For Parents, Part A

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Out of our desire to support parents, we have been moved to offer a series of talks that may help them with certain matters—things they may not have fully grasped or may know nothing about.

Without any doubt, young people in our time are passing through a serious crisis. To be honest, it is not because they themselves are chiefly to blame. The greater burden of responsibility falls upon the adults: parents and teachers, priests, and, in general, all those who serve as spiritual guides to children.

The truth is that we adults ourselves have lost our spiritual bearings and, as a result, it naturally follows that we have also lost...

...the true upbringing of our children according to God. My dear friends, the role of parents and the family home has an extraordinarily decisive effect upon the soul of a child or young person when it becomes not a force for formation, but for deformation. By contrast, when parents rightly cultivate the souls of their children from infancy, their work puts down—as most of us know—deep roots in life in Christ, the only truly human and authentic life. No storm of youth, or even of mature adulthood, can uproot those roots. Amid the discord and confusion of the various educational systems of today, we must all recognize the eternal and unique pedagogy of the Gospel. May this series of talks be regarded as one seed of that immortal pedagogy, and may the blessing be given that this seed should bear fruit a hundredfold in every Christian family.

There was once a hermit renowned for the holiness of his life and his knowledge of the human soul. He commanded his disciple, saying, “Uproot this tree from the ground,” and pointed to a young palm tree. Although its trunk was still young, it had already sent its roots deep into the earth. In obedience to his elder, the disciple undertook the task; but despite all his efforts and even his great strength, he could not so much as move it. “Father,” he said to his abba, “what you have told me to do is completely impossible. I cannot even make it move.” Then the elder pointed out to him...

...another, younger sapling, which the disciple uprooted at once without any particular effort. He could do nothing with the tree that was firmly rooted, but he easily succeeded with the other sapling. If we apply this story to the upbringing of children, we see that parents are powerless before their children once they are grown if they did not begin attending to their formation while they were still very young. There is a proverb you surely know: “What one learns in childhood does not fade in old age.” For this reason, the wise Sirach teaches: “Do you have children? Discipline them, and bend their necks from their youth.”

Sirach 7:23. Many parents deserve praise for giving their children a proper upbringing. Yet some parents who are exceptionally devout and good have children whose character turns out to be entirely unexpected and deeply distressing to them. One of the chief causes of this must probably be sought in the parents themselves. Many parents are usually indifferent to their children’s moral and religious formation, or else they are so blinded by an excessive and unreasonable love for them that they refuse to see anything bad in them and turn a deaf ear to the observations of well-intentioned people.

They do not want to hear the truth or accept sound advice. Only when their children and their childish faults become unbearable even to the parents themselves do they begin to think about correcting their son or daughter. Only then do they turn to proper formation and seek help. By then, however, it is probably much too late. We must therefore insist that the formation of children begin in infancy. After all, we all know how quickly a seed grows in the earth. The forces that contribute to its growth begin to act upon it at once. Warmth and moisture awaken...

...the tender shoot within the earth, and little by little it begins to appear above the surface of the soil. Something similar happens with a little child, who comes into the world like a seed and grows continually. It is well known that human nature never develops so rapidly in every respect as it does during childhood. Yet at the same time, it is never in such great need of care and nurture as during those first childhood years.

Physical development advances rapidly and steadily, while spiritual and intellectual development advances even more quickly—especially in our own times.

The child begins to speak, forms the first definite concepts, and gradually learns to reason, think, and express himself. His will grows stronger, and little by little he begins to act on his own initiative. His intellect is enriched by ideas about the things around him, while at the same time he begins to grasp the idea of God. He starts to wonder about the purpose of his life and learns, to some degree, to distinguish good from evil. His conscience awakens within him; love or dislike begins to operate, and a sense of honor or shame appears.

If all these powers, which can raise a human being toward likeness with God, are to develop properly in an infant, the parents have a duty. They must carefully watch over their child’s moral development. And because upbringing has, we might say, a twofold character—uprooting evil and planting good—parents must begin forming their children while they are still infants.

Sadly, how many parents go wrong on precisely this point, as though they did not know that a child can and must be formed from infancy. Some parents, especially younger ones, treat their child for a long time as a plaything, like a doll. They feed the child, put it to sleep, caress it, play with it, and amuse themselves with it.

They protect it in every possible way from colds and so on and so forth. In every other respect, however, they let the child run about, play, and generally do whatever it wants, so long as its shouting or crying does not disturb them. Sadly, for a long time they fail to realize that their adored little “angel,” as they might call it, is actually stubborn, fretful, undisciplined, disobedient, greedy, gluttonous, and badly behaved. At last their eyes are opened. Then they decide to take an interest in the upbringing of their overindulged son. Dear parents, by then it is far too late. The little tree...

...has already grown. Other parents make an equally serious mistake by embracing false ideas about upbringing that prevail in certain parts of society, unfortunately even today. These mistaken notions, which have taken root in the parents’ intellects, are very difficult to eradicate, especially today. On the one hand, they are used to justify and excuse the faults and bad habits of children; on the other, they conceal the parents’ indifference and neglect concerning their children’s upbringing. “But they are only children,” the tenderhearted parents say. “Can we really attach so much importance to their faults?”

Sadly, we hear such claims and many others like them. Every childish misdeed is usually excused—every single one. Yes, they are children; but what kind of children are they? What will these children become? And does a child or young person have the right to do evil? Is it reasonable to ignore an offense simply because a small child committed it? If a fire breaks out in a house, for example, the person who sees it does not say, “Oh, it is only a little flame.” He calls for help with all his might. Can we look on so calmly when the fire of the passions begins to blaze within our children, threatening them with destruction both in this life and in eternity?

“Understanding will come with age,” someone else says. The child will begin to think for himself and will understand what is good and what is evil. But how ruinous this delusion is! Reason is a double-edged sword. It can be turned toward either good or evil. Moreover, knowledge of the good, by itself, is of no benefit. A person must also desire the good and be accustomed to doing it. Through proper formation, a person must be guided into such a habit from the earliest years of childhood, so that later, having come to know the good through reason, he may carry it out through the strength of his will.

My dear friends, if proper formation does not begin in childhood, reason becomes a very dangerous gift. We see many highly intelligent people in prison or in detention. Why are they there? Precisely because understanding came to them only with age.

Do you imagine, then, that a human being is naturally good and upright? Even if someone possesses great intelligence, little good will come of it unless he receives a sound upbringing at the proper age, because, as the word of God testifies, the human being is naturally inclined toward evil. In seeking, therefore, to justify...

...the faults of children and young people, as well as their own indifference toward the upbringing they gave them, parents very often protest and say, “But we cannot demand or expect virtues in childhood.” Yet I would like to ask: Why can we not? Was He who gave us the example to imitate—the Lord Jesus Christ—not once a child and a young man? Does the Gospel not say that “the Child grew and advanced in wisdom and stature, and in grace before God and men”? Does Luke not write this in Luke 2:40–52? And are there not many accounts in the lives of the Saints who, from childhood, cultivated the virtues of piety, obedience, and innocence?

If the Savior says of children, “Let the little children come to Me, for of such is the Kingdom of Heaven,” and again, “Woe to whoever causes one of these little ones to stumble into sin,” does it follow that children are incapable of attaining virtue? Not at all. Jesus says these things about them because virtue in childhood is at its most selfless and pure, and He desires to see it in every child. This is why we say to parents: Woe to those parents who are indifferent and do not cultivate in their children’s souls, from infancy, good habits and a tendency and inclination toward the good. Sadly, they will have to give an account for this before God. There is no mercy for parents

who do not keep watch over the upbringing of their children. Formation is possible from infancy, and for that very reason it is necessary. Therefore, parents, do not overlook any sign of evil, even in the smallest child, for the child too has faults and defects—unconsciously at first, and consciously later. This is a sorrowful remnant of ancestral sin. For example, if an infant discovers—and it discovers this very quickly—that by screaming and crying it can get what it wants, it will keep screaming until its desire is satisfied. And the more often this is repeated, the more stubborn and willful the child becomes. We know this; we see it every day.

The same is true of other human weaknesses, which reveal themselves fully as the years pass. Their beginnings were already present in the earliest years of childhood. It is said, for example, of Domitian, one of the cruel persecutors of the Christians, that as a child he enjoyed tormenting and killing flies and other creatures. His cruelty, then, was already present from childhood. This is why formation must begin in infancy. Watch your child’s inclinations continually, and whatever is improper, uproot it through good upbringing. As we know, the gardener

prunes the wild shoots from the tree at the proper season. Parents must do the same with their children. We may compare the hearts of children to a garden, and parents to God’s gardeners. From infancy, they must clear that garden—the hearts of their children—of the weeds and tares of sin and of sinful habits. But if they delay and evil becomes firmly rooted in those hearts, if the child’s heart becomes overgrown, so to speak, with faults, then they will no longer be able to overcome those weeds.

“You complain,” says Saint John Chrysostom, “about your unruly son. You could easily have corrected him while he was still a child. You could have accustomed him to order, taught him to be faithful in his duties, and healed this sickness of his soul.”

While the soil of his soul was still fit for cultivation, you should have uprooted the thorns before they had time to take firm root. Your negligence, the Saint continues, has allowed your children’s passions to become difficult to overcome. But formation, as you know, my dear friends...

does not consist only in uprooting evil from the child, but also in accustoming the child to what is good from a very, very early age. Some may ask which virtues we should especially cultivate in the souls of children. With your permission, we shall take up that subject in another talk.

Holy Scripture reveals the fundamental reason why we must accustom children to the good from infancy. The wise Sirach, for example, writes: “If a young man has chosen his path, he will not turn away from it even when he grows old.” That is to say,

if from his youth he has taken the good path, as we were saying, and has received good and sound foundations; if he has loved the good from his early years, then even when he grows old he will not change. This is also what the popular proverb means: “As a person is in the cradle, so will he be in the grave.” Up to this point, as you have heard, we have explained in general that the moral and religious formation of children must begin in infancy, because the first five or six years are the most important and decisive for the whole course of a person’s later life.

