ο του Αλφαίου ούτε ο αδερφός του Ιωάννου. Ο λεγόμενος Αδελφόθεος Ιάκωβος, που γράφει την επιστολή και εορτάζει σήμερα, που έγινε πρώτος επίσκοπος Ιεροσολύμων, είναι ένας από τα τέσσερα παιδιά.

τα οποία θεωρούνται ως αδελφοί του Κυρίου, τα οποία είναι παιδιά του Κλεόπα, αδελφού του Ιωσήφ, ή του Ιωσήφ από άλλη γυναίκα. Αυτοί που λένε «του Ιωσήφ από άλλη γυναίκα», θέλω να γνωρίζετε, δεν έχουν τίποτα το γραφικό να μας παρουσιάσουν. Οι άλλοι που παρουσιάζουν «του Κλεόπα» έχουν ιστορικά γεγονότα που ομιλούν ότι είναι παιδιά του Κλεόπα, αδελφού του Ιωσήφ.

ο οποίος Ιωσήφ κηδεμόνευε τα παιδιά αυτά από μικρά, διότι ο Κλεόπας είχε φύγει από τη μέση. Ένα, λοιπόν, από αυτά τα παιδιά είναι ο Ιάκωβος αυτός, ο οποίος γράφει την επιστολή, όπως σας λέγω, την καθολική, και εορτάζει σήμερα. Αναφέρει στο Μάρκο, επί παραδείγματι, 15:40, τα εξής: «Ήσαν δε και γυναίκες από μακρόθεν θεωρούσαι, εν αις ην Μαρία η Μαγδαληνή και Μαρία η του Ιακώβου του Μικρού και Ιωσή μήτηρ». Του Ιακώβου του Μικρού. Υπάρχει μία διάκριση. Ο Ιάκωβος αυτός ελέγετο Μικρός, εν αντιθέσει με τον Ιάκωβο, τον υιόν Ζεβεδαίου, που ελέγετο Μέγας. Αυτός, λοιπόν, είναι ένας...

από τους αδελφούς αυτούς, Ιωσή, Σίμων, Ιούδα και ο Ιάκωβος. Διότι, λοιπόν, από αυτά τα τέσσερα παιδιά λέγεται Αδελφόθεος. Ακόμη, θέλει η παράδοση το εξής: Όταν ο Ιωσήφ θέλησε να δώσει το μερίδιο του καθενός, οι τρεις αδελφοί —δεν ξέρουμε για τις κοπέλες— δεν ήθελαν να δώσουν και μερίδιο στον Χριστό, που τον είχαν μικρό. Διότι στο σπίτι τους υπήρχε και ο Ιησούς, ο μικρός ο Ιησούς, από τη γυναίκα που είχε πάρει, φαινομενικά βέβαια, την Παναγία μας, ο Ιωσήφ. Και ήταν ο μόνος ο οποίος θέλησε να μερίσει το μερίδιό του και έδωσε μερίδιο

το δικό του. Συνηγόρησε: «Εσείς κρατήστε το δικό σας, εγώ από το δικό μου θα δώσω και στον μικρόν Ιησού». Ο μικρός Ιάκωβος ήτανε απ’ τα τέσσερα παιδιά ο μικρότερος. Έδινε μερίδιο και στον μικρόν Ιησού και, συνεπώς, τον θεωρεί ως αδελφόν και από εκεί προεκτείνεται και λέγεται Αδελφόθεος. Ο Ιάκωβος αυτός λέγεται ακόμη ότι είναι ο νεανίσκος εκείνος που αναφέρει στο 14ο κεφάλαιο του Μάρκου, 51, ότι το βράδυ που εγένετο η παράδοση και λοιπά, έξω στους αγρούς, ένας μικρός γυμνός άφησε το σεντόνι και έφυγε· ότι είναι αυτός ο μικρός, ο γυμνός.

Στο Ματθαίο, όπως βλέπουμε, στο ΙΓ΄ 55, αναφέρονται εκεί ως αδελφοί, όπως σας είπα, και γι’ αυτό παρουσιάζεται ως Αδελφόθεος. Δεν είναι ο του Αλφαίου, δεν είναι ο του Ζεβεδαίου. Είναι ένας από τα τέσσερα παιδιά τα οποία ελέγοντο αδελφοί του Κυρίου. Αδιαφόρως αν δεν ήσαν αδελφοί, όμως ελέγοντο αδελφοί. Ακόμη να ξέρουμε ότι ο Αδελφόθεος αυτός ήταν ο ηγιασμένος εκ κοιλίας μητρός. Δεν έφαγε ποτέ κρέας στη ζωή του. Δεν ήπιε ποτέ κρασί στη ζωή του ή ρακί ή κονιάκ ή άλλα σίκερα και λοιπά μεθυστικά ποτά, τα οποία εχαρακτήριζαν τους Ναζιραίους, τους αφιερωμένους, τους μοναχούς όπως θα λέγαμε. Δεν εξυρίστηκε ποτέ στη ζωή του. Δεν εχρίστηκε ποτέ με άρωμα ή μύρο, δεν έβαλε.

