The Child and Our Responsibilities

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

The year 1979, as you too will have heard, beloved brothers and sisters in Christ, has been designated the Year of the Child. This designation has prompted many events, which have continued right up to the present day. Much has been said and discussed, decisions have been made, and hopes have been expressed concerning the welfare of children—that is, how children might be made better. It is true that many good things have been said. But...

certain fundamental things that should have been said were left unsaid. Despite all the good efforts, almost everything that has been discussed, and is still being discussed, concerns the child’s physical well-being, not the formation of the child’s soul and inner being. People have discussed how children might live better and more comfortably, how they might receive a more suitable education, how they might be kept from becoming criminals, and so on. All these things are indeed very useful. But unfortunately, when it comes to the child’s soul—especially from a Christian perspective—not everything that needed to be said has been said. We must understand that the main concern should be the child’s inner person, not the outward person. Outward things are, of course, valuable, useful, and necessary. No one can deny that; God gave us these things as well. But we must not place all the weight on one side. Above all, we must not seek to turn a child into a decorative ornament or an object. A child is a person and, indeed, belongs to God. I often hear people say, “My child.” This sense of ownership is deeply rooted in the human person. No one can uproot it.

Social systems and theories that tried to uproot it ultimately achieved nothing. Even after fifty whole years, their efforts proved fruitless, and the longing for ownership came back to life just as it had been before. The human person, especially one who is far from God, desires some sense of security, however temporary, and wants to possess something that is entirely his own. But this can lead matters astray, because he imagines that the possessive word “my,” which he improperly attaches to things and people, truly makes him their owner.

He uses expressions such as “my house, my field, my money.” Although even this use of the word is improper, since his possession of these things is only temporary, it does correspond to a certain relative reality. The mistake comes when a person uses the word “my”...

and gives it the meaning of ownership when speaking of persons. He may perhaps do so with fields and vineyards, but not, I believe, with persons.

He says, “my wife, my child,” and believes that they are his property. Since, then, we are observing the Year of the Child, it would be good to examine this distortion as it relates to children. Parents think that a child belongs to them. They think the child is their possession and that they may do whatever they wish with him, raise him however they choose, and give him whatever kind of upbringing they desire.

Children, however, do not belong to their parents; children belong to God. Through the cooperation of the parents, He gives life to children and impresses His image upon them. With their parents’ guidance, children are meant to come to God. How many blasphemies and curses are heard from parents at the funerals of children, because God has supposedly taken “their” child from them, or because He has “done this” to them! This is yet another sign of the profound ignorance that prevails, and at the same time of the unbelief found even among members of the Church. Holy Scripture presents Abraham to us as a great example of faith and of a true understanding of what a child is. We all know the account from the Old Testament. God grants him a son, Isaac, in his old age.

God asks him to offer that son as a sacrifice. Fully aware of whom his son belongs to, Abraham sets out without complaint or questioning to return his child to his true Owner—that is, to God. And Abraham is called to return him in such a strange way: through sacrifice. For this reason, Abraham was called the Father of Faith. But the matter does not end with returning the child to God. It also concerns the upbringing and instruction in the Lord that parents are obliged to give their child. For the child comes from God, belongs to God, and has God as his destination. In other words, the child comes from God, is God’s own, and is destined for God. This year, then, we are celebrating the Year of the Child.

But unless people are enlightened concerning this truth—that the child belongs to no one but God—we will accomplish nothing. Everything will continue as before, just as we can already see. Parents will regard the child as their own, intending to make him whatever they want. Governments will regard the child as their own, so that they may shape him into the kind of citizen they want. Employers will regard the child as a means of exploitation. In general, everyone will claim the child as his own, whether for a good purpose or an unlawful one. But when we all understand that children belong to God and have God as their destination, then the Year of the Child will become a starting point...

for each of us to adopt the proper attitude toward the child. Yes, this is how a person should think about what is called the question of the child. But since so much has been discussed and so much is being said, allow me also to convey a few messages from children to adults, drawn from other Christian efforts, and to offer certain guiding principles about what a child ought to be and what a child ought to attain. For, as we see today, children are shrewd from their earliest years; we are not dealing with naïve children.

Even very young children should have a relationship with God and come to know Him. Have you ever considered Saint Nektarios of Aegina when he was a child? How did he become a Saint? What did he carry in his heart, and what did he believe from his earliest years? Listen to part of a letter that he sent to Christ as a child, and consider whether children like this exist today and whether we parents are taking care to raise such children today. The address on the envelope read: “To our Lord Jesus Christ in Heaven.” We open the letter and read: “My dear little Christ, You asked me why I am crying.”

Evidently, in a dream, Christ had asked him why he was crying. “My clothes are worn out, my dear little Christ. My shoes are worn out, and my toes are sticking through, and I am suffering. I am cold now in the winter. Last night I went to my master, and he sent me away. He told me to write home and ask them to send me something from there. My dear little Christ, I have been working for so long, and I have not sent a single coin to my mother. What am I to do now? How can I manage without clothes? I patch them and patch them, but they tear again. Forgive me for troubling You. I bow down before You and worship You. Your servant, Anastasios.” Do we have children today who would write to God? We do not.

Do we have children today who pray, who ask God for what they need, who believe, and who depend entirely upon Him? Sadly, for the most part, we do not. The exceptions cannot be taken as representative here. Why, then, do children not possess what they ought to possess? First, of course, because their parents do not possess it themselves and therefore cannot pass it on. As the saying goes, “You cannot receive from someone what he does not have.” But parents also do not devote to their children the time they should. Once, a young man visited the office of one of his father’s close friends. He came from a good family...

yet he had acquired the reputation of a delinquent. After a brief conversation, his father’s friend looked at him with pity and said, “I wonder how you ended up like this when you have such an exceptional father.” “Yes,” the young man replied. “I often hear people speak about my father. All his friends praise him. Unfortunately, though, I never knew him. He never had time for me. He had so much work that I saw him only at mealtimes.” That was the young man’s answer. And so, my beloved, being a true father or a true mother comes at a cost.

It costs love, patient endurance, money, and time. Many children experience endless loneliness because we often devote more time to the hairdresser, makeup, the coffeehouse, the cinema, television, card games, idle conversation, watching football, or the racetrack than we devote to their happiness. Yes, we try in every possible way to get our child off our hands. We regard the school, the kindergarten, or the childcare center not as a place of upbringing and education...

but as a place and a means of getting the child off our hands. Beloved, we need to devote more time to our children. Our greatest happiness, the most beautiful hours of our day, should be those we spend sitting beside our child and talking together. In this way, we understand the child, come to know the child, and shape the child’s character. In Sirach 3:2, there is an exhortation of the Holy Spirit: “For the Lord has glorified the father through his children.” That is, the father will be glorified in proportion to the care he gives his children. And again, in Sirach 40:19, it says: “Children and the building of a city establish a man’s name.”

Proverbs 17:6 says: “Children’s children are the crown of the elderly, and the glory of children is their fathers.” Therefore, this is not a futile effort or merely a way of passing the time. We also give true value to our own existence if we succeed in raising a child well. We must keep in mind that, from infancy, a child copies our own life. The child observes our relationships, our conduct, our movements, our conversations, and our whole way of life.

Can we demand that our child respect us when we ourselves do not respect ourselves, our elderly parents, or the people with whom we live? How can we expect our child not to be irritable when we have never spoken to or treated our child, our husband, or our wife with calmness? How can we demand that our child be willing to help us when we refuse to offer any help to our mother-in-law, our colleague, or the person who lives with us?

Can we expect our child, who is watching and imitating us, to forgive a brother or sister for doing something wrong, or to ask forgiveness for some mistake, when we have never forgiven our wife or husband for something that hurt or offended us? How can we expect our child to love the truth when we are already teaching the child to lie and have repeatedly been caught lying ourselves? How can we say to our child, “Say your prayers, my child,” or “Go to Church,” when the child sees that we ourselves have no connection with these things and demand them only from the child? How can we expect...

our child to respect his teachers when we speak badly about them and try to convince him that they are treating him unjustly? How can our child possibly respect the Church and the clergy when we ourselves behave irreverently or speak abusively, and by our conduct teach precisely the opposite? My beloved, our child has received whatever we have given. Our own example has tremendous power in shaping the child’s character. This is something we must understand.

The best way to prepare a very young child to learn to read is to hold the child in your arms and read stories that he or she enjoys. According to leading educators, this is the best advice that can be given to a father or mother, as stated in a recent report from 1968.

The printed page of the book, the physical comfort and security of a father’s or mother’s embrace, the soothing voice, and the enchantment of the story—all these help the child associate books with something that brings great pleasure, especially when they are religious books that speak to the child’s soul. Another question that concerns parents is whether they should be strict or lenient with their children. What method should they follow? Which would be more effective? I found something relevant written by the French Academician André Maurois. He writes of a woman who said:

“My son, whom I had reproved for his laziness and lack of ambition, answered me: ‘Then why did you not raise me strictly?’ ‘He was right,’ his mother continued, ‘because I loved him very much and had a particular weakness for him.’”

“He had charming manners and always found clever excuses to avoid work. In the end, because I wanted to avoid conflict between us, I allowed things to go on with too much leniency. Certain that I would always take his side in his disputes with his teachers, my son continued in his negative attitude. Today, the results frighten me.

“He is twenty-five years old, and no kind of work appeals to him. Saddest of all, I am to blame. It was my excessive leniency and tolerance. But my mistake proved disastrous for my child.” Maurois adds: “Even excessive strictness leads to fewer failures than the victims created by excessive leniency and tolerance.” The conclusion, then, is that we must always be strict with discernment, stand firmly by our decisions, and not allow ourselves to be swayed. Now listen to something about a boy named Dimitri, who was four years old at the time—and that Dimitri was me.

When Dimitri was little, he said that he did not like the food. “All right, my child, you do not have to eat it,” my father replied. My mother served everyone but passed Dimitri by. “So I am not going to eat anything?” “Since you do not like the food, of course you will not eat anything, and you may leave the table.” “But I do not like it,” I repeated. At that point, both my father and my mother refused to enter into any further discussion or argument.