We have also explained in general what this formation should consist of—namely, that parents must uproot

everything evil from the souls of their children and always guide them toward everything good. Next, let us examine more closely which faults must chiefly be uprooted from our children’s souls and which other principles we must instill in them. According to the words of the wise Solomon in Proverbs 1:7, “The fear of the Lord is the beginning of wisdom,” we must always give this particular attention. On this basis, we believe that the first virtue parents should cultivate in their children’s souls, as early as possible, is the fear of God—that is, faith, piety, and reverence toward Him. But someone may ask: Why must we parents, and mothers in particular, teach our children faith and piety from infancy? The answer is plain and simple. If a child is taught piety from an early age and embraces the Church, only then can we hope that, when the child reaches maturity and temptations surround him on every side and fierce passions lay siege to him, he will remain a devout Christian and preserve his Christian traditions and humane values.

No one will ever be able to uproot the ways a child learned from his mother. We should understand that the simple religious counsels a Christian mother instills in her child, together with her milk, usually remain throughout the child’s whole life. A dark cloud may perhaps cover them, making them seem lost. Yet we should believe that the time will come when all the good things the mother planted in her child will return and bear fruit. Thus, if such a child is ever overcome by sinful passions or led by a bad example onto an evil path, in most cases that child will come to metanoia—repentance—more easily and return more quickly to the good path than someone who knew no Christian care or concern during childhood. My dear friends, a child who has received a religious upbringing, even if he later strays from the good path, will sometimes feel the memory of his innocent and happy childhood awaken within him. He remembers the simple prayers he learned from his mother’s lips—his mother who may have long since gone to rest in the grave—and the counsels he heard from her while sitting on her lap. Although, in living a sinful life,

he has forgotten prayer, one evening, as he goes to bed, he involuntarily remembers that his mother taught him to make the sign of the Cross before sleeping. He remembers how she made the sign of the Cross over him, crossed herself, and blessed his pillow with the sign of the Cross. All these things return to his mind. It is difficult for Satan to erase what a faithful mother has inscribed upon her child’s little soul. We should also know that the sweet memory of innocent childhood has awakened many from the slumber of sin and brought them back to God. You now understand what a great blessing it is for children to have devout mothers. From their earliest years, at the most tender age, these mothers will teach them faith in God and piety.

They will also teach them respect for their neighbor. The child must learn these things from the mother, not from a nanny, governess, or teacher. From the mother the child must come to know God. At the prayer corner in the home, and not in the schoolyard, the child should offer his first morning prayer, because it is the mother who will teach him to pray. This is how things were always done in every truly devout and God-fearing family. As soon as children begin to understand, writes Saint John Chrysostom, their parents teach them the apostolic confession of faith—that is, the Nicene Creed—how to pray and chant, and also the order observed in the sacred services.

The same holy hierarch gives mothers this counsel: “Mothers, teach your little children to make the sign of the Cross. While they are still unable to form the sign of the Cross by themselves, make it over them with your own hand.” We shall stop here and, God willing, return to the subject. Until then, however, let us try to put something of this into practice. Today we shall continue by saying a few more words to good parents, who have undertaken a great obligation before God and society—before heaven and earth, we might say—concerning the

problems they face in raising their children, as well as so many other matters that, sadly, escape the notice of many. We concluded our previous talk with counsel from the divine Chrysostom, who told women that, as mothers, they should watch over their little children and teach them to make the sign of the Cross. The same Father then says—or rather, writes in a letter to a widow named Leto—the following:

He says that a Christian mother should find great joy in teaching her little child to pronounce the sweetest name of Jesus, while the child’s little voice is still very weak and its tongue can barely form the words. Sadly, parents—and especially mothers, who bear the greater share of responsibility for their children’s upbringing during the first years of life—do not pay the attention they should. They must also take care to cultivate religious feeling in their children’s souls from infancy, so that it may later bear the fruits of faith and piety. Now, of course, you may wish to know how this can be done.

You may ask: Can we inspire religious feeling in our children? This can be achieved if parents, and especially mothers, introduce their children from infancy to the fundamental truths of our Holy Faith. Do not be alarmed. It is very simple, and every mother can do it. In simple and heartfelt words, as often as she can, let her speak to her little children about the compassionate and good heavenly Father. Let her not avoid telling them that He loves children so greatly and sends them every good thing. A little later, from time to time...

let her tell them about the life of the first human beings in Paradise, how wonderfully they lived there as long as they obeyed God, and how incomparably better it will one day be in Heaven for those who obey God and their parents. Let parents not neglect this. The mother should also tell them that Adam and Eve sinned and, because of their sin, brought misery upon themselves and upon all humanity. This is why the Savior had to come to earth, so that human beings might once again enter the heavenly Paradise, which God had closed because of the sin of our first ancestors. Little children must learn these things. Let us not imagine that they cannot understand them.

It is enough that these things soften and prepare their souls. The mother should also tell her children about the birth of Jesus Christ, the devout shepherds, the three Magi, the wicked King Herod who killed the innocent infants, the Lord’s journey up to the Temple when He was twelve years old, and His laborious life in Nazareth. Let her not avoid these things, but speak also of His Passion and His death on the Cross, explaining as well as she can that God endured all this because people had become so wicked. The little child will immediately understand that he must not be wicked. Then let the mother continue and speak to the child about the Resurrection.

and the Resurrection and the Ascension of the Lord into Heaven. She will see that the child will ask his mother to tell him more, and more, and more. She can then speak to the child about the Lord’s mother, our Most Holy Theotokos, and, especially if the child is a girl, about her Entry into the Temple, how she was entrusted there at the age of three, and about her life there. She will also tell the child that the Theotokos loves mankind and grants the requests of those who pray to her. The mother will also speak about the Holy Angels, and especially about the guardian angel who loves good children so dearly.

A wise Christian mother, my dear friends,

will make use of the various feasts and festal seasons to teach her children the great truths of our Holy Faith, if she wishes to build a family and raise children who are obedient, useful in this world, and fit for Heaven. She will also make use of the holy icons found in almost every Christian home, and of the precious Cross worn by both herself and her children, to tell them who is shown nailed to the Cross and what the holy icons depict.

Every day, the child should stand before the family icon corner. And when the devout mother makes the sign of the Cross herself,

she will guide her child’s little hand in making the sign of the precious Cross, gradually teaching the child to make the sign of the Cross and to pray alone. A devout mother will never forget to bring her child to Church—not just once, but often and regularly—and to have the child receive the immaculate Mysteries. She will not forget the anniversary of the child’s birth or the feast day of the child’s patron saint. If possible, she will arrange for the Divine Liturgy to be celebrated for the child and will make that day a special feast, so that the mother’s example may remain indelibly impressed upon the child. In this way, and in whatever other ways God may enlighten her,

a good mother will teach her child the fundamental truths of Christianity before the child even begins school—truths that even the smallest child is able to understand. Let us not deceive ourselves. Children, my dear friends, are more receptive than adults to the things of God, provided that they grow up chiefly under the influence of a devout mother. How easy it is, for example, to connect the Christmas tree with the story of Christ’s birth. And at Pascha, how easily we can explain to children that our Savior suffered and died for the sins of mankind.

The child will understand that this is why we must not sin. But God raised Him from the dead; and though we too will die, if we are good, the Savior will call us out of the grave as He called Lazarus back to life. How easy it is to inspire in a child love and reverence for the holy services of the Church. We need only help the child understand that, within the church, the Lord—the God who is present everywhere—is present in a special way; that He loves children dearly and calls them to draw near to Him. Therefore, in Church we must stand quietly, make the sign of the Cross attentively, and pray. Yes, my dear parents,

if our hearts are filled with faith and love for God, we will find countless ways to pass these feelings on to our children. My dear friends, we do our children the greatest injustice if we deprive them of the treasure of the faith and piety of the Orthodox Church. It is entirely true that the human soul, and therefore the soul of a child, is Christian by nature. Indeed, God expects the soul of a child to express itself in a Christian manner. As the Psalmist rightly writes in Psalm 8:

For religious feeling to grow and take root in the souls of children, parents are obliged to teach them from an early age to pray to God. However small a child may be, the child can pray. Since children ask their parents for what they want, why should they not also ask for it from Heaven? Those who say that children cannot pray and cannot ask are making a grave mistake. Teach your child to pray, then. You need only begin while the child is still young, and prayer will gradually become a necessity for them. Pray regularly with your children in the morning and evening, if possible,

and before and after meals, so that the little ones do not, sadly, approach the table like dumb animals approaching a manger, without prayer. They must learn that whoever wishes to enjoy God’s gifts should ask Him for them and give thanks for them. Every child who can speak well should know the Our Father, the O Theotokos and Virgin, Rejoice, and other short prayers found in small prayer books. It is deeply saddening that, in our time, common family prayer has almost disappeared everywhere. Indeed, this is precisely why we see so many unhappy families and so many failures in the upbringing of children: people have stopped praying. The Lord’s words recorded in Matthew 7:7 remain true forever: “Ask, and it shall be given to you.” What is given, therefore, is bound up with prayer. “Ask,” He says, “and I will give to you.” Some who hear these words of ours may object: “The child does not understand the prayers.” Certainly, a child does not fully understand the meaning of prayer. Yet the child enters into an atmosphere of reverence, and that is what we wish to achieve. However young the child may be, this is what we want and what we need, even though the child cannot yet form a clear image of God within.

Nevertheless, the child senses God. The child understands that there is a higher Being who loves us and whom we also ought to love. When a child speaks the words of prayer, the child thinks of God and offers Him not cold reasoning, but the feeling of the heart. Such prayer, coming from an innocent child’s heart, is far more pleasing to God, my dear friends, than the prayer of those of us who are called educated and wise. A person may fully and precisely understand every word of the prayer being read, yet still read it with cold reasoning and without the warmth of the heart.

A child’s prayer is pleasing to God. The Psalmist says so, as I mentioned earlier: “Out of the mouths of babes and nursing infants You have perfected praise.”

Yet for parents to fulfill their duty of giving their children a religious upbringing, they must first be devout and God-fearing themselves. They themselves must love prayer. Sadly, we do not have enough parents like this

to produce the corresponding result. If a mother is not herself faithful and devout, if she does not seek and receive an answer through prayer, and does not seek joy and consolation in it, then she cannot form her children in piety. Only when the mother is truly devout, and only when the child sees the mother praying often and fervently, will the child also learn piety and fervent prayer. You have heard, then, why we must teach children piety from their earliest infancy. You have heard that mothers in particular must teach their children faith and piety, and teach them to pray before they even begin school. It is to you, therefore, that we now speak,

Christian mothers. You will leave your children the finest inheritance and prepare the richest dowry for your daughters if you give them a truly Christian upbringing. Teach them, as we have briefly indicated, the fundamental truths of our Holy Faith. Teach them piety and prayer from their tenderest years, both through your words and, above all, through your example. Later, catechists and teachers will labor in vain to make your children good and God-fearing Christians if you have not laid the foundation at home.

