To Young People

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I will speak to you as briefly as I can, so that I do not tire you.

It is difficult for an elderly person to speak to people of such a different age. Yet I place my hope in the One who transforms all things—God—that He may help us in this case, so that I may pass on to you something from my small experience, something that you too need today to store up as treasure for yourselves and for one another.

You stand at the threshold of life, though of course you have no guarantee that you will live that life. You simply hope that you will. My wish for you is not merely that you live it, but that you live it to the fullest and beyond all expectation. Yet there is no guarantee, as you read in the newspapers every day.

Yes, we elders are moving toward death—but sometimes death also comes toward the young.

Some of the things I say may make you laugh. But listen: this is an opportunity to store something up, so listen carefully. You will need these things, just as you need what your teachers teach you at school. In exactly the same way, you need what we tell you from our own experience, drawn from the life we have lived. Writers and artists—those entrusted with paper and pen, brush and paint—usually portray life as a torrent, as a river that often rushes down with great force and sweeps things away.

Unfortunately, it carries away whatever it meets along its banks. Such, sadly, is life. As it passes, it sweeps away diplomas, inventions, learning, glory, honors, crowns, and great figures; it sweeps them all away. If someone looks back into the past, he will find such great figures carried off by time and by life, borne away together and taken down into the sea of eternity. But someone may ask, “Is there nothing, then?”

Is there nothing that cannot be swept away, nothing that remains, nothing steadfast, nothing that can endure? There is something—there truly is. That something is virtue. Virtue is not swept away; it is not lost or dispersed. Virtue remains. It is like a drop of oil that all the oceans of the world, across all five continents, cannot swallow up. It will always remain on the surface. So it is with virtue. And I would like to remind you of one small but important point: school will teach you knowledge.

The Church will make you truly human. A person may acquire knowledge and become intelligent, yet fail to become good—and he must become good as well. Learning by itself often does not make a person good. The other day I read in the newspaper about a successful lawyer who stabbed his illicit lover thirty-seven times and then disposed of her body in the most dreadful way. As you understand, such a thing gives us reason to be watchful. Yes, you must acquire an education; that is necessary. You should not remain as far behind as I did, as we did. You must learn; it is necessary. But you must also take care to cultivate your character.

Education alone is not enough. There are two chambers within the human person: one in the head and one in the heart. Unfortunately, the head is influenced by the heart. Our Holy Fathers say that the nous, the spiritual intellect, can be bought by the heart. If the heart is wicked, the intellect becomes a double-edged knife and causes terrible harm. But if the heart is pure, and the intellect, intelligence, learning, science, and art are used for good, that is the ideal. It is not enough, then, for you to become learned people; we want you to become learned people who are also truly human. That is the ideal. Let us recall an example.

An elder once told me this story, and I pass it on to you now. There was, he said, a man who had three children. One of them, however, was not the kind of son he ought to have been. Perhaps you do not understand this today, because you too may not be the children you ought to be.

You will understand tomorrow, when your own children are not the kind of children you wish them to be. Then you will understand; now you do not. I tell you this from my own experience. When I was a child, I too was not a good son to my father. Today I understand that my father was right, but I did not understand it then. I followed my own ideas while living under his care and supervision. This young man, then, insisted on following his own program at home.

His father said to him, “My son, will you become a true human being?”

“Will you come home so that we can eat together? Will you return home at the proper time? Will you strive to become a saint? Will you study your lessons, work for good grades, and take care not to disgrace me before other people? Tell me: will you become a true human being, like my other two children?” The son replied, “Am I not human already? What am I, an animal?” He spoke thoughtlessly, with that little tongue of his running wild. In any case, the young man eventually came into conflict with his father. His father was not asking anything improper of him, but only things that would benefit the young man himself. Yet the son rudely turned his face away from his father, hurled a curse at him, and left. He left for good. He went away to make a life for himself far from home and far from his father’s supervision, believing that this was how he would make his life happy, and so on and so forth.

Years passed without any word from him. In time the father grew old and went to take the waters at a spa, somewhere like Aidipsos. Afterward, the elder was returning by public transport from the spa town toward the coast. A cunning man on board was carrying a parcel containing narcotics. Fearing that he would be searched when they disembarked, he slipped the parcel into the elder’s bag. He thought that no one would search an old man’s luggage, though they might search the luggage of younger people. But the inspection was general, and the customs officers found the parcel in the most unlikely place.

They found it!

There were narcotics in the elder’s bag. They arrested him and dragged him before the customs officer. “What is this, old man?” “I do not know, sir,” he replied. “How can you not know, when the bag is yours? You do not know?” “I did not put such a thing there. I do not even know what it is or what it is used for. You know; I do not. You may take my head, but I truly do not know.” In any case, the customs guard handed him over to the senior officer, who closed the office and began questioning him: what his name was, where he came from, what family he had, who his children were, whether they were married or unmarried, and so forth. The elder answered, as was natural. He explained that he had two married children and a third whose whereabouts he did not know. “Why do you not know where he is? It seems you were not a good father.” “I was a very good father, but I do not know where he is.”

