For Parents, Part B

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As we continue these talks about parents and the upbringing of children, allow me today to add a few more words related to this subject. Those of you who were with us for our previous talk will remember that we paused at the point where we spoke about teaching obedience. In other words, how can we best bring up our children to be obedient? Let us suppose that the proper conditions are in place for obedience to be cultivated in them.

That is one question. But how are we to cultivate this obedience? That is another. My dear friends, obedience is essentially the submission of our will to the will of another. That is what obedience means. But in order to submit my will to another’s will, I must first respect that person—the one before whom my will is to yield. I must love that person if I am to follow him. The strongest power of the soul is the will. It governs all the other powers of the human soul. What we desire, what we think about, and what we speak of—that, unfortunately, is also what we do. God gave us this power of the soul so that we might desire and do only what is good, and hate and turn away from evil. But our will has been weakened by sin and inclines more toward evil than toward good. Although we know what is good, we have neither the strength to desire it steadfastly nor to do it.

Indeed, Paul grasped this in all its fullness and expressed it for us in a few words in Romans 7:19. There he says, “For the good that I will to do, I do not do; but the evil I will not to do, that I practice.” In other words, I do not do the good that I want to do; instead, I do what I do not want to do. I do the very thing that displeases me. That is how it is. You should know, then, that this weakening of the will toward good is a result of ancestral sin, as are caprice and stubbornness. These must be subdued and uprooted from childhood. A vine, for example, bears much sweet fruit,

not when it is left to grow however it pleases, but when it is pruned and tied to a stake, sometimes even with force. What pruning and tying accomplish for the vine, discipline and the restraint of caprice and stubbornness accomplish in a child. We must understand this. Then we shall have sweet fruit—the fruit we call obedience. But if you wish, my dear friends, to enjoy this sweet fruit from your children, take note of a few principles that you must follow.

Do not permit stubbornness and caprice in your children, however young they may be, if you want them to become obedient. This does not mean completely restricting the child’s freedom of will. A child may ask for something to which he is entitled. Then you should gladly hasten to satisfy his desire. If, for example, a child asks for food at the proper time because he is hungry, you must satisfy that desire and need. To refuse would be harsh and heartless. Or suppose the child asks for something necessary for school. As far as you are able,

you should meet that request, because otherwise you may drive the child to obtain what he needs in some improper way. It is an entirely different matter when a child asks for something impermissible. You must refuse that request, paying no heed to tears, stamping, tantrums, and the like. You must refuse it. But if the child asks for something necessary, then, as far as possible, that need should be met. Never indulge your children’s whims. A parent who gives in once will, unfortunately, remain a slave to the child’s caprice.

In their effort to subdue their children’s stubbornness and caprice, parents must act in agreement. Unfortunately, this unity is often lacking between husband and wife. One must not tear down what the other is building. A child never becomes so capricious as when he sees one parent permitting what the other has forbidden. For example, the child comes crying to his mother and complains that his father did not give him something he asked for, whether the father’s refusal was right or wrong.

If the mother is prudent and loves her child, she must not express sympathy with the child,

and still less displeasure with the father because he did not grant the child’s wish. She may discuss the matter privately with her husband, just as a husband may discuss it privately with his wife, but never in front of the child. Older siblings, relatives, and everyone who lives in or visits the home should act in the same way. If they will allow and forgive me for saying so, grandfathers and grandmothers must be especially careful. As we know, elderly people often seek someone to whom they can devote themselves. But because younger adults do not wish to remain close to them, they try to draw the children to themselves. And how do they do this? By indulging their every wish. This is something

deadly. That is why grandchildren so often become attached to their grandfather and grandmother: they hope to receive whatever they want from them. Never, ever must we encourage childish caprice. A child must not be permitted to order older siblings, household staff, or other adults about, or to demand anything indiscriminately. If children want something, they must ask for it rather than command or demand it; they must ask politely. They must also be content with what they are given and give thanks for it.

We must never overlook a child’s disobedience. Whatever the father or mother has said must be done without delay. The child must come to understand, “If I do not immediately do what my father or mother tells me, I am not behaving properly.” Yet the parents themselves must first be certain that what they command truly must be done. Only in this way can we subdue a child’s caprice and help him form a strong will directed toward what is good. This is how we cultivate him. Once, then, we have uprooted

stubbornness and caprice from the child’s soul in this way, conduct yourselves from then on so that your children may have the proper respect for you. Respect for those who instruct them is the essential condition of obedience. By nature, apart from certain exceptions, children have a special respect for their parents. This natural feeling is also inspired by the Fifth Commandment, as we know. It might therefore seem entirely unnecessary to tell parents, “Conduct yourselves in such a way that your children will respect you.” Yet it is necessary to repeat this. The child certainly knows that he must honor his father and mother, and that God requires this. But what happens

when he sees something in his parents that arouses revulsion and aversion in his innocent young heart, so that despite his desire he cannot respect them? How can a child respect a father whom he constantly sees drunk, blaspheming, and hurling insults? How can he respect a mother who abuses and curses others, or parents who quarrel continually, so that he has never known one peaceful day at home? Such a bad example from parents often does more than shake the child’s respect for them; it undermines the very foundation of obedience. Will the child not think, “What kind of parents are you?”

For this reason, we parents must watch our conduct and avoid everything that could shake our child’s respect for us. Take care, then, parents, never to belittle one another, because this undermines your children’s respect. Father and mother must be filled with mutual respect and speak to one another with consideration. Neither should ever disparage the other, nor should they permit themselves improper conversations, especially in front of the children. Children must not hear ugly remarks such as, “You are always lying, just like your father. You will grow up to be just as useless as he is.”

So the mother says to the child. Or the father says to his daughter, “You are wasteful too, just like your mother. You will never amount to anything, just like her.” When children hear such words, we ask in vain for respect and obedience. Therefore, parents, never, ever permit yourselves improper games or jokes with your children. A father who makes a fool of himself in front of his children cannot expect their respect, nor can he complain about their improper behavior. This certainly does not mean that we must always be stern, solemn, and gloomy with our children. No!

Anyone can easily distinguish the tender and gentle seriousness of parents from foolish joking that diminishes their authority. Children always have greater respect for a serious and affectionate father. A single look from him is enough for them to obey at once. Do you want your children to be obedient? Then show them your love—not the mindless, indulgent love that spoils a child and is ready to stuff him with sweets until he can take no more, but wise and heartfelt love that seeks his good. Wherever a child sees such love, he obeys not from fear, but from love.

Do not remain indifferent to your child’s joys and sorrows. Never say that your children are a burden and a source of trouble to you. Never make it seem that any sacrifice you make for them is too great or too difficult. Whenever possible, give your children what they need readily and joyfully. How can a little child love his parents when they grumble even as they give him a piece of bread? From time to time, also give your children suitable pleasures and little joys—wholesome and honorable ones, not pleasures that may lead them astray.

A small gift on a feast day, a child’s name day, or a birthday, when offered with love, strengthens the child’s love and respect for his father. Draw your children’s hearts close to you as well by building a relationship of sincerity and trust with them. A little child should always be trusted until we become convinced that we can no longer do so. Suspicion and lack of trust toward a child kill love. Never add contemptuous mockery or cutting remarks to a child’s just punishment. Such treatment hardens the child’s heart

and destroys every trace of love. Take heed: these are the basic means that you must use conscientiously if your children are to become obedient. First of all, accustom them to obey you because this is the will of God. Take care that caprice does not take root within them. Do not tolerate their stubbornness or insolence toward anyone. Do not give them everything they ask for. Accustom them to self-restraint, temperance, and simplicity. Always require your children to do what you tell them immediately and precisely. Firmly insist that what you have said once must be done,

so that your children may learn to obey you. Never tell them to do something they cannot do, something beyond their strength. Do not be capricious or inconsistent in your demands, allowing today what you forbade yesterday, for children are very observant. Parents, do not contradict one another in matters concerning your children. Take care to preserve your children’s respect for you in the years ahead by avoiding everything that could shake it. Finally, never forget to call upon God’s blessing in the work of raising your children: “My Christ, help me.”

Most Holy Theotokos, illumine me. O Comforter, Holy Spirit, illumine me. Only then will your labors, struggles, and cares be crowned with success. With God’s help, of course, your children will become obedient.

But to raise a child, it is not enough to teach obedience, nor is it enough to teach prayer. A child also has other faults, which he notices in others and then acquires himself. We must act before this happens, because...

Thank you. It is difficult to get rid of them afterward. They develop into passions, become habits, and are hard to overcome.

Another thing we must watch carefully—and, if you permit me, I will now add it—is falsehood, both in the child and in ourselves. We might sum it up by saying: keep far away from falsehood. As you know, throughout our two previous talks and this one, we have spoken about how to plant and cultivate obedience and prayer in children, and we have outlined the basic methods we should use to achieve this. Now, then, by the grace of the Lord, we will speak about how to inspire truthfulness in children, how to teach them to love the truth and abhor falsehood.

As you know, young children are truthful by nature. The need for truth and the love of it are, we might say, innate in the human person, and therefore in the child as well. Although ancestral sin clouded—that is, weakened—the sense of truth, it did not destroy it completely. The inclination toward truth remained in the human person. This very inclination is expressed in a child’s desire to know everything. As you know, a child asks about everything and accepts whatever adults say as the pure truth.

An innocent child does not know falsehood or pretense. A child feels ashamed and blushes not only when, through haste or thoughtlessness, he tells a lie himself, but also when he hears others lying. My dear friends, God Himself has placed the love of truth in the child’s soul. We need only help this natural inclination to develop and become firmly established. That is our task. But how are we to accomplish it? That is the question.