Instruct your children in piety and the fear of God. Then you may hope that one day they will comfort you and bring you joy. If your children are devout and God-fearing, they will also be obedient and grateful toward you. If you teach your children to fulfill their duties toward God, they will also fulfill their duties toward you. Fathers and mothers, therefore, raise your children for God and for Heaven. Then you will truly have your children, and together with them you will also have joy here on earth. Otherwise, you will be grieved throughout your lives.

Alongside formation and instruction in prayer, however, the child must also be formed in obedience. Obedience is not acquired by itself; it requires help, and parents must give that help to their children. There are only a few passages in the Gospels concerning the childhood of our Lord Jesus Christ, whom I would like to present as an example of obedience. Yet these few passages are sufficient, important, and deeply instructive. Saint Luke, for example, presents Him at the age of twelve in the Temple and then says in Luke 2:51:

“He went down with them”—clearly meaning His parents—“and came to Nazareth, and was subject to them.” The Evangelist emphasizes obedience to His earthly parents in the child Jesus. The Apostle Paul emphasizes this same quality—obedience to the Heavenly Father—when he writes of Jesus: “He became obedient unto death, even death on a cross,” Philippians 2:8. The Apostle goes even further, making the salvation of the world depend upon this obedience: “For as by one man’s disobedience many were made sinners, so by the obedience of One shall many be made righteous,” Romans 5:19. We see, therefore, that when the Lord was a child, He was subject to His parents, and when He was grown, He remained obedient to His Father. The One who was obedient as a child remained obedient as an adult. There is no need, then, to speak of the great importance of obedience in life, not only in our relationship with God but also in human relationships generally. All parents know how important obedience is in the upbringing of children. We may even say that whoever succeeds in teaching obedience to his children

has solved the problem of their upbringing. I do not intend to speak about the importance of obedience. I will only offer parents a few simple and reliable principles of child-rearing, so that, if they wish, their children may soon become obedient. This, I believe, is what chiefly concerns fathers and mothers. First of all, my dear friends, we must emphasize that obedience is a plant that cannot grow and bear fruit in every home. It flourishes only where the soil is suitable, and sadly, not every home provides suitable soil.

We observe this with sorrow. Such are the families ruled by the so-called liberal spirit: irreverence toward divine and human laws, and an atmosphere in which no authority is recognized and people appeal to divine or human law only when it serves to defend their own interests.

When parents are poisoned by such a spirit, it is impossible to form their children in obedience. Therefore, anyone who wants obedient children must himself respect every legitimate authority, every governing power, and every law. Such authorities are God, the Church, and the civil government. Such laws are the laws of God and the Church, and the laws of the state. But do we show these authorities sufficient respect? That is the question. In some families, God is the last person to whom anyone pays attention. Many people give no thought at all to their obligations toward God, while anyone who conscientiously fulfills them attracts little more than ridicule from others. The child sees and hears all this. What conclusion will the child draw? We can easily guess. “If my father,” the child thinks, “does not honor God and does not obey God, then I too can

refuse to honor and obey my father. If God and His commandments are myths, then the fifth commandment, which tells us to honor our parents, is also a myth. Therefore, my parents have no importance for me.” And, my dear friends, we must admit that there is reason in such an argument, because in this case logic is on the children’s side. If we also consider that, for many parents, the Church and the clergy have no value at all, we can easily understand that in such families there can be no question of forming children in obedience. “What do I need the priest for?” is heard in the home.

“Why should I listen to his advice? How can we believe what he says?” Children hear such words at home, while at school and in the Church they are taught that they must obey their parents and all those who stand in their parents’ place. Yet while the priest’s person and ministry are being undermined at home with abundant mockery, he is expected to keep repeating to the children, “Honor your father and your mother.” The child reaches a firm conclusion: “Since my father recognizes none of the commandments of God about which the priest speaks, there is no reason for me to listen to the priest when he teaches and explains the fifth commandment.” I think logic is very much on the child’s side. After all, my dear friends, how can we expect

them to listen to us when we ourselves do not listen? How can we expect our children to accept us when we reject our own Father? One Church Father summed up the whole meaning of this matter in two words: “Obedience for obedience.” Do you want others to listen to you? Then you must listen. If you do not listen to your Father, your children will not listen to you. This is the principle and the inevitable conclusion of our actions and thoughts. Under such conditions, there is no suitable soil in which obedience to parents can grow in children. Where divine authority is neither acknowledged nor respected, and where laws are obeyed only out of fear, formation in obedience cannot bear fruit. Thank you.

Anyone who despises the authority of God, the authority of the Church, and the authority of every governing power cannot expect his children to respect parental authority. And anyone who does not willingly submit to the authorities we have mentioned, with a conscious sense of duty, will never, ever be able to raise obedient children. But, God willing, we shall return to this subject.

Και από συμπαράσταση προς τους γονείς κινούμεθα να κάνουμε μια σειρά ομιλιών που θα μπορούσανε να τους βοηθήσουν σε ορισμένα πράγματα, ή που δεν τα έχουν πιάσει ή που δεν τα γνωρίζουν καθόλου.

Χωρίς καμιά αμφιβολία, τα νιάτα στην εποχή μας διέρχονται σοβαρή κρίση. Όχι διότι φταίνε καθεαυτά, για να είμαι ειλικρινής. Το μεγαλύτερο βάρος της ευθύνης πέφτει στους μεγάλους, στους γονείς και στους διδασκάλους ακόμη, στους ιερείς, γενικά στους πνευματικούς οδηγούς των παιδιών.

Χάσαμε τους πνευματικούς προσανατολισμούς μας, είναι αλήθεια, εμείς οι ίδιοι οι μεγάλοι και, ως εκ τούτου, επόμενο

και την αληθινή κατά Θεόν αγωγή των παιδιών μας. Ιδιαιτέρως ο ρόλος των γονέων και της οικογενειακής εστίας, αγαπητοί μου, είναι φοβερά καταλυτικός για την παιδική, νεανική ψυχή, όταν δεν είναι ρόλος αγωγής αλλά αντιαγωγής. Τουναντίον, η σωστή παιδαγωγική εργασία των γονέων πάνω στην ψυχή των παιδιών, από αυτή τη βρεφική ηλικία, απλώνει, όπως γνωρίζουμε οι περισσότεροι, βαθιές ρίζες στην εν Χριστώ ζωή, τη μόνη ανθρώπινη και αληθινή ζωή, που καμιά θύελλα της νεανικής ή και της ώριμης ακόμη ηλικίας δεν μπορεί να ξεριζώσει. Μέσα, λοιπόν, στη δυσαρμονία και τη σύγχυση διαφόρων παιδαγωγικών συστημάτων του σήμερα προβάλλει, θα πρέπει να το καταλάβουμε όλοι, η αιωνία και μοναδική παιδαγωγική του Ευαγγελίου. Ένας σπόρος αυτής της αθανάτου παιδαγωγικής ας χαρακτηριστεί και αυτή η προσπάθεια των ομιλιών αυτών και ας δοθεί η ευχή, ώστε ο σπόρος αυτός να καρποφορήσει καρπόν εκατονταπλασίονα σε κάθε χριστιανική οικογένεια.

Ερημίτης κάποτε, που διακρινόταν για την αγιότητα του βίου του και τη γνώση της ανθρωπίνης ψυχής, έδωσε εντολή στον υποτακτικό του, λέγοντάς του: «Ξερίζωσε αυτό το δέντρο από τη γη», και του έδειξε ένα νεαρό φοινικόδεντρο, που όμως είχε απλώσει ρίζες βαθιές μέσα στη γη, παρότι ήταν νεανικού ακόμη κορμού. Κάνοντας υπακοή στον γέροντα, ο υποτακτικός ανέλαβε το έργο, αλλά, παρόλες τις προσπάθειες και τη ρώμη του ακόμη, δεν κατόρθωσε ούτε καν να το κουνήσει. «Πάτερ», είπε στον αββά του, «αυτό που μου είπες να κάνω είναι τελείως αδύνατο. Ούτε καν να το κουνήσω δύναμαι». Τότε ο γέροντας του έδειξε

άλλο νεαρότερο δενδρύλλιο, το οποίο ο υποτακτικός ξερίζωσε αμέσως και χωρίς καμιά ιδιαίτερη προσπάθεια. Τίποτε δεν μπορούσε να κάνει ο μαθητής με το δέντρο που είχε ριζώσει γερά. Χωρίς κόπο, όμως, τα κατάφερε με το άλλο δενδρύλλιο. Εάν συσχετίσουμε τη διήγηση αυτή με την αγωγή των παιδιών, βλέπουμε ότι οι γονείς είναι ανίσχυροι μπροστά στα μεγάλα παιδιά, εάν δεν έχουν αρχίσει να ενδιαφέρονται για την αγωγή τους από την τρυφερή ακόμη ηλικία. Λέγει μια παροιμία, που ασφαλώς την ξέρετε κι εσείς: «Ό,τι μικρομάθει, δεν γερονταφήνει». Γι’ αυτό και ο Σοφός Σιράχ διδάσκει: «Τέκνα σοι εστίν; Παίδευσον αυτά και κάμψον εκ νεότητος τον τράχηλον αυτών».

Ζ΄ 23. Πολλοί γονείς μπορούν να επαινεθούν για το ότι έδωσαν σωστή αγωγή στα παιδιά τους. Μερικοί γονείς, μάλιστα, κατεξοχήν ευσεβείς και καλοί, έχουν παιδιά με χαρακτήρα εντελώς ανέλπιστο και ανεπιθύμητο για αυτούς. Μια από τις βασικές αιτίες του φαινομένου αυτού πρέπει μάλλον να αναζητηθεί στους ίδιους τους γονείς. Συνήθως, πολλοί γονείς είναι αδιάφοροι για την ηθικοθρησκευτική αγωγή των παιδιών τους ή τόσο τυφλώνονται από την υπερβολική και παράλογη αγάπη τους προς αυτά, ώστε δεν θέλουν να βλέπουν σε αυτά τίποτε το κακό και κωφεύουν στις παρατηρήσεις εκ μέρους των καλοπροαιρέτων ανθρώπων.