Δεν ελούστη ποτέ σε λουτρό, δεν έβαλε ποτέ σανδάλια, ήτο πάντοτε ξυπόλυτος και λέγεται γυμνόπους. Ακόμη εφορούσε λευκά ιμάτια πάντοτε. Γι’ αυτό και εξαιτίας αυτού οι κατόπιν αμέσως από αυτόν επίσκοποι Ιεροσολύμων φορούσαν όλοι λευκά, εξαιτίας του πρώτου ιεράρχου, ο οποίος εφορούσε λευκά. Ονομάζετο Οβλίας, που πάει να πει δίκαιος. Προέβλεψε ότι ένας πρεσβύτερος Αναστάσιος έμελλε να πατριαρχεύσει των Ιεροσολύμων, καθώς και συνέβη. Επαρθένευσε δι’ όλου του βίου.

Παρθένος. Από τη γονυκλισία την πολλή, εισήρχετο μέσα στα Άγια των Αγίων και προσηύχετο, τα γόνατά του ήσαν σαν της καμήλας, σκληρά. Ακόμη, το μέτωπό του εδώ, από το χτύπημα, από τις γονατιστές κάτω, είχε μαυρίσει και είχε έναν όγκο. Τα ιμάτιά του, τα ρούχα του, τα κράσπεδά του, οι μικροί και οι μεγάλοι, όπου περνούσε, του τα ησπάζοντο. Λέγεται ότι τον εχειροτόνησε αυτός ο Κύριος. Ακόμη, ο Επιφάνιος λέγει ότι ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης τον εξέλεξαν πρώτον επίσκοπο των Ιεροσολύμων. Ιεράτευσε 29 χρόνια.

Τέλος, ένα Πάσχα των Εβραίων, τον εκάλεσαν να απολογηθεί αναφορικώς με τον Χριστό και, εφόσον τον ανέβασαν στο πτερύγιο του Ναού, αυτός είπε τα κάτω: «Τι με ρωτάτε διά τον Ιησούν, τον Υιόν του Ανθρώπου; Αυτός κάθηται εκ δεξιών του Παντοδυνάμου Θεού και μετά των νεφελών του ουρανού μέλλει να έρθει να κάνει κρίση και ανταπόδοση». Αυτές είναι οι απαντήσεις, που τον ανέβασαν επάνω εκεί. Αυτά όταν τα άκουσαν οι Εβραίοι, τον εκατέβασαν διά της βίας κάτω, τον ελιθοβόλησαν και είπαν ότι «και ο δίκαιος επλανήθη» και ένας κναφεύς, αυτός που βάφει υφάσματα, με το ξύλο το οποίο...

ανακάτευε τα υφάσματα μέσα στο νερό το μπογιατισμένο, για να βάφονται καλύτερα, του άνοιξε το κεφάλι. Υπάρχει μέχρι σήμερον το μέρος όπου έγινε το μαρτύριό του και που ετάφη. Το έχουν οι Αρμένιοι. Είναι μέσα στο Αρμένικο Πατριαρχείο. Στα παλιότερα χρόνια, για λόγους οικονομικούς, επουλήθη αυτό το μέρος, παρότι ήταν ορθόδοξο —και έχει και τόσα άλλα ορθόδοξα εκεί περιστατικά—, το αγόρασαν οι Αρμένιοι και το κατακράτησαν εκ των υστέρων. Όλοι, λέει, οι αδελφοί του Ιακώβου ελέγοντο, όπως γράφει ο Χρυσόστομος, δεσπόσυνοι, δεσπόσυνοι. Τώρα, είναι αυτός ο οποίος έφτιαξε μια λειτουργία, την πρώτη λειτουργία, όπως τα λέγαμε,

η οποία στην Εκκλησία μας εκράτησε πολλά χρόνια, μέχρι που ήρθε ο Μέγας Βασίλειος επί σκηνής και την εψαλίδισε, Θεού το ειπείν, γιατί χρειαζόταν 6-7 ώρες, να την κάμει σε 4 ώρες.

Το οποίο έγινε και στη συνέχεια γι’ αυτή του Βασιλείου από τον θείο Χρυσόστομο, που και αυτός περιόρισε του Μεγάλου Βασιλείου και την έκανε, όπως ξέρετε, σε τρεις ώρες. Στην Εκκλησία μας είναι ένας Άγιος πολύ σοβαρός αλλά αγνοημένος. Οι δυνάμενοι και οι θέλοντες, σαν σήμερα, κάνουν τη λειτουργία του Ιακώβου. Η λειτουργία η οποία δεν έχει αντίδωρο. Και τότε μόνο θα νιώσει ο άνθρωπος το κενό, όταν πάει και μείνει 2, 3, 4, 5 ώρες και στο τέλος δεν του δώσουν ούτε αντίδωρο. Διότι ο σκοπός της Θείας Κοινωνίας, του εκκλησιασμού, δεν είναι να πάρουμε το αντίδωρο, αλλά είναι να πάρουμε το Δώρο. Βγαίνει χωρίς αντίδωρο και πολλοί που μοιράζουν αντίδωρο δεν ξέρουν, δεν προσέχουν. Πρέπει να βγει ο διάκονος και να δώσει την απάντηση ότι πρέπει να φύγουμε: «Μας απολύει εν ειρήνη, απολύεστε εν ειρήνη. Δεν θα μας δώσει τίποτα. Δίδαμε γρηγορότερα, δεν ήρθατε να πάρετε». Λειτουργία είναι μόνο για Θεία Κοινωνία, δεν είναι για αντίδωρο. Και να το πάρουμε εμείς και να το φάμε και να ρίξουμε τα ψίχουλα στο φαλακρό κεφάλι μας, να πέσει από εκεί κάτω. Τότε θα νιώθει ο άνθρωπος τι ζημιά κάνει και πόσο είναι ανακόλουθος όταν πηγαίνει στην Εκκλησία και δεν είναι έτοιμος να κοινωνήσει. Εν πάση περιπτώσει, νόμιζα ότι μπορούσαν και αυτά να προταχθούν