They finished their meal, said their prayer, and rose from the table. Angry, I went into the kitchen. I asked for cheese and then for salami. My mother answered, “I am very sorry, Dimitri, but I do not run a restaurant here. I serve food only at mealtimes.” So I went hungry. My parents remained firm several more times. Before long, I joined the rest of the family in eating whatever had been prepared for everyone. I thank them deeply and remain grateful to them. May the earth rest lightly upon them where they lie, because of the lesson they taught me.

My dear friends, it is sometimes necessary to scold children. Yes. Listen to this complaint from a child: “Scold us, and even spank us when we do wrong. Punish us when we disobey or break commands that we are capable of carrying out—but punish us justly and humanely. Yet how are we to blame, Father, when you have argued with a customer or are upset about your work, and then come home to take it out on me? Or you, Mother, when someone in the apartment above has shaken dust onto your clean laundry, or your food has burned, and you discharge your anger upon me like a thunderbolt? Punishment should be an act of justice, not an outburst of anger caused by something else. When it is directed at the one who is at fault, it should help him, not inflict a crushing wound. Because we are young, we are not always guilty, nor should we always be the ones treated unjustly. When we truly are guilty, we ourselves ask to be punished. In this way our sense of justice is satisfied and we are freed from the reproaches of conscience. But when we are innocent and are condemned and punished as though guilty, we are wounded in many ways.” My dear friends, many great people have spoken about children.

One of them said: “Whoever sows the seed of Christianity in the heart of a child is like someone planting and cultivating a plant in Paradise.” Think, then, of those who sow malice, immorality, and unbelief in children’s hearts. What is the opposite of that? It is as though they were planting, from the very beginning, a plant in Hell. Pasteur, for example, said: “Approaching a child inspires two feelings in you: tenderness for what the child is now, and respect for what the child will become in the future.”

Another person said: “A child is a person who will continue what you have begun. He will govern your cities, states, and nations. He will enter and take charge of your churches, schools, universities, and organizations. The destiny of humanity, therefore, is in the hands of the child.” Goethe likewise said: “In every age, the fortunes of a nation depend upon the consciences of its young people under the age of twenty-five.” Therefore, let your innocent children sing holy hymns; let them offer pure praise with guileless lips to the Leader of all children, Jesus Christ. Then we shall have...

good results both in this temporal life and in eternity. A child writes to his mother: “Mother, do not be afraid to be firm with me. It will make me feel more secure. Do not pamper me. I know very well that you should not give me everything I ask for. I am only testing you to see what you will do. Do not make me feel younger than I am. That sometimes drives me to pretend that I am important and grown-up. Do not correct me in front of other people. I will pay more attention to what you say if you speak to me calmly when the two of us are alone. Do not make too much of my little ailments. Sometimes they arise simply because I want to gain the attention I was seeking. Do not make careless promises to me. I feel terrible and deeply disregarded when you do not keep or fulfill them. Do not ignore me when I ask you questions, because if you refuse to answer me, you will find that I begin getting my information from other sources. Do not try to make me believe that you are perfect or infallible.

“It will be an unpleasant surprise for me when I discover that you are neither perfect nor infallible. Never imagine that you will lose my respect if you ask my forgiveness. An honest acknowledgment of your mistake awakens very warm feelings toward you. Do not forget how quickly I am growing. It must be difficult for you to keep pace with me, but please try. Do not forget that I cannot grow as I should without a great deal of understanding and love. But I do not really need to tell you that, do I? Your child.”

If a mother—and above all, the mother—could think in the way expressed by this child writing to his own mother, things would be very different in the world. Unfortunately, however, parents do not show this kind of concern for their children. They care only about how the children appear outwardly, not about forming them inwardly and spiritually. One might even call it a kind of hatred toward children. I do not mean the hatred felt by some who cannot bear even to see their children’s faces, who do not allow them even to come into the light of day, but destroy them beforehand.

I mean those who bring children into the world but afterward do not devote the necessary time to them. They do not offer them something of their own being, their own life, their own breath—as they offered them their blood—in order to preserve those who have come into the world. Unfortunately, there is also a dark page in the history of children and in the whole matter of childhood. The Romans in their decline considered the existence of children a disgrace and a misfortune, and regarded getting rid of them by any means as perfectly natural. This was the thinking not only of the plebeians—the ragged and unemployed—but also of the patricians and even of the senators. One consul, for example, made the dreadful accusation before the Senate that there was scarcely a single senator who had not put one or more of his children to death. In those days they killed children. Very many Romans abandoned their unwanted children in the streets and fields to be eaten by dogs and wolves. This is what we read. Letters have survived in which a husband orders his wife to kill their child. The Assyrians, the peoples of the East, and even the Jews in the time of their apostasy burned their children, casting them into the red-hot embrace of the monstrous Moloch.

The philosopher and martyr Justin boldly accused the pagans of his time of being child-murderers. In the Didache of the Twelve Apostles, for example, the pagans are condemned as “murderers of children, destroyers of God’s creation.” Tertullian likewise delivers a scorching rebuke and asks the judges and the Roman people to their faces whether there was even one among them who had not killed or drowned his children, or abandoned them in the streets to die from hunger or cold, or to be eaten by dogs and birds of prey. What would they say today if they were present when a single sewer in Athens was unclogged—a sewer blocked by...

the bodies of eighty-five newborn infants from an Athens maternity hospital? And what would they do if they learned that 360,000 little lives are killed every year by Greek Orthodox Christian parents and obstetricians—that is, physicians? This is the dark page that exists.

Another essential part of raising children, so that they may become as complete as possible, is the importance of asking forgiveness. We are told that one day a little five-year-old girl called her father into her room and said to him very seriously: “Daddy, I have a complaint against you. You promised that, if I obeyed Aunt Lena, you would come at ten o’clock and take me to your school so that I could play with the children during recess.” Her father was a teacher. “I got dressed, Daddy. I was ready, and I waited for you and waited for you.

“When I saw that you were not coming, I began to cry very much. I am upset with you, Daddy, because you did not come.” Seeing the little girl’s mature way of thinking, her father answered her as though she were grown: “You are right, my child. I promised you, and I should have come. But many things came up, and I could not leave the school. Still, you are right. Will you please forgive me, my child?” The little girl was satisfied and became calm. Some parents, however, make a fundamental mistake: they never ask their child’s forgiveness and, as a result, form the child in precisely the opposite way.

Parents who hear these words should take care to correct themselves if their usual way of acting is not right. Now, something about taking a child to Church. During a conversation between a married couple and their child, the child said, among other things: “You complain because some of us do not go to Church, or at least do not go willingly. But often this complaint is ours as well. You did not inspire us to attend Church. Indeed, perhaps you even discouraged us by your example, because we learn more from what we see than from what we hear. You, Father,” the child said, “go hunting or fishing on Sunday, or sleep until eleven because you came home at dawn after playing cards. And you, Mother, although you attend Church, give me the impression by your behavior that the Church makes people worse and more savage. For when you return from Church, instead of coming home like a lamb, you come home like a wild beast—a wolf. You take us to receive Holy Communion, but you yourselves do not receive, as though religious duties were only for us.” What can we answer, my dear friends? It is true.

These are the complaints expressed by our children. Yes, we make demands of the child—but what do we offer the child? Tobit says to the child: “My child, do not neglect your mother. Honor her all the days of your life.” This command is found in Tobit 4:3. But what do we offer to provide the foundation that will enable our child to honor us? Sirach also gives the command in 3:17: “My child, support your father in his old age.” Remember your father in his old age, it says. But when the child sees that you pay no attention to your own father—that is, to the child’s grandfather—how can you expect the child to pay attention to you tomorrow? These are the issues. These are the things to which parents must pay attention. There is also an unfinished diary. A child’s diary begins to be written from the moment of conception. The child has just been conceived, and from that very moment begins writing its diary.

From the moment the child is born—indeed, from the moment the child is conceived. Listen, then, to an unfinished diary, a diary that was never completed. October 5: “Today...

my life began”—that is, evidently, today I was conceived. “My parents do not know it yet; they do not know that Mommy is pregnant. I am smaller even than a pear seed, but I am certainly myself; I am a person. In fact, I will become a little girl. I will have blond hair and blue eyes, and I will love flowers very much.” The child writes about her mother’s conception of her, before her mother even knows that she is pregnant. The mother will discover her pregnancy later, through various signs. October 19: “I have grown a little more, but I am still so tiny.

No one knows anything about my existence yet. Not even my mommy knows that she is carrying me beneath her heart and nourishing me with her blood”—that is, within her womb.

October: “Today my heart began to beat on its own. From now on, it will beat without interruption throughout my life”—both within my mother’s womb and after I come out into the world. “Then, after many years, it will grow tired.

It will stop, and I will die. But now I am not at the end; I am at the beginning.” November 2: “Every day I grow a little more. My hands and feet are forming, but I will have to wait a long time before my little feet can run to my mommy’s knees and my arms can embrace my daddy.” These are the words of the child who has been conceived and is still within her mother’s womb. Now November 20, about a month and a half later: “Today, for the first time, the doctor told my mother that I exist here, beneath her heart”—that is, that she is pregnant. “Aren’t you happy, Mommy?” the little girl now asks her mother. “Aren’t you happy? Soon you will hold me in your arms.” November 25, the diary says:

“My daddy and mommy do not know that I am a little girl. Perhaps they are expecting a boy, or even twins, but I will surprise them. And I want them to call me Katerina, like Mommy.” December 10: “My face is now fully formed. How I long to look like my mommy!” December 24: “Mommy, yesterday I heard your heart beating.”