“I myself must sadly admit that I do not know where he is.” “But why do you not know?” “Because I wanted that child to become a true human being, and to this day he has not wanted to become one, so he left.” “And did you not try to learn where your child was? You should have tried. How many years have passed?” “Twenty-three years,” he answered. The harbor master then said to him, “Suppose you learned that this son of yours had succeeded, that he had become a prominent member of society and held an important position—for example, that he was a harbor master. What would you say?” It was the son himself. The son recognized his father, but the father did not recognize his son. “With all your wisdom and your apatheia, your freedom from the passions, what would you say if I told you that I am the son you have been speaking about?”

“I would ask you, my son, whether you had become a true human being.” That was the elder’s answer. He was not impressed merely because his son had become a harbor master; he also had to be a true human being. It is not enough merely to have the outward form of a man—not to be an animal, a reptile, or a bird, but outwardly human. It makes no difference whether you are a king or a minister, or what position you hold. It is difficult for a person to forge a genuinely human character and truly become human. That is why, alongside all the effort your teachers make to educate you, I would also like you to hear such examples.

Listen to stories like this, study, and strive to form a useful and upright character, so that whatever weapons science places in your hands, you will use them properly. Remember that a knife can peel fruit, cut bread, and peel potatoes. Never use that knife to tear out someone’s entrails or send anyone to the grave. Sadly, many people have hard hearts instead of tender ones. They use their knowledge like a double-edged knife, and it causes great harm. It is tragic that in this generation, with all its knowledge, people have reached the moon but have still not come down to earth long enough to learn this one detail: that they must also become truly human. And I ask you: are you satisfied with your life? You may answer later. For now, listen and buy this wisdom; you will have time enough to sell it later. You will all answer, “No, we are not satisfied.”

You are not satisfied, I will reply. You blame your father because he tells you no, while you do not blame your neighbor because she tells you yes. You blame your teacher for telling you to study, but you do not blame your friend or neighbor who says, “Education is useless today. Do you not see? All the idlers manage to live, and you are going to waste your time studying?” Everything else is to blame: the clergy, the preachers, God, the systems—everyone. You alone are not to blame. You are the innocent little birds, while everyone else is at fault. That is what we see in people’s general behavior, as we observe, study, and encounter it every day. At this point I would like to tell you to be careful. Things are not as you imagine. You do not yet have the experience to discern who truly desires your good.

In our day, we pass the responsibility on and say that others are to blame, while we ourselves are not. Do you know why? Because we are descendants of Adam. He too passed the responsibility on. “Am I to blame?” he said. “Am I at fault? No, Eve is to blame.” And you reject her.

And you are descendants of Eve. “Am I to blame, O God? The serpent deceived me.” So are the two of you to blame? We say that we are not. We are their descendants, and that is precisely why we pass the responsibility on to others. But that is not how things are. We too bear some of the blame. We too are at fault. If we had been willing to take greater care, we could have saved something and guarded against something. So, are you at peace with your conscience? You may perhaps be content with your life and find ways to compromise, but are you at peace with your conscience? Are you living in accordance with it? For you also have a soul. You are not only a body; you have a soul as well. Otherwise, consider something strange. For example, I am speaking now.

I am speaking, and at the same time the tape recorder here in front of me is recording me. Someone else’s tape recorder is recording me too, and anyone else who has one may also be recording me. After I leave and get into the car, you will still have me inside that little box, on the cassette, and you will place me on a shelf.

My soul, my life, and my voice will be there, while I myself am leaving. What does this remind you of? What does it tell you? That something more exists, does it not? If man has managed to preserve his life on a shelf, take it down, and listen to it and to his voice whenever he wishes, how much more can God do so?

You may have thought that this is all there is: that we came here simply to live, to act, and to build things. That is a mistake. We did not come merely to live this earthly life. The grave is not the end. The grave is the beginning of that life which has no end. This life does have an end. No one can guarantee that you will make it home at noon. No one can guarantee that I will return to Athens. I have appointments in Athens, work to do in Athens, telephone calls, and all the rest. But no one can guarantee any of it. A person must therefore reflect deeply upon this.

There is something more: there is also the soul. And this soul is connected with another state of existence, an entirely different state. So I ask you this: are you clean in soul? I have nothing to say about bodily cleanliness. You have bathrooms at home, and you wash every day. Indeed, modern homes have two or three bathrooms—I do not know how many. And you do well. But there is also a soul. What are you doing about your soul?

If you should happen to go on an excursion to some old monastery where there is a holy spring, you may see an inscription written above it in the form of a palindrome: “Wash your transgressions, not only your face.” If you read it backward in Greek, it says exactly the same thing. You cannot escape its meaning; read in the other direction, it still says, “Wash your transgressions, not only your face.”