και μιλάμε για το τιμώμενο αυτό πρόσωπο σήμερα. Τώρα, αν θέλαμε γενικότερα να τον πάρουμε, να ενταχθούμε ορισμένα πράγματα, θα μπορούσαμε να σταθούμε σε αυτά τα περιστατικά τα οποία αναφέρει. Έχει ένα ωραίο μάθημα και στο δεύτερο και στο τρίτο κεφάλαιό του, γύρω από το ποιος μπορεί να λέγεται χριστιανός, ποιος μπορεί να λέγεται τέλειος άνθρωπος. Και λέει: «Ο τέλειος άνθρωπος είναι αυτός ο οποίος δεν πταίει εις γλώσσαν». Όχι αυτός που δεν σκοτώνει, γιατί φοβάται τον εισαγγελέα, αυτός. Όχι αυτός που δεν κλέβει, γιατί δεν μπορεί να πηδήξει τους φράχτες, αυτός. Αυτός που τη γλωσσούλα του την προσέχει, τη μασάει, τη δαγκώνει. Αυτός. Μα, θα πει κανείς, είναι σοβαρό πράγμα το θέμα της γλώσσης; Απλώς

σας μεταφέρω δύο εδάφια. Το ένα είναι παρμένο από το πρώτο κεφάλαιό του, στίχος 19 και κατωτέρω. Λέγει: «Ώστε, αδελφοί μου αγαπητοί, έστω πας άνθρωπος ταχύς εις το ακούσαι, βραδύς δε εις το λαλήσαι». Να ακούς γρήγορα, αλλά να απαντάς αργά. Μην αφήνεις τη γλώσσα σου να απαντήσει. Πολλές φορές μετανοούμε και ταπεινωνόμεθα και ζητάμε συγγνώμη. Γιατί να ξεφτελίζεις αυτό το θέμα; Γιατί δεν προσέχεις; Γιατί δεν την καταπίνεις, κατά το λεγόμενο, τη γλώσσα σου; Γιατί σου την έβαλε από μέσα από τα δόντια; Γιατί δεν τη δαγκώνεις αυτή τη γλώσσα; Τίμιο πράγμα η γλώσσα, μεγάλο πράγμα η γλώσσα, μυστήριο η γλώσσα, αλλά εξαρτάται από τη χρήση. Έχει σκεφθεί κανείς;

Αν δεν υπήρχε αυτή η γλώσσα, ποια αξία θα είχε ολόκληρη η δημιουργία που έχει σχέση με την κοιλία; Ούτε μία. Οι γεύσεις διά της γλώσσης είναι εκείνες που αξιοποιούν όλη την υλική δημιουργία που εφτιάχτη από τον Χριστό για τη συντήρησή μας. Όταν σου βγάλω τη γεύση από τη μέση, και που αισθάνεται και πρέπει να ευχαριστεί ο άνθρωπος τον Θεό; Είναι οι γεύσεις αυτές που έχει δώσει σε αυτό το δέρμα, σε αυτή τη σάρκα, σε αυτό το πετσί, θα μπορούσε να πει κανείς, που έχει τόσες ιδιότητες. Μπορεί κάποτε να βρεθείς μπροστά σε 10-20 μπουκάλια με διάφορα μέσα και να θέλεις να εξετάσεις τι είναι το καθένα εξ αυτών. Θα πρέπει να τα πας στον χημικό. Να του πεις: «Θα ήθελα να μου πεις τι είναι εδώ». Όταν μετρήσεις τα μπουκάλια, θα σου πει: «Πέρασε μια βδομάδα να πάρεις την απάντηση». Όμως εσύ

το μπουκάλι: «Α, πικρό αυτό, στυφό αυτό, ξινό αυτό, γλυκό αυτό, αλμυρό αυτό». Αμέσως απάντησε. Τι είσαι εσύ επιτέλους; Τι είμαι εγώ; Να ρωτήσεις Εκείνον που με έφτιαξε τι είμαι. Και σου την έδωσε και δεν ξέρεις τι είναι. Δεν σου την έδωσε απλώς για να Τον βλαστημάς. Δεν σου την έδωσε απλώς να σκοτώνεις τους διπλανούς σου, να διαφθείρεις τους χριστιανούς τους διπλανούς σου. Σου την έδωσε να ευλογείς τον Θεό. «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον». «Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριον, και πάντα τα εντός μου το άγιον όνομα Αυτού». Δεν εδόθηκε ούτε για βλασφημία και για κατηγορία. Δεν εδόθηκε για τέτοια πράγματα, για συκοφαντία. Εδόθη να ευλογείς τον Θεό, να συνεννοείσαι, να μιλάς με τον Θεό σου. Εδόθη και εν τούτοις κάνει κακή χρήση ο άνθρωπος. Πρόσεχε, λέγει, να ακούς γρήγορα και να μιλάς αργά. Και πιο κάτω έχει ένα άλλο: «Ει τις δοκεί