Listen: it is not only the mother who will hear the child; the child also hears her mother. “But I wondered whether you too heard the fluttering of my heart. Mommy, you will have a strong little daughter. I know that some babies have difficulty coming into the world. But the good God, Mommy, also provides doctors who help mothers and babies. I also know that there are mothers who do not want their children. But I am eagerly waiting for you to take me into your arms, so that I may touch your face and look into your eyes. You are waiting for me just as I am waiting for you, aren’t you, Mommy?” December 28, the diary says: “Mommy, why did you let them...

end my life? We would have shared so many happy days together.” On December 28, her mother cast her away; her mother killed her. The child she had conceived on October 5 was cast away, and the diary remained, as the saying goes, unfinished. But this has become fashionable, since the slogan is, “One child or none.” Greece has the highest consumption of meat and the lowest production of children. Yet even here and now, we are paying the wages of our sin.

We do not want to acknowledge our selfishness. Listen to what an only child says: “I am an unhappy creature, desolate and alone. It is not that I am an orphan; I am an only child. My parents wanted to have only me, but I tell you, I may indeed become a lion—but first I will devour my own parents with my selfishness, my demands, and my whims.

They are afraid that something might happen to me and they will be left childless. You see, I am the only one they have. Later I will trouble everyone around me as well. I will be difficult, spoiled, and selfish.

But why should both I and others suffer because my mother has only me? I wanted brothers and sisters too, so that I could play with them, rejoice with them, and even quarrel with them. My parents, as husband and wife, have each other’s company. Why should I not have the company of my own brothers and sisters, when there are so many children around me? Where are my other brothers and sisters? Perhaps they will tell me that it did not depend on them, that this was God’s will, or that my mother’s life was at risk. If that is so, then I must accept it and be consoled. But I have heard that some parents kill their children because they do not love them, and I wonder whether the same thing may have happened in our home. And there are times when I think...

that my parents may be murderers. Then I become afraid. For even if they did not kill my body, they may kill my soul. They have already begun to kill me. I am growing up without brothers or sisters, without companionship. I am already wounded.” Indeed. What can we say in such a case? Nothing. In any event, a mother tells this story: “My little daughter was not well behaved at all. She even misbehaved at the table. So I often had to scold her, and once I threatened that she would no longer sit and eat with the rest of us. But one day she behaved exceptionally well.

Yet when we had finished, we left the table without saying anything. My little daughter burst into tears and ran away to hide. I hurried after her anxiously. Then, through her sobs, this heartrending little complaint escaped her lips: ‘But wasn’t I good today?’ That question stopped me in my tracks. After much thought, I came to this conclusion: withholding praise at the proper moment is an act of injustice. It discourages and embitters a child and weakens the child’s willingness to try.” Yes, correction is necessary, but so is praise. Yet because we are selfish, careless, and indifferent, we fail to nurture children as we should, so as to form souls of the right kind. Listen also to a few thoughts from the Holy Fathers of the Church.

about the child. People ought to devote more attention to raising children than farmers devote to cultivating plants. Another says: “Do not neglect to counsel your children. Just as a blacksmith hammers iron upon the anvil to produce the work he intends, so too does a word of counsel shape the child.” The same writer, the Shepherd of Hermas, says: “All infants are beloved before God and will have the first place in His Kingdom.” Clement of Alexandria says: “Care for the spiritual formation of a child is love; everything else is hatred.” And Basil the Great says: “Take care that you yourself are good, for good shoots grow from a good root.”

If good shoots do not spring from us, perhaps the root is not good, according to the saying of Basil the Great. Many times children are such a great blessing in our home and in our life that they restore us and remind us of what matters. Once, a mother was weeping inconsolably because she had lost the protector of her family, her husband. Her little child heard his mother weeping and asked her, “Mommy, why are you crying?” “You do not understand, my child; you are still little,” she replied. “You do not know what we have lost. Do you not know that we have been left orphaned? Do you not know that your father has died, my child, and my own father as well? You do not understand because you are still little.” “Mommy, I do not understand the things you are telling me;

but I want to ask you something: Has God died?” When she heard both the child’s answer and his question, she rose, wiped the tears from her face and eyes, and carried on with her life, because she truly believed that God had not died. This is why the Psalmist beautifully says, “Out of the mouths of babes and nursing infants You have perfected praise.” It is said that a little girl had been praying with all her heart for a long time that she might receive a bicycle as a gift on her feast day. Her older brother, who did not have much faith, said:

“Your prayers will not be answered.” Her feast day arrived, but the bicycle did not. Her brother mocked her with a scornful laugh: “You imagined God would answer you, didn’t you?” The little girl looked him straight in the eyes and replied, “God did give me an answer, Georgaki. God answered my prayers. He told me no.” And that is how it is. God will say either yes or no; He always answers. And very often, no is greater, more beneficial, and better than yes. Let us learn this lesson, as this little child teaches it to us.

It is also said that once there had been no rain at all in a certain region. The village priest called the faithful to join a procession and pray for God to send rain. Among them was a little girl carrying an umbrella taller than she was. Puzzled, the priest said to her, “My little girl, why are you carrying an umbrella in such bright sunshine?” The innocent child looked him in the eyes and said, “But Father, didn’t we come to pray for rain?” The priest was stunned. Yes, these words came from the mouths of little children—but from the mouths of illumined little children. Another father took his young child with him when he went out to steal.

He placed the boy at a certain spot and told him, “Watch this road, and this road, and that road too. If you see anything, whistle to me.” The child listened, looked at the roads, and then said to his father, “Father, there is another road you did not tell me to watch.” “There is no other road, my child.” “What do you mean, there is no other road? Isn’t the road from Heaven a road too? Can no one see us from there? Can no one come from there?” The father was stunned when he heard that there was also a road by which someone could come from Heaven and see him, a thief. He abandoned what he was doing and left. Yes, these are the words of illumined children. I pray that, as Orthodox Christians and as Greeks, we may nurture children like these.

They are needed in this world, to fulfill their calling here, and in the world to come, to abide in eternity.

Έτος 1979, όπως θα έχετε ακούσει και εσείς, αγαπητοί εν Χριστώ αδελφοί, έχει χαρακτηριστεί ως το έτος του παιδιού. Και εξ αφορμής αυτού του χαρακτηρισμού έχουν γίνει και γίνονται μέχρι δε σήμερον πολλές εκδηλώσεις και πολλά λέγονται και συζητούνται και αποφάσεις λαμβάνονται και ευχές παρουσιάζονται γύρω από την υπόθεση του παιδιού. Δηλαδή, το πώς θα γίνει καλύτερο το παιδί. Είναι αλήθεια ότι έχουν λεχθεί πολλά καλά. Αλλά

ορισμένα βασικά, τα οποία θα έπρεπε να έχουν λεχθεί. Όλα σχεδόν τα οποία συνεζητήθησαν και συζητούνται ακόμη, παρά τις καλές προσπάθειες, ομιλούν αναφορικώς με την σωματικήν ύπαρξη του παιδιού, όχι με την ψυχική του κατάρτιση και την ύπαρξή του. Το πώς θα ζήσει καλύτερα, το πώς θα ζήσει ανετότερα, συνεζητήθησαν. Το πώς θα μορφωθεί καταλληλότερα. Το πώς δεν θα είναι εγκληματίας, το πώς, το πώς, το πώς. Όλα χρήσιμα είναι πολύ και αυτά. Αλλά γύρω από το θέμα της ψυχής του, και μάλιστα από χριστιανικής πλευράς, δυστυχώς δεν έγιναν, δεν ελέχθησαν όσα έπρεπε να λεχθούν. Δηλαδή, το κέντρο του βάρους θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι είναι εις τον εσωτερικόν άνθρωπον του παιδιού, όχι εις τον εξωτερικόν. Και τα εξωτερικά βέβαια είναι πολύτιμα και χρήσιμα και αναγκαία. Δεν μπορεί να τα αμφισβητήσει κανείς και αυτά ο Θεός τα έδωσε. Αλλά όμως όχι να φορτώνουμε κατά μία μεριά. Βασικά, όχι να ενδιαφερόμεθα να κάνουμε το παιδί ένα μπιμπελό, ένα αντικείμενο, που είναι προσωπικότης και μάλιστα περιουσία του Θεού. Ακούω πολλές φορές που λένε πολλοί άνθρωποι «το παιδί μου». Η έννοια αυτής της ιδιοκτησίας είναι βαθιά ριζωμένη μέσα στον άνθρωπο. Κανείς δεν μπορεί να την ξεριζώσει.

Κοινωνικά καθεστώτα και θεωρίες που προσπάθησαν να κάνουν αυτό το ξερίζωμα δεν κατάφεραν να κάνουν τίποτα στο τέλος. Προσπάθειες για το ξερίζωμά της και μετά από 50 ολόκληρα χρόνια απέβησαν άκαρπες και η λαχτάρα της ιδιοκτησίας ξαναζωντάνεψε όπως πριν. Ο άνθρωπος, και ιδιαίτερα εκείνος που βρίσκεται μακριά από το Θεό, θέλει και αισθάνεται κάποια ασφάλεια, έστω και πρόσκαιρη, να έχει κάτι που να είναι εντελώς δικό του. Αυτό όμως γίνεται αιτία να παίρνει το πράγμα παρεκτροπή. Γιατί νομίζει πως το καταχρηστικά χρησιμοποιούμενο «μου» που βάζει πίσω από πράγματα και ανθρώπους τον κάνει και ιδιοκτήτη αυτών.

Χρησιμοποιεί φράσεις: «το σπίτι μου, το χωράφι μου, τα λεφτά μου» και, παρά την καταχρηστικότητα της χρησιμοποίησης της λέξεως, διότι κι αυτός είναι προσωρινός για τα πράγματα αυτά, όμως έχει μια σχετική πραγματικότητα. Ο άνθρωπος όμως κάνει το λάθος να χρησιμοποιεί τη λέξη «μου»

να της δίνει περιεχόμενο ιδιοκτησίας και για πρόσωπα. Για χωράφια μπορεί να κάνει και για αμπέλια, αλλά για πρόσωπα νομίζω όχι.

Λέει «η γυναίκα μου, το παιδί μου» και πιστεύει πως είναι ιδιοκτησία του. Μια λοιπόν και βρισκόμαστε στο έτος του παιδιού, θα ήταν καλό να εξετάσουμε την παρεκτροπή που αφορά το παιδί. Οι γονείς νομίζουν ότι το παιδί είναι ιδιοκτησία τους, νομίζουν ότι το παιδί είναι κτήμα τους και μπορούν να το κάνουν ό,τι θέλουν, να το μεγαλώσουν όπως θέλουν, να του δώσουν όποια αγωγή θέλουν.