The first thing parents must do to inspire truthfulness in their children is to instruct them in it from infancy. But how is this to be done? There are three basic rules. Teach...

your children to love the truth with their minds fixed on God. A child will love the truth only when he knows that God, who is the one eternal and unfailing Truth, wills us always to speak the truth; and that He hates and abhors every lie, because every lie is a sin. Only truthfulness founded upon faith in God and love for Him can withstand trials. We must keep this in mind. If we teach truth without God, our teaching does not take root and will not endure. Deal with your children simply and sincerely as well, because they observe...

our evasions and devious ways. Believe what they tell you as long as you are confident they are not lying. Do not require or allow them to confirm their words with an oath, as some people do. They allow children to swear an oath, supposedly to prove their innocence and sincerity. If, of course, you have good reason to doubt the truth of what your children are saying, do not immediately show that you disbelieve them. Try to determine whether the child has actually lied. And if this has indeed happened, call the child to you, look him in the eyes with a serious expression but with love, and say to him...

this: “Did you know that God was watching you? My child, God has forbidden us to tell lies. He knows all things; He knows even our most secret thoughts, and He detests lying lips.” Then the child’s face will flush with shame. He will reveal the truth at once and perhaps never lie again. Therefore, always show your children that you too love and desire the truth. Be sincere and straightforward in every relationship and in everything you do with them. Above all, honor the truth, the faith, and the law of God.

Never show indifference toward the faith; you will pay dearly for it. Never give your children occasion to hear foolish claims that a person can supposedly live without religion and without faith, provided only that he is an honest person, and that nothing else matters. Such discussions, which unfortunately are often heard, express the spirit of falsehood, because the claim itself is a lie. If, then, you speak such falsehoods before your children, as in the example just given, you not only uproot from their hearts reverence and love for the truths of our faith, but you also kill and utterly destroy every sense of truth within them. If it truly makes no difference to God...

whether our knowledge of Him and His truth is correct or mistaken, and whether we confess the true religion or a false one, then why should anyone care about truth in daily life, if truth and falsehood are all the same? That is the point. And if God receives in exactly the same way both the person who knowingly professes a false religion and the person who completely rejects the revelation of the true God...

then, in the end, those who say that there is no religion revealed by God are right. If the true God was not pleased to reveal the truth to us concerning the most important questions of life, how can we require people—and therefore children—to tell the truth in the insignificant matters of everyday life? Continuing these talks about parents and children, allow us today to add a few words that may offer some small help to parents who are struggling to raise good and obedient children in the world today. If you desire, my dear friends...

that they become truthful people—for truthfulness was the subject of our last talk—teach your children to have particular reverence for divine Truth. Do not allow indifference toward religion to find a place in your own heart or in the hearts of your children, for unfortunately this is becoming widespread in our day. If children observe that you treat the truths of the Christian faith, and the Canons and commandments of the Church, carelessly...

and that you are insincere in matters of religion...

consider how you can hope that tomorrow they will believe your words and not treat the truth just as you do. Be an example to your children of love for Christian truth and faith. Pass this love on to them, and in this way they too will love the truth. In all your other dealings as well, always be sincere and honest, not only in your words. Guard yourselves against lies, hypocrisy, and pretense. For if your children see you deceiving or mocking others in one way or another, resorting to cunning, hypocrisy, and deceit, lying and behaving insincerely toward other people—for example, pretending to be someone’s friend to his face while insulting and ridiculing him behind his back—then be certain that your children will behave in the same way toward you and others. If, therefore, you want your children to be truthful and sincere, strive to distinguish yourselves by abhorring falsehood, hypocrisy, pretense, flattery, and every kind of deceit—in matters of faith, in your judgments about people, things, and the circumstances of life, and in your conduct as a whole.

In all your dealings with others and in every aspect of your conduct, be sincere and truthful. Only then will your children learn to “speak truth in their hearts,” as the Psalmist says in Psalm 14. While cultivating reverence and love for truth in your children’s hearts, you yourselves must also fight falsehood with all your strength in the following ways. From their earliest infancy, teach your children to hate falsehood. They must never lie for any reason, because God is true and loves the truth, while every lie is a sin.

Children must avoid lying, not because they know they will be punished if their lie is discovered, but because they know that God has forbidden falsehood. Show them, through the words of Holy Scripture, how hateful a lie is in the sight of the true God. Open the Wisdom of Sirach and show them chapter 20, verse 26. There you will read and explain these words to them: “The character of a lying man is dishonor.” Teach them that falsehood was invented by the devil. This is why the Lord says that the devil “is a liar and the father of it,” and therefore children who lie belong to Satan and become like him.

They must learn this. Do not overlook even the smallest lie in your children. If a child has done something wrong but admits it immediately, forgive him the first time. Or, if the fault is serious, lessen the punishment, but explain that he is not being punished—or is receiving a lighter punishment—because he confessed the truth at once. This, however, should not continue indefinitely. If we forgive the child or lessen the punishment every time he admits his faults, a twofold evil may result. The child may begin to pay no attention to his faults...

and may also become accustomed to telling the truth only when he sees some advantage in doing so, while having no fear of concealing the truth when he realizes that confessing it will bring some loss. If a child does something wrong and then lies about it as well, the punishment should be doubled, but only after we first explain that he is receiving a double punishment: one for the fault and one for the lie. If, for example, out of vindictiveness or malice toward someone, a child says something damaging to others—that is, slanders the person—then the child must not only be severely punished for what he has done, but must also be required to retract what he said before everyone who heard it.

This, after all, is what the Christian moral law requires—not only of children, but of us adults as well. Never deceive children about anything, and do not allow others to do so either. How often parents frighten a fretful child in order to quiet him, or promise things that they never fulfill. This is a sad thing. The child soon realizes that he is being deceived. His trust in his parents’ words is shaken, and his sense of truth is undermined. Do not, knowingly or unknowingly, force your children to tell lies.

This can happen unknowingly when, after something has happened, you attack the child harshly. Enraged, you rush toward him with your hand raised, shouting and ready to punish him: “Did you do this? Now you will see what I am going to do to you. You will remember me! If you did this, you will remember me for the rest of your life!” What do we expect to happen then? Should anyone be surprised if, with the sword of Damocles hanging over his head, the child begins to lie in order to save himself? Is that really so strange? And what can we say when parents smile at their children’s lies,

and praise them for the clever lie they have told? What can we say or think about parents who themselves encourage their children to lie? They teach them how to deceive their teacher, how to deceive the ticket collector by claiming that they have not yet reached a certain age, and how to deceive other people in order to escape a difficult situation, avoid punishment, or save a little money.

You will have heard of mothers who even punish their children because they would not lie to the ticket collector so that the mother could avoid buying the child a ticket. I would rather not say it, but allow me to do so: such parents are not worthy to bear that name. They are corrupting their own children.

Should we be surprised, then, if afterward their children not only lie, but also insult others, steal, and do all manner of things? Let us remember well, beloved, that whoever does not regard lying as a sin is also capable of stealing, cheating, and dishonoring others. A person who is dishonest and false in words will, sadly, be the same in deeds. We have spoken about how to raise your children so that they may become truthful, and how, from infancy, you must cultivate in them a sense of truth, my dear parents.

I have reminded you how to cultivate in children respect and love for the truth, together with a deep aversion to falsehood. Always remember these methods and apply them conscientiously, and you will be benefited. Teach your children to love the truth, because God is truth and does not tolerate falsehood. But you yourselves must also be truthful and sincere in everything you do and in all your conduct toward your children and your neighbors, for your children are watching. Show them how dishonorable and repulsive every lie is in the eyes of God. Do not tolerate even the smallest lie in your children’s presence.

Do not deceive them, and do not allow others to deceive them. Do not forget the words from Sirach that we quoted earlier: “The character of a liar brings dishonor.” Take special care that you yourselves do not lead your children into lying, either knowingly or unknowingly. Raise your children to become truthful people, whom God and every honorable person will regard with respect and great favor. When you see this later, it will bring you satisfaction—but you must labor now. Next, if your love permits, let us add something else to which parents must also pay attention

and in which they must help their children, especially in our own day. Our age—particularly among the young, though it has also become fashionable among adults—is caught in what we might call a scorching south wind of sensual indulgence.

As you know, there is a wind called the Libas, a south wind that is terribly hot and destructive to every plant. Wherever it blows, all the flowers and plants in the fields and countryside wither and are destroyed. Only the thick, hard thorns remain unharmed.

It destroys only the useful crops, whose fruits provide food for people and animals. This devastating and deadly wind, the Libas, resembles one of the most destructive tendencies of our age,

which, like that scorching wind, withers and removes from human life all that is most beautiful: the blossoms and ripe fruits of the virtues. Sadly, it is the unbridling of carnal desires and passions. One might say that this is the greatest evil of our age.

It destroys families and exposes men and women

to ruin, decline, and obscurity; it does the same to young men and women, and it breathes its poisonous and loathsome breath even upon little children. Sadly, nothing seems capable of stopping its destructive influence. For this reason, we have an even greater duty to exhort you parents, through your tireless care and unwavering firmness, to protect your children as far as possible from this devastating corruption.

If you recognize in time that the spirit of sensual indulgence is gaining power over your children, then you will understand the words of the Lord: “Blessed are the pure in heart,” and you will take every care to preserve your children’s innocence and purity. What a wonderful being man was when he came forth from the hands of the Creator! His soul bears the seal of God. As for his body, we should know that it stands at the highest level of the animal creation. According to the purpose for which man was created, the soul must rule over the body. This was indeed so in the beginning, when the human soul obeyed and submitted to God. The body was subject to the soul, without burdening it

or exposing it to temptations and dangers. But after the Fall, things took a different course. The human soul rebelled against God; that is, the lower refused to obey the higher. And man is punished through the very thing by which he sinned against God. Just as man rebelled against God, so the body rebelled against man—that is, against his spirit. As a consequence of this just punishment, the inclination of the senses toward evil and the carnal desires began to tyrannize man’s spiritual aspirations,

demanding his complete submission and enslavement to carnal desires. Thus there arose in man the tendency to do whatever caresses and gratifies the senses. In other words, man became carnal. As you know, the essence of sensual indulgence and carnal desire is this: the soul submits to the desires of the flesh. Carnal desire gains dominion over man. It stupefies and blinds him, so that he can no longer think of God, faith in Him, His commandments, or His will. In general, it destroys the person and renders him useless. It wipes away from him everything pure, divine, and sacred.

This sensuality, as we have said, is the greatest evil and the greatest disaster for man, especially today. If it is true that a tree is known by its fruits, then we must say that sensuality is a poisonous tree, because it bears such terrible fruit. Its first shameful fruit is idleness: the avoidance of labor for anything good that requires effort. The soft and pleasure-loving person, especially today, never knows the satisfaction that comes from labor and sensible activity.