It tells you to wash away your transgressions, not merely to wash your outward appearance. As far as I am concerned, it does not trouble me if you have some outward blemish or are a little dirty somewhere. But wash your inner world as well. Man also has an inner world, and that inner world needs proper care. If someone goes to a doctor, it is because he has noticed that something in his body is not right, that something has happened or that he is suffering. He goes to his doctor, and rightly so. He takes medicine, undergoes treatment, and follows a prescription. Should he not do something similar for his immortal soul? Unfortunately, many of us sleep peacefully, believing that we bear no responsibility.

Allow me to touch upon a few things which remain at work even in us adults, and much more so in you, because of your lack of experience. Suppose, for example, that Christ came at this very moment, took a spoon like the ones doctors use, and said to you, “Open your mouth.” Suppose He pressed down your tongue in order to examine it.

Would your tongue be found clean?

The tongue speaks lies—lies to the teacher, lies to the father, lies to the mother, lies to a fellow student. It spits out lies, because today more lies are told each day than truths. So I ask: whose instrument is this tongue, the instrument of truth or of falsehood? And can you tell me who the ruler of falsehood is? Christ is the ruler of truth, while Satan is the ruler of falsehood. Consequently, whenever you lie, you become an instrument of Satan.

There are, of course, harmless lies, but there are also malicious lies. There are innocent falsehoods that sometimes must be told to prevent something worse. If someone is chasing another person in order to stab him and asks me, “Where did he go?” of course I will not say, “He went this way.” I will say, “He did not pass by here.” But when I tell a lie to cover for someone whose soul is about to be stabbed, then what kind of lie am I telling? I am both a liar and guilty of murder—the murder of a soul, and perhaps of a body as well—because we are careless in this matter. Many of us think that we are doing a service for our fellow students or for others when we lie to the teacher to cover for a missed lesson, or lie to a parent to conceal an absence, while at that very moment the person’s soul is being stabbed and morally destroyed,

and virtue is being destroyed, whether it is the virtue of a young man or of a young woman. What am I doing then? What am I bringing about? I would like to know who among us is clean of this fault at this very moment. And what has the ruler of falsehood managed to accomplish? If someone has love and virtue within him and cannot bear to see another person morally destroyed, and so hastens to send a note to the parents saying, “Dear friends, watch over Nikos; he is surrounded by bad company. Watch over Katina; she is surrounded by bad company,” the others will call that person a “snitch.” A snitch! So he is the snitch, is he? And the one who covers for his friend, driving the nail into him and sending him to the devil—that person is not?

They call the first person a snitch, when it is the other one who truly betrays his friend. Such hardness of heart—such hardness—that even Satan himself could hardly accomplish it. Such hardness! Unfortunately, they regard the one who warns them as a traitor. “Beware of her; beware of him.” Yes, truly, you should be wary—because that person will hurry to save you before disaster overtakes you.

Think about these things, especially as these great holy days approach, days that move both young and old. If a person is willing to speak honestly with himself, he will discover that he is guilty in many ways and will not know what to do. If I discover that I have some bodily disorder, I know what to do: I will hurry to the doctor. If it concerns my stomach, I will go to a stomach specialist; if it concerns my teeth, to a dentist; if it concerns my eyes, to an ophthalmologist; if it is a gynecological matter, to a gynecologist, and so on. I will have it written down and treated. So then,

let me continue and ask you this: who, whether young or old, can say with an easy conscience, “I am all right; I bear no responsibility for anything”? Many stop at this point and say, “Have I killed anyone? Have I committed some crime? I have not harmed anyone.” Yet through our tongue, through careless actions, and even while imagining that we are helping, we become the cause of corrupted consciences and ruined honor, and virtue disappears from our midst. For when a person begins to go downhill, you know what it is like, my dear ones.

It is like an avalanche. Picture in your mind a great snow-covered mountain. At its summit, a little bird flies past and shakes its wings. A small amount of snow begins to move. As it descends, it gathers more snow with it; and as it continues downward, it gathers still more, until it can become a terrible force at the foot of the mountain and destroy an entire town. That is how sin works. That is how morality is cast aside. It begins with a small lie and ends in total destruction, leaving only ruins. You reach the point of loathing both yourself and the person whose ruin you once helped to cause. Do you know how many such medals hang around our necks?

We have caused our relatives, friends, acquaintances, and fellow students to become immoral. We ought to have protected them, but instead we tore down the fence around them and helped them in a moment of weakness, in a fall. Many times we even schemed against someone: we joined forces with one person and destroyed another man or woman. Know that none of these things will simply disappear. However much a person may try to put them aside or forget them, he must understand that whenever he does such things, they are recorded on three pages. The first is the page of his conscience. The second is the page kept by the angel of his soul, the angel of God. And the third is Satan’s page.

Satan never forgets. At that time he will make his accusation, saying, “At such-and-such a place, this is exactly what happened.” He will present every detail—the conversation, the person’s attitude, and his whole conduct—and he will demand and claim that person’s soul and virtue. I would like to tell you something about the early Church. When the iconostasis was painted, as you know, it bore the icons of the Lord Jesus Christ, the Theotokos (God-bearer), the honorable Forerunner, and others. Directly above the Holy Doors, among the other images, they would paint an ear, a hand, and an eye, so that the people would see these three things.