Τα παιδιά όμως δεν ανήκουν στους γονείς, τα παιδιά ανήκουν στο Θεό. Εκείνος, με τη συνεργασία των γονέων, δίδει ζωή στα παιδιά, αποτυπώνει την εικόνα Του στα παιδιά. Να φτάσουν τα παιδιά με τη χειραγωγία των γονέων στον Θεό. Πόσες βλασφημίες και πόσες κατάρες δεν ακούγονται στις κηδείες παιδιών από γονείς, γιατί δήθεν ο Θεός τους πήρε το παιδί τους ή γιατί τους το ’κανε αυτό. Αυτό είναι ένα δείγμα ακόμη της μεγάλης αγνοίας που επικρατεί, αλλά συγχρόνως και της απιστίας μεταξύ και αυτών ακόμη των μελών της Εκκλησίας. Η Γραφή μάς παρουσιάζει μεγάλο παράδειγμα πίστεως και επιγνώσεως για το τι είναι το παιδί, τον Αβραάμ. Λοιπόν, είναι σε όλους μας γνωστή η ιστορία από την Παλαιά Διαθήκη. Ο Θεός τού χαρίζει ένα γιο, τον Ισαάκ, στα γηρατειά του μάλιστα.

Ο Θεός τού τον ζητά σαν θυσία. Με πλήρη επίγνωση για το σε ποιον ανήκει ο γιος του, χωρίς μεμψιμοιρία, χωρίς λογισμό, βαδίζει για να επιστρέψει το παιδί του στον ιδιοκτήτη του, το Θεό δηλαδή. Και μάλιστα ο Αβραάμ με ένα τόσο παράξενο τρόπο επιστροφής, με θυσία. Και γι’ αυτό ο Αβραάμ ονομάστηκε Πατέρας Πίστεως. Αλλά το θέμα δεν σταματά στην επιστροφή του παιδιού στο Θεό. Αναφέρεται και στην αγωγή και στην παιδεία εν Κυρίω που οφείλουν οι γονείς να δώσουν στο παιδί. Γιατί το παιδί προέρχεται και είναι και έχει προορισμό το Θεό. Δηλαδή, προέρχεται από το Θεό, είναι του Θεού και προορισμό έχει το Θεό. Γιορτάζουμε λοιπόν φέτος το έτος του παιδιού.

Όμως, αν δεν γίνει διαφώτιση προς την πλευρά αυτή, ότι το παιδί δεν ανήκει σε κανέναν παρά μόνο στο Θεό, τότε δεν θα κάνουμε τίποτα. Τότε όλα θα συνεχίσουν όπως και πρώτα, όπως και το βλέπουμε αυτό. Οι γονείς θα το βλέπουν σαν δικό τους, με σκοπό να το κάνουν ό,τι θέλουν. Οι πολιτείες θα το θεωρούν δικό τους, για να το φτιάξουν πολίτη όπως αυτές θέλουν. Οι εργοδότες θα το βλέπουν σαν ένα μέσο εκμεταλλεύσεως και γενικά ο καθένας θα διεκδικεί το παιδί σαν δικό του για τον αγαθό ή άνομο σκοπό του. Όταν όμως όλοι κατανοήσουμε ότι τα παιδιά ανήκουν στο Θεό και έχουν προορισμό τους το Θεό, τότε το έτος του παιδιού θα αποτελέσει μια αφετηρία

για τη σωστή τοποθέτηση του καθενός απέναντί του. Ναι, κάπως έτσι πρέπει να σκέπτεται ο άνθρωπος γύρω από την υπόθεση αυτή, τη λεγόμενη του παιδιού. Αλλά μια και συζητήθησαν τόσα πολλά, μια και ακούγονται τόσα πολλά, επιτρέψτε μου και εμένα να μεταφέρω μερικά από παιδιά για τους μεγάλους, από προσπάθειες άλλες χριστιανικές, και να δοθούν και ορισμένα συνθήματα: το πώς πρέπει να είναι το παιδί, πού πρέπει να φτάνει το παιδί. Διότι, όπως βλέπουμε σήμερα, τα παιδιά είναι πονηρά, είναι εκ νηπιότητος, και δεν έχουμε να κάνουμε με παιδιά αφελή.

Μικρά παιδιά πρέπει να έχουν σχέση με το Θεό και να γνωρίσουν το Θεό. Έχετε ποτέ απασχοληθεί με τον Άγιο Νεκτάριο όταν ήταν παιδί; Πώς έγινε Άγιος αυτός, τι είχε μέσα στην καρδιά του, τι πίστευε από μικρός; Ακούστε ένα μέρος από ένα του γράμμα που έστειλε μικρός προς τον Χριστόν, για να καταλάβετε αν υπάρχουν παιδιά τέτοια σήμερα και αν εμείς οι γονείς φροντίζουμε να φτιάξουμε τέτοια παιδιά σήμερα. Το επίγραμμα έλεγε: «Διά τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν εις τους ουρανούς». Ανοίγουμε το γράμμα και διαβάζουμε: «Χριστούλη μου, με ρώτησες γιατί κλαίω».

Ρώτησε προφανώς στον ύπνο του γιατί έκλαιγε. «Λιώσανε τα ρούχα μου, Χριστούλη μου, λιώσανε τα παπούτσια μου, βγήκαν τα δάχτυλά μου έξω και υποφέρω. Κρυώνω τώρα το χειμώνα. Πήγα χθες βράδυ στον παραφέντη και με έδιωξε. Μου είπε να γράψω στην πατρίδα να μου στείλουν από εκεί. Χριστούλη μου, τόσο καιρό εργάζομαι και δεν έστειλα γρόσι στη μητέρα. Τι να κάνω τώρα, πώς να τα καταφέρω δίχως ρούχα; Μπαλώνω, μπαλώνω, μα πάλι αυτά σκίζονται. Συγχώρησέ με που σε ενοχλώ. Σε προσκυνώ και σε λατρεύω. Ο δούλος σου, Αναστάσιος». Έχουμε παιδιά σήμερα εμείς να γράψουν στο Θεό; Δεν έχουμε.

Παιδιά σήμερα να προσευχηθούν και να ζητήσουν και να πιστεύουν και να εξαρτούν το παν από Εκείνον. Δυστυχώς δεν έχουμε εν πολλοίς. Οι εξαιρέσεις δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη εν προκειμένω. Γιατί άραγε τα παιδιά όμως δεν έχουν εκείνο που έπρεπε να έχουν; Πρώτον βέβαια διότι δεν το έχουν οι γονείς να το μεταδώσουν. «Και του μη έχοντος ουκ αν λάβοις», λέγει το ρητό. Αλλά και δεν διαθέτουν τον χρόνο οι γονείς για τα παιδιά όπως έπρεπε. Κάποτε ένας νέος επισκέφτηκε στο γραφείο του ένα στενό φίλο του πατέρα του. Ήταν ένας νέος καλής οικογενείας,

που έφερε τον τίτλο όμως του αλήτη. Ύστερα από μια μικρή συζήτηση, ο φίλος του πατέρα του τον κοίταξε με οίκτο και του είπε: «Διερωτώμαι πώς κατάντησες έτσι, ενώ έχεις έναν εξαιρετικό πατέρα». «Ναι», απήντησε ο νέος. «Ακούω συχνά να μιλούν για τον πατέρα μου. Όλοι οι φίλοι του τον επαινούν. Εγώ δυστυχώς όμως δεν τον γνώρισα ποτέ. Δεν είχε καιρό να ασχοληθεί μαζί μου. Ήτανε τόσες πολλές οι εργασίες του, ώστε τον έβλεπα μόνο την ώρα του φαγητού». Αυτό απήντησε ο νέος. Το να είναι λοιπόν, αγαπητοί μου, ένας πραγματικός πατέρας ή μια πραγματική μητέρα κοστίζει.

Κοστίζει αγάπη, κοστίζει υπομονή, κοστίζει χρήμα, κοστίζει χρόνο. Πολλά παιδιά νιώθουν μια ατελείωτη μοναξιά, διότι διαθέτουμε πολλές φορές περισσότερο χρόνο στο κομμωτήριο, στο μακιγιάζ, στο καφενείο, στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση, στο να χαρτοπαίζουμε, στο να συζητούμε περί τα πράγματα, στο να βλέπουμε το ποδόσφαιρο, στον ιππόδρομο, και λιγότερο για τη δική τους χαρά. Ναι, φροντίζουμε με κάθε τρόπο να ξεφορτωθούμε το παιδί μας. Βλέπουμε το σχολείο, το νηπιαγωγείο, το παιδικό κέντρο όχι σαν τόπο αγωγής και μορφώσεως,

σαν τόπο και τρόπο ξεφορτώματος. Είναι ανάγκη, αγαπητοί, να διαθέτουμε περισσότερο χρόνο για τα παιδιά μας. Η μεγαλύτερη ευτυχία για μας, οι ωραιότερες ώρες της ημέρας μας, πρέπει να είναι όταν καθόμαστε δίπλα στο παιδί μας και κουβεντιάζουμε. Έτσι το καταλαβαίνουμε, το γνωρίζουμε, το διαπλάθουμε. Στη Σοφία Σειράχ αναφέρεται μία προτροπή του Πνεύματος του Αγίου, στο Γ΄ 2: «Ὁ γὰρ Κύριος ἐδόξασε πατέρα ἐπὶ τέκνοις». Δηλαδή, κατά αναλογία που θα ενδιαφερθεί ο πατέρας για τα παιδιά του, θα δοξαστεί ο πατέρας. Και στο τεσσαρακοστό κεφάλαιο πάλι της Σοφίας Σειράχ, το 19, λέγει: «Τέκνα καὶ οἰκοδομὴ πόλεως στηρίζουσιν ὄνομα».