θρήσκος είναι εν υμίν», αν κάποιος, λέει, από εμάς νομίζει ότι είναι θρήσκος, «μη χαλιναγωγών γλώσσαν αυτού», δεν βάλει χαλινάρι στη γλώσσα του, όπως βάζουν στ’ άλογα χαλινάρι και τους σφίγγει τη γλώσσα και το τιθασεύει και το πηγαίνει όπου θέλει, που περί αυτού ομιλεί παρακάτω πιο διαφωτιστικά, «αλλά απατών καρδίαν αυτού, τούτου μάταιος η θρησκεία». Μάταιος η θρησκεία. Από τη γλώσσα μπορεί να μολυνθεί η θρησκεία του ανθρώπου. Και πιο κάτω, στο Γ΄ κεφάλαιο, ομιλεί πλατύτερα ως εξής: «Μη πολλοί διδάσκαλοι γίνεσθε, αδελφοί μου, ειδότες ότι μείζον κρίμα ληψόμεθα. Πολλά γαρ πταίομεν άπαντες». Πταίομεν, όχι πταίετε· πταίομεν. Έβαλε και τον εαυτό του μέσα.

Όλοι, άπαντες, πολλά. «Ει τις εν λόγω ου πταίει», όποιος σε λόγο δεν πταίει, όχι σε χέρι, όχι σε μάτι, όχι σε ξέρω εγώ άλλο τίποτα, σε σάρκα. «Ει τις εν λόγω ου πταίει, ούτος τέλειος ανήρ, δυνατός χαλιναγωγήσαι και όλον το σώμα». Και φέρνει παραδείγματα: «Ίδε των ίππων τους χαλινούς εις τα στόματα βάλλομεν προς το πείθεσθαι αυτούς ημίν». Βάζομε, λέει, τα χαλινάρια να πιάσουν τη γλώσσα των ζώων, των ίππων, για να τους μεταφέρουμε. «Και όλον το σώμα αυτών μετάγομεν. Ιδού και τα πλοία, τηλικαύτα όντα και υπό σκληρών ανέμων ελαυνόμενα, μετάγεται υπό ελαχίστου πηδαλίου, όπου η ορμή του ευθύνοντος βούλεται».

Ολόκληρο υπερωκεάνιο έχει μια τόσο δα σανίδα πίσω σαν πηδάλιο και η σανίδα αυτή, κατά αναλογία που θα κινηθεί, μεταφέρει ολόκληρο αυτό το υπερωκεάνιο. Παρομοιάζει τη γλώσσα. Τι μπορεί να κάνει η γλώσσα και τι μπορεί να μεταφέρει η γλώσσα. Γιατί, ξέρετε, εάν το πηδάλιο αυτό το μικράκι δεν χρησιμοποιηθεί επ’ αγαθώ, να φυλαχτεί από τα κύματα,

να προλάβει τα ρεύματα, θα πάει στα βράχια, θα συντριβεί, θα πάει στα ύφαλα κάτω της θαλάσσης. «Ούτω και η γλώσσα μικρόν μέλος εστί και μεγαλαυχεί. Ιδού ολίγον πυρ ηλίκην ύλην ανάπτει». Κοιτάξτε, λέει, αυτό το λίγο, η γλωσσούλα, που να βάλει πυρκαγιά, να χωρίσει οικογένειες, να χωρίσει κοινωνίες, να χωρίσει τα πάντα.

Να προσέχετε ιδιαιτέρως με το θέμα της γλώσσης. Πιο κάτω... το εξής: «Πάσα γαρ φύσις θηρίων τε και πετεινών, ερπετών τε και εναλίων, δαμάζεται και δεδάμασται τη φύσει τη ανθρωπίνη». Τα θηρία, λέγει, ο άνθρωπος τα δαμάζει. Τα λιοντάρια, τις ύαινες, γενικά, τους κροκοδείλους, τους βασιλίσκους, τα πάντα. Τη γλώσσα του, λέει, δεν μπορεί να τη δαμάσει. «Την δε γλώσσαν ουδείς δύναται ανθρώπων δαμάσαι· ακατάστατον κακόν, μεστή ιού θανατηφόρου». Δηλητήριο θανατηφόρο βγαίνει από αυτή τη γλώσσα. «Εν αυτή ευλογούμεν τον Θεόν και Πατέρα, και εν αυτή καταρώμεθα τους ανθρώπους, τους καθ’ ομοίωσιν Θεού γεγονότας». Με αυτή τη γλώσσα λέμε «Πάτερ ημών» και «Θεούλη μου» κ.λπ., αλλά με αυτή τη γλώσσα χύνουμε και το δηλητήριό μας προς τους άλλους.