They were to remember that there is always an eye that sees everything, an ear that hears everything, and a hand that writes everything down. We are very foolish if we believe that, because we managed to hide something from our teacher, from our parents, or from our spiritual father, we have truly hidden it. We are mistaken. I will tell you something that will also make you smile. There was once a mother who was busy with her household chores. Her little boy was nearby playing, but at the same time he kept taking a pair of scissors and going toward a machine.

a machine that was nearby. So she kept an eye on the little boy. “Michael, don’t go over there.” Michael would draw back. But after a while he would forget himself and go over there again. He would take the scissors, see that his mother was busy cleaning in the kitchen and doing her chores, and go back to tinkering with the machine. “Michael, even if I cannot see you, dear God can see you.” Oh! Since dear God could see him, Michael would draw back again.

He played with his toys, but then he saw that his mother was absorbed in her work, so he took the scissors again and began tampering with her machine. His mother called out once more: “Michael, didn’t I tell you that dear God can see you?” But this time Michael was not at all abashed and continued working on the machine. “What did I tell you, Michael?” So what happened next?

His mother started toward him to give him a spanking. Michael calmly said, “Mother, didn’t you see outside? It has clouded over.”

I warned you beforehand that what I was about to tell you would make you laugh. But do you know how many of us believe exactly this—that there are clouds and God cannot see? We think so because we have managed to keep something secret, because we have hidden it in the innermost recesses of our body, because we have buried it in our soul, and so on. It would be better for every prosecutor in the world to know than for God to know. You will not escape. One day we shall go somewhere we certainly do not wish to go, and there everything will be uncovered. Then the great examination will begin. But there will be no opportunity there to put matters right. There is another similar story, which is also amusing and makes much the same point.

Once, during the days of Saint Basil, a married couple sent their two young children with a little parcel for their grandfather and grandmother, whose home was at the other end of the village. The children were George and little Helen. On the way, George’s curiosity got the better of him, and he said to Helen, “Why don’t we open it and see what Father has put inside?” “No, I won’t open it,” she said, holding it in her hand. “Why not open it?” “We mustn’t. He told us to take it to Grandmother and Grandfather.” George drew back. They went a little farther, and then he said, “Let’s open it and see what is inside. We won’t damage anything.” He kept after her and after her until, before they reached the house, she finally gave in just to get him off her back. There, on a low stone wall in the village, she opened it so they could see what was inside.

Well, it contained some kourabiedes and other sweets for the old couple. What could be more natural in those days than for children to send such things to their parents? As soon as George saw the sweets, his mouth began to water. He had quite a sweet tooth, and he wanted them badly. “Let’s each eat one.” “No, I won’t eat one.” “Come on, let’s each have one.” Helen was still resisting and trying to close the parcel, while he kept pressing her. “No,” she said, “we are not eating anything. Close it, close it.” She tried to close it again. “Father may have counted them.” “Oh, come on! Father!” he said, as this new passion took hold of him. “Helen, don’t you know that Grandfather and Grandmother never learned to read? They won’t know.”

Father knows, but Grandfather and Grandmother cannot read. So the world will not come to an end over two little things.

Why do you feel the need to hide? What do people hide—the truth or lies? Do they hide what is good, or what is immoral? Do they hide virtue, or wickedness and corruption? And if you are hiding, what are you? Tell me, what are you? You are like a fly, because a fly is drawn to filth. I will say no more, so that a person may come to his senses.

This concerns you at your age as well. I do not mean that we older people are free from these things; perhaps we do even worse than you. But since I was invited here, I have an obligation. Your own people here have been kind enough to invite me—people who would give you their very lifeblood so that you may grow into true human beings, live rightly, and bring honor to your home, your country, and the whole world.

I therefore have an obligation to pass on to you what I am telling you. Hold on to these things, then; hold on to them. Perhaps you feel guilty. If you do, put matters right; set yourselves right. In a few words, I shall show you how to deal with this guilt and put it right. But first I would also like to warn certain young men and women.

A person who has nothing good spreads every kind of filth and immorality to others. If schoolbags were opened, if the secret things children carry were brought to light, we would see that we are passing corruption on to others and regarding it as some great achievement. Older students, who ought to guide the younger ones, are often their ruin. If one of the younger children is asked, “How did you come to such corruption?” he will point to someone older. You who are older, why did you not aspire to pass on something good to this child, if you had anything good within you? Why did you destroy him? Why did you destroy him? By what right? Very well, perhaps you had nothing good to give him—but why give him evil? So that he, in turn, may pass it on? Do you think it is an achievement to boast about your faults, your corruption, your immorality, and so on? Is that an achievement? It is no achievement at all.