For him, labor is a burden, a yoke, and a curse—not a means of acquiring virtue, nor a serious and important duty appointed by God. The pleasure-loving person fears physical labor because it disturbs his softness and ease. He fears intellectual labor because it demands exertion of his spiritual powers. You have surely met many people, or heard others say of them, “This person could have accomplished a great deal, yet he does nothing.” What is the reason? Love of pleasure, which makes a person so idle that he can accomplish nothing, even if he possesses the greatest abilities and advantages.

He suffers poverty and deprivation. Such a man is ready to speak about anything—about God, about other people, about the critical times, and so forth. He could certainly enjoy great prosperity, if his idle life were not more pleasing to him than the prosperity gained through honest labor. The same thing happens in intellectual work, as one often sees at school. There we frequently encounter children with rich intellectual gifts and talents, children who learn their lessons almost as if at play. Because of their natural ability, one expects them to become outstanding people. Yet these children make no progress. Why? Because as they grow, they become idle young men,

men who bury their talent in the earth instead of doubling it through persistent effort. And often this begins in their own homes. Such people are incapable of higher things and of virtue. Just as sensual indulgence makes them avoid every kind of physical and intellectual labor, so it also makes them incapable of every kind of effort. Much good human potential has been swallowed up by the swamp of sensuality. How often have people who received from God the inclination and capacity to become examples of moral perfection been lost! Why? Because love of pleasure swept them away, and their aspirations toward perfection sank into the stagnant waters of idleness and inactivity. Indeed, how much...

How much misery, suffering, and ruin, for example, are brought upon people by wine and drunkenness! Everyone can see it among acquaintances, neighbors, and even relatives—people whom self-indulgence has brought to the point of losing the image of God and being stripped of their human personhood and dignity. Another fruit of sensual indulgence is sexual immorality. If there is anything on earth that is truly beautiful and heavenly, it is the innocence of childhood and youth. But if there is anything shameful, repulsive, and bestial, it is a soul ravaged, as we have said, by sexual immorality. We will not, of course, speak further about this fruit of sensuality.

We know where sexual immorality leads its victims: to the hospital, the psychiatric hospital, or prison. Therefore, parents, if you wish to save your children from such a dreadful fate, guard them from sensual indulgence and its fruits. Do not forget the words of the Lord: “Blessed are the pure in heart.” Yes, never forget them.

Someone may ask, “What can we do to prevent sensuality from developing in our children?” First of all, teach your children to work diligently, and inspire in them respect for every form of honest labor. Teach them to fast and to pray. Let them also learn by heart and always keep in mind the words of the Apostle: “If anyone will not work, neither shall he eat,” which he writes in Second Thessalonians, chapter 3, verse 10. Teach them that work is never shameful; on the contrary, idleness and inactivity are shameful for a human being.

Set before them the example of the Holy Family, in which the Lord helped the Most Holy Theotokos, His Mother, and His guardian Joseph, who was a simple carpenter. Accustom your children to physical labor, especially if they have no need to earn their bread by the work of their own hands. It is well known that in many royal families every member was required to learn some form of manual work. Paul was a tentmaker and earned his bread with his own hands, by the sweat of his brow.

This was the trade he had learned from childhood, although he was the son of distinguished parents. Tell your children about him, and do not excuse idleness in them, for it is the beginning and mother of every vice. Accustom your children to eating simple food and only at the appointed mealtime, so that they do not devour sweets here and there, but eat at the table whatever has been set before them. Teach them to eat everything you give them and to thank God for it. Teach them to fast on Wednesdays and Fridays and during the appointed fasts observed by our Church. Help them understand that a person does not live in order to eat,

but eats in order to live. Do you wish to make your child happy or reward them? Never give gifts that encourage the growth of self-indulgence. Instead, teach your child to look with disdain upon those enslaved by this passion. Above all, protect your children as much as possible from every stimulating or intoxicating drink. The healthiest drinks for children are water and milk. Parents cause terrible physical and moral harm to their children when they accustom them from an early age to drinking wine or anything similar.

Finally, beloved, plant the words of the Lord deep in your hearts: “Blessed are the pure in heart,” and take care that these words may also be spoken of your own children. Then you will succeed. Perhaps you will ask, “How can you accomplish this?” Allow me to speak about it in my next talk.

Στη συνέχεια των ομιλιών αυτών που κάνουμε γύρω από τους γονείς και τη διαπαιδαγώγηση των τέκνων, ας μας επιτραπεί και σήμερα να προσθέσουμε λίγα λόγια που θα έχουν σχέση με το θέμα μας αυτό. Όσοι ήσασταν μαζί στην προηγουμένη μας ομιλία θα ενθυμείσθε ότι είχαμε σταθεί κάπου εκεί που ελέγοντο μερικά λόγια γύρω από το θέμα της εκπαιδεύσεως της υπακοής. Με ποιον τρόπο, δηλαδή, θα μπορέσουμε να διαπαιδαγωγήσουμε επί το καλύτερο τα παιδιά μας για την υπακοή; Ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις για να καλλιεργηθεί η υπακοή στα παιδιά.

Αυτό είναι ένα ερώτημα. Πώς θα την καλλιεργήσουμε όμως αυτή την υπακοή; Αυτό είναι άλλο ερώτημα. Η υπακοή, αγαπητοί μου, στην ουσία της είναι η υποταγή της θελήσεώς μας στη θέληση κάποιου άλλου. Αυτό πάει να πει υπακοή. Αλλά, για να υποτάξω τη θέλησή μου στη θέληση του άλλου, πρέπει πρώτον να τον σέβομαι εκείνον, δηλαδή να σέβομαι εκείνον ενώπιον του οποίου θα καμφθεί η θέλησή μου. Πρέπει να τον αγαπώ για να μπορώ να τον ακολουθήσω. Η ισχυρότερη δύναμη της ψυχής: η θέληση. Αυτή κυριαρχεί πάνω σε όλες τις ψυχικές δυνάμεις του ανθρώπου. Αυτό που θέλουμε, αυτό που σκεπτόμαστε, αυτό που λέμε, αυτό δυστυχώς και κάνουμε. Ο Θεός μάς έδωσε την ψυχική αυτή δύναμη για να θέλουμε και να πράττουμε όμως μόνο το καλό, να μισούμε δε και να αποστρεφόμαστε το κακό. Αλλά η θέλησή μας αυτή αδυνάτισε εξαιτίας της αμαρτίας και κλίνει περισσότερο μάλλον προς το κακό παρά προς το καλό. Αν και γνωρίζουμε το καλό, δεν έχουμε όμως τη δύναμη ούτε να το θέλουμε με σταθερότητα ούτε και να το πράττουμε.

Μάλιστα, το είχε συλλάβει ο Παύλος εν όλη του την εκτάσει και μας το έχει με δυο λόγια γράψει στους Ρωμαίους, στο ζήτα 19. Λέγει εκεί: «ου γαρ ο θέλω ποιώ αγαθόν, αλλά ο ου θέλω κακόν τούτο πράσσω». Δεν κάνω, λέει, εκείνο που θέλω, το αγαθό, αλλά εκείνο που δεν θέλω, λέει, εκείνο κάνω. Εκείνο που δεν μ' αρέσει, εκείνο κάνω. Αυτό είναι. Η εξασθένηση, λοιπόν, αυτής της καλής θελήσεως, θέλω να ξέρετε ότι είναι αποτέλεσμα της προπατορικής αμαρτίας, βεβαίως, όπως και η ιδιοτροπία και το πείσμα, που πρέπει από την παιδική ηλικία να δαμαστούν και να ξεριζωθούν αυτά. Το κλήμα, επί παραδείγματι, φέρει πολλούς και γλυκείς καρπούς,

όχι όταν το αφήνουν να αναπτύσσεται όπως αυτό θέλει, αλλά όταν το κλαδεύουν και το δένουν, μάλιστα πολλές φορές και διά της βίας, στον πάσσαλο. Ό,τι συμβαίνει, λοιπόν, με το κλάδεμα και το δέσιμο του κλήματος, το ίδιο αποτέλεσμα φέρει και η πειθαρχία και η χαλιναγώγηση της ιδιοτροπίας και του πείσματος στο παιδί, πρέπει να ξέρουμε. Και τότε θα έχουμε γλυκείς καρπούς, που θα είναι οι καρποί οι λεγόμενοι της υπακοής. Αλλά, για να απολαύσετε, αγαπητοί, τους γλυκείς αυτούς καρπούς από τα παιδιά σας, σημειώσετε, αν θέλετε, μερικούς κανόνες που πρέπει να ακολουθήσετε.

Μην επιτρέπετε πείσματα και ιδιοτροπίες στα παιδιά σας, όσο μικρά κι αν είναι, αν θέλετε να γίνουν υπάκουα. Αυτό όμως δεν σημαίνει να περιορίσετε τελείως την ελευθερία της βουλήσεως του παιδιού. Το παιδί μπορεί να απαιτήσει κάτι που δικαιούται. Τότε, τότε εσείς ολοπρόθυμα θα σπεύσετε να ικανοποιήσετε την επιθυμία του. Εάν, φερ' ειπείν, το παιδί στην κατάλληλη ώρα ζητήσει τροφή γιατί πεινά, εσείς πρέπει να του ικανοποιήσετε την επιθυμία του, την ανάγκη του αυτή. Αν του αρνηθείτε, θα είναι σκληρό και άσπλαχνο. Ζητήσει, φερ' ειπείν, το παιδί κάποιο πράγμα απαραίτητο για το σχολείο του. Πρέπει, μες στο πλαίσιο του δυνατού,

να του ικανοποιήσουμε το αίτημά του, γιατί αλλιώς το σπρώχνουμε να αποκτήσει αυτό που έχει ανάγκη με κάποιον άλλον απρεπή τρόπο. Είναι τελείως διαφορετική περίπτωση όταν το παιδί ζητεί κάτι μη επιτρεπτό. Σε αυτό πρέπει να αρνηθείτε, αδιαφορώντας για τα δάκρυα, για τα χτυπήματα, για τα σκασίματα κ.λπ. Του το πρέπει να αρνηθείτε. Εάν όμως ζητάει κάτι που του είναι απαραίτητο, μέσα στο πλαίσιο του δυνατού πρέπει να ικανοποιηθεί αυτό. Ποτέ σας μην δίνετε σημασία στα καπρίτσια των παιδιών. Όποιος μια φορά φάνηκε ελαστικός, θα είναι δυστυχώς πάντοτε δούλος της ιδιοτροπίας του παιδιού του.