Δεν θέλουν να ακούσουν την αλήθεια και τις σωστές συμβουλές τους. Και όταν πλέον τα παιδιά, με τα παιδικά τους ελαττώματα, γίνουν ανυπόφορα για τους ίδιους τους γονείς, τότε μόνο αρχίζουν να σκέπτονται για τη διόρθωση του γιου ή της κόρης. Τότε καταφεύγουν στην αγωγή και ζητούν βοήθεια. Είναι, όμως, μάλλον πολύ αργά. Γι’ αυτό θα εθεωρείτο επιβεβλημένο να πούμε για την αγωγή των παιδιών ότι πρέπει να αρχίζει από τη βρεφική ηλικία. Σε όλους μας, άλλωστε, είναι γνωστό πόσο γρήγορα αναπτύσσεται μέσα στη γη ο σπόρος. Οι παράγοντες που συντελούν στην ανάπτυξη αρχίζουν αμέσως να ασκούν την επίδρασή τους. Η θερμότητα και η υγρασία ξυπνούν

τρυφερό βλαστάρι μέσα στη γη και αρχίζει αυτό σιγά σιγά να εμφανίζεται στην επιφάνεια του εδάφους. Το ίδιο κάπως συμβαίνει και με το παιδάκι, που σαν τον σπόρο έρχεται στον κόσμο και αυξάνει διαρκώς. Είναι γνωστό ότι ποτέ μα ποτέ η ανθρωπίνη φύση δεν αναπτύσσεται τόσο γρήγορα από όλες τις πλευρές όσο κατά την παιδική ηλικία. Συγχρόνως, όμως, ποτέ δεν έχει τόσο ανάγκη φροντίδος και περιποιήσεως όσο κατά τα πρώτα αυτά παιδικά χρόνια.

Η σωματική ανάπτυξη προχωρεί γρήγορα και σταθερά και ακόμη γρηγορότερα προχωρεί η πνευματική, και μάλιστα στα χρόνια μας, στις ημέρες μας.

Το παιδί αρχίζει να ομιλεί, σχηματίζει τις πρώτες συγκεκριμένες έννοιες, μαθαίνει σιγά σιγά να συλλογίζεται, να σκέπτεται, να εκφράζεται. Η θέλησή του δυναμώνει και αρχίζει σιγά σιγά να αυτενεργεί. Ο νους του πλουτίζεται με τις έννοιες των αντικειμένων του περιβάλλοντος, ενώ συγχρόνως με αυτές συλλαμβάνει την έννοια του Θεού. Αρχίζει να προβληματίζεται για τον προορισμό του και μαθαίνει να ξεχωρίζει κάπως το καλό από το κακό. Μέσα του ξυπνά η συνείδηση, αρχίζει να ενεργεί η αγάπη ή η αντιπάθεια, εμφανίζεται το αίσθημα της τιμής ή της εντροπής.

Για να εξελιχθούν όπως πρέπει στο βρέφος όλες αυτές οι δυνάμεις που ανεβάζουν τον άνθρωπο μέχρι την ομοίωση προς τον Θεό, οι γονείς οφείλουν. Οφείλουν να παρακολουθούν προσεκτικά την ηθική εξέλιξη του παιδιού τους. Και επειδή η αγωγή έχει διπλή υφή, θα μπορούσαμε να πούμε, να ξεριζώνει δηλαδή το κακό και να φυτεύει το καλό, οι γονείς οφείλουν να αρχίσουν τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους από τη βρεφική ακόμη ηλικία.

Και πόσοι, δυστυχώς, γονείς σφάλλουν στο σημείο αυτό, σαν να μην γνωρίζουν ότι το παιδί μπορούμε και πρέπει να το διαπαιδαγωγούμε από τη βρεφική ηλικία. Μερικοί γονείς, ιδιαιτέρως οι νεότεροι, για μεγάλο χρονικό διάστημα βλέπουν το παιδί σαν παιχνίδι, σαν κούκλα. Το ταΐζουν, το βάζουν να κοιμηθεί, το χαϊδεύουν, παίζουν, χαριεντίζονται μαζί του.

Το φυλάγουν με κάθε τρόπο από τα κρυολογήματα και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Κατά τα άλλα, όμως, το αφήνουν να τρέχει, να παίζει και γενικά να κάνει ό,τι θέλει, αρκεί μόνο να μην τους ανησυχεί με τις φωνές του ή το κλάμα του. Και για πολύ καιρό δεν αντιλαμβάνονται, δυστυχώς, ότι ο λατρευτός τους, όπως θα λέγαμε, άγγελος είναι στην πραγματικότητα ένα πεισματάρικο, ένα γκρινιάρικο, ένα αχαλίνωτο, ένα ανυπάκουο, ένα άπληστο, ένα λαίμαργο, κακό παιδί. Μέχρι που κάποτε τους ανοίγονται τα μάτια. Τότε αποφασίζουν να ενδιαφερθούν για την αγωγή του παραχαϊδεμένου τους γιου. Αγαπητοί γονείς, τώρα είναι πολύ αργά πλέον. Το δεντράκι

μεγάλωσε πια. Άλλοι πάλι γονείς δεν σφάλλουν λιγότερο, ενστερνιζόμενοι τις ψευδείς εκείνες αντιλήψεις περί αγωγής, οι οποίες επικρατούν σε ορισμένα κοινωνικά στρώματα, και δυστυχώς σήμερα. Οι λανθασμένες αυτές αντιλήψεις, που ρίζωσαν στον νου των γονέων, πολύ δύσκολα μπορούν, δυστυχώς, να εξαλειφθούν, και μάλιστα σήμερα, διότι χρησιμεύουν αφενός μεν προς δικαιολόγηση και συγχώρηση των ελαττωμάτων και των κακών συνηθειών των παιδιών, αφετέρου δε προς προσκάλυψη της αδιαφορίας και της αμελείας τους για την ανατροφή των παιδιών. «Μα είναι παιδιά», λέγουν οι ευαίσθητοι γονείς, «μπορούμε να δίδουμε τόσο βαρύτητα στα ελαττώματά τους;»

Τέτοιους, δυστυχώς, και παρόμοιους ισχυρισμούς. Συγχωρούνται συνήθως όλες οι παιδικές αταξίες, μα όλες. Είναι πράγματι παιδιά, αλλά τι παιδιά; Τι θα βγει από τα παιδιά αυτά; Και ακόμη, έχει άραγε το παιδί ή ο νέος το δικαίωμα να κάνει το κακό; Ή είναι λογικό άραγε να αδιαφορεί κανείς για ένα παράπτωμα επειδή το έπραξε ένα μικρό παιδί; Όταν μέσα στο σπίτι, φερ’ ειπείν, ανάψει πυρκαγιά, όποιος τη δει δεν λέγει: «Α, θα είναι και μια μικρή φλογίτσα», αλλά με όλες τις δυνάμεις του καλεί σε βοήθεια. Μπορούμε άραγε να βλέπουμε τα παιδιά μας με τόση ηρεμία, όταν μέσα τους αρχίζει να φουντώνει η φωτιά των παθών, που τα απειλεί με πρόσκαιρη και αιώνια καταστροφή;

«Με τα χρόνια θα έρθει γνώση», λέει ο άλλος. Το παιδί θα αρχίσει να σκέφτεται και μόνο του, θα καταλάβει ποιο είναι το καλό και ποιο το κακό. Πόσο ολέθρια, όμως, είναι αυτή η πλάνη! Το λογικό είναι δίκοπο μαχαίρι. Μπορεί κανείς να το στρέψει προς το καλό ή προς το κακό. Εκτός αυτού, η γνώση του καλού, αυτή καθεαυτή, δεν ωφελεί σε τίποτα. Πρέπει ακόμη να θέλεις το καλό και να έχεις συνηθίσει να το κάνεις. Προς μια τέτοια συνήθεια, από τα πρώτα παιδικά χρόνια, πρέπει να καθοδηγείται ο άνθρωπος διά της αγωγής, ώστε, γνωρίζοντας αργότερα το καλό διά της λογικής, να πράττει με τη δύναμη της θελήσεως.

Αν δεν αρχίσει η κατάλληλη αγωγή, αγαπητοί, από την παιδική ηλικία, η λογική είναι πολύ επικίνδυνο δώρο. Παρατηρούμε ότι πολλοί άνθρωποι με μεγάλο μυαλό είναι στη φυλακή ή στα κρατητήρια. Γιατί βρίσκονται εκεί; Ακριβώς επειδή η γνώση τούς ήλθε μετά τα χρόνια.

Νομίζετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος αυτός καθεαυτόν είναι καλός και τίμιος; Και μεγάλο μυαλό να έχει, εάν δεν δεχθεί καλή αγωγή στην κατάλληλη ηλικία, μικρό θα είναι το καλό, γιατί ο άνθρωπος, όπως μαρτυρεί ο λόγος του Θεού, εκ φύσεως ρέπει προς το κακό. Δικαιολογώντας, λοιπόν,

των παιδιών και των νέων. και τη δική τους αδιαφορία για την αγωγή που τους έδωσαν, πολύ συχνά οι γονείς διαμαρτύρονται τώρα και λέγουν: «Μα δεν μπορούμε να απαιτούμε και να περιμένουμε αρετές στην παιδική ηλικία». Αλλά θα ήθελα να ρωτήσω: Γιατί δεν μπορούμε; Μήπως δεν υπήρξε παιδί και νέος εκείνος που μας έδωσε το παράδειγμα προς μίμηση, ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός; Το Ευαγγέλιο δεν αναφέρει ότι «το παιδίον ηύξανε και προέκοπτε σοφία και ηλικία και χάριτι παρά Θεώ και ανθρώποις»; Δεν τα γράφει αυτά ο Λουκάς στο Β΄ 40-52; Μήπως, άλλωστε, είναι λίγες οι διηγήσεις για τη ζωή των Αγίων, που από τα παιδικά τους χρόνια καλλιεργούσαν τις αρετές της ευσεβίας, της υπακοής, της αθωότητος;

Αν ο Σωτήρ λέγει για τα παιδιά: «Άφετε τα παιδία ελθείν προς με, ότι των τοιούτων εστίν η Βασιλεία των Ουρανών» και ακόμη «ουαί, ος αν σκανδαλίσει ένα των μικρών τούτων προς αμαρτίαν», βγαίνει άραγε από αυτό το συμπέρασμα ότι είναι αδύνατο τα παιδιά να επιτύχουν την αρετή; Κάθε άλλο. Ο Ιησούς τα λέει γι’ αυτά γιατί η αρετή στην παιδική ηλικία είναι η πιο ανιδιοτελής, η πιο καθαρή, και θέλει να ευρίσκεται αυτή σε κάθε παιδική ηλικία. Γι’ αυτό λέγομε εμείς στους γονείς: Αλλοίμονον στους γονείς που αδιαφορούν και δεν καλλιεργούν στις ψυχές των παιδιών τους καλές συνήθειες, ροπή και κλίση προς το καλό από τη βρεφική ηλικία. Θα δώσουν λόγο, δυστυχώς, γι’ αυτό στον Θεό. Δεν υπάρχει έλεος για τους γονείς

που δεν επαγρυπνούν για την αγωγή των παιδιών τους. Είναι δυνατή η αγωγή από τη βρεφική ηλικία, γι’ αυτό και επιβάλλεται. Σεις, λοιπόν, οι γονείς, μην αφήνετε απαρατήρητη οποιαδήποτε εμφάνιση του κακού, ούτε στο πιο μικρό παιδάκι, αφού κι αυτό έχει, ασυνείδητα στην αρχή, συνειδητά κατόπιν, τα σφάλματα και τα ελαττώματά του. Θλιβερό κατάλοιπο του προπατορικού αμαρτήματος. Έτσι, λόγου χάρη, εάν το βρέφος γνωρίσει —και γρήγορα άλλωστε αντιλαμβάνεται— ότι με τις φωνές και τα κλάματά του μπορεί να επιτύχει αυτό που θέλει, φωνάζει μέχρις ότου ικανοποιήσει την επιθυμία του. Και όσο πιο συχνά επαναλαμβάνεται αυτό, τόσο πιο πεισματάρικο και ιδιότροπο γίνεται. Το ξέρουμε αυτό, το βλέπουμε καθημερινώς.

Το ίδιο συμβαίνει και με τις άλλες ανθρώπινες αδυναμίες, που με το πέρασμα των χρόνων αποκαλύπτονται σε όλη τους την έκταση. Οι καταβολές τους υπήρχαν ήδη από τα πρώτα παιδικά χρόνια. Διηγούνται, παραδείγματος χάρη, για τον Δομιτιανό, έναν από τους σκληρούς διώκτες των χριστιανών, ότι όταν ήταν παιδί του άρεσε να βασανίζει και να σκοτώνει μύγες και άλλα ζώα. Επομένως, η βαναυσότης υπήρχε μέσα του παιδιόθεν. Γι’ αυτό, λοιπόν, πρέπει να αρχίζουμε την αγωγή από τη βρεφική ηλικία. Παρακολουθείτε διαρκώς τις ροπές του παιδιού σας και ό,τι άπρεπο αντιληφθείτε, ξεριζώστε το διά της καλής αγωγής. Ο κηπουρός, όπως ξέρουμε,

την κατάλληλη εποχή κλαδεύει το δέντρο από τις άγριες παραφυάδες. Το ίδιο πρέπει να κάνουν και οι γονείς στα παιδιά τους. Την καρδιά των παιδιών μπορούμε να την παρομοιάσουμε με έναν κήπο και τους γονείς με κηπουρούς του Θεού, οι οποίοι οφείλουν από τη βρεφική ηλικία να καθαρίζουν τον κήπο, την καρδιά δηλαδή των παιδιών τους, από τα αγριόχορτα και τα ζιζάνια της αμαρτίας και τις αμαρτωλές συνήθειες. Αν, όμως, αυτοί αργοπορήσουν και το κακό ριζώσει καλά στις καρδιές, αν η παιδική καρδιά χορταριάσει, όπως θα λέγαμε, από ελαττώματα, τότε δεν θα μπορούν πλέον να τα βγάλουν πέρα με τα ζιζάνια αυτά.

«Εσύ παραπονείσαι», λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «για τον αχαλίνωτο γιο σου. Εύκολα μπορούσες να τον διορθώσεις όταν ήταν ακόμη παιδί, να τον συνηθίσεις στην τάξη, να του μάθεις να είναι συνεπής στα καθήκοντά του, να θεραπεύσεις αυτή την ασθένεια της ψυχής του».

Όταν το έδαφος της ψυχής του ήταν ακόμη κατάλληλο για καλλιέργεια, τότε έπρεπε να ξεριζώσεις τα αγκάθια, πριν προλάβουν να ριζώσουν γερά. Η αμέλειά σου συνετέλεσε, συνεχίζει ο Άγιος, ώστε να είναι τώρα δυσκολονίκητα τα πάθη των παιδιών σου. Η αγωγή, όμως, όπως ξέρετε, αγαπητοί μου...

Δεν είναι μόνο να ξεριζώνουμε το κακό από το παιδί. και να το συνηθίζουμε από μικρό, μα πολύ μικρό, στο καλό. Ποιες αρετές πρέπει ιδιαιτέρως να καλλιεργούμε στην ψυχή των παιδιών, ίσως ερωτήσουν ορισμένοι. Το θέμα αυτό, να μου επιτρέψετε, να μας απασχολήσει σε μια άλλη ομιλία.

Η Αγία Γραφή μάς φανερώνει το βασικό λόγο εξαιτίας του οποίου πρέπει από τη βρεφική ηλικία να συνηθίζουμε τα παιδιά στο καλό. Ο Σοφός Σιράχ, επί παραδείγματι, γράφει: «Εάν ο νέος διάλεξε το δρόμο του, δεν θα παρεκκλίνει από αυτόν ούτε όταν γεράσει». Δηλαδή,

από νέος ακόμη πήρε τον καλό, όπως λέγαμε, δρόμο. βάσεις καλές, σωστές, αν από τη νεανική του ηλικία αγάπησε το καλό, και όταν ακόμη γεράσει δεν θα αλλάξει. Αυτό θέλει να πει και η λαϊκή παροιμία: «Όποιος στην κούνια, τέτοιος και στον τάφο». Έως εδώ, όπως ακούσατε, εξηγήσαμε περίπου ότι η ηθικοθρησκευτική αγωγή των παιδιών πρέπει να αρχίζει από τη βρεφική ηλικία ακόμη, επειδή τα πρώτα 5-6 χρόνια είναι τα πιο σπουδαία και αποφασιστικά για την όλη περαιτέρω ζωή του ανθρώπου.

ακόμη σε τι γενικώς πρέπει να συνίσταται η αγωγή και συγκεκριμένα ότι οι γονείς οφείλουν να ξεριζώνουν

από την ψυχή των παιδιών καθετί κακό και να τα καθοδηγούν πάντοτε προς καθετί καλό. Στη συνέχεια, να δούμε αναλυτικότερα ποια ελαττώματα κυρίως πρέπει να ξεριζώνονται από την ψυχή των παιδιών μας και ποιες άλλες αρχές πρέπει να τους εμπνέουμε. Σύμφωνα βέβαια με τους λόγους του σοφού Σολομώντος, στις Παροιμίες Α΄ 7, «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου», θα πρέπει πάντοτε να προσέχουμε ιδιαιτέρως. Διότι, με βάση αυτό, η πρώτη αρετή την οποία πρέπει οι γονείς να καλλιεργούν στις ψυχές των παιδιών τους, όσο το δυνατόν νωρίτερα, είναι, νομίζουμε, ο φόβος του Θεού, δηλαδή η πίστη, η ευσέβεια και η ευλάβεια προς Αυτόν. Αλλά ίσως ρωτήσει κάποιος: γιατί άραγε πρέπει εμείς οι γονείς και κυρίως οι μητέρες να διδάσκουμε στα παιδιά την πίστη και την ευσέβεια από τη βρεφική ηλικία; Η απάντηση είναι πρόχειρη και εύκολη, διότι αν το παιδί από μικρό διδαχτεί την ευσέβεια και εγκολπωθεί την Εκκλησία, τότε μόνο μπορούμε να πιστεύουμε ότι και στην ώριμη ηλικία του, όταν οι πειρασμοί θα το κυκλώσουν από όλες τις πλευρές και τα άγρια πάθη θα το πολιορκούν, αυτό θα μείνει ένας ευσεβής χριστιανός και θα κρατήσει τις χριστιανικές του και τις ανθρωπιστικές του παραδόσεις.

Έθιμα που διδάχτηκε από τη μητέρα του δεν θα μπορέσει κανείς να του τα ξεριζώσει ποτέ. Οι απλές θρησκευτικές νουθεσίες, τις οποίες η χριστιανή μητέρα ενσταλάξει στο παιδί μαζί με το γάλα της, μένουν, θα πρέπει να ξέρουμε, συνήθως σε όλη τη ζωή. Ίσως βέβαια κάποιο σύννεφο μαύρο καλύψει και δείξει ότι εχάθησαν, όμως να πιστεύουμε ότι θα γίνει κάποιος κύκλος και κάποτε όλα αυτά τα καλά, τα οποία εφυτεύτησαν από τη μητέρα στο παιδί, θα ξαναεπανέλθουν και θα καρποφορήσουν. Ώστε, αν κάποτε ένα τέτοιο παιδί, νικημένο από τα αμαρτωλά πάθη ή παρασυρόμενο από το κακό παράδειγμα, έναν δρόμο όχι καλό, τις περισσότερες φορές μετανοεί ευκολότερα και επιστρέφει γρηγορότερα στον δρόμο τον καλό από εκείνο που δεν γνώρισε χριστιανή φροντίδα και ενδιαφέρον στα παιδικά του χρόνια. Το παιδί που έτυχε θρησκευτικής αγωγής, αγαπητοί μου, και αν ακόμη ξέφυγε από το δρόμο τον καλό, αισθάνεται κάποτε να ξυπνά μέσα του η ανάμνηση των αθώων και ευτυχισμένων παιδικών του χρόνων. Θυμάται τις απλές εκείνες προσευχές που έμαθε από τα χείλη της μητέρας του, που ίσως αναπαύεται προ πολλού στον τάφο, και τις νουθεσίες που άκουγε από τα χείλη της, όταν καθόταν στα γόνατά της. Παρόλο που, ζώντας τη ζωή

του αμαρτωλού, ξέχασε πια την προσευχή, κάποιο βράδυ, πηγαίνοντας για ύπνο, θυμάται αθέλητά του ότι η μητέρα του τον δίδαξε να κάνει το σημείο του σταυρού πριν κοιμηθεί, τον σταύρωνε και έκανε και εκείνη το σταυρό της, σταύρωνε το μαξιλάρι του. Έρχονται όλα αυτά στο νου του. Είναι δύσκολο να τα απαλείψει ο σατανάς από εκεί που τα έχει χαράξει η πιστή μητέρα στην ψυχούλα του. Η γλυκιά επίσης ανάμνηση των αθώων παιδικών χρόνων εξύπνησε, πρέπει να ξέρουμε, πολλούς από το λήθαργο της αμαρτίας και τους έφερε πάλι κοντά στο Θεό. Καταλαβαίνετε τώρα πόσο μεγάλη ευλογία είναι για τα παιδιά να έχουν ευσεβείς μητέρες. Αυτές, εξ απαλών ονύχων, όπως τα λέγαμε, στην πιο τρυφερή ηλικία θα τους διδάξουν την πίστη στο Θεό και την ευσέβεια.