You who are younger, do not admire the older ones merely because they seem experienced and advanced, if they have failed morally and possess no virtue. The river of time will carry all these things away, and we too will disappear with them. Perhaps you think these words are somewhat exaggerated. They are not exaggerated at all. I am only touching upon these matters; I am not dissecting them in detail. I simply mention them to give us an opportunity to consider how we ought to conduct ourselves. We are guilty before those whom we have ruined and those whom we have drawn into our own weaknesses. We are guilty before our conscience and responsible for the souls we have hung around our necks. For if we had stood firm, the others would not all have been led astray.

I will not undertake to cover for you. I will not undertake to destroy you. I will not take responsibility for the downward path you seem determined to follow. Take it by yourself, by yourself; I will not make it easier for you. My own faults are enough. I do not want you hanging around my neck as well. Indeed, if there were some way for me to have the spiritual power to examine each one of you and speak to each one individually, many shiploads of sins would have to be carried away from here at this very moment. But I do not do that. I do not possess such a gift, nor is that my mission; God Himself does not do that. He leaves the human person free. He simply makes known how matters stand and gives each person an opportunity, if he wishes, to put them right. If a person lives in this world, he lives

so as to become a true human being during the few years of this world, but above all for the world to come. God is longsuffering and rich in mercy. He waits for every human being, knowing that we shall make mistakes in this world. That is a fact. Yet in His goodness He has also given us the opportunity to put our faults right. However many times we commit some fault and say, “Forgive me,” to our teacher, the teacher will not draw a knife and cut off our head. As the saying goes, “A bowed head is not cut off.” If one human being forgives another because that person had the courage to say, “I was at fault. Yes, I did it. I made a mistake,”

“Forgive me, sir; forgive me, teacher; forgive me, headmaster. Father, forgive me. Mother, forgive me”—then the matter is put right. How much more will God forgive, since He knows that human beings will fall? They are human.

Through the eye, the hand, the ear, the flesh, self-interest, or the ego—a thousand temptations surround the human person. But God has also provided a place where these matters can be put right. The divine John Chrysostom, a man who was not only a Saint but also a man of great learning, says: “To fall is human; to persist in the fall is satanic.” So if you fall, you are human. Perhaps you slipped, perhaps someone pushed you, perhaps you were careless, perhaps you had this weakness, and you fell. But get up. Many people do not hasten to put matters right because Satan makes them think, “I will do it again. I know I will do it again. What is the point of going to confess it? What is the point of telling anyone?” Who told you that you must do it again?

If you fall in the street, do you get up, or do you remain sitting there because you foresee that you might fall again next year? Imagine finding someone lying in the street and saying, “My good Christian, get up!” and hearing him answer, “No, I will not get up, because I may fall again next year.” What would you think of that? Yet many who have fallen inwardly, who have fallen as human beings, behave in just this way.

Nor do they go and put their affairs right. They say, “I am ashamed. How can I go and tell anyone about this?” You should have been ashamed when you were about to do it. You should have thought before you swallowed the poison. Now that your stomach is being pumped, accept the treatment and get that poison out, my child. God gave us shame to prevent us from sin, falling, and committing immorality. But Satan takes shame from the place where God put it and moves it to the place of a person’s healing. You know, once an elder was hearing confessions in a small skete.

Many people were going there. At one point the elder interrupted the confession and stood up as though someone were before him. “What are you doing there?” he said. The people waited, but they could see no one standing before the elder. “You there, the tall one—what are you doing? What are you giving these people?” They still saw nothing. “The priest is speaking to you. In the name of Jesus Christ crucified, tell us who you are and what you are doing there.” Then they saw a tall figure among them, standing with his head bowed. “Who are you, and what are you doing?” The figure replied, “I am Satan.” “Christ and the Most Holy Theotokos!” the others cried. “Satan is here? Where else would he go—to his vineyards? Satan will come here, right here, to hinder you when you are trying to do something good for your soul. What do you want here?” “I came here,” he said, “to give them something.” “What are you giving them? What is it that you give to each person?” “I came,” he said, “to give back something I had taken from them.” “What had you taken from them?”

“I had taken away their shame,” he said, “so that they would sin.” “And what are you doing now?” “Now,” he said, “I am giving it back to them, so that they will be ashamed to confess their sins to you and thus remain mine.”

When someone is ill and needs treatment for the body, he may have to show even the private parts of his body. Without shame, or perhaps with a little embarrassment, he will show them in order to be healed. Why does he not do the same for his soul? Is the body, then, more important than the soul? Can the body exist without the soul? Have you ever gone to a cemetery and seen what happens there? The body cannot exist without the soul. Why, then, do you place such great value on the body? Have you not considered this union, that there are spirit and matter, the two together? Do you know what Basil the Great says, another man—

a great scholar, with seven diplomas to his name? When Basil studied in Athens, he left Athens with seven diplomas, while some of us may not even be able to finish the first year of secondary school. He left with seven diplomas. Do you know what he said about this? “If you are unwilling, O man, to give the better part what it deserves”—for it is the soul that gives worth to the body. Once the soul departs, once the spirit leaves, what remains is dust. It is taken away and quickly buried. “You are dust, and to dust you shall return.” “If, then, you are unwilling to give the soul, the better part, what it deserves, at least divide your care equally. As much as you care for the body, care also for the soul. As much as you wash and tend the body, see that you also wash your soul. As much as you care for the treatment and recovery of the body—