Στην προσπάθεια να δαμάσουν το πείσμα και την ιδιοτροπία των παιδιών, οι γονείς πρέπει να ενεργούν από συμφώνου. Και εδώ, δυστυχώς, δεν υπάρχει αυτό το από συμφώνου στα ανδρόγυνα. Δηλαδή, να μην γκρεμίζει ο ένας αυτό που χτίζει ο άλλος. Ποτέ το παιδί δεν γίνεται τόσο ιδιότροπο όσο όταν βλέπει ότι ο ένας από τους γονείς επιτρέπει αυτό που ο άλλος του απαγορεύει. Έρχεται, παραδείγματος χάρη, το παιδί με κλάματα στη μητέρα και παραπονείται ότι ο πατέρας δεν του έδωσε κάτι που ζήτησε, είτε καλώς είτε κακώς.

Μιτέρα Μητέρα, εάν είναι σώφρων και αγαπά το παιδί της, δεν πρέπει να εκφράσει τη συμπόνια της προς το παιδί,

πολύ περισσότερο τη δυσαρέσκειά της κατά του πατέρα, επειδή εκείνος δεν πραγματοποίησε την επιθυμία του παιδιού. Αυτό μπορεί να το συζητήσει κατ' ιδίαν με τον σύζυγο ή με τη σύζυγο, όχι όμως ποτέ μπροστά στο παιδί. Το ίδιο πρέπει να κάνουν και τα μεγαλύτερα αδέλφια, οι συγγενείς, όλοι όσοι μένουν στο σπίτι ή περνούν ή μπαίνουν στο σπίτι. Ιδιαιτέρως, ας μου το επιτρέψουν, ας μου το συγχωρήσουν, πρέπει να προσέξουν οι παππούδες και οι γιαγιάδες. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι όλοι οι ηλικιωμένοι άνθρωποι ζητούν κάπου να αφοσιωθούν. Επειδή όμως οι νέοι δεν θέλουν να μένουν κοντά τους, προσπαθούν να ελκύσουν τα παιδιά. Και πώς; Με το να τους κάνουν τα χατίρια. Αυτό είναι πράγμα

θανάσιμο. Γι' αυτό πολύ συχνά τα εγγόνια προσκολλώνται στον παππού και στη γιαγιά, διότι ελπίζουν ότι κοντά τους θα έχουν ό,τι θέλουν. Ποτέ, μα ποτέ, δεν πρέπει να υποθάλπουμε την παιδική ιδιοτροπία. Δεν πρέπει να επιτρέπουμε στο παιδί να διατάζει τα μεγαλύτερα αδέρφια, την υπηρεσία ή άλλους μεγαλυτέρους ή να παραγγέλλει κάθε τι αδιακρίτως. Αν τα παιδιά θέλουν κάτι, πρέπει να το ζητούν και όχι να το διατάζουν, να το απαιτούν· να το ζητούν με παράκληση. Πρέπει επίσης να είναι ευχαριστημένα με ό,τι τους δίνουν και να ευχαριστούν γι' αυτό.

Μα ποτέ δεν πρέπει να παραβλέπουμε την ανυπακοή των παιδιών. Ό,τι είπε ο πατέρας ή η μητέρα πρέπει να γίνεται χωρίς αναβολή. Το παιδί πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι, αν εγώ δεν εκτελέσω αμέσως αυτό που λέει ο πατέρας ή η μητέρα, δεν φέρομαι καλά. Αλλά και οι γονείς οφείλουν να είναι εκ των προτέρων βέβαιοι ότι αυτό που λέγουν πρέπει οπωσδήποτε να γίνει. Μόνον έτσι μπορούμε να δαμάσουμε την ιδιοτροπία του παιδιού και να το βοηθήσουμε να σχηματίσει θέληση ισχυρή και στραμμένη προς το καλό, καλλιεργώντας το δηλαδή. Αφού ξεριζώσουμε, λοιπόν,

κατ' αυτόν τον τρόπο, το πείσμα και την ιδιοτροπία από την παιδική ψυχή, φερθείτε και στο μέλλον έτσι, ώστε τα παιδιά να τρέφουν για σας τον σεβασμό που πρέπει. Ο σεβασμός προς τους νουθετούντες είναι η βασική προϋπόθεση της υπακοής. Τα παιδιά, άλλωστε, εκ φύσεως, εκτός ορισμένων εξαιρέσεων, τρέφουν ιδιαίτερο σεβασμό προς τους γονείς. Το φυσικό αυτό αίσθημα εμπνέει, άλλωστε, και η πέμπτη εντολή, όπως ξέρουμε. Θα ήταν ίσως εντελώς περιττό να πούμε στους γονείς: «Φερθείτε έτσι ώστε να σας σέβονται τα παιδιά σας». Είναι ανάγκη όμως να το επαναλάβουμε. Βεβαίως, το παιδί γνωρίζει ότι πρέπει να τιμά τον πατέρα και τη μητέρα, ότι αυτό το ζητεί ο Θεός. Τι γίνεται όμως

όταν βλέπει στους γονείς κάτι που προκαλεί απέχθεια και αντιπάθεια στο αθώο παιδικό του αίσθημα, όταν δεν μπορεί να τους σεβαστεί παρ' όλη τη θέλησή του; Διότι πώς μπορεί το παιδί να σεβαστεί έναν πατέρα που τον βλέπει διαρκώς μεθυσμένο, βλασφημούντα, υβρίζοντα; Μια μητέρα που υβρίζει και καταριέται; Γονείς που καυγαδίζουν συνεχώς, που δεν είδε μια ήσυχη ημέρα στο σπίτι; Το κακό, λοιπόν, αυτό παράδειγμα των γονέων πολλές φορές όχι μόνο κλονίζει τον σεβασμό του παιδιού προς αυτούς, αλλά υποσκάπτει και το θεμέλιο της υπακοής. Δεν θα σκεφτεί άραγε το παιδί: «Μα τι είδους γονείς είστε εσείς;»

Γι' αυτό, οι γονείς πρέπει να προσέχουμε τη συμπεριφορά μας και να αποφεύγουμε κάθε τι που μπορεί να κλονίσει τον σεβασμό του παιδιού προς εμάς. Προσέχετε, λοιπόν, γονείς, μην υποτιμάτε ποτέ ο ένας τον άλλον, γιατί έτσι υποσκάπτεται στα παιδιά ο σεβασμός. Ο πατέρας και η μητέρα πρέπει να διακατέχονται από αισθήματα αμοιβαίου σεβασμού και να αναφέρονται με λεπτότητα ο ένας στον άλλον. Ας μην αποδοκιμάζει ποτέ ο ένας τον άλλον και ας μην επιτρέπουν στον εαυτό τους απρεπείς συζητήσεις, κυρίως μπροστά στα παιδιά. Δεν πρέπει τα παιδιά να ακούνε εκφράσεις άσχημες, όπως, παραδείγματι: «Όλο ψέματα λες, όπως ο πατέρας σου. Το ίδιο άχρηστος θα γίνεις κι εσύ, σαν τον πατέρα σου».

Λέγει η μητέρα στο παιδί. Ή λέγει ο πατέρας στο παιδί: «Σπάταλη είσαι κι εσύ», λέει στην κόρη, «σαν τη μητέρα σου. Δεν θα έχεις προκοπή καθόλου, σαν τη μάνα σου». Όπου ακούν τα παιδιά τέτοια λόγια, μάταια ζητούμε σεβασμό και υπακοή. Γι' αυτό, γονείς, μην επιτρέπετε ποτέ, μα ποτέ, στον εαυτό σας απρεπή ακόμη παιχνίδια ή και αστεία με τα παιδιά. Ο πατέρας που συνηθίζει να κάνει καραγκιοζιλίκια μπροστά στα παιδιά του δεν μπορεί να περιμένει σεβασμό από αυτά ούτε να διαμαρτυρηθεί για την ανάρμοστη συμπεριφορά. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι απέναντι στα παιδιά μας πρέπει να είμαστε πάντοτε αυστηροί, σοβαροί, βλοσυροί. Όχι!

Εύκολα μπορεί ο καθένας να ξεχωρίσει την τρυφερή και λεπτή σοβαρότητα των γονέων από τους παράλογους αστεϊσμούς που κατεβάζουν το κύρος τους. Προς τον σοβαρό και στοργικό πατέρα τα παιδιά τρέφουν πάντοτε μεγαλύτερο σεβασμό. Ένα βλέμμα του είναι αρκετό, για να υπακούσουν αμέσως. Θέλετε, λοιπόν, τα παιδιά σας να είναι υπάκουα; Ε, δείξτε σε αυτά την αγάπη σας. Όχι την αγάπη των πιθήκων, που μαλθακώνει το παιδί, καθώς είναι έτοιμη να το ταΐσει με γλυκά μέχρι ασφυξίας, αλλά τη συνετή, την εγκάρδια αγάπη που αποβλέπει στο καλό του. Όπου το παιδί βλέπει μια τέτοια αγάπη, εκεί υπακούει, όχι από φόβο, αλλά από αγάπη.

Μη μένετε επίσης αδιάφοροι στις χαρές και τις θλίψεις του παιδιού. Μην λέτε ποτέ ότι τα παιδιά είναι βάρος και βάσανα για εσάς. Μην δείχνετε ποτέ ότι κάποια θυσία εκ μέρους σας, για χάρη των παιδιών, είναι πολύ μεγάλη ή πολύ βαριά. Δώστε στα παιδιά σας ό,τι χρειάζονται, κάθε φορά μες στο πλαίσιο του δυνατού, με προθυμία και χαρά. Πώς είναι δυνατόν να αγαπά τους γονείς του το παιδάκι, όταν αυτοί γκρινιάζοντας του δίνουν ένα κομμάτι ψωμί; Προσφέρετε, άλλωστε, πότε πότε στα παιδιά σας σχετικές ικανοποιήσεις και μικροχαρές, ηθικές όμως, τίμιες, όχι ολισθηρές.