Στις Παροιμίες, το 17:6, λέγει: «Στέφανος γερόντων τέκνα τέκνων, καύχημα δὲ τέκνων πατέρες αὐτῶν». Δεν είναι λοιπόν μια προσπάθεια, δεν είναι απλώς να χάσουμε τον καιρό μας, αλλά αξιοποιούμε και τη δικιά μας την ύπαρξη, εφόσον κατορθώσουμε να διαπαιδαγωγήσουμε ένα παιδί. Το παιδί από τη νηπιακή ακόμη ηλικία αντιγράφει τη δική μας ζωή, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας. Παρακολουθεί τις σχέσεις μας, τη συμπεριφορά μας, τις κινήσεις μας, τις συζητήσεις μας, τον τρόπο της ζωής μας γενικά.

Έχουμε την απαίτηση να μας σέβεται το παιδί μας, όταν εμείς οι ίδιοι δε σεβόμεθα τον εαυτόν μας, τους γέροντας γονείς μας, τα πρόσωπα με τα οποία συζούμε; Πώς θέλουμε το παιδί μας να μην είναι νευρικό, όταν εμείς ουδέποτε μιλήσαμε και φερθήκαμε ήρεμα στο παιδί μας, στον σύζυγό μας ή τη σύζυγό μας; Πώς έχουμε την απαίτηση να είναι πρόθυμο το παιδί μας να μας εξυπηρετήσει, όταν εμείς αρνούμεθα κάθε εξυπηρέτηση στην πεθερά μας, στο συνάδελφό μας, στο συγκάτοικό μας;

Έχουμε την απαίτηση, που το παιδί παρακολουθεί και αντιγράφει, να συγχωρήσει το παιδί μας το αδελφάκι του για κάτι που του έφταιξε, να του ζητήσει συγγνώμη για κάποιο λάθος του, όταν εμείς ουδέποτε συγχωρήσαμε τη σύζυγο ή τον σύζυγο για κάτι που έγινε αφορμή να μας πληγώσει ή να μας προσβάλει; Πώς θέλουμε το παιδί μας να αγαπά την αλήθεια, όταν εμείς ήδη του διδάσκουμε το ψέμα και μας έχει συλλάβει να ψευδόμεθα επανειλημμένως; Πώς θέλουμε να λέμε στο παιδί μας «κάνε την προσευχή σου, παιδί μου» ή «πήγαινε στην εκκλησία», όταν βλέπει εμάς να μην έχουμε καμιά σχέση με αυτό και το ζητάμε μόνο από εκείνο; Πώς θέλουμε

να σέβεται το παιδί μας τους δασκάλους του, όταν εμείς εκφραζόμεθα άσχημα γι’ αυτούς και φροντίζουμε να πείσουμε το παιδί μας ότι το αδικούν; Πώς είναι δυνατόν να σεβαστεί την Εκκλησία το παιδί μας, τους κληρικούς το παιδί μας, κατά τη στιγμή που εμείς ασεβούμε ή βρίζουμε και με τη διαγωγή μας διδάσκουμε το τελείως αντίθετο; Το παιδί μας, αγαπητοί μου, πήρε ό,τι του δώσαμε. Έχει μεγάλη δύναμη στη δημιουργία του χαρακτήρος του το δικό μας παράδειγμα. Αυτό πρέπει να το καταλάβουμε.

Καλύτερος τρόπος προετοιμασίας του πολύ μικρού παιδιού για να μάθει να διαβάζει είναι να το κρατάτε στην αγκαλιά σας και να του διαβάζετε ιστορίες που του αρέσουν. Αυτή είναι η καλύτερη συμβουλή που μπορεί να δοθεί σε έναν πατέρα, σε μια μητέρα, σύμφωνα με κορυφαίους παιδαγωγούς, που αναφέρεται σε μια έκθεση τελευταία του 1968.

Η τυπωμένη σελίδα του βιβλίου, η σωματική άνεση και ασφάλεια στην αγκαλιά του πατέρα ή της μητέρας, η φωνή που καθησυχάζει, η μαγεία της ιστορίας, όλα αυτά συντελούν στο μυαλό του παιδιού να ταυτίζει τα βιβλία με κάτι που προσφέρει μεγάλη ευχαρίστηση. Και μάλιστα όταν είναι θρησκευτικά τα βιβλία που ομιλούν στην ψυχή του παιδιού. Κάτι που απασχολεί επίσης τους γονείς είναι το εάν πρέπει να είναι αυστηροί ή επιεικείς στα παιδιά τους. Τι μέθοδο δηλαδή να ακολουθήσουν, ποια θα ήταν αποτελεσματικότερη; Βρήκα κάτι σχετικό που γράφει ο Γάλλος Ακαδημαϊκός Αντρέ Μωρουά. Γράφει για έναν άνθρωπο ότι

«Η μητέρα μου έλεγε ότι ο γιος της, τον οποίον επέπληξε για την τεμπελιά του και γιατί δεν είχε φιλοδοξίες, της απήντησε: “Και γιατί δεν με ανέθρεψες με αυστηρότητα;” “Είχε δίκιο”, συνέχισε η μητέρα του, “επειδή τον αγαπούσα πολύ και του είχα μια ιδιαίτερη αδυναμία.”»

«Είχε γοητευτικούς τρόπους και έβρισκε έξυπνες δικαιολογίες προκειμένου να αποφύγει την εργασία. Επειδή, τέλος, ήθελα να αποφεύγω τις συγκρούσεις μεταξύ μας, άφηνα τα πράγματα να κυλάνε κάπως με επιείκεια. Βέβαιος ο γιος μου ότι εγώ θα ήμουν πάντοτε ο σύμμαχός του στις διαφορές του με τους καθηγητές του, συνέχισε την αρνητική στάση. Σήμερα...» με τρομάζουν.

«25 χρονών και δεν του αρέσει καμιά εργασία. Και το θλιβερότερο είναι ότι υπαίτιος είμαι εγώ. Η υπερβολική μου επιείκεια και η ανοχή. Αλλά το σφάλμα μου υπήρξε μοιραίο για το παιδί μου». Και ο Μωρουά προσθέτει: «Ακόμα και η υπερβολική αυστηρότης προκαλεί λιγότερες αποτυχίες από τα θύματα που δημιουργεί η υπερβολική επιείκεια και ανοχή». Δηλαδή το συμπέρασμα είναι ότι με διάκριση πάντοτε πρέπει να είμεθα αυστηροί και να μένουμε στις θέσεις μας, να μην παρασυρόμεθα. Ακούστε και κάτι αναφορικώς με ένα Δημήτρη που είναι σήμερα

τεσσάρων ετών, που είμαι εγώ αυτός. Ο Δημήτρης όταν ήταν μικρός είπε πως δεν του άρεσε το φαγητό. «Καλά, παιδί μου, δεν είσαι υποχρεωμένος να το φας», απήντησε ο πατέρας μου. Σέρβιρε η μητέρα αλλά παρέλειψε το Δημήτρη. «Λοιπόν, εγώ δεν θα φάω τίποτα;» «Αφού δε σου αρέσει το φαγητό, ασφαλώς δε θα φας τίποτα και μπορείς και να σηκωθείς». «Μα δε μου αρέσει», επανέλαβα και πάλι. Σε αυτό το σημείο και ο πατέρας και η μητέρα απέφυγαν κάθε συζήτηση ή διαπληκτισμό.

Το γεύμα, έκαναν την προσευχή τους και σηκώθηκαν από το τραπέζι. Εγώ, θυμωμένος, κατευθύνθηκα στην κουζίνα. Ζήτησα κασέρι, ζήτησα σαλάμι. Απάντησε η μητέρα: «Λυπούμαι πολύ, Δημήτρη, αλλά εδώ δεν έχω κανένα εστιατόριο. Σερβίρω μόνο τις ώρες των γευμάτων». Και έμεινα νηστικός. Οι γονείς έμειναν σταθεροί αρκετές ακόμη φορές. Εγώ σύντομα ακολούθησα την οικογένεια, τρώγοντας ό,τι υπήρχε για όλους, και τους ευχαριστώ πάρα πολύ και τους ευγνωμονώ και εύχομαι να είναι ελαφρό το χώμα τους εκεί που βρίσκονται για τη διδασκαλία τους.

που μου έκαναν. Είναι ανάγκη, αγαπητοί μου, πολλές φορές να μαλώνουμε τα παιδιά. Ναι, ακούστε ένα παιδικό παράπονο: «Να μας μαλώνετε, να μας δέρνετε ακόμη όταν σφάλλουμε. Τιμωρήστε μας όταν παρακούμε, όταν παραβαίνουμε εντολές που μπορούμε να εκτελέσουμε, αλλά δίκαια και ανθρώπινα να μας τιμωρείτε. Τι φταίμε όμως, πατέρα, όταν μάλωσες με τον πελάτη σου ή είσαι στενοχωρημένος από τη δουλειά σου και έρχεσαι στο σπίτι για να ξεσπάσεις σε μένα; Ή εσύ, μητέρα, που σκόνισαν από το επάνω διαμέρισμα τα πλυμένα ρούχα σου ή σου τσίκνωσε το φαγητό και σαν κεραυνός κάνεις εκκένωση επάνω μου; Η τιμωρία νοείται ως απόδοση δικαιοσύνης, όχι ως ξέσπασμα θυμού που μάλιστα έχει άλλη αιτία, και αν χρησιμοποιείται για τον φταίστη, είναι βοήθεια γι' αυτόν και όχι τραύμα εξουθενωτικό. Επειδή είμαστε μικροί, δεν είμαστε πάντοτε ένοχοι, ούτε πρέπει να είμαστε και οι αδικούμενοι. Όταν είμαστε πραγματικά ένοχοι, και εμείς οι ίδιοι ζητούμε την τιμωρία. Έτσι ικανοποιείται το αίσθημα της δικαιοσύνης και απαλλασσόμεθα από τους ελέγχους της συνειδήσεως. Όταν είμαστε όμως αθώοι και μας καταδικάζουν και μας τιμωρούν σαν ενόχους, πληγωνόμαστε από πολλές πλευρές». Αγαπητοί μου, πολύ μεγάλοι έχουν μιλήσει πολλές φορές για το παιδί.