care for the soul as well, at least equally. If you are unwilling to give ninety percent to the soul and ten percent to the body, then give fifty-fifty, as foreigners say.” Yet we do not even do that. Are you admitting, then, that you are merely a piece of flesh? Are you nothing more? It is shameful for a person in the twentieth century to say such a thing. It is shameful to claim that man is only matter and has no soul. The good God, who created us and brought us here, has made it possible for a person who falls, as human beings do, to rise again. Why did God come into the world? What does Christmas remind us of? Go and take a look at your books. What does the angel say to Joseph when he is thinking of sending Mary away secretly? He tells him not to send her away. Why? “That which is conceived in her is of the Holy Spirit.” “You shall call His name Emmanuel.”

It says, “He came to save His people from their sins.” This is why Christ came into the world; this is why Christ is called the Savior. He came to save His people from their sins. There is, then, a Savior who can set right the condition of the human soul. Christ came into the world because of our sins. This is what the recurring feasts remind us of. Christ did not come into the world merely to establish festivals. He did not come so that we could receive a thirteenth month’s salary. He did not come to create public holidays, or social occasions when we entertain others and are entertained by them. These things may come with the feast, but that is not why He came. We want everything that John has to offer, but we reject John himself. That is where everything becomes confused. Therefore, during these days, when the opportunity is given and people speak at least a little about God—

a little about the soul, and a little about sins, let us make good use of them. Even if we are far from home, strangers among strangers, let us go to Confession. Let us examine our speech, our relationship with our body, and the harm we may have done to others. Let us ask whether we encouraged that harm, whether virtue was lost in those people because of us, or whether we made their downfall easier, and let us acknowledge the degree to which we are guilty. Let us bring ourselves to account. Let us examine whether we are faithful to the fifth commandment: honoring our parents, our teachers, and so forth. When God sees people who acknowledge that they have fallen, as human beings do, He is ready to set everything right. Yet many of us, simply out of habit, will soon go and have a gold tooth made. You will see them line up—

to receive the Body and Blood of Christ. It must not be done this way. We are prodigals, living far from our Father’s house. Most of us do not attend Church, most do not pray, most do not fast, and most do not believe in Christ. Yet on these great feast days we present ourselves to receive the Body and Blood of Christ. We are prodigals, or perhaps… Our conscience tells us something about this. Yes, but the prodigal son returned and cried out, “I have sinned.” They took off the clothing of the pigsty and clothed him in the first robe, the best robe. Only after his metanoia, his repentance, and his confession, when the first robe had been placed upon him, was he brought to the fatted calf. That is the proper order. That is the way. Do not rush to add a mortal sin on top of other mortal sins. Do you not want to take the right path?

Christ does not draw a pistol on anyone. Christ is not seeking votes. Christ has already won the election. It is I who stand to gain. It is in my interest to come out into the sunlight instead of sitting here in the basement among the cockroaches. It is in my interest to seek the shade in summer so that I do not suffer sunstroke. The sun does not need my applause. The shade does not need my applause. I am the one who needs them. And if something happens to them, even unbelieving men and women will cry, “My Most Holy Theotokos!” If they have an accident on the road, if their car crashes or something else happens, they will cry, “My Most Holy Theotokos!”—though they blaspheme her, trample upon her, and do not believe in her. Even women trample upon the Most Holy Theotokos.

They wear her medallion around their neck while placing themselves in deeply perverse and sinful situations. They should fear God before doing such things. This is why I say that these are days when a person can come somewhat to his senses. If you believe that you should make good use of this gesture by these excellent teachers of yours—teachers who love you not only as minds but also as souls, who speak to you and love you not merely as bodies but as immortal souls—then make the most of it. And as educated young people, which is something beautiful both for society and for the family, play your part with your father and mother, your aunt, your grandfather, and your grandmother. You have intelligence; I can see it in your faces. You are able to pass this message on. It is a great thing to succeed in guiding a soul to Christ, delivering it from anxiety and freeing it from sin, just as it is a great evil—

to take responsibility for another soul’s ruin, as the saying goes. Yes, repent of any personal offenses you may have committed or of having become an accomplice in another person’s sin. From now on, cleanse your hands and your soul, and do not become involved in such things. Be grieved when you pass on things that spiritually harm your fellow students, for they too are immortal souls. You yourselves have not yet died; someone else has died, and one day, whether we wish it or not, we shall meet that person before us. So during these days, I pray that each of you, in your own way, will seek out an elder who is a spiritual father and confessor. Write on a little piece of paper, so that you do not forget, the two, three, or five things weighing on you, and confess them. No spiritual father will punish you—no one. This is why God entrusted Confession to human beings and not to angels.