Ένα δωράκι στις ημέρες των εορτών ή στην ονομαστική του εορτή ή στα γενέθλιά του, όταν προσφέρονται αυτά με αγάπη, ενισχύει την αγάπη του παιδιού και τον σεβασμό προς τον πατέρα. Ελκύστε ακόμη κοντά σας την καρδιά των παιδιών σας, δημιουργώντας σχέσεις ειλικρίνειας και εμπιστοσύνης μαζί τους. Το παιδάκι πρέπει πάντοτε να το εμπιστευόμαστε, μέχρις ότου πειστούμε ότι δεν μπορούμε πλέον. Η καχυποψία και η έλλειψη εμπιστοσύνης προς το παιδί σκοτώνει την αγάπη. Μην αυξάνετε ποτέ σας τη δίκαιη τιμωρία των παιδιών με περιφρονητικούς εμπαιγμούς και δηκτικές παρατηρήσεις. Μια τέτοια συμπεριφορά σκληραίνει την καρδιά του παιδιού,

εξαφανίζει κάθε ίχνος αγάπης. Προσέξτε, αυτά είναι βασικά μέσα που θα χρησιμοποιήσετε με ευσυνειδησία, προκειμένου να γίνουν τα παιδιά σας υπάκουα. Πρώτα απ' όλα, συνηθίστε τα να σας ακούουν επειδή αυτό είναι το θέλημα του Θεού. Φροντίστε, τέλος, να μην ριζώσει μέσα τους ιδιοτροπία. Μην ανέχεστε το πείσμα τους και την αυθάδεια προς οιονδήποτε. Μην τους δίδετε όλα όσα ζητούν. Συνηθίζετέ τα στον αυτοπεριορισμό, στην εγκράτεια και στη λιτότητα. Απαιτείτε πάντα από τα παιδιά σας να κάνουν ό,τι τους λέτε αμέσως και με ακρίβεια. Ζητείτε με σταθερότητα να γίνεται αυτό που μια φορά είπατε,

για να μπορούν τα παιδιά να σας υπακούουν. Μην τους λέτε ποτέ να κάνουν κάτι που δεν μπορούν, κάτι που υπερβαίνει τις δυνάμεις τους. Μην έχετε καπρίτσια, μην είστε ασταθείς στις απαιτήσεις σας, επιτρέποντας σήμερα αυτό που χθες είχατε απαγορεύσει. Γιατί τα παιδιά είναι πολύ παρατηρητικά. Μην έρχεστε σε αντίθεση μεταξύ σας στις ενέργειες που αφορούν τα παιδιά, εσείς οι γονείς. Φροντίστε να διατηρηθεί και στο μέλλον ο σεβασμός των παιδιών απέναντί σας, αποφεύγοντας κάθε τι που μπορεί να τον κλονίσει. Τέλος, μην λησμονείτε ποτέ να επικαλείστε την ευλογία του Θεού στο έργο της ανατροφής των παιδιών. Χριστέ μου, βοήθησέ με.

Παναγία μου, φώτισέ με. Παράκλητε, Πνεύμα Άγιον, φώτισέ με. Μόνον τότε οι κόποι, οι αγώνες και οι φροντίδες σας θα στεφθούν με επιτυχία. Με τη βοήθεια, βέβαια, του Θεού, τα παιδιά σας θα γίνουν υπάκουα παιδιά.

Για να διαπαιδαγωγήσει όμως κανείς ένα παιδί, δεν είναι αρκετό να το μάθει στην υπακοή, δεν είναι αρκετό να το μάθει στην προσευχή. Έχει και άλλα ελαττώματα το παιδί, τα οποία κι αυτά προσέχει και τα αποκτά. Και εμείς πρέπει να το προλάβουμε, διότι...

Ευχαριστώ. Είναι δύσκολο εκ των υστέρων να φύγουν. Δημιουργούνται πάθη, έξεις γίνονται και είναι δύσκολα.

Αυτό που πρέπει να προσέξουμε ακόμη, και θα μου επιτρέψετε στη συνέχεια να το προσθέσω, είναι το ψέμα στο παιδί και σε εμάς. Δηλαδή, θα μπορούσαμε να πούμε: μακριά από το ψεύδος. Όπως γνωρίζετε, μέχρι εδώ, στις δύο μας προηγούμενες ομιλίες και σε αυτή, μιλήσαμε περί του πώς θα φυτέψουμε και θα καλλιεργήσουμε στα παιδιά την υπακοή και την προσευχή και υποδείξαμε τις βασικές μεθόδους που θα χρησιμοποιήσουμε για να το επιτύχουμε. Τώρα, λοιπόν, με τη χάρη του Κυρίου, θα πούμε πώς θα εμπνεύσουμε στα παιδιά τη φιλαλήθεια, πώς θα τα μάθουμε να αγαπούν την αλήθεια και να αποστρέφονται το ψεύδος.

Όπως ξέρετε, τα παιδιά από μικρά είναι φιλαλήθη. Η ανάγκη της αληθείας και η αγάπη, δηλαδή, προς αυτήν είναι στοιχεία έμφυτα, θα μπορούσαμε να πούμε, στον άνθρωπο, επομένως και στο παιδί. Το προπατορικό αμάρτημα, αν και εθόλωσε, δηλαδή εξασθένησε, το αίσθημα της αληθείας, δεν το εξαφάνισε τελείως όμως. Η τάση προς την αλήθεια έμεινε στον άνθρωπο. Αυτή ακριβώς η τάση εκδηλώνεται στο παιδί με την επιθυμία του να γνωρίσει τα πάντα. Το παιδί, όπως ξέρετε, για όλα ερωτά και ό,τι του λένε οι μεγαλύτεροι το δέχεται για καθαρή αλήθεια.

Το αγνό παιδί δεν γνωρίζει το ψέμα και την προσποίηση. Ντρέπεται και κοκκινίζει, όχι μόνο όταν το ίδιο από βιασύνη ή απερισκεψία πει κάποιο ψέμα, αλλά και όταν ακούσει τους άλλους να ψεύδονται. Την αγάπη προς την αλήθεια, αγαπητοί μου, την έβαλε στην ψυχή του παιδιού ο ίδιος ο Θεός. Πρέπει μόνον αυτή τη φυσική ροπή να την υποβοηθήσουμε, να αναπτυχθεί και να στερεωθεί. Αυτό είναι το έργο το δικό μας. Πώς όμως θα το επιτύχουμε; Αυτό είναι ένα θέμα.

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουν οι γονείς για να εμπνεύσουν στα παιδιά τη φιλαλήθεια είναι να τα νουθετούν σε αυτή από βρεφική ακόμη ηλικία. Πώς όμως θα γίνει αυτό; Τρεις είναι οι βασικοί κανόνες. Να μάθουνε στα παιδιά.

παιδιά τους να αγαπούν την αλήθεια, έχοντας τη σκέψη του Θεού. Διότι το παιδί τότε μόνο θα αγαπά την αλήθεια, όταν γνωρίζει ότι ο Θεός, που είναι η μόνη και αιώνια και αδιάψευστη αλήθεια, θέλει να λέμε πάντα την αλήθεια. Ότι Αυτός μισεί και αποστρέφεται κάθε ψέμα, γιατί κάθε ψέμα είναι αμαρτία. Μόνον η φιλαλήθεια που θεμελιώνεται στην πίστη και την αγάπη προς τον Θεό μπορεί να αντέξει και σε δοκιμασία. Αυτό να το έχουμε υπόψη. Εάν διδάσκουμε αλήθεια χωρίς Θεό, δεν διδάσκουμε, δεν ριζοπιάνει, δεν αντέχει. Να φέρεστε στα παιδιά σας ακόμη με απλότητα και ειλικρίνεια, διότι αυτά παρακολουθούν

τις διπλωματίες τις δικές μας. Να πιστεύετε στα λόγια τους, εφόσον είστε βέβαιοι ότι δεν ψεύδονται. Μην απαιτείτε και μην επιτρέπετε να επιβεβαιώνουν τα λόγια τους με όρκο, πράγμα το οποίο κάνουν ορισμένοι. Δέχονται τα παιδιά να ορκίζονται, δήθεν για να αποδείξουν την αθωότητά τους και την ειλικρίνειά τους. Εάν βεβαίως έχετε κάποια βάσιμη αιτία να αμφιβάλλετε για την αλήθεια των λόγων των παιδιών σας, μη δείχνετε από την πρώτη στιγμή ότι δεν πιστεύετε στα λόγια τους. Προσπαθήστε να βεβαιωθείτε αν το παιδί πράγματι είπε ψέματα. Και αν πράγματι συνέβη αυτό, καλέστε το παιδί κοντά σας, κοιτάξτε το στα μάτια με σοβαρό ύφος, αλλά με αγάπη, και πείτε του

το εξής: «Ήξερες ότι σ’ ατενίζει ο Θεός; Ο Θεός, παιδί μου, απαγόρευσε να λέμε ψέματα. Άλλωστε είναι παντογνώστης, γνωρίζει και τις πιο μυστικές μας σκέψεις ακόμη και αντιπαθεί τα χείλη που ψεύδονται». Τότε στο πρόσωπο του παιδιού θα φανεί η κοκκινίλα της εντροπής. Θα φανερώσει αμέσως την αλήθεια και ίσως ποτέ πλέον δεν θα ξαναπεί ψέμα. Δείχνετε λοιπόν πάντοτε μπροστά στα παιδιά σας ότι κι εσείς αγαπάτε και θέλετε την αλήθεια. Να είστε ειλικρινείς και ευθείς σε κάθε σας σχέση και ενέργεια μαζί τους. Πρώτα απ’ όλα, να τιμάτε την αλήθεια, την πίστη και τον νόμο του Θεού.