Ένας το εξής: «Εκείνος που σπείρει τον σπόρο του χριστιανισμού στην καρδιά ενός παιδιού είναι σαν να φυτεύει και να καλλιεργεί ένα φυτό στον Παράδεισο». Και σκεφτείτε τώρα εκείνους που σπέρνουν την κακία και την ακολασία και την απιστία στα παιδιά, στην καρδιά του παιδιού, τι είναι το αντίθετο αυτό. Είναι που φυτεύουν εκ προοιμίου ένα φυτό στην κόλαση. Ο Παστέρ, παραδείγματι, λέγει το εξής: «Το πλησίασμα ενός παιδιού σου εμπνέει δύο αισθήματα: της τρυφερότητος για το παρόν, του σεβασμού γι' αυτό που θα γίνει στο μέλλον».

Άλλος επίσης λέγει το εξής: «Το παιδί είναι ένα άτομο που θα συνεχίσει ό,τι εσύ ξεκίνησες. Θα κυβερνήσει τις πόλεις σου, τα κράτη και τα έθνη. Θα μπει και θα καταλάβει τις εκκλησίες σου, τα σχολεία σου, τα επιστήμια και τις οργανώσεις. Η μοίρα της ανθρωπότητας, λοιπόν, είναι στα χέρια του παιδιού». «Οι τύχες του έθνους», λέγει ένας άλλος επίσης, ο Γκαίτε, «σε κάθε εποχή εξαρτώνται από τις συνειδήσεις των νέων κάτω των 25 ετών». Λοιπόν, τα αθώα παιδιά σου ας ψάλλουν άγια, ας υμνούν άδολα με άκακα στόματα τον Αρχηγό των Παιδιών, τον Ιησού Χριστόν, και τότε θα έχουμε...

αποτελέσματα αγαθά και στην προσωρινότητα και στην αιωνιότητα. Ένα παιδί γράφει στη μητέρα του: «Μητέρα μου, μη φοβάσαι να είσαι σταθερή μαζί μου. Αυτό θα με κάνει να νιώθω περισσότερη σιγουριά. Μη με παραχαϊδεύεις. Ξέρω πολύ καλά πως δεν πρέπει να μου δίνεις οτιδήποτε σου ζητώ. Σε δοκιμάζω μονάχα για να δω. Μη με κάνεις να νιώθω μικρότερος από ό,τι είμαι. Αυτό με σπρώχνει να παριστάνω καμιά φορά τον σπουδαίο, τον μεγάλο. Μη μου κάνεις παρατηρήσεις μπροστά στον κόσμο. Θα προσέξω περισσότερο αυτό που θα μου πεις, αν μου μιλήσεις ήρεμα μια στιγμή που είμαστε όμως οι δυο μας. Μη δίνεις μεγάλη σημασία στις μικροαδιαθεσίες μου. Καμιά φορά δημιουργούνται ίσα ίσα για να κερδίσω την προσοχή που ζητούσα. Μη μου κάνεις επιπόλαιες υποσχέσεις. Νιώθω πολύ άσχημα, πολύ περιφρονημένος, όταν δεν τις κρατάς, δεν τις πραγματοποιείς. Μη με αγνοείς όταν σου κάνω ερωτήσεις, γιατί θα ανακαλύψεις πως θα αρχίσω να παίρνω τις πληροφορίες μου αυτές από άλλες πηγές, εφόσον εσύ δεν καταδέχεσαι να μου απαντήσεις. Μην προσπαθείς να με κάνεις να πιστέψω πως είσαι τελεία εσύ ή αλάνθαστη.

Μια δυσάρεστη έκπληξη για μένα όταν ανακαλύπτω πως δεν είσαι ούτε το ένα ούτε το άλλο, δηλαδή ούτε τελεία ούτε αλάνθαστη. Μη διανοηθείς ποτέ πως θα πέσει η υπόληψή σου αν ποτέ μου ζητήσεις συγγνώμη. Μία τίμια αναγνώριση ενός λάθους σου δημιουργεί πολύ θερμά αισθήματα απέναντί σου. Μην ξεχνάς πόσο γρήγορα μεγαλώνω. Θα πρέπει να σου είναι δύσκολο να κρατήσεις το ίδιο βήμα με μένα, αλλά προσπάθησε, σε παρακαλώ. Μην ξεχνάς πως δεν θα μπορέσω να αναπτυχθώ χωρίς πολλή κατανόηση και αγάπη. Αυτό όμως δεν χρειάζεται να το πω. Έτσι δεν είναι; Το παιδί σου».

Αν η μητέρα, κατεξοχήν η μητέρα, μπορούσε να σκεφτεί κάπως έτσι, που γράφει αυτό το παιδί στη δικιά του μητέρα, τα πράγματα θα ήσαν πολύ διαφορετικά εις τον κόσμο. Αλλά δυστυχώς δεν υπάρχει αυτό το ενδιαφέρον από τους γονείς προς τα παιδιά. Φροντίζουν μόνο εξωτερικώς να τα παρουσιάσουν και όχι να τα καταρτίσουν και εσωτερικώς, πνευματικώς. Θα μπορούσε να πει κανείς: σαν ένα μίσος προς τα παιδιά. Δε λέγω για το μίσος εκείνο που αισθάνονται ορισμένοι, που δεν τα θέλουν καν να τα δουν στο πρόσωπό τους και δεν τους επιτρέπουν να έρθουν καν στην επιφάνεια, τα αφανίζουν εκ προοιμίου.

Λέγω για εκείνους οι οποίοι τα φέρνουν και, εντούτοις, εκ των υστέρων δεν καταναλίσκουν τον απαραίτητο χρόνο και δεν προσφέρουν από το είναι τους, από την ύπαρξή τους, από το χνώτο τους, όσο προσέφεραν και από το αίμα τους, για να διατηρηθούν αυτά που ήρθαν στον κόσμο. Υπάρχει, δυστυχώς, μέσα στα παιδιά και στο ζήτημα των παιδιών και μια μαύρη σελίδα. Οι Ρωμαίοι της καταπτώσεως θεωρούσαν ντροπή και δυστύχημα την ύπαρξη παιδιών και τη με κάθε τρόπο απαλλαγή από αυτά φυσικότατη πράξη. Έτσι σκέφτονταν όχι μόνο οι πληβείοι, οι ρακένδυτοι, άεργοι, αλλά και οι πατρίκιοι και αυτοί ακόμη οι συγκλητικοί. Ένας ύπατος, παραδείγματι, μπροστά στη σύγκλητο διατύπωσε τη φοβερή κατηγορία ότι ζήτημα αν υπήρχε έστω και ένας συγκλητικός που να μην είχε δώσει στον θάνατο ένα ή περισσότερα παιδιά του. Τα σκότωναν τότε τα παιδιά. Πάρα πολλοί Ρωμαίοι άφηναν τα ανεπιθύμητα παιδιά τους στους δρόμους και στα χωράφια να τα φάνε τα σκυλιά και οι λύκοι. Έτσι διαβάζουμε. Σώζονται επιστολές τις οποίες γράφει ο άνδρας στη γυναίκα του να σκοτώσει το παιδί τους. Οι Ασσύριοι, οι ανατολικοί λαοί και αυτοί ακόμη οι Εβραίοι, στον καιρό της αποστασίας τους, έκαιαν τα παιδιά τους, ρίχνοντάς τα στην πυρακτωμένη αγκαλιά του τερατόμορφου Μολόχου.

Φιλόσοφος μάρτυρας Ιουστίνος κατηγορεί με παρρησία τους ειδωλολάτρες της εποχής εκείνης ως παιδοκτόνους. Στη Διδαχή των 12 Αποστόλων, παραδείγματι, κατηγορούνται οι ειδωλολάτρες ως «φονείς τέκνων, φθορείς πλάσματος Θεού». Και ο Τερτιλιανός απευθύνει καυστικό έλεγχο και ρωτά κατά πρόσωπο τους δικαστές και τον ρωμαϊκό λαό αν ήταν ανάμεσά τους έστω και ένας που να μη σκότωσε ή έπνιξε παιδιά του ή να μην τα εγκατέλειψε στους δρόμους να πεθάνουν από την πείνα ή το κρύο ή για να τα φάνε τα σκυλιά και τα σαρκοβόρα όρνεα. Τι θα έλεγαν σήμερα αν βρίσκονταν στην απόφραξη ενός βόθρου μόνο της Αθήνας, που τον έφραξαν

85 σωματάκια νεογνών ενός μαιευτηρίου των Αθηνών, και τι θα έκαναν αν μάθαιναν ότι 360.000 ζωούλες σκοτώνονται κάθε χρόνο από Έλληνες, Ορθοδόξους, Χριστιανούς γονείς και μαιευτήρες, δηλαδή ιατρούς; Αυτή είναι η μαύρη σελίδα η οποία υπάρχει.

Άλλο που είναι απαραίτητο γύρω από την ανατροφή των παιδιών, προκειμένου τα παιδιά να είναι κατά το δυνατόν τέλεια, είναι η σημασία της συγγνώμης. Μια μικρούλα, λέγεται, πέντε ετών, κάλεσε μια μέρα τον πατέρα της στο δωμάτιό της και με πολλή σοβαρότητα του είπε τα εξής λόγια: «Μπαμπά, έχω ένα παράπονο με σένα. Μου υποσχέθηκες ότι, αφού ακούσω τη θεία Λένα, θα έρθεις στις 10 η ώρα να με πάρεις στο σχολείο σου να παίξω με τα παιδάκια στο διάλειμμα». Ήτο δάσκαλος ο μπαμπάς. «Εγώ ντύθηκα, μπαμπά, ήμουνα έτοιμη, σε περίμενα, σε περίμενα.