If we were to tell the angels what we human beings do here, they would take our heads off at once. Angels know nothing of these things. Human beings, however, know what the flesh means, what the world means, what the ego means, what self-interest means, and what Satan means. You condescend compassionately to another person’s weakness when he tells you about something that you yourself have lived through and suffered because of.

You feel what he is going through; you understand him, have compassion for him, and want to cut off a piece of yourself to help him. This is what Christ has done in His love. Keep what I am telling you not only for now, but throughout your whole life. You will leave these teachers. Tomorrow you will go on to further studies, and later to still more studies. Always remember that, as human beings, you will fall—but rise again. Love the Church of Christ, for the sake of your soul and your learning, so that you may become intelligent, but at the same time truly human.

May the Saints of Euboea—for you live here in a land of Saints, a land of Saints where everything breathes holiness—bless you in your efforts, together with your parents and your teachers, so that they may guide you toward what is right, honorable, and moral. Do not choose to live such a life that the raging torrent sweeps you away from the banks into destruction and the abyss. Rather, may your life remain above the flood like a mountain peak: a moral, honorable, Christian, and eternal life. Amen.

Θα σας μιλήσω όσο μπορώ, να μην σας κουράσω.

Είναι δύσκολο πράγμα να μιλήσει ένας ηλικιωμένος σε μια δυσανάλογη ηλικία, όμως ελπίζω στον μετασχηματιστή αυτόν που λέγεται Θεός να μας βοηθήσει στην περίπτωση αυτή, ώστε να μπορέσω να μεταβιβάσω από τη μικρή πείρα μου και σε εσάς, που κι εσείς σήμερα έχετε ανάγκη να αποταμιεύσετε δι’ εαυτούς και δι’ αλλήλους.

Βρισκόσαστε μπροστά στη ζωή, χωρίς βέβαια καμιά εγγύηση ότι θα τη ζήσετε αυτή τη ζωή. Απλώς ελπίζετε. Εγώ σας εύχομαι όχι απλώς να τη ζήσετε, αλλά να την υπερζήσετε. Αλλά εγγύηση δεν υπάρχει, όπως διαβάζετε καθημερινώς από τα φύλλα.

Ναι μεν... Εμείς οι γέροντες πηγαίνουμε προς τον θάνατο, αλλά έλα που και ο θάνατος πηγαίνει προς τα νιάτα καμιά φορά.

Περιπτώσεις του λόγου θα δημιουργήσουν ιλαρότητα. Ακούτε, είναι μια στιγμή που μπορείτε να αποταμιεύσετε, ακούτε. Θα σας χρειαστούν αυτά τα πράγματα, όπως σας χρειάζονται αυτά που μαθαίνετε στο σχολείο σας από τους καθηγητάς σας. Έτσι ακριβώς σας χρειάζονται και αυτά που σας λέμε εμείς από τη δικιά μας την πείρα, έξω από τη ζωή που ζήσαμε. Από τους μεγάλους, από τους εντεταλμένους, από αυτούς που κρατάνε χαρτί και πένα στα χέρια τους, χρωστήρα και πινέλο, ζωγραφίζεται ως επί το πλείστον ως ένας χείμαρρος, ως ένα ποτάμι, το οποίο πολλές φορές κατεβαίνει με ορμητικότητα και παρασύρει.

Δυστυχώς, ό,τι κι αν συναντάει στις όχθες του. Έτσι δυστυχώς είναι η ζωή, που παρασύρει στη διάβα της διπλώματα, ευρεσιτεχνίες, επιστήμες, δόξες, περγαμηνές, διαδήματα, αναστήματα· τα παρασύρει. Αν θα θελήσει κανείς να ανατρέξει στο παρελθόν, θα βρει τέτοια αναστήματα παρασυρμένα από τον χρόνο, από τη ζωή· τα συμπαρέσυρε μαζί και τα κατέβασε στο πέλαγο της αιωνιότητας. Όμως θα πει κανείς: δεν υπάρχει τίποτα;

Να μην μπορεί να παρασυρθεί, τίποτα που να μένει, τίποτα που να είναι σταθερό, τίποτα που να μπορεί να κρατηθεί; Υπάρχει κάτι, υπάρχει κάτι. Αυτό το κάτι είναι η αρετή. Η αρετή δεν παρασύρεται, δεν χάνεται, δεν ξανύπνηται, παραμένει η αρετή. Είναι σαν μια σταγόνα ελαίου που όλοι οι ωκεανοί του κόσμου, των πέντε ηπείρων, δεν μπορούν να την καταβροχθίσουν. Θα μένει πάντοτε στην επιφάνεια. Έτσι είναι η αρετή. Και θα ήθελα να σας υπενθυμίσω μια μικρή λεπτομέρεια. Το σχολείο θα σας μάθει γράμματα.