Μην εκδηλώνετε ποτέ αδιαφορία προς την πίστη, θα το πληρώσετε αυτό το πράγμα. Μη δίνετε ποτέ ευκαιρία στα παιδιά σας να ακούσουν ανόητες συζητήσεις, όπως ότι μπορεί δήθεν ο άνθρωπος να ζήσει χωρίς θρησκεία και χωρίς πίστη, αρκεί να είναι τίμιος άνθρωπος, και αυτό είναι όλο. Σε τέτοιες συζητήσεις, που δυστυχώς ακούγονται συχνά, εκφράζεται το πνεύμα του ψεύδους, γιατί είναι ψέματα αυτό. Αν λοιπόν εσείς μπροστά στα παιδιά σας λέτε τέτοια ψεύδη ως το προηγούμενο, όχι μόνο ξεριζώνετε από την καρδιά τους τον σεβασμό και την αγάπη προς τις αλήθειες της πίστεώς μας, αλλά φονεύετε, εκμηδενίζετε εντός τους κάθε αίσθημα αληθείας. Αν πράγματι είναι το ίδιο πράγμα για τον Θεό

να έχουμε ορθή ή εσφαλμένη γνώση για Αυτόν και την αλήθειά Του, να ομολογούμε αληθινή ή ψευδή θρησκεία, τότε γιατί ο άνθρωπος να ενδιαφέρεται για την αλήθεια στις εκδηλώσεις της καθημερινής ζωής, εφόσον και το ψέμα είναι ένα και το αυτό; Αυτό. Αν ο Θεός επίσης δέχεται κατά τον ίδιο τρόπο και αυτόν που εν γνώσει ομολογεί μια ψευδή θρησκεία ή αρνείται τελείως την αποκάλυψη του αληθινού Θεού,

τέλος έχουν δίκιο αυτοί που λένε ότι δεν υπάρχει θρησκεία που την απεκάλυψε ο Θεός. Αν ο αληθινός Θεός δεν ευδόκησε να μας αποκαλύψει την αλήθεια στα σπουδαιότερα ζητήματα της ζωής, τότε πώς μπορούμε να απαιτούμε από τους ανθρώπους, επομένως και από τα παιδιά, να λένε την αλήθεια στις ασήμαντες περιπτώσεις της καθημερινής ζωής; Στη συνέχεια των ομιλιών μας αυτών, αναφορικώς με τους γονείς και τα τέκνα, επιτρέψτε μας και σήμερα να προσθέσουμε λίγα λόγια που ίσως αποτελέσουν μια μικρή βοήθεια στους αγωνιζομένους αυτούς γονείς να κάνουν παιδιά καλά και υπάκουα στη σημερινή ζωή. Αν θέλετε, αγαπητοί μου,

να γίνουν άνθρωποι φιλαλήθεις, γιατί περί φιλαληθείας ο λόγος ο τελευταίος, δείξατε στα παιδιά σας να τρέφουν ιδιαίτερη ευλάβεια προς τη Θεία Αλήθεια. Μην επιτρέπετε να βρει έδαφος στην καρδιά σας ή στις καρδιές των παιδιών σας η αδιαφορία προς τη θρησκεία, πράγμα το οποίο δυστυχώς στις ημέρες μας είναι εν εξάρσει. Διότι αν τα παιδιά παρατηρήσουν ότι εσείς αντιμετωπίζετε με επιπολαιότητα τις αλήθειες της χριστιανικής πίστεως και τους κανόνες και τα κελεύσματα της Εκκλησίας,

ότι εσείς προσποιείστε στα θρησκευτικά θέματα,

σκεφτείτε, πώς μπορείτε να ελπίζετε ότι αυτά θα πιστεύσουν αύριο στα λόγια σας και δεν θα φέρονται προς την αλήθεια όπως κι εσείς; Να είστε για τα παιδιά σας υπόδειγμα αγάπης προς τη χριστιανική αλήθεια και πίστη. Την αγάπη αυτή μεταδώστε στα παιδιά σας, έτσι εκείνα θα αγαπήσουν την αλήθεια. Και σε όλες όμως τις άλλες σχέσεις σας να είστε πάντοτε ειλικρινείς και έντιμοι, όχι μόνο στα λόγια. Να φυλάγεστε από το ψέμα, την υποκρισία και την προσποίηση. Διότι αν τα παιδιά βλέπουν ότι εσείς κοροϊδεύετε, φερ’ ειπείν, τους άλλους, εμπαίζετε τους άλλους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ότι χρησιμοποιείτε πονηρίες, υποκρισίες, απάτες, ότι ψεύδεστε και δεν είστε ειλικρινείς στις σχέσεις σας με τους άλλους. Παραδείγματος χάριν, κάνετε τον φίλο μπροστά σε κάποιον, ενώ από πίσω τον βρίζετε και τον εμπαίζετε. Να είστε βέβαιοι ότι και τα παιδιά, στις σχέσεις τους με εσάς ή και τους άλλους, θα φέρονται κατά τον ίδιο τρόπο. Εάν λοιπόν θέλετε τα παιδιά σας φιλαλήθη και ειλικρινή, προσπαθήστε εσείς και σε θέματα πίστεως και όταν κρίνετε πρόσωπα και πράγματα και καταστάσεις της ζωής, αλλά και σε όλη γενικά τη συμπεριφορά σας, προσπαθήστε να διακρίνεστε για την αποστροφή από το ψέμα, την υποκρισία, την προσποίηση, την κολακεία κ.λπ. και γενικά τους δόλους.

Σε όλες τις σχέσεις σας με τους άλλους και σε όλες τις εκδηλώσεις σας να είστε ειλικρινείς και φιλαλήθεις. Τότε μόνο θα μάθουν τα παιδιά σας να λαλούν αλήθειαν εν ταις καρδίαις αυτών, όπως λέγει ο Ψαλμωδός στον 14ο ψαλμό του. Καλλιεργώντας έτσι αφενός στις καρδιές των παιδιών τον σεβασμό και την αγάπη προς την αλήθεια, πρέπει αφετέρου εσείς οι ίδιοι να πολεμάτε με όλες σας τις δυνάμεις το ψεύδος, με τους ακολούθους τρόπους. Να μαθαίνετε τα παιδιά σας από τη βρεφική ακόμη ηλικία να μισούν το ψεύδος. Ψεύδος όχι για κανέναν λόγο, διότι ο Θεός είναι αληθής και την αλήθειαν αγαπά, ενώ κάθε ψέμα είναι αμαρτία.

Τα παιδιά πρέπει να αποφεύγουν το ψέμα, όχι επειδή γνωρίζουν ότι θα τιμωρηθούν ακόμη, αν αποκαλυφθεί ότι ψεύδονται, αλλά επειδή ξέρουν ότι ο Θεός απαγόρευσε το ψέμα. Δείξτε στα παιδιά με τα λόγια της Αγίας Γραφής πόσο μισητό είναι το ψέμα στα μάτια του αληθινού Θεού. Ανοίξετε στη Σοφία Σειράχ και δείξτε τους στο Κ΄ κεφάλαιο, 26. Εκεί θα τους διαβάσετε το εξής και θα το ερμηνεύσετε: «Ήθος ανθρώπου ψευδούς ατιμία». Να τα διδάξετε ότι το ψέμα το εφεύρε ο διάβολος. Γι’ αυτό ο Κύριος λέγει ότι αυτός, ο διάβολος, ψεύστης εστί και

ο πατήρ αυτού και επομένως τα παιδιά που λένε ψέματα στον σατανά και γίνονται όμοια μ’ αυτόν. Αυτό πρέπει να το μάθουν. Μην παραβλέπετε στα παιδιά το παραμικρό ψέμα. Αν το παιδί έκανε κάποιο σφάλμα, αλλά το ανεγνώρισε αμέσως, για πρώτη φορά συγχωρήστε το. Ή αν το σφάλμα είναι σοβαρό, απαλύνατε την τιμωρία, εξηγώντας του όμως ότι δεν το τιμωρείτε ή του βάζετε μικρότερη τιμωρία επειδή αμέσως ομολόγησε την αλήθεια. Αυτό όμως δεν πρέπει να κρατήσει πολύ. Εάν κάθε φορά συγχωρούμε το παιδί ή μικραίνουμε την τιμωρία, μόλις αυτό ομολογεί τα σφάλματά του, τότε είναι πιθανό να προκύψει διπλό κακό. Το παιδί θα αρχίσει να μην δίνει σημασία στα σφάλματά του

ακόμη, θα συνηθίσει να λέει την αλήθεια μόνο όταν διαβλέπει κάποιο όφελος, ενώ αντιθέτως δεν θα φοβηθεί να αποκρύψει την αλήθεια όταν αντιληφθεί κάποια ζημιά από την ομολογία. Αν το παιδί έκανε κάτι κακό και επιπλέον είπε ψέματα, πρέπει η τιμωρία να διπλασιάζεται, αφού όμως εξηγήσουμε πρώτα στο παιδί ότι διπλά τιμωρείται, για το σφάλμα και για το ψέμα. Αν όμως το παιδί έχει, παραδείγματι από εκδικητικότητα ή από κακία προς κάποιον, πει στους άλλους κάτι όχι καλό, δηλαδή συκοφάντησε, τότε πρέπει όχι μόνο να τιμωρηθεί αυστηρά για αυτό που έκανε, αλλά ακόμη και να υποχρεωθεί να ανακαλέσει αυτό που είπε μπροστά σε όλους όσοι το άκουσαν.

Απαιτεί ο ηθικός χριστιανικός άλλωστε νόμος. Όχι μόνο στα παιδιά δε, αλλά και σε μας τους μεγάλους. Ποτέ και σε τίποτα μην ξεγελάτε τα παιδιά. Ούτε στους άλλους να επιτρέπετε να κάνουν κάτι τέτοιο. Πόσο συχνά άλλωστε οι γονείς, για να καθησυχάσουν το γκρινιάρικο παιδί, το φοβερίζουν, παραδείγματι, ή του υπόσχονται πράγματα που δεν εκπληρώνονται ποτέ. Είναι θλιβερό αυτό. Το παιδί γρήγορα καταλαβαίνει ότι το ξεγελούν. Η πίστη του στα λόγια των γονέων κλονίζεται και το αίσθημα της αληθείας υποσκάπτεται. Μην αναγκάζετε εσείς οι ίδιοι εκουσίως ή ακουσίως τα παιδιά σας να πουν ψέματα.