«Εκ του αυτού στόματος εξέρχεται ευλογία και κατάρα. Ου χρή, αδελφοί μου», δεν είναι, δεν μπορεί να γίνει, λέει, αυτό το πράγμα, «ταύτα ούτω γίνεσθαι. Μήτι η πηγή εκ της αυτής οπής βρύει το γλυκύ και το πικρόν;» Μπορεί, λέει, από την ίδια βρύση να βγαίνει πικρό και γλυκό; Πώς εσύ τα καταφέρνεις έτσι, ώστε μια η γλώσσα σου να βγάνει δηλητήριο και την άλλη «Αχ, Παναγία, βοήθα»; Πώς γίνεται αυτό το πράγμα, λέει; «Μή δύναται, αδελφοί μου, συκή ελαίας ποιήσαι ή άμπελος σύκα; Ούτως ουδεμία πηγή αλυκόν και γλυκύ ποιήσαι ύδωρ». Και εν τούτοις υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι δεν την προσέχουν τη γλώσσα τους όσο πρέπει, εφόσον θα έπρεπε να την προσέχουν. Γλώσσα είναι μεγάλο πράγμα. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός λέγει τα εξής, κατά αναλογία της χρήσεως της γλώσσης:

«Ούτως ηδύ τοις ανθρώποις το κατακρίνειν τα αλλότρια». Η γλώσσα συζητεί από το πρωί μέχρι το βράδυ για ξένα πράγματα και δεν υπάρχει, λέει, γλυκύτερο πράγμα να συζητεί ο άνθρωπος, να χρησιμοποιεί τη γλώσσα του, η οποία του δόθηκε να ευλογεί τον Θεό και να σκέφτεται τα θέματα τα δικά του, τα ατομικά, τα ψυχικά, τα οικογενειακά και γενικότερα του κόσμου. Αυτός ομιλεί περί ανέμων και υδάτων, συζητώντας, κατηγορώντας κυβερνήσεις, εκκλησίες, πρόσωπα, άτομα, γείτονες, γονείς, πράγματα, θάματα, πλην του εαυτού του. Και εν τούτοις ο Χριστός έχει πει ότι μέσα στις άλλες μεθόδους που θα χρησιμοποιήσει και τα κριτήρια, έχει και τη γλώσσα. «Εκ των λόγων σου δικαιωθήση και εκ των λόγων σου κατακριθήση». Έτσι γράφει στο Ματθαίο, στο ΙΒ΄. Εκείνο δε που είναι λυπηρό και όχι σωστό, είναι ανήθικο

να πω, μου επιτρέπετε, άτιμο, είναι το να ομιλείς εναντίον άλλου απόντος. Αυτό είναι πολύ ταπεινό. Και όταν καταληφθείς εξ απρόπτου ή αν εκ των υστέρων αποκαλυφθεί, «Εγώ στη ζωή μου; Εγώ να πω για σένα;» και λες και ένα σωρό ψέματα από πάνω και βάζεις και χίλιους όρκους και φιλάς τους Αποστόλους στον όρκο, για να, τι; Να καλυφθείς σε μια κατάσταση που δεν είναι. Γι’ αυτό ο Δαβίδ έχει πει εκ προοιμίου, στον 100ό ψαλμό, στίχος 5, τα εξής: «Τον καταλαλούντα λάθρα του πλησίον αυτού, τούτον εξεδίωκον». Ο Μέγας Βασίλειος, ερμηνεύοντας για τη γλώσσα, μιλώντας περί καταλαλιάς, λέγει: «Καταλαλιά εστί το κατά απόντος αδελφού λαλείν, σκοπώ του διαβάλλειν αυτόν, ή και αληθές ει το λεγόμενον».

Σκοπός του ενός που τα λέγει πίσω του άλλου δεν είναι ο σκοπός για να τον βοηθήσει, αλλά να τον καταλαλήσει. Τώρα βέβαια ορισμένοι λένε: «Βέβαια συζητούμε, συζητούμε, αλλά δεν λέμε ψέματα, αλήθειες λέμε». Αν έλεγες ψέματα, θα ήσουν συκοφάντης· τώρα είσαι κατάλαλος. Θα ήσουν συκοφάντης αν έλεγες ψέματα.

Έχεις τη γνώμη ότι μπορείς να μιλάς για τις αλήθειες, κατηγορώντας κάποιον. «Ξέρεις, εγώ τον είδα, το έκανα. Μα το ξέρω, εγώ το ξέρω». Και ποιος σε καλεί να το πεις; Τι είναι εκείνο που σε αναγκάζει να το πεις; Είναι το διεστραμμένο που έχεις και σου αρέσει να συζητείς, και του αρέσει του άλλου να ακούει, και του αρέσει να ακούει. Βλέπετε εδώ; «Ή και αληθές ει το λεγόμενον». Και αλήθεια να είναι, δεν κάνει τίποτα άλλο, είναι καταλαλιά. Καταλαβαίνετε πόσο σοβαρό θέμα είναι αυτό ακόμη.