Όταν είδα πως δεν ήρθες, άρχισα να κλαίω πολύ. Έχω παράπονο μαζί σου, μπαμπά, που δεν ήρθες». Ο πατέρας, βλέποντας την ώριμη σκέψη της μικρής, της απήντησε σαν να ήταν μεγάλη: «Έχεις δίκιο, παιδί μου. Σου το υπεσχέθηκα και έπρεπε να έλθω. Αλλά μου έτυχαν πολλές δουλειές και δεν μπόρεσα να φύγω από το σχολείο. Πάντως έχεις δίκιο. Με συγχωρείς πολύ, παιδί μου;» Η μικρή ικανοποιήθηκε και ηρέμησε. Μερικοί όμως γονείς κάνουν ένα βασικό σφάλμα. Δεν ζητούν ποτέ συγγνώμη από το παιδί τους και, κατά συνέπεια, το καλλιεργούν κατά έναν αντίθετο τρόπο.

Το προσέξουν, αν κάποιοι από τους γονείς που ακούν τα λόγια αυτά έχουνε τακτική όχι σωστή. Κάτι αναφορικώς με τον εκκλησιασμό του παιδιού. Σε μια συζήτηση που είχαν δυο σύζυγοι με το παιδί τους, μεταξύ άλλων εκείνο τους είπε και τα εξής: «Εσείς έχετε παράπονο γιατί μερικοί από εμάς δεν πάμε στην εκκλησία ή τουλάχιστον δεν πάμε με προθυμία. Μα αυτό το παράπονο είναι πολλές φορές δικό μας. Δεν μας εμπνεύσατε εσείς τον εκκλησιασμό. Ίσως μάλιστα μας εμποδίσατε από αυτόν με το παράδειγμά σας. Γιατί εμείς περισσότερο βλέπουμε και λιγότερο ακούμε. Εσύ, ο πατέρας», λέγει ο μικρός, «την Κυριακή πηγαίνεις για κυνήγι ή για ψάρεμα ή κοιμάσαι ως τις 11, διότι ήρθες από το χαρτί στα ξημερώματα. Και εσύ, μητέρα, που εκκλησιάζεσαι, μου δίνεις την εντύπωση με τη συμπεριφορά σου ότι η Εκκλησία χαλάει και αγριεύει τους ανθρώπους. Διότι, ερχόμενη από την Εκκλησία, αντί να έρθεις αρνί, έρχεσαι θηρίο, λύκος. Μας πάτε να κοινωνήσουμε κι εσείς δεν κοινωνείτε, ωσάν τα θρησκευτικά καθήκοντα να είναι μόνο για μας». Τι έχουμε να απαντήσουμε, αγαπητοί; Είναι αλήθεια.

Παράπονα αυτά που διατυπώνουν τα παιδιά μας. Ναι, ζητούμε από το παιδί, αλλά προσφέρουμε στο παιδί; Λέγει ο Τοβίτ για το παιδί: «Παιδίον, μη υπερίδεις τη μητέρα σου. Τίμα αυτήν πάσας τας ημέρας της ζωής σου». Είναι εντολή, αναφέρεται στον Τοβία, Δέλτα 3. Αλλά εμείς τι προσφέρουμε για να δώσουμε τα φόντα αυτά, ώστε το παιδί μας να μας τιμήσει; Έχει εντολή επίσης η Σοφία Σειράχ, στο Γάμα 17: «Τέκνον, αντιλαβού εν γήρα πατρός σου». Θυμήσου, λέει, τον πατέρα σου στα γηρατειά του. Αλλά όταν το παιδί βλέπει ότι εσύ τον δικό σου τον πατέρα, δηλαδή τον παππού του, δεν τον λαμβάνεις υπόψη, τότε πώς περιμένεις αυτό να σε λάβει υπόψη του αύριο; Αυτά είναι τα θέματα. Αυτά είναι εκείνα τα οποία πρέπει να προσέχουν. Ακόμη υπάρχει ένα ατελείωτο ημερολόγιο. Το ημερολόγιο ενός παιδιού γράφεται άμα τη συλλήψει. Συνελήφθη τώρα, από τώρα το παιδί γράφει το ημερολόγιό του.

Από τότε που θα γεννηθεί, από τότε που θα συλληφθεί. Ακούστε, λοιπόν, ένα ατελείωτο ημερολόγιο, το οποίο δεν ετελείωσε. 5 Οκτωβρίου: «Σήμερα

άρχισε η ζωή μου», προφανώς σήμερα συνελήφθη δηλαδή. «Οι γονείς μου δεν το ξέρουν ακόμη, δεν ξέρουν ότι η μαμά είναι έγκυος. Είμαι μικρότερο και από τον σπόρο ενός αχλαδιού, αλλά οπωσδήποτε είμαι εγώ, είμαι προσωπικότης. Θα γίνω μάλιστα ένα κοριτσάκι και θα έχω ξανθά μαλλιά και γαλάζια μάτια και θα αγαπώ πολύ τα λουλούδια». Γράφει η σύλληψη της μητρός του, πριν ακόμη το μάθει η μάνα του ότι είναι έγκυος. Θα το μάθει έπειτα από διάφορα περιστατικά η μητέρα ότι είναι έγκυος. 19 Οκτωβρίου: «Μεγάλωσα λίγο ακόμη, αλλά είμαι τόσο μικρό.

Κανείς δεν ξέρει για την ύπαρξή μου τίποτα ακόμη, που ούτε η μαμά μου δεν ξέρει πως με έχει κάτω από την καρδιά της και που με τρέφει με το αίμα της», δηλαδή μέσα στην κοιλιά της.

Οκτωβρίου: «Η καρδιά μου άρχισε να κτυπά σήμερα μόνη της. Από τώρα θα κτυπά σε όλη τη διάρκεια της ζωής μου χωρίς καμιά διακοπή», δηλαδή και μέσα στην κοιλιά της μάνας μου και έξω που θα βγω. «Έτσι, μετά από κάμποσα χρόνια, θα κουραστεί.

Θα σταματήσει και θα πεθάνω. Τώρα όμως δεν είμαι στο τέλος, αλλά στην αρχή». 2 Νοεμβρίου: «Κάθε μέρα μεγαλώνω και λίγο. Τα χέρια μου και τα πόδια μου σχηματίζονται, αλλά θα χρειαστεί να περιμένω πολύ, ώσπου τα μικρά μου πόδια να μπορέσουν να τρέξουν ως τα γόνατα της μαμάς μου και τα χέρια μου να μπορέσουν να αγκαλιάσουν τον μπαμπά μου». Τα γράφει μέσα από την κοιλιά της μάνας του ακόμη το παιδί το οποίο έχει συλληφθεί. 20 Νοεμβρίου τώρα, σε 1,5 μήνα περίπου: «Σήμερα ο γιατρός είπε στη μητέρα μου για πρώτη φορά πως υπάρχω εδώ, κάτω από την καρδιά της», δηλαδή ότι είναι έγκυος. «Δεν είσαι ευτυχισμένη, μαμά;» ρωτάει η μικρή τώρα τη μαμά. «Δεν είσαι ευτυχισμένη; Σε λίγο καιρό θα με έχεις στα χέρια σου». 25 Νοεμβρίου, γράφει το ημερολόγιο:

«Ο μπαμπάς μου και η μαμά μου δεν ξέρουν πως είμαι ένα μικρό κορίτσι. Ίσως περιμένουν ένα αγόρι ή και δύο μωρά μαζί, αλλά θα τους κάνω έκπληξη και θέλω να με φωνάζουν Κατερίνα, όπως τη μαμά». 10 Δεκεμβρίου: «Το πρόσωπό μου έχει εντελώς σχηματιστεί. Πόσο θέλω να μοιάζω στη μανούλα!» 24 Δεκεμβρίου: «Μαμά, άκουσα χθες την καρδιά σου να χτυπάει».

Ακούστε λοιπόν, δεν θα ακούσει μόνον η μαμά το παιδί, αλλά ακούει και το παιδί τη μαμά. «Αναρωτήθηκα όμως αν άκουσες κι εσύ το φτερούγισμα της δικής μου. Θα έχεις, μαμά, μια γερή μικρή κόρη. Ξέρω πως μερικά μωρά έχουν δυσκολίες για να έλθουν στον κόσμο. Αλλά ο καλός Θεός, μαμά, έχει και γιατρούς που βοηθούν τις μητέρες και τα μωρά. Ξέρω ακόμη πως υπάρχουν μητέρες που δεν θέλουν τα παιδιά τους. Εγώ όμως περιμένω ανυπόμονα να με πάρεις στα χέρια σου, να αγγίξω το πρόσωπό σου, να κοιτάξω μέσα στα μάτια σου. Με περιμένεις όμως όπως εγώ. Μαμά, δεν είναι έτσι;» 28 Δεκεμβρίου, γράφει το ημερολόγιο: «Μαμά, γιατί άφησες

να σταματήσουν τη ζωή μου; Θα ζούσαμε τόσες ευτυχισμένες μέρες μαζί». Το πέταξε η μαμά, το σκότωσε η μαμά στις 28 του Δεκεμβρίου. Αυτό που συνέλαβε στις 5 Οκτωβρίου το πέταξε και το ημερολόγιο έμεινε, κατά το δη λεγόμενο, ατελείωτο. Αλλά έλα που έτσι είναι η μόδα, αφού το σύνθημα είναι «ή ένα ή κανένα». Η Ελλάς έχει τη μεγαλύτερη κατανάλωση σε κρέας και τη μικρότερη παραγωγή σε παιδιά. Πληρώνουμε όμως τα επίχειρα της αμαρτίας μας από εδώ.

Δεν θέλουμε. Τον εγωισμό μας να τον αναγνωρίσουμε. Ακούσετε τι λέγει ένα μοναχοπαίδι: «Είμαι ένα πλάσμα δυστυχισμένο, έρημο και μοναχό. Όχι πως είμαι ορφανό· είμαι μοναχοπαίδι. Θέλησαν οι γονείς μου να με έχουν ένα, αλλά λέω να

γίνω πράγματι λιοντάρι, αλλά πρώτα θα κατασπαράξω τους ίδιους τους γονείς μου, με τον εγωισμό μου, με τις απαιτήσεις μου, με τα καπρίτσια μου. Με το φόβο που έχουν μήπως πάθω κανένα κακό και μείνουν χωρίς παιδί. Βλέπετε, με έχουν έναν. Θα ενοχλώ κατόπιν και τους άλλους γύρω μου, θα είμαι ο ιδιότροπος, ο κακομαθημένος, ο εγωιστής.