Ακουσίως μπορεί να συμβεί αυτό, αν εσείς, όταν γίνει κάτι, άγρια επιτίθεστε στο παιδί, εξαγριωμένοι ορμάτε προς το μέρος του με το χέρι υψωμένο, φωνάζοντας, έτοιμοι να το τιμωρήσετε: «Εσύ το ’καμες αυτό; Τώρα θα δεις τι θα σου κάνω. Θα με θυμάσαι. Αν το ’καμες εσύ αυτό, θα με θυμάσαι σ’ όλη σου τη ζωή». Τι περιμένουμε τότε να γίνει; Πρέπει να απορεί άραγε κανείς; Αν το παιδί, σε μια τέτοια περίπτωση που βλέπει τη δαμόκλειο σπάθη επί της κεφαλής του, αρχίσει να λέει ψέματα για να σώσει τον εαυτό του, είναι παράξενο πράγμα αυτό; Τι να πούμε πάλι όταν οι γονείς χαμογελούν στα ψέματα των παιδιών τους,

ταϊπενούνη για το έξυπνο ψέμα που είπανε; Τι να πούμε εκεί πέρα τότε ή τι να σκεφτούμε για τους γονείς που παροτρύνουν οι ίδιοι στο ψέμα τα παιδιά τους; Τα διδάσκουν πώς να ξεγελάσουν τον δάσκαλο, πώς να ξεγελάσουν τον εισπράκτορα ότι δεν είναι ορισμένης ηλικίας ακόμη και άλλους ανθρώπους, για να βγουν από κάποια δύσκολη θέση, για να αποφύγουν την τιμωρία ή για να κερδίσουν λίγα χρήματα.

Θα έχετε ακούσει μητέρες που τιμωρούν ακόμη τα παιδιά τους, διότι δεν είπανε ψέματα στον εισπράκτορα, προκειμένου να αποφύγει αυτή ένα εισιτήριο του παιδιού. Τέτοιοι γονείς, δεν θα ήθελα να το πω, αλλά ας μου επιτραπεί, δεν είναι άξιοι να φέρουν το όνομα αυτό. Είναι διαφθορείς των παιδιών τους.

Να απορούμε λοιπόν άραγε, αν ύστερα από αυτό τα παιδιά όχι μόνο ψεύδονται, αλλά και υβρίζουν, αλλά και κλέπτουν, αλλά και τι δεν κάνουν; Ας ενθυμούμεθα καλώς, αγαπητοί, ότι όποιος δεν θεωρεί το ψέμα αμαρτία, αυτός είναι ικανός και να κλέβει και να απατά και να ατιμάζει. Ο ανέντιμος και ψευδής στους λόγους, τέτοιος δυστυχώς θα είναι και στα έργα. Είπαμε πώς να ανατρέφετε τα παιδιά σας για να γίνουν φιλαλήθη. Πώς από τη βρεφική ηλικία πρέπει να καλλιεργείτε σε αυτά το αίσθημα της αληθείας, αγαπητοί μου γονείς.

Υπενθύμισα πώς θα καλλιεργήσετε στα παιδιά τον σεβασμό και την αγάπη προς την αλήθεια και τη βαθιά αποστροφή προς το ψέμα. Να ενθυμείστε πάντοτε τους τρόπους αυτούς και να τους εφαρμόζετε ευσυνείδητα και έχετε να ωφεληθείτε. Να διδάσκετε στα παιδιά σας να αγαπούν την αλήθεια, διότι ο Θεός είναι αλήθεια και δεν ανέχεται το ψέμα. Να είστε όμως και οι ίδιοι φιλαλήθεις και ειλικρινείς σε κάθε σας ενέργεια και σε όλη τη συμπεριφορά σας απέναντι των παιδιών και των πλησίον σας, πράγματα τα οποία παρακολουθούν τα παιδιά. Δείξτε τους άλλωστε πόσο άτιμο και αηδές είναι στα μάτια του Θεού κάθε ψέμα. Μην επιτρέπετε το παραμικρό ψέμα μπροστά στα παιδιά.

Μην τα ξεγελάτε και μην επιτρέπετε και στους άλλους να τα ξεγελούν. Μην ξεχνάτε αυτό που προείπαμε του Σιράχ: «Ήθος ανθρώπου ψευδούς ατιμία». Προσέξτε ιδιαιτέρως μήπως εκουσίως ή ακουσίως οδηγήσετε εσείς οι ίδιοι τα παιδιά στο ψέμα. Αναθρέψτε τα παιδιά σας ώστε να γίνουν άνθρωποι φιλαλήθεις, προς τους οποίους ο Θεός και όλοι οι έντιμοι άνθρωποι θα δείχνουν σεβασμό και μεγάλη εύνοια, που θα σας κολακεύει αυτό όταν θα το βλέπετε εκ των υστέρων. Αλλά πρέπει να εργαστείτε τώρα. Στη συνέχεια να προσθέσουμε και κάτι άλλο, άμα το επιτρέψει η αγάπη σας, που κι αυτό θα πρέπει να το προσέξουνε

οι γονείς και να βοηθήσουν τα παιδιά, κατ’ εξοχήν στη σημερινή εποχή μας. Η σημερινή εποχή μας, κατ’ εξοχήν των νέων, αλλά και η μόδα ακόμη των μεγάλων, βρίσκεται μέσα σε έναν λίβα, όπως θα λέγαμε, φιληδονίας.

Όπως ξέρετε, είναι ένας άνεμος που ονομάζεται Λίβας και είναι φοβερά ζεστός και καταστρεπτικός για όλα τα φυτά. Όπου φυσήξει ο άνεμος αυτός, ξεραίνονται και καταστρέφονται όλα τα άνθη και τα φυτά στα χωράφια, στους αγρούς, γενικά στους τόπους. Τα χοντρά και σκληρά αγκάθια δεν παθαίνουν τίποτα.

Καταστρέφεται απ’ αυτόν μόνον η ωφέλιμη φυτεία, οι καρποί της οποίας χρησιμεύουν ως τροφή στους ανθρώπους και στα ζώα. Ο καταλυτικός, θα λέγαμε, και θανατηφόρος αυτός άνεμος, ο Λίβας, ομοιάζει με μια από τις πιο ολέθριες τάσεις της εποχής μας,

η οποία σαν τον λίβα ξεραίνει και εξαφανίζει από τη ζωή των ανθρώπων ό,τι πιο υπέροχο, δηλαδή τα άνθη και τους ωρίμους καρπούς των αρετών. Είναι το αχαλίνωτο των σαρκικών επιθυμιών και παθών, δυστυχώς. Αυτό, μπορεί να πει κανείς, είναι το μεγαλύτερο κακό της εποχής μας.

Οικογένειες, εκθέτει άνδρες και γυναίκες

στον όλεθρο, στον μαρασμό και στην αφάνεια, νέους και νεάνιδες, αφήνει τη δηλητηριώδη και απαίσια πνοή του στα μικρά παιδιά και τίποτα δεν φαίνεται ικανό να σταματήσει την ολέθρια, δυστυχώς, επίδρασή του. Για τον λόγο αυτό έχουμε μεγαλύτερη υποχρέωση να παρακινήσουμε εσάς τους γονείς, ώστε με το ακούραστο ενδιαφέρον σας και την άκαμπτη αυστηρότητά σας να προφυλάξετε, όσο είναι δυνατόν, τα παιδιά σας από το καταστρεπτικό αυτό μόλυσμα.

Εάν εσείς στην κατάλληλη στιγμή αντιληφθείτε την επικράτηση του πνεύματος της φιληδονίας στα παιδιά σας, τότε θα καταλάβετε τους λόγους του Κυρίου που λέγει: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία» και τότε θα καταβάλλετε κάθε φροντίδα για να προφυλάξετε την αθωότητα και την καθαρότητα των παιδιών σας. Πόσο υπέροχη ύπαρξις ο άνθρωπος βγήκε από τα χέρια του Δημιουργού! Η ψυχή του φέρει τη σφραγίδα του Θεού. Ως προς το σώμα δε, ευρίσκεται στην πιο υψηλή βαθμίδα του ζωικού κόσμου, θα πρέπει να γνωρίζουμε. Σύμφωνα με τον προορισμό της δημιουργίας, η ψυχή πρέπει να ηγεμονεύει επί του σώματος. Έτσι συνέβαινε πράγματι στην αρχή, όταν η ψυχή του ανθρώπου υπήκουε και υποτασσόταν στον Θεό. Το σώμα ήταν υποτεταγμένο στην ψυχή, χωρίς να την επιβαρύνει,

να την εκθέτει σε πειρασμούς και κινδύνους. Αλλά άλλη τροπή πήραν τα πράγματα μετά την πτώση. Η ψυχή του ανθρώπου επαναστάτησε κατά του Θεού. Το κατώτερο δηλαδή αρνήθηκε να υπακούσει στο ανώτερο. Και με ό,τι αμάρτησε ο άνθρωπος κατά του Θεού, με το ίδιο τιμωρείται. Όπως ο άνθρωπος επαναστάτησε κατά του Θεού, έτσι και το σώμα επαναστάτησε κατά του ανθρώπου, κατά του πνεύματος δηλαδή. Σαν αποτέλεσμα της δικαίας τιμωρίας, η ροπή των αισθήσεων προς το πονηρό και οι σαρκικές επιθυμίες άρχισαν να ασκούν τυραννία επάνω στις πνευματικές επιδιώξεις του ανθρώπου,

απαιτώντας πλήρη υποταγή και υποδούλωσή του στις σαρκικές επιθυμίες. Έτσι εμφανίσθηκε στον άνθρωπο η τάση να κάνει αυτό που θωπεύει και ικανοποιεί τις αισθήσεις. Ο άνθρωπος έγινε δηλαδή σαρκικός. Η ουσία της φιληδονίας και της σαρκικής επιθυμίας συνίσταται σε τούτο, όπως ξέρετε: η ψυχή υποτάσσεται στις σαρκικές επιθυμίες. Η σαρκική επιθυμία ασκεί κυριαρχία επί του ανθρώπου. Τον αποχαυνώνει, τον τυφλώνει, έτσι ώστε να μην μπορεί πλέον να σκεφτεί τον Θεό, την πίστη σε Αυτόν, τις εντολές, το θέλημά Του. Σκοτώνει γενικά τον άνθρωπο και τον κάνει άχρηστο. Κάθε τι αγνό, θείο και ιερό τού το απαλείφει.