Σεβασμό προς τον πλησίον. Από τη μητέρα, όχι από την νταντά, την παιδαγωγό ή τη γυμνάστρια. Από τη μητέρα πρέπει το παιδί να γνωρίσει το Θεό. Στο προσευχητάρι του σπιτιού και όχι στην αυλή του σχολείου πρέπει το παιδί να αναπέμψει την πρώτη πρωινή προσευχή, γιατί η μητέρα είναι εκείνη που θα το μάθει να προσεύχεται. Έτσι γινόταν πάντα σ' όλες τις πραγματικά ευσεβείς και θεοφοβούμενες οικογένειες. Μόλις τα παιδιά αρχίσουν να καταλαβαίνουν, γράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, οι γονείς τούς μαθαίνουν την αποστολική ομολογία της πίστεως, δηλαδή το Σύμβολο της Πίστεως, πώς να προσεύχονται και να ψάλλουν, καθώς επίσης και την τάξη που κρατείται στις Ιερές Ακολουθίες.

Ο ίδιος ιεράρχης δίνει την εξής συμβουλή στις μητέρες: «Να μαθαίνετε, μητέρες, τα παιδάκια σας να κάνουν το σταυρό τους. Όσο όμως δεν μπορούν μόνα τους να σχηματίζουν το σημείο του σταυρού, να τα σταυρώνετε εσείς με το δικό σας χέρι». Εδώ θα μείνουμε και, Θεού θέλοντος, θα επανέλθουμε. Ας φροντίσουμε κάτι όμως έως τότε να εφαρμόσουμε. Θα συνεχίσουμε και σήμερα να πούμε δύο λόγια ακόμη στους καλούς γονείς, οι οποίοι έχουν αναλάβει μια μεγάλη υποχρέωση έναντι του Θεού και της κοινωνίας, του ουρανού και της γης, θα λέγαμε, σχετικά με τα

θέματα που έχουν και αντιμετωπίζουν με τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους και τόσα άλλα πράγματα, τα οποία από πολλούς δυστυχώς διαφεύγουν. Είχαμε κλείσει στην περασμένη μας ομιλία με μια συμβουλή του Θείου Χρυσοστόμου, που έλεγε στις γυναίκες εκεί να προσέχουν σαν μητέρες τα παιδάκια τους, να τα μάθουν να κάνουν το σταυρό τους. Στη συνέχεια ο ίδιος αυτός πατήρ λέγει, μάλλον γράφει σε μια χήρα ονόματι Λητώ, τα εξής:

Η χριστιανή μητέρα, λέγει, πρέπει να είναι πολύ ευχάριστο να διδάσκει το παιδάκι της να προφέρει το γλυκύτατο όνομα του Ιησού, όταν ακόμη η φωνούλα του είναι πολύ αδύνατη και η γλώσσα του μόλις ψελλίζει. Γονείς, δυστυχώς, ιδιαιτέρως οι μητέρες που έχουν το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την αγωγή των παιδιών στα πρώτα χρόνια της ζωής τους, δεν προσέχουν, παρότι έπρεπε να προσέχουν. Επίσης, πρέπει να προσέχουν ότι από τη βρεφική ηλικία θα πρέπει να καλλιεργήσουν στις ψυχές τους το θρησκευτικό αίσθημα, που θα αποδώσει αργότερα τους καρπούς της πίστεως και της ευσεβίας. Τώρα βεβαίως ίσως θέλετε να μάθετε πώς είναι δυνατόν να γίνει αυτό.

Μπορούμε να εμπνεύσουμε, ίσως ερωτήσετε, στα παιδιά μας το θρησκευτικό συναίσθημα; Αυτό θα κατορθωθεί αν οι γονείς και κυρίως οι μητέρες γνωρίσουν στα παιδιά τους από τη βρεφική ακόμη ηλικία τις βασικές αλήθειες της Αγίας Πίστεώς μας. Μην τρομάζετε, είναι πολύ απλό και κάθε μητέρα μπορεί να το κάνει. Με απλά εγκάρδια λόγια ας μιλά και θα δει, όσο συχνότερα μπορεί, στα παιδάκια της για τον εύσπλαχνο και καλό Ουράνιο Πατέρα. Μην το αποφεύγει. Ο οποίος τόσο πολύ αγαπά τα παιδιά και στέλνει σε αυτά κάθε αγαθό. Λίγο αργότερα, κατά διαστήματα...

διηγείται σε αυτά τη ζωή των πρώτων ανθρώπων στον Παράδεισο, πόσο ωραία περνούσαν εκεί όσο υπήκουαν στο Θεό και ότι στον Ουρανό θα είναι κάποτε ασυγκρίτως καλύτερα για όσα υπακούν στο Θεό και στους γονείς των. Μην το αμελούν αυτό. Ας τους διηγηθεί η μητέρα επίσης ότι ο Αδάμ και η Εύα αμάρτησαν και, εξαιτίας της αμαρτίας των, οι ίδιοι δυστύχησαν και όλους τους ανθρώπους έκαναν δυστυχείς. Γι' αυτό χρειάστηκε να έλθει στη γη ο Σωτήρας, για να μπορούν πάλι οι άνθρωποι να εισέλθουν στον Ουράνιο Παράδεισο, τον οποίον ο Θεός είχε κλείσει εξαιτίας της αμαρτίας των προπατόρων. Αυτά πρέπει να τα μάθουν τα παιδάκια. Ας μη νομίζουμε εμείς ότι δεν τα καταλαβαίνουν.

Αρκετά όμως να τους μαλακώνουν και να τους προλεαίνουν την ψυχή τους. Θα διηγηθεί επίσης ακόμη η μητέρα στα παιδιά της για τη γέννηση του Ιησού Χριστού, για τους ευσεβείς ποιμένες, για τους τρεις μάγους, για τον κακό βασιλέα Ηρώδη που εφόνευσε αθώα νήπια, για την ανάβαση του Κυρίου μας δωδεκαετού στο Ναό, για την κοπιαστική ζωή του στη Ναζαρέτ. Μην τα αποφεύγει, ας τα λέει αυτά, καθώς και για τα πάθη του και το σταυρικό του θάνατο, εξηγώντας όσο μπορεί ότι τα υπέφερε όλα αυτά ο Θεός επειδή οι άνθρωποι ήσαν τόσο κακοί. Το παιδάκι θα καταλάβει αμέσως ότι δεν πρέπει να είναι κακό. Ας συνεχίσει η μητέρα και ας του μιλήσει για την Ανάσταση

και την Ανάληψη του Κυρίου στους Ουρανούς και θα δει ότι το παιδί θα ζητά από τη μητέρα του να του διηγηθεί κι άλλα, κι άλλα, κι άλλα. Εκείνη τότε θα μπορέσει να μιλήσει στο παιδί για τη μητέρα του Κυρίου, για την Παναγία μας και, μάλιστα αν είναι κοριτσάκι, για την είσοδό της στο Ναό και τη φύλαξή της εκεί σε ηλικία τριών ετών, για τη ζωή της εκεί, και ακόμη θα του πει ότι η Μητέρα του Θεού αγαπά τους ανθρώπους και πραγματοποιεί τα αιτήματα όσων προσεύχονται σε αυτήν. Θα του μιλήσει ακόμη η μητέρα για τους Αγίους Αγγέλους, ιδιαιτέρως μάλιστα για το φύλακα άγγελο που τόσο αγαπά τα καλά παιδιά.

Συνετή, αγαπητή μου χριστιανή μητέρα,

θα εκμεταλλευτεί τις διάφορες εορτές, ακόμη και εορταστικές περιόδους, για να νουθετήσει τα παιδιά της στις μεγάλες αλήθειες της Αγίας Πίστεώς μας, αν θέλει να κάνει οικογένεια, να κάνει παιδιά υπάκουα, χρήσιμα στον κόσμο και κατάλληλα για τον Ουρανό. Θα εκμεταλλευτεί ακόμη τις Άγιες Εικόνες που υπάρχουν σε κάθε σχεδόν χριστιανικό σπίτι, τον Τίμιο Σταυρό που φορούν η ίδια και τα παιδιά της, για να εξιστορήσει σ' αυτά ποιος παριστάνεται καρφωμένος επί του Σταυρού και τι απεικονίζουν οι Άγιες Εικόνες.