Ουχί οι κακώς λέγοντες μόνον αυτοί που λένε, αλλά και τας αιτίας εκεί παρέχοντες, και αυτοί που διευκολύνουν. Στάσου να σου πω. Περί τίνος θα μου πεις; Ας σου πω κάτι για τον Πρεβέζη. Δεν θέλω να μου πεις τίποτα. Να σου πω κάτι για τη γειτόνισσα. Δεν θέλω να μου πεις τίποτα. Ας σου πω κάτι για τον Σεραφή. Δεν θέλω να μου πεις τίποτα. Δεν θέλω να μου πεις τίποτα. Δεν κάθομαι να σ' ακούσω. Πήγαινε να μιλείς με τα δέντρα, πήγαινε να μιλείς με τους ποντικούς. Όταν εγώ τεντώνω το αυτί μου και το παίρνω αυτό και βάζω και τις αντιλογίες, τι κάνω; Τον διευκολύνω. Ακούστε, λοιπόν, τι λέει ο Μέγας Βασίλειος. Δεν είναι δικό μου αυτό που σας λέω. «Ουχί οι κακώς λέγοντες μόνον, αλλά και οι τας αιτίας εκείνοις παρέχοντες, της επί την κατηγορίαν κειμένης ίσης υπεύθυνοι τιμωρίας». Είναι ακριβώς όπως θα τιμωρηθεί αυτός, θα τιμωρηθείς εσύ που κάθεσαι και τον ακούς και του δίνεις ευκαιρία να βγάλει.

Τι βρώμα έχει από μέσα! Πρέπει να ρωτάτε: «Τίποτα καλύτερο δεν έχεις να μου πεις; Τι είσαι, μύγα είσαι και τρέχεις όπου βρωμιά και μου τα μαζεύεις όλα ή μου τα γράφεις ή μου τα λες;». Δεν παίζεις καλό ρόλο, δεν είσαι σωστός. Ο θείος Χρυσόστομος λέει: Συμφέρηση!

Συμφέρει πίνειν οίνον και τρώγειν κρέας ημέρας νηστείας και μη κατεσθίειν γλώσση σάρκας αδελφών». Είναι προτιμότερο, λέει, τη Μεγάλη Παρασκευή να φας κρέας και ψάρια και να μη φας ανθρώπους με τη γλώσσα.

«Ευρεθείς καταλαλών τινος ή ακούων καταλαλούντα και μη επιτιμών αυτώ, συν αυτώ αφοριζέσθω». Θα αφοριστείς μαζί με εκείνον που τα λέει. Εσύ, ο οποίος δεν τον επιπλήττεις να το βουλώσει, να σταματήσει, είσαι κι εσύ ένοχος. Μα τ' άκουσα, θάψ' το. Και ο πνευματικός άκουσε την εξομολόγησή σου, αλλά την έθαψε. Δεν βγήκε στην αγορά να την πει, ούτε τηλεφώνησε στον άντρα σου, ούτε τηλεφώνησε στη γυναίκα σου, ούτε στον πατέρα σου, ούτε στα παιδιά σου. Δεν το έκανε αυτό το πράγμα. Θάψ' το. Γι' αυτό η Σοφία Σειράχ λέγει στο 19ο, 16: «Ακήκοας λόγον; Συναποθανέτω σοι. Εν φίλω και εχθρώ μη διηγού».

Να το πω εσένα. Δεν το λέω σε κανέναν, γιατί δεν ξέρω τι θα γίνει, αλλά σε εσένα έχω εμπιστοσύνη. «Εν φίλω και εχθρώ μη διηγού». Άκουσες; Θάψ' το.

Για σένα. Γιατί, αν έκαναμε έτσι, όλα αυτά τα οποία κυκλοφορούν και σκανδαλίζουν ορισμένους ανθρώπους και τους μαθαίνουν και αμαρτίες πολλές φορές και τους κάνουν να χάνουν και την ψυχή τους, θα είχαν περιοριστεί κατά κάποιον τρόπο.

Ακούμε: «Καιρό έχουμε να ιδωθούμε. Έχω να σου πω, σαν διήγηση να πεις. Θα έρθω καμιά μέρα να τα πούμε». Τι θα πείτε; Για τις βρωμιές σας, για τις βρωμιές των παιδιών σας; Τι θα πείτε; Για νεανικά, για τωρινά, για σχέδια άλλα; Τι θα πείτε; Θα μιλήσετε για άλλους, ε; Και ανοίγεις το σπίτι σου και βάζεις τέτοια χελιδόνια μέσα, ε, να έρθουν να σου κουτσουλήσουν το σπίτι.

Αυτοί που έρχονται να πούνε, να σου μεταφέρουν, κουτσουλιά σου μεταφέρουν και σου λερώνουν το σπίτι. Δεν το κάνεις, όμως. Τα χελιδόνια αυτά, τις μύγες, τις βγάζεις έξω. Πώς αυτή την κυρία, αυτόν τον κύριο, αυτή η σφήκα, την καλείς στο σπίτι να μιλήσει;

Ο Ιερός Χρυσόστομος, συγγνώμη, ο Ιερός Αυγουστίνος έλεγε και το είχε και γράψει επάνω στο κονίαμα, στο χολ του σπιτιού του: «Αδελφέ, ει ήλθες ώδε, ίνα κατέσθεις σάρκας απόντος αδελφού σου, ουκ έχεις θέση ώδε». Αν ήρθες εδώ, λέει, να φας σάρκες απόντος ανθρώπου, δεν έχεις θέση στο μέρος αυτό. Ο δε Κύριλλος Ιεροσολύμων λέγει το εξής: «Μη χελιδόνας οικίας δέχεσθε, τουτέστι λάλους ανθρώπους και τους περί την γλώσσαν ακρατείς. Ομοροφίους μη ποιείσθε». Μην βάζεις τέτοιους ανθρώπους σπίτι σου. Πολλές φορές δεν συγχωρούμεθα, διότι μας κλέβουν και την ώρα, μας καίγεται και το φαΐ. Θα έρθει κι ο άντρας να μας βρίσει, θέλει κι ο άλλος στη δουλειά του. Χάνουμε και το αυτό.