Όμως να υποφέρω κι εγώ και οι άλλοι, διότι με έχει η μάνα μου έναν; Ήθελα να έχω κι εγώ αδέλφια, να παίξω, να χαίρομαι, να τσακώνομαι ακόμη μαζί τους. Οι γονείς μου σαν σύζυγοι έχουν τη συντροφιά τους. Γιατί να μην έχω κι εγώ συντροφιά τα αδερφάκια μου, που έχουν τόσα παιδιά γύρω μου; Πού είναι τα άλλα μου αδερφάκια; Θα μου πούνε ίσως ότι δεν εξαρτώταν από αυτούς. Έτσι ήταν το θέλημα του Θεού. Ήταν ζήτημα ζωής της μητέρας μου. Αν είναι έτσι, τότε να υπακούσω και να παρηγορηθώ. Έχω όμως ακούσει ότι μερικοί γονείς σκοτώνουν τα παιδιά τους γιατί δεν τα αγαπούν και υποψιάζομαι μήπως έγινε το ίδιο και στο δικό μας το σπίτι. Και είναι φορές που σκέπτομαι

μπορεί να έχω φονιάδες γονείς. Τότε φοβάμαι. Γιατί, αν και δεν σκότωσαν το σώμα μου, μπορεί να σκοτώσουν την ψυχή μου. Ήδη έχουν αρχίσει να με σκοτώνουν. Μεγαλώνω χωρίς αδερφάκια, χωρίς συντροφιά. Είμαι ήδη τραυματισμένος». Μάλιστα. Τι μπορούμε να πούμε και σε αυτή την περίπτωση; Τίποτα. Εν πάση περιπτώσει. Μια μητέρα διηγείται το εξής: «Η κορούλα μου δεν ήταν καθόλου φρόνιμη. Ακόμη και στο τραπέζι δημιουργούσε αταξίες. Έτσι, συχνά ήμουν υποχρεωμένη να τη μαλώνω και κάποια φορά την απείλησα πως δεν θα ξανακαθίσει μαζί με όλους μας να φάει. Μια μέρα όμως είτο εξαιρετικά φρόνιμη.

Όμως, στο τέλος αποχωρήσαμε από το τραπέζι. Η μικρή μου κορούλα έβαλε τα κλάματα και έτρεξε να κρυφτεί. Έτρεξα κοντά της με ανησυχία. Τότε, μέσα στους λυγμούς της, ξέφυγε ο σπαρακτικός παραπονούλης: “Μα δεν ήμουν σήμερα φρόνιμη;” Αυτή η ερώτηση με καθήλωσε. Έπειτα δε από αρκετές σκέψεις έβγαλα το συμπέρασμα: Η στέρηση του επαίνου στην κατάλληλη στιγμή είναι πράξη άδικη. Απογοητεύει, πικραίνει, χαλαρώνει τη διάθεση του παιδιού». Ναι, χρειάζεται λοιπόν η επίπληξη, αλλά χρειάζεται και ο έπαινος. Αλλά εγωιστές όντες εμείς, οι απρόσεκτοι και αδιάφοροι, δεν καλλιεργούμε όπως πρέπει για να φτιάξουμε τις ανάλογες ψυχές. Ακούσετε και μερικές σκέψεις των Αγίων Πατέρων της Εκκλησίας.

από το παιδί. Οι άνθρωποι πρέπει περισσότερο να ασχολούνται με την ανατροφή των παιδιών από όσο ασχολούνται οι γεωργοί με την καλλιέργεια των φυτών. Άλλος λέγει: «Να μην παραλείπεις να συμβουλεύεις τα παιδιά σου. Όπως ακριβώς ο σιδηρουργός, σφυρηλατώντας το σίδηρο επί την χάνη, το επιδιωκόμενο έργο, έτσι και ο λόγος της συμβουλής». Ο ίδιος, που είναι ο Ποιμήν Ερμά, λέγει: «Όλα τα βρέφη είναι αγαπητά ενώπιον του Θεού και θα έχουν την πρώτη θέση στη βασιλεία του». Ο Κλήμης ο Αλεξανδρείας λέγει: «Η φροντίδα για τη μόρφωση του παιδιού ψυχικά είναι αγάπη· κάθε τι άλλο είναι μίσος». Και ο Μέγας Βασίλειος λέγει: «Πρόσεξε τον εαυτό σου να είναι καλός, γιατί από καλή ρίζα βγαίνουν καλοί βλαστοί».

Να μην βγαίνουν οι δικοί μας καλοί βλαστοί, πιθανόν να μην είναι καλή η ρίζα, κατά το λόγιο του Μεγάλου Βασιλείου. Πολλές φορές ακόμη τα παιδιά είναι τόσο μεγάλη ευλογία στο σπίτι και στη ζωή μας, που μας επαναφέρουν, που μας υπενθυμίζουν. Μια μητέρα κάποτε έκλαιγε απαρηγόρητα, διότι είχε χάσει τον προστάτη της οικογένειάς της, το σύζυγό της. Άκουγε το μικρό τη μαμά που έκλαιγε και τη ρώτησε: «Μαμά, γιατί κλαις;» «Δεν ξέρεις, παιδί μου, εσύ είσαι μικρό ακόμη», απήντησε. «Δεν ξέρεις τι χάσαμε, δεν ξέρεις ότι ορφανέψαμε; Δεν ξέρεις ότι πέθανε ο πατέρας σου, παιδί μου, και ο πατέρας μου; Γι’ αυτό δεν ξέρεις, είσαι μικρό ακόμα». «Μαμά, δεν ξέρω γι’ αυτά που μου λες·

θα ήθελα να σε ρωτήσω: ο Θεός πέθανε;» Όταν άκουσε αυτή την απάντηση και το ερώτημα ταυτόχρονα του μικρού, σηκώθηκε, καθάρισε το πρόσωπό της και τα μάτια της από τα δάκρυά της και εξακολούθησε τη ζωή της, διότι πίστεψε πραγματικά ότι ο Θεός δεν πέθανε. Γι’ αυτό ωραία λέγει ο Ψαλμωδός: «Εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατηρτίσω αίνον». Ένα κοριτσάκι προσευχόταν, λέγεται, με όλη του την καρδιά για πολύ καιρό να του δώσουν στη γιορτή του ένα δώρο, το οποίο θα ήταν ένα ποδήλατο. Ο μεγάλος του αδελφός, που δεν πολυπίστευε, είπε:

«Δεν πρόκειται να απαντήσει στις προσευχές σου». Έφτασε η γιορτή, αλλά το ποδήλατο δεν ήλθε. Ο μικρός σαρκαστικά, «χα, χα, χα, χα», κορόιδευε: «Φαντάστηκες πως θα σου απαντήσει ο Θεός, ε;» Το κοριτσάκι τον κοίταξε κατάματα και απήντησε: «Ο Θεός, Γιωργάκη, έδωσε την απάντηση», απήντησε. «Ο Θεός μού απήντησε στις προσευχές μου, Γιωργάκη. Ο Θεός μού είπε όχι». Και έτσι είναι. Ο Θεός ή θα πει ναι ή θα πει όχι· πάντοτε απαντά. Και πολλές φορές το όχι είναι ανώτερο και χρησιμότερο και καλύτερο από το ναι. Και ας το μάθουμε, όπως μας το διδάσκει αυτό το μικρό.

Κάποτε, λέγεται ακόμη, δεν είχε βρέξει σε μια περιοχή καθόλου. Ο εφημέριος του χωριού κάλεσε τους πιστούς για λιτανεία, για να στείλει ο Θεός βροχή. Ανάμεσα στους πιστούς ήταν και ένα κοριτσάκι που κρατούσε μια ομπρέλα πιο μεγάλη από το μπόι του. Παραξενεμένος ο παπάς τής είπε: «Κορούλα μου, με τέτοια λιακάδα εσύ κρατάς ομπρέλα;» Το αθώο κοριτσάκι τον κοίταξε στα μάτια και του είπε: «Μα, παπά μου, δεν ήρθαμε να προσευχηθούμε να βρέξει;» Κόκαλο ο παπάς. Ναι, από μικρών στόματα αυτά, αλλά φωτισμένων μικρών στόματα αυτά. Ένας άλλος επίσης πατέρας πήρε το μικρό παιδί του μαζί του, που επήγαινε να κλέψει.

Το έβαλε σε ένα μέρος και του λέγει: «Κοίταζε από αυτόν τον δρόμο, κοίταζε αυτόν τον δρόμο, κοίταζε κι αυτόν τον δρόμο και, αν δεις τίποτα, να μου σφυρίξεις». Ο μικρός άκουσε αυτά, είδε τους δρόμους, αλλά λέει στον πατέρα του: «Πατέρα, για έναν άλλο δρόμο δεν μου είπες να προσέχω». «Δεν είναι άλλος, παιδί μου». «Πώς δεν είναι; Ο δρόμος από τον ουρανό δεν είναι δρόμος εκείνος; Δεν βλέπει κανείς από εκεί και δεν έρχεται κανένας από εκεί;» Κόκαλο ο πατέρας, όταν άκουσε ότι υπάρχει και δρόμος που μπορεί να έρθει κανένας από τον ουρανό να τον δει, τον κλεφταρά αυτόν. Τα εγκατέλειψε και έφυγε. Ναι, είναι παιδιών φωτισμένων αυτά. Αυτά τα παιδιά εύχομαι να καλλιεργήσουμε σαν Ορθόδοξοι, σαν Χριστιανοί, σαν Έλληνες.

Χρειάζονται και για αυτόν τον κόσμο να επιτελέσουν ρόλο και για εκείνον να μείνουν στην αιωνιότητα. Αμήν.