Αυτός ο αισθησιασμός, όπως τα λέγαμε, είναι το μεγαλύτερο κακό, η μεγαλύτερη καταστροφή για τον άνθρωπο και μάλιστα σήμερα. Αν είναι αλήθεια ότι το δέντρο γνωρίζεται από τους καρπούς του, τότε πρέπει να πούμε ότι ο αισθησιασμός είναι ένα δέντρο δηλητηριώδες, επειδή δίδει τόσο φοβερούς καρπούς. Ο πρώτος αισχρός καρπός του είναι η οκνηρία, η αποφυγή του κόπου για κάθε καλό, για το οποίο απαιτείται κάποια προσπάθεια. Ο μαλθακός και ηδυπαθής άνθρωπος, κατεξοχήν ο σημερινός, δεν γνωρίζει ποτέ την ικανοποίηση που δίδει ο κόπος και η συνετή δραστηριότης.

Ο κόπος είναι γι’ αυτόν βάρος, ζυγός, κατάρα και όχι μέσον για την κατάκτηση της αρετής, ούτε σοβαρή και σπουδαία υποχρέωσις καθορισμένη από τον Θεό. Ο ηδυπαθής άνθρωπος φοβάται τον σωματικό κόπο, γιατί γίνεται αιτία να διαταραχθεί η μαλθακότης του. Φοβάται τον διανοητικό κόπο, γιατί απαιτεί βία των πνευματικών δυνάμεων. Πολλούς ασφαλώς ανθρώπους θα έχετε γνωρίσει και θα έχετε ακούσει να λέγουν: «Ο άνθρωπος αυτός πολλά θα μπορούσε να κάνει, όμως δεν κάνει τίποτα». Ποια είναι η αιτία; Η ηδυπάθεια, η οποία κάνει τον άνθρωπο οκνηρό, έτσι που δεν μπορεί τίποτα να κάνει, και αν έχει τις πιο πολλές και καλές προϋποθέσεις...

Υποφέρει από τη φτώχεια και τις στερήσεις. Ο άνθρωπος αυτός είναι πρόθυμος να μιλήσει για καθετί, για τον Θεό ακόμη και για τους άλλους, για τις κρίσιμες ώρες και λοιπά, και ασφαλώς θα απολάμβανε μεγάλη ευημερία, αν η οκνηρή ζωή του δεν του ήταν πιο ευχάριστη από την ευημερία του τιμίου κόπου. Το ίδιο συμβαίνει και με την πνευματική δραστηριότητα, πράγμα που το βλέπει κανείς πολλές φορές στο σχολείο. Συχνά συναντά κανείς εκεί παιδιά με πλούσια πνευματικά χαρίσματα και ταλέντα, παιδιά που μαθαίνουν γράμματα παίζοντας, και με την κλίση που έχουν περιμένει κανείς ότι θα γίνουν σπουδαίοι άνθρωποι. Κι όμως τα παιδιά αυτά δεν έχουν καμία εξέλιξη. Γιατί; Διότι μεγαλώνοντας έγιναν οκνηροί νέοι,

άνδρες που έθαψαν στη γη το τάλαντό τους, αντί να το διπλασιάσουν με την επίμονη προσπάθειά τους. Και πολλές φορές αυτό γίνεται μέσα στο σπίτι τους. Τέτοιοι άνθρωποι είναι ανίκανοι για υψηλότερα πράγματα, καθώς και για την αρετή. Όπως εξαιτίας της φιληδονίας αποφεύγουν κάθε σωματικό και πνευματικό κόπο, έτσι είναι ανίκανοι και για κάθε είδος προσπαθείας. Δεν είναι λίγο το καλό υλικό που ρούφηξε ο βάλτος του αισθησιασμού. Πόσες φορές άνθρωποι που είχαν από τον Θεό την κλίση και την προδιάθεση να γίνουν παράδειγμα ηθικής τελειότητας χάθηκαν. Γιατί; Γιατί η ηδυπάθεια τούς παρέσυρε και οι τάσεις προς τελείωση βυθίστηκαν στα βαλτόνερα της οκνηρίας και της απραξίας. Βέβαια, πόση

συμφορά, δυστυχία και καταστροφή φέρνει στους ανθρώπους, επί παραδείγματι, το κρασί, το μεθύσι. Ο καθένας το βλέπει στους γνωστούς του, στους γείτονες και σε συγγενικά πρόσωπα ακόμη, τους οποίους η ηδυπάθεια έφερε στο σημείο να χάσουν την εικόνα του Θεού και να στερηθούν την ανθρώπινη υπόσταση, αξιοπρέπεια. Άλλος καρπός φιληδονίας είναι η ασωτία. Αν υπάρχει πάνω στη γη κάτι πραγματικά υπέροχο και ουράνιο, αυτό είναι ακριβώς η παιδική και νεανική αθωότης. Αντιθέτως όμως, αν υπάρχει κάτι το αισχρό, το σιχαμερό, το ζωώδες, αυτό είναι οι σακατεμένες, όπως τα λέγαμε, από την ασωτία ψυχές. Δεν θα μιλήσουμε ασφαλώς για τον καρπό αυτό του αισθησιασμού.

Γνωρίζουμε πού οδηγεί η ασωτία τα θύματά της: στο νοσοκομείο, στο φρενοκομείο ή στις φυλακές. Γι’ αυτό, γονείς, εάν θέλετε να σώσετε τα παιδιά σας από το φρικτό αυτό κατάντημα, προφυλάξετέ τα από τη φιληδονία και τους καρπούς της. Μη ξεχνάτε τους λόγους του Κυρίου: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία». Ναι, μην τα ξεχνάτε αυτά.

Θα ρωτήσει κάποιος: «Τι να κάνουμε για να εμποδίσουμε την ανάπτυξη του αισθησιασμού στα παιδιά;» Πρώτα απ’ όλα, να μάθετε τα παιδιά σας να κοπιάζουν και να τους εμπνέετε τον σεβασμό προς κάθε τίμιο κόπο. Να νηστεύετε τα παιδιά σας και να τα μάθετε να προσεύχονται. Ας μάθουν επίσης απ’ έξω και ας έχουν πάντοτε στον νου τους τους λόγους του Αποστόλου: «Εἴ τις οὐ θέλει ἐργάζεσθαι, μηδὲ ἐσθιέτω», που γράφει στη Θεσσαλονικείς Β΄, γ΄ 10. Να τα διδάξετε ότι η εργασία ποτέ δεν είναι ντροπή, αλλά αντιθέτως ντροπή είναι για τον άνθρωπο η οκνηρία και αργία.

Να τους φέρετε για παράδειγμα την Αγία Οικογένεια, όπου ο Κύριος βοηθούσε την Παναγία Μητέρα Του και τον προστάτη Του Ιωσήφ, που ήταν ένας απλός μαραγκός. Συνηθίζετε τα παιδιά σας στον σωματικό κόπο, ιδιαιτέρως μάλιστα αν δεν υπάρχει ανάγκη να κερδίζουν το ψωμί τους με τον κόπο των χεριών τους. Είναι γνωστό ότι σε πολλές βασιλικές οικογένειες όλα τα μέλη ήταν υποχρεωμένα να μάθουν κάποια χειρονακτική εργασία. Ο Παύλος ήταν σκηνοποιός και κέρδιζε με τα χέρια του, με τον ιδρώτα του, το ψωμί του.

Αυτό ήταν το επάγγελμά του, που είχε μάθει από τα παιδικά του χρόνια, αν και ήτο υιός φημισμένων γονέων. Μιλήστε γι’ αυτόν στα παιδιά σας και μη συγχωρείτε σε αυτά την οκνηρία, που είναι η αρχή και η μητέρα κάθε κακίας. Να συνηθίζετε τα παιδιά να τρώνε απλή τροφή και μόνο σε ορισμένη ώρα του φαγητού, για να μην καταβροχθίζουν γλυκά εδώ και εκεί, αλλά να τρώνε στο τραπέζι ό,τι τους έχει οριστεί. Να τα μάθετε να τρώνε όλα όσα τους δίδετε και να ευχαριστούν γι’ αυτό τον Θεό. Να τα μάθετε να νηστεύουν τις Τετάρτες, τις Παρασκευές και τις καθιερωμένες νηστείες που έχει η Εκκλησία μας. Βοηθήσετε να συνειδητοποιήσουν ότι ο άνθρωπος δεν ζει για να τρώει,

αλλά τρώει για να ζει. Θέλετε να χαροποιήσετε ή να βραβεύσετε το παιδί; Μην του δίδετε ποτέ δώρα που βοηθούν την ανάπτυξη της ηδυπαθείας, αλλά να το μαθαίνετε να περιφρονεί τους δούλους αυτού του πάθους. Κυρίως όμως προφυλάξετε, όσο μπορείτε περισσότερο, τα παιδιά σας από τη χρήση κάθε διεγερτικού και μεθυστικού υγρού. Τα πιο υγιεινά ποτά για τα παιδιά είναι το νερό και το γάλα. Φοβερό κακό, φυσικό και ηθικό, προξενούν στα παιδιά οι γονείς, όταν τα συνηθίζουν να πίνουν κρασί ή οτιδήποτε άλλο παρόμοιο εκ νεανικής ηλικίας.

Παρακύπτω Βάλτε τέλος βαθιά στην καρδιά σας, αγαπητοί, τους λόγους του Κυρίου: «Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία», και φροντίστε ώστε να μπορούν να λεχθούν τα λόγια αυτά και για τα δικά σας τα παιδιά. Τότε θα επιτύχετε. Ίσως ερωτήσετε: «Πώς θα το επιτύχετε;» Να μου επιτρέψετε να το μιλήσω στην άλλη μου ομιλία.