Δεν είναι μόνο ότι χάνουμε την ψυχή, αλλά παθαίνουμε και ζημιά. Διότι αρχίζουν μια πολυλογία, αρχίζουν να κατηγορούν, αρχίζουν ψέματα εν τω μεταξύ, ανδραγαθίες, κατορθώματα κλπ. Και αυτή η γλωσσούλα που εδώ θέλει να πει: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησέ μας τους αμαρτωλούς», δεν έχει ώρα να τα πει αυτά τα πράγματα. Και ωραία λέει στην Παροιμία: «Εκ πολυλογίας ουκ εκφεύξη αμαρτία». Ο άνθρωπος, όταν πολλή ώρα συζητεί κλπ., θα πει και ψέματα. Δεν υπάρχουν τόσες αλήθειες να καλύψουμε τις ώρες και θα πει ψέματα και θα πρέπει να δώσει λόγο στον Θεό αύριο. Γίνεται όργανον η γλώσσα του σατανά. Αλλά είτε για καλό ειπωθεί το ψέμα είτε για κακό ειπωθεί το ψέμα, δεν παύει να είναι ψέμα και έχει κανόνα και πρέπει να εξομολογείται.

Συνεπώς, η γλώσσα πρέπει να μένει καθαρά για να πεις ένα Πάτερ ημών το βράδυ, να πεις ένα «Δόξα σοι ο Θεός» ή να πεις ένα «Παναγία, βόηθα» σε μια δύσκολη κατάστασή σου. Αναφορικώς με τα δεινά μιας κακής γλώσσης έχει μιλήσει ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων. Ακούστε τι λέει: «Τον όφιν λέγεται δεινόν να έχει το κέντρον της γλώσσης αυτού». Το φίδι, λέει, έχει από κάτω από τη γλώσσα του το δηλητήριο. «Αλλ' ουδέν δεινότερον γλώσσης ανθρώπου κακής». Αλλά το δηλητήριο ενός φιδιού, του βασιλίσκου, της έχιδνας, δεν ξέρω ποιο, δεν είναι, λέει, τόσο δεινό, τόσο κακό, όσο μια γλώσσα οχιάς, ανθρωπίνης οχιάς. Δεν είναι τόσο δεινό. Λέγεται και σαύρα χλωρά. Υπάρχει ένα φίδι που λέγεται σαύρα χλωρά, που...

Είπε μπαμ και κάτω. Σε δάγκωσε, σε έφαγε αμέσως. «Αλλ' ουδέ χλωροτέρα του...» Φλυάρου, του ανθρώπου ο οποίος δεν τελειώνει τα λόγια του. «Σκορπίου δήγμα θεραπεύεται. Λόγος δε κακός εξερχόμενος του στόματος φλυάρου πλήσσει τον πλησίον αυτού». Σε δαγκώσει, λέει, ένας σκορπιός, βάζεις αμμωνία, θα σου περάσει ο πόνος. Αλλά μια γλώσσα που είναι σαν σκορπιός ανθρώπου, αυτό δεν θεραπεύεται. «Φλόγα πυρός κατασβέννυται ύδατι». Η φλόγα κατασβένεται με νερό. «Γλώσσαν δε κακήν ουδείς καταπραΰνει. Ίππον σκληροτράχηλον δαμάζει χαλινός, γλώσσαν δε κακήν ουδείς δύναται δαμάσαι. Θηρίον άγριον ευχερώς ημερούται, γλώσσα δε ου καταπραΰνεται. Ούτε εστίν εν τω κόσμω χείρον γλώσσης κακής. Συγκρούει πόλιν προς πόλιν, οικίαν προς οικίαν, τέκνα κατά γονέων, αδελφούς κατά αδελφών».

Κακά διά της γλώσσης. Και εν τούτοις δεν προσέχεται η γλώσσα, παρότι έπρεπε από το μέρος που ετοποθετήθη εκ μέρους του Δημιουργού να φιλοσοφούμε και να βρίσκουμε το γιατί ετοποθετήθη εκεί και τι ήθελε να προλάβει εν προκειμένω. Αλλά δεν είναι μόνον αυτό, είναι και κάτι άλλο. Σκέφτεται κανείς ποτέ, όταν η γλώσσα του δεν ενεργεί επ' αγαθώ, ότι λεπρούται εις την ψυχή; Όσο η γλώσσα ομιλεί περί τα κατηγορητικά και συκοφαντεί ή βρίζει, δεν ξέρω τι κάνει, νουθετεί κακώς, ταυτόχρονα στοιβάζει...