Κάθε μέρα το παιδί στο εικονοστάσι. Η ευσεβής μητέρα ακόμη, όταν κάνει η ίδια το σταυρό της,

σχηματίζοντας και με το χεράκι του παιδιού της το σημείο του Τιμίου Σταυρού, θα το διδάξει πώς μόνο του σιγά σιγά πρέπει να κάνει το σταυρό του και να προσεύχεται. Ευσεβής ακόμη η μητέρα δεν θα ξεχάσει ποτέ να φέρει το παιδί της στην εκκλησία, και όχι άπαξ, αλλά να το φέρει συχνά, τακτικά, και να το κοινωνεί των Αχράντων Μυστηρίων, δεν θα ξεχάσει την επέτειο της γεννήσεώς του και την ημέρα της ονομαστικής του εορτής, να κάνει, αν είναι δυνατόν, και λειτουργία στο όνομά του και ξεχωριστή εορτή, να του μείνει του παιδιού ανεξίτηλη αυτή η συμπεριφορά της μητέρας. Κατά αυτόν τον τρόπον και ό,τι άλλο φωτίσει ο Θεός,

η καλή μητέρα θα διδάξει στο παιδί, πριν ακόμη εκείνο πάει στο σχολείο, τις βασικές αλήθειες του χριστιανισμού, τις οποίες και το πιο μικρό παιδί έχει τη δυνατότητα να αφομοιώσει. Μην πλανώμεθα. Τα παιδιά, αγαπητοί μου, εμφανίζουν μεγαλύτερη δεκτικότητα από τους μεγάλους σε ό,τι έχει σχέση με το Θεό, αρκεί να μεγαλώνουν κάτω από την επίδραση της ευσεβούς κατεξοχήν μητέρας. Πόσο εύκολο είναι, λόγου χάρη, με το χριστουγεννιάτικο δέντρο να συνδέσει κανείς την ιστορία της γεννήσεως του Χριστού ή πόσο εύκολα το Πάσχα μπορούμε να εξηγήσουμε στα παιδιά ότι ο Σωτήρας μας έπαθε και απέθανε για τις αμαρτίες των ανθρώπων.

Το παιδί θα καταλάβει ότι για το λόγο αυτό δεν πρέπει να αμαρτάνουμε. Αλλά ο Θεός τον ανέστησε και ότι εμείς θα πεθάνουμε, αλλά αν είμαστε καλοί, ο Σωτήρας θα μας καλέσει και εμάς εκ του τάφου, όπως εκάλεσε το Λάζαρο πάλι στη ζωή. Πόσο εύκολο είναι να εμπνεύσει κανείς στο παιδάκι την αγάπη και την ευλάβεια προς τις Ιερές Ακολουθίες της Εκκλησίας. Αρκεί μόνο να του δώσουμε να καταλάβει ότι στο Ναό βρίσκεται με κάποια ιδιαίτερη μορφή ο πανταχού παρών Κύριος, ο Θεός, που τόσο αγαπά τα παιδιά και τα καλεί και αυτά κοντά Του. Επομένως, στην Εκκλησία πρέπει να στεκόμαστε ήσυχα, να κάνουμε με προσοχή το Σταυρό μας και να προσευχόμαστε. Ναι, αγαπητοί μου γονείς,

αν η καρδιά μας είναι πλημμυρισμένη από πίστη και αγάπη προς τον Θεό, θα βρούμε χίλιους δύο τρόπους να μεταδώσουμε τα αισθήματα αυτά στα παιδιά μας. Η μεγαλύτερη αδικία, αγαπητοί, κάνουμε στα παιδιά μας αν τους στερήσουμε το θησαυρό της πίστεως και της ευσεβίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Είναι απολύτως ορθό το λεγόμενο ότι η ψυχή του ανθρώπου, επομένως και του παιδιού, είναι στη φύση της χριστιανική. Πράγματι, ο Θεός περιμένει χριστιανικές εκδηλώσεις από την παιδική ψυχή. Σωστά άλλωστε γράφει και ο Ψαλμωδός στον Η΄ Ψαλμό του:

Για να αναπτυχθεί και να ριζωθεί το θρησκευτικό συναίσθημα στις ψυχές των παιδιών, οι γονείς είναι υποχρεωμένοι να τα μαθαίνουν από μικρά να προσεύχονται στον Θεό. Όσο μικρό κι αν είναι το παιδί, μπορεί να προσεύχεται. Αφού ζητεί από τους γονείς κάτι που θέλει, γιατί άραγε δεν μπορεί να το ζητήσει κι από τον ουρανό; Είναι μεγάλο λάθος αυτό που λέγουν όσοι λέγουν ότι τα παιδιά δεν μπορούν να προσευχηθούν, δεν μπορούν να ζητήσουν. Μάθετε λοιπόν το παιδί σας να προσεύχεται. Αρκεί να αρχίσετε όταν ακόμη είναι μικρό και η προσευχή σιγά σιγά θα γίνει γι' αυτό μια ανάγκη. Να κάνετε συστηματικά μαζί με τα παιδιά σας πρωινή και βραδινή, ει δυνατόν, προσευχή

και πριν και μετά το φαγητό, για να μην πλησιάζουν στο τραπέζι, δυστυχώς, τα παιδάκια όπως τα άλογα ζώα στο παχνί, χωρίς προσευχή, αλλά να μάθουν ότι όποιος θέλει να απολαμβάνει τα δώρα του Θεού πρέπει να τα ζητεί και να ευχαριστεί γι' αυτό. Το «Πάτερ ημών», το «Θεοτόκε Παρθένε» και άλλες σύντομες προσευχές που υπάρχουν σε μικρά προσευχητάρια πρέπει να τα γνωρίζει κάθε παιδάκι που ομιλεί καλά. Είναι πολύ θλιβερό το φαινόμενο ότι στην εποχή μας η κοινή, οικογενειακή δηλαδή, προσευχή εξέλιπε σχεδόν από παντού. Πράγματι, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο βλέπουμε τόσες δυστυχισμένες οικογένειες και τόσες αποτυχίες στην αγωγή, επειδή οι άνθρωποι έπαυσαν να προσεύχονται. Πάντοτε έχουν ισχύ οι λόγοι του Κυρίου που γράφει στο Ματθαίο Ζ΄ 7: «Αιτείτε και δοθήσεται υμίν». Επομένως, το διδόμενο είναι συνδεδεμένο με την προσευχή. «Ζητήστε», λέει, «να σας δώσω». Ίσως αντιδράσουν μερικοί που ακούουν τα λόγια μας αυτά. «Το παιδί», λέγουν, «δεν καταλαβαίνει τις προσευχές». Ασφαλώς αυτό δεν κατανοεί πλήρως το νόημα της προσευχής. Εισέρχεται όμως στο κλίμα της ευλαβίας και αυτό θέλουμε να επιτύχουμε. Όσο μικρό κι αν είναι, αυτό θέλουμε, αυτό μας χρειάζεται, αν και δεν μπορεί να σχηματίσει μέσα του καθαρή την εικόνα του Θεού.

Ωστόσο νιώθει τον Θεό αυτό. Αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει κάποια ανώτερη ύπαρξη, η οποία μας αγαπά και την οποία πρέπει κι εμείς να αγαπούμε. Όταν το παιδί προσφέρει τα λόγια της προσευχής, σκέπτεται τον Θεό. Προσφέρει σε Αυτόν όχι τη λογική του, το συναίσθημά του. Μια τέτοια προσευχή, που προέρχεται από την αθώα παιδική καρδιά, είναι πολύ πιο ευάρεστη, αγαπητοί μου, στον Θεό, παρά η προσευχή ημών των λεγομένων μορφωμένων και σοφών. Κι αν κατανοεί πλήρως και ακριβώς κάθε λέξη της προσευχής που διαβάζει καθένας από μας, διαβάζει όμως με την ψυχρή λογική, χωρίς τη θέρμη της καρδιάς.

Αρέσει στον Θεό η παιδική προσευχή. Το λέγει άλλωστε ο Ψαλμωδός, και το είπα γρηγορότερα: «Εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατηρτίσω αίνον».

Για να εκπληρωθεί όμως το καθήκον της θρησκευτικής αγωγής των παιδιών, πρέπει πρώτα απ' όλα οι ίδιοι οι γονείς να είναι ευσεβείς και θεοφοβούμενοι. Οι ίδιοι πρέπει να αγαπούν την προσευχή. Δυστυχώς, δεν έχουμε μεγάλο ποσοστό τοιούτων γονέων,

για να έχουμε το ανάλογο αποτέλεσμα. Εάν η μητέρα δεν είναι η ίδια πιστή και ευσεβής, εάν δεν ευρίσκει, δεν παίρνει απάντηση δηλαδή, δεν ζητεί χαρά και παρηγορία στην προσευχή, τότε δεν ασκεί την αγωγή της ευσεβείας στα παιδιά της. Μόνον όταν η μητέρα είναι πραγματικά ευσεβής, μόνον όταν το παιδί βλέπει τη μητέρα να προσεύχεται συχνά και θερμά, τότε μόνο θα μάθει και εκείνο την ευσέβεια και τη θερμή προσευχή. Ακούσατε, λοιπόν, γιατί πρέπει να διδάξουμε στα παιδιά την ευσέβεια από τη βρεφική ακόμη ηλικία. Ακούσατε ότι οι μητέρες κυρίως πρέπει να διδάξουν στα παιδιά τους την πίστη και την ευσέβεια και να τα μάθουν να προσεύχονται πριν πάνε ακόμη στο σχολείο. Σε εσάς, λοιπόν, απευθυνόμεθα,

χριστιανές μητέρες. Την καλύτερη κληρονομία θα αφήσετε στα παιδιά σας και την πλουσιότερη προίκα θα ετοιμάσετε στις κόρες σας, αν δώσετε σε αυτά πραγματική χριστιανική αγωγή. Να τα διδάξετε, όπως εν συντομία σας υπεδείξαμε, τις βασικές δηλαδή αλήθειες της Αγίας Πίστεώς μας. Να τους διδάσκετε την ευσέβεια και την προσευχή από την πιο απαλή ηλικία και με τον λόγο σας, προπάντων όμως με το παράδειγμά σας. Μάταια θα κοπιάζουν αργότερα οι κατηχηταί και οι διδάσκαλοι να κάνουν τα παιδιά σας καλούς και θεοφοβουμένους χριστιανούς, αν σεις δεν θέσετε τα θεμέλια μέσα στο σπίτι.

Νουθετήσετε τα παιδιά σας στην ευσέβεια και τον φόβο του Θεού. Τότε μπορείτε να ελπίζετε ότι αυτά θα σας παρηγορούν και θα σας χαροποιήσουν μια μέρα. Αν τα παιδιά σας είναι ευσεβή και θεοφοβούμενα, θα είναι και προς σας υπάκουα και ευγνώμονα. Αν μάθετε τα παιδιά σας να εκπληρώνουν τα καθήκοντά τους προς τον Θεό, τότε εκείνα θα εκπληρώνουν και τα καθήκοντά τους προς εσάς. Αναθρέψετε, λοιπόν, πατέρες και μητέρες, τα παιδιά σας για τον Θεό και τον Ουρανό. Τότε θα έχετε αυτά και θα έχετε μαζί με αυτά και χαρά εδώ στη γη. Αλλιώς θα είσαστε πικραμένοι σε όλη σας τη ζωή.

Παράλληλα όμως με την αγωγή προς την προσευχή και την εκπαίδευση αυτής, είναι ανάγκη το παιδί να δεχθεί και αγωγή εις την υπακοή. Η υπακοή δεν αποκτάται μόνη της· χρειάζεται κάποια βοήθεια και τη βοήθεια αυτή προς τα παιδιά θα τη δώσουν οι γονείς. Λίγα είναι τα χωρία των Ευαγγελίων που αναφέρονται στα παιδικά χρόνια του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, που θα ήθελα να Τον φέρω σαν παράδειγμα υπακοής. Αλλά αυτά τα λίγα είναι αρκετά και σπουδαία και πολύ διδακτικά. Ο Λουκάς, επί παραδείγματι, στο Β΄ 51, μας Τον παρουσιάζει δωδεκαετή εν τω ναώ και έπειτα στη συνέχεια λέγει:

«Κατέβη μετ’ αυτών», των γονέων Του προφανώς, «και ήλθεν εις Ναζαρέτ και ην υποτασσόμενος αυτοίς». Το σημείο που τονίζει ο Ευαγγελιστής στο παιδίον Ιησού, την υπακοή δηλαδή στους επιγείους γονείς Του, το ίδιο αυτό σημείο, την υπακοή δηλαδή προς τον Ουράνιο Πατέρα, τονίζει και ο Απόστολος Παύλος για τον Ιησούν, όταν γράφει: «Γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού», Φιλιππησίους Β΄ 8. Και προχωρεί μάλιστα ακόμη περισσότερο ο Απόστολος. Από την υπακοή αυτή εξαρτά τη σωτηρία του κόσμου: «Ώσπερ γαρ διά της παρακοής του ενός ανθρώπου αμαρτωλοί κατεστάθησαν οι πολλοί» «ούτω και διά της υπακοής του ενός δίκαιοι κατασταθήσονται οι πολλοί». Ρωμαίους Ε΄ 19. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι μικρός ήτο υποτασσόμενος ο Κύριος στους γονείς Του και μεγάλος ήτανε υποτασσόμενος επίσης στον Πατέρα Του. Ένας που από μικρός ήτο υποτασσόμενος και μεγάλος έμεινε υποτασσόμενος. Επομένως, δεν χρειάζεται να μιλήσουμε για τη μεγάλη αυτή σημασία της υπακοής στη ζωή, όχι αναφορικώς με τον Θεό, αλλά γενικώς και μεταξύ των ανθρώπων. Αλλά πόσο σπουδαία είναι στην αγωγή των παιδιών αυτό που λέγεται υπακοή, το γνωρίζουν όλοι οι γονείς. Μπορούμε μάλιστα να πούμε ότι όποιος κατόρθωσε να μάθει στα παιδιά του την υπακοή,

έλυσε το πρόβλημα της αγωγής. Δεν έχω την πρόθεση να ομιλήσω για τη σημασία της υπακοής. Θα υποδείξω μόνο μερικά σημεία στους γονείς, με έναν απλόν τρόπο και ασφαλή τρόπο αγωγής, ώστε να γίνουν σύντομα τα παιδιά τους υπάκουα παιδιά, εάν θέλουν. Αυτό άλλωστε νομίζω είναι που ενδιαφέρει κυρίως τους πατέρες και τις μητέρες. Πρώτα απ' όλα, αγαπητοί μου, πρέπει να τονίσουμε εδώ ότι η υπακοή είναι ένα φυτό που δεν μπορεί να αναπτυχθεί και να καρποφορήσει σε κάθε σπίτι. Ευδοκιμεί μόνο εκεί όπου το έδαφος είναι κατάλληλο και, δυστυχώς, όλα τα σπίτια δεν είναι κατάλληλα.

Με θλίψη το διαπιστώνουμε αυτό. Τέτοιες είναι οι οικογένειες στις οποίες κυριαρχεί το λεγόμενο φιλελεύθερο πνεύμα, η ασέβεια προς τους θείους και ανθρωπίνους νόμους, το κλίμα εκείνο στο οποίο δεν αναγνωρίζεται καμία αυθεντία και τότε μόνο καταφεύγουν οι άνθρωποι στον θείο ή ανθρώπινο νόμο, όταν μόνο έτσι μπορούν να υπερασπίσουν τα συμφέροντά τους.

Οι γονείς είναι δηλητηριασμένοι με ένα τέτοιο πνεύμα· είναι αδύνατο να ασκηθεί εκεί η αγωγή της υπακοής. Όποιος θέλει, λοιπόν, να έχει υπάκουα παιδιά, πρέπει ο ίδιος να σέβεται κάθε ανεγνωρισμένη αυθεντία, κάθε αρχή και νόμο. Τέτοιες αυθεντίες είναι ο Θεός, η Εκκλησία, η κρατική αρχή. Τέτοιοι νόμοι είναι οι νόμοι του Θεού και της Εκκλησίας και οι νόμοι της πολιτείας. Σεβόμαστε όμως αρκετά τις αυθεντίες αυτές εμείς; Αυτό είναι το θέμα. Σε μερικές οικογένειες ο Θεός είναι το τελευταίο πρόσωπο στο οποίο δίνεται σημασία. Πολλοί δεν σκέφτονται καθόλου τις υποχρεώσεις προς τον Θεό, ενώ όποιος ευσυνείδητα τις εκπληρώνει ελάχιστα προκαλεί το ενδιαφέρον. Τον ειρωνεύονται οι άλλοι. Όλα αυτά το παιδί τα βλέπει και τα ακούει. Τι συμπέρασμα θα βγάλει τότε; Εύκολα μπορούμε να το μαντέψουμε. «Εάν ο πατέρας μου», σκέφτεται το παιδί, «δεν τιμά τον Θεό, δεν υπακούει στον Θεό, μπορώ κι εγώ

να μην τιμώ και να μην υπακούω στον πατέρα μου. Εάν ο Θεός και οι εντολές Του είναι μύθοι, τότε και η πέμπτη εντολή, που λέει να σεβόμαστε τους γονείς, είναι κι αυτή μύθος. Επομένως, οι γονείς δεν έχουν καμιά σημασία για μένα». Και πρέπει, αγαπητοί μου, να συμφωνήσουμε σε έναν τέτοιο συλλογισμό, γιατί η λογική είναι με το μέρος των παιδιών εν προκειμένω. Έτσι, λοιπόν, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι για πολλούς γονείς η Εκκλησία και ο κλήρος δεν έχουν καμιά αξία, εύκολα καταλαβαίνει ότι σε τέτοιες οικογένειες ούτε λόγος δεν μπορεί να γίνει καν για αγωγή της υπακοής. «Τι να τον κάνω εγώ τον ιερέα;» ακούγεται στο σπίτι μέσα.

«Τι θέλω εγώ τις συμβουλές του; Πώς μπορούμε να πιστεύσουμε σε ό,τι λέει;» Τέτοια λόγια ακούνε τα παιδιά στο σπίτι, ενώ στο σχολείο και στην Εκκλησία μαθαίνουν ότι τα παιδιά πρέπει να είναι υπάκουα στους γονείς και σ' όλους εκείνους οι οποίοι αντικαθιστούν αυτούς. Ενώ στο σπίτι με άφθονη ειρωνεία υποσκάπτεται το πρόσωπο και το έργο του ιερέως, εκείνος πρέπει να επαναλαμβάνει στα παιδιά: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου». Το παιδί καταλήγει στο οριστικό συμπέρασμα: «Αφού ο πατέρας μου δεν αναγνωρίζει καμιά από τις εντολές του Θεού για τις οποίες ομιλεί ο ιερέας, τότε δεν υπάρχει λόγος να ακούω εγώ τον ιερέα, όταν διδάσκει εξηγώντας την πέμπτη εντολή». Η λογική είναι πολύ με το μέρος του παιδιού, νομίζω. Άλλωστε, πώς αξιούμε, αγαπητοί μου,

να μας ακούσουν, εφόσον εμείς δεν ακούμε; Πώς θέλουμε από τα παιδιά μας να μας δεχθούν, εφόσον εμείς τον δικό μας τον Πατέρα απορρίπτουμε; Ένας πατήρ έχει κλείσει όλη αυτή την αξία του θέματος σε δύο λέξεις: «Ακοή αντί ακοής». Θέλεις να σ' ακούσουνε; Θα ακούσεις. Δεν ακούς τον Πατέρα σου; Δεν θα σ' ακούσουν τα παιδιά σου. Αυτό είναι το αξίωμα και το συμπέρασμα αυτών των ενεργειών μας και των σκέψεών μας. Με τέτοιες, λοιπόν, προϋποθέσεις δεν υπάρχει έδαφος κατάλληλο για να αναπτυχθεί στα παιδιά η υπακοή προς τους γονείς. Εκεί όπου δεν αναγνωρίζεται δηλαδή και δεν γίνεται σεβαστή η Θεία Εξουσία, εκεί όπου οι νόμοι εκτελούνται μόνο από φόβο, εκεί δεν μπορεί να καρποφορήσει η αγωγή της υπακοής. Ευχαριστώ.

Όποιος περιφρονεί την αυθεντία του Θεού, το κύρος της Εκκλησίας, το κύρος κάθε αρχής, εκείνος δεν μπορεί να έχει απαίτηση από τα παιδιά του να σεβαστούν το κύρος των γονέων. Κι όποιος οικειοθελώς και με συναίσθηση του χρέους του δεν υποτάσσεται στις αυθεντίες που προαναφέραμε, αυτός δεν θα μπορέσει ποτέ μα ποτέ να κάνει παιδιά υπάκουα. Όμως, Θεού θέλοντος, θα επανέλθουμε.