Το χιόνι επί του χιονιού, στοιβάζει λέπρα στην ψυχή. Διαβάσατε ποτέ σας στους Αριθμούς, στο δωδέκατο κεφάλαιο, για την οικογένεια του Μωσέως, τι έγινε μεταξύ των τριών εκείνων αδελφών, Ααρών, Μαριάμ και Μωσέως; Για διαβάστε στους Αριθμούς, στην Παλαιά Διαθήκη, στο δωδέκατο κεφάλαιο. Κάθισε ο Ααρών, ο Αρχιερεύς, μαζί με την αδελφή του, τη Μαριάμ, και γλωσσοτρώγανε τον Μωσή, διότι παντρεύτηκε μια Αιθιόπισσα και δεν τους πήρε από λόγο. Κατηγορούσανε τη νύφη και τον Μωσή. Και πάνω στην κατηγορία αυτή η Μαριάμ έγινε ολόλευκη από το κεφάλι μέχρι τα νύχια, από λέπρα. Τρομοκρατήθηκαν. Κατάλαβαν αμέσως ότι εξαιτίας αυτής της καταλαλιάς...

Του Μωσέως και εναντίον της συζύγου του, ελεπρώθη. Έπεσαν αμέσως να παρακαλέσουνε τον Μωσή, να του ζητήσουνε συγγνώμη και να τον παρακαλέσουν να προσευχηθεί στον Θεό να απαλλαγεί η Μαριάμ από τη λέπρα. Ο Μωσής, απλούς άνθρωπος, επροσευχήθη στον Θεό να την απαλλάξει. «Εγώ τη συγχωρώ», λέει. «Κύριε, συγχώρησέ την και εσύ». Διότι όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει είτε με τη γλώσσα είτε με τη σάρκα ή με κάποια αίσθηση άλλη, αμαρτάνει προς δύο πλευρές. Αμαρτάνει προς τον Θεό που είπε μην το κάνεις αυτό και αμαρτάνει και προς τον άνθρωπο που του κάνει τη ζημιά. Ή τον συκοφαντεί ή δεν ξέρω πώς αλλιώς, τον κλέβει, τον ατιμάζει, δεν ξέρω τι κάνει. Εν πάση περιπτώσει, ο Θεός είπε:

«Θα δικαστεί, θα κάνει κανόνα η Μαριάμ, θα λεπραίνει. Σύμφωνα με τον νόμο πρέπει να βγει στα χωράφια. Θα βγει μια εβδομάδα να κάνει τον κανόνα της και τότε θα θεραπευτεί». Και βγήκε η Μαριάμ στα χωράφια έξω. Διαβάστε τα περιστατικά αυτά στο Λευιτικό, 13 και 14, να ιδείτε πώς βγαίνανε έξω οι λεπροί, που ήσαν τύποι της αμαρτίας. Και θυμόσαστε, ο Χριστός μας δέκα λεπρούς συνήντησε έξω στα χωράφια και εκεί τους εθεράπευσε. Και γύρισε ένας να του πει μόνο ευχαριστώ. Οι άλλοι εννέα πού; Η αχάριστος ανθρωπότης. Εν πάση περιπτώσει, ελεπρώθη από τη γλώσσα της. Αν σήμερα άφηνε ο Χριστός, κάθε φορά που ανοίγει η γλώσσα μας, να βλέπουμε και μια τουλούπα από πάνω να πέφτει επάνω μας, λέπρα, θα σου πω εγώ αν άνοιγες ξανά το στόμα σου ή αν άνοιγα ποτέ το στόμα μου.

Θα ήθελα να προσέξουμε ότι ο Ααρών δεν ελεπρώθη. Μαζί τα λέγανε, ο ένας τ' άκουγε και ο άλλος τα έλεγε, ούτως ειπείν. Ο Ααρών δεν ελεπρώθη. Γιατί δεν ελεπρώθη, κύριε, ο Ααρών; Ο Ααρών είναι αρχιερεύς και η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Μάθημα σοβαρό, αιώνιο. Ας χτυπιόμαστε κάτω, ας φωνάζουμε όσο θέλουμε, ας έχουμε τον πιο αμαρτωλό παπά του κόσμου μπροστά μας, τον πιο ανήθικο. Μην πιάνεσαι, θα καείς. Δεν λεπρούται η Ιεροσύνη. Αυτός σαν άνθρωπος θα κολαστεί, αλλά δεν παύει να είναι αρχιερεύς, δεν παύει να είναι ιερεύς, δεν παύει να είναι διάκονος, δεν παύει να έχει τη χάρη του. Η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Αυτό διδάσκει δι' αυτού. Δεν εξαντλούνται τα θέματα αυτά, όπως ξέρετε, και ας σταματήσουμε εδώ, παρότι ήθελα να θίξω και τα δύο θέματα εκείνα:

«Εξομολογείσθε αλλήλοις τα παραπτώματα», που παραποιείται από ορισμένους, και το άλλο, ότι αν κάποιος σώσει άνθρωπον και τον επιστρέψει από την πλάνη του, θέλει σώσει ψυχήν εκ θανάτου και καλύψει πλήθος αμαρτιών. Αλλά ίσως μας επιτρέψει σε μια άλλη στιγμή να μιλήσουμε περί αυτού. Εύχομαι η χάρις του να είναι με όλο τον κόσμο και με εμάς. Αμήν.