Η Εκκλησία θα σας κάνει ανθρώπους, γιατί μπορεί, εάν ο άνθρωπος μάθει μόνο γράμματα και γίνει μόνο έξυπνος και δεν γίνει και καλός —γιατί πρέπει να γίνει και καλός—, τα γράμματα μόνα τους πολλές φορές δεν κάνουν τον άνθρωπο καλό. Διάβαζα προχτές στην εφημερίδα: ένας δικηγόρος, επιτυχημένος άνθρωπος, την παράνομη φιλενάδα του την έσφαξε με 37 μαχαιριές και την πέταξε κατά τον χειρότερο τρόπο. Αυτό βέβαια, όπως καταλαβαίνετε, είναι κάτι που δίνει στον άνθρωπο μια ευκαιρία να προσέξει. Ναι μεν θα μάθει τα γράμματα, είναι απαραίτητα. Δεν θα μείνει όπως έμεινα, μείναμε εμείς πολύ πίσω. Θα μάθουμε, είναι απαραίτητα. Αλλά ας φροντίσει να καλλιεργήσει και τον χαρακτήρα του.

Δεν είναι αρκετό. Υπάρχουν δύο αίθουσες στον άνθρωπο: μία εις την κεφαλή και μία εις την καρδία. Και δυστυχώς η κεφαλή επηρεάζεται από την καρδία. Ο νους, λένε οι Άγιοι Πατέρες μας, είναι αργυρώνητος της καρδίας. Εάν η καρδία είναι πονηρά, ο νους είναι δίκοπο μαχαίρι. Κάνει μεγάλες ζημιές. Εάν η καρδία είναι καθαρά και ο νους, η εξυπνάδα, τα γράμματα, η επιστήμη, η τέχνη χρησιμοποιηθούν επ’ αγαθώ, αυτό είναι το ιδεώδες. Δεν είναι λοιπόν αρκετό να γίνετε επιστήμονες, αλλά θέλουμε να γίνετε και άνθρωποι επιστήμονες. Αυτό είναι το ιδεώδες. Για να ενθυμηθούμε κάτι.

Μου διηγήθηκε ένας γέρων και σας το μεταφέρω επί τη ευκαιρία. Ήτο, λέγεται, ένας ο οποίος είχε τρία παιδιά. Ένα εξ αυτών όμως δεν ήτανε παιδί όπως θα έπρεπε. Ίσως σήμερα να μην το αντιλαμβάνεστε και εσείς, διότι και εσείς μπορεί να μην είστε παιδιά όσο πρέπει.

Θα το καταλάβετε αύριο, όταν τα παιδιά σας δεν θα είναι παιδιά όσο θα τα θέλετε. Τότε θα το καταλάβετε. Τώρα δεν το καταλαβαίνετε. Σας το λέγω από ατομικό πειραματισμό. Και εγώ, στις ημέρες που ήμουν παιδί, δεν ήμουν καλό παιδί στον πατέρα μου. Σήμερα καταλαβαίνω ότι ο πατέρας μου είχε δίκιο. Τότε δεν το καταλάβαινα. Λειτουργούσε το δικό μου το μυαλό και ζούσα κάτω από τη δικιά του υπερηθήκηση. Αυτό λοιπόν έκανε το δικό του πρόγραμμα στο σπίτι.

«Ρε παιδί μου», του λέει, «θα γίνεις άνθρωπος;»

«Θα έρχεσαι να τρώμε μαζί, θα έρχεσαι στο σπίτι την ώρα που έρχομαι, θα γεμίσεις άγιος, θα διαβάσεις τα μαθήματά σου, θα φροντίσεις να έχεις καλούς βαθμούς, θα προσέχεις να μη με προσβάλλεις έξω στον κόσμο, θα γίνεις άνθρωπος, πες μου, θα γίνεις όπως τα άλλα δύο παιδιά». «Μα δεν είμαι άνθρωπος; Τι είμαι; Ζώον είμαι;» Ασυλλόγιστα, μία γλώσσα, μια μισή πιθαμή. Εν πάση περιπτώσει, κάποτε ο νέος αυτός ήρθε σε σύγκρουση με τον πατέρα. Και εφόσον ο πατέρας του ζητούσε όχι πράγματα παράνομα, πράγματα που τον ίδιο θα τον ωφελούσαν, αυτός με μία σκαιότητα γυρίζει τη μούρη στο πρόσωπο του πατέρα του και του κοπανάει και μια βλαστήμια από πάνω και φεύγει, και έφυγε διά παντός. Έφυγε να πάει να κάμει τη ζωή του μακριά από το σπίτι, μακριά από την επίβλεψη του πατέρα του, ότι έτσι θα έκανε τη ζωή του ευτυχισμένη και ούτω καθεξής, και ούτω καθεξής, και ούτω καθεξής.

Χρόνια χωρίς να δώσει σημεία ζωής. Ο πατέρας κάποτε γέρασε, γέρασε, επήγε σε κάτι λουτρά, σαν να λέγαμε πήγε στην Αιδηψό. Έκανε ο γέροντας τα λουτρά του και επέστρεφε εκ των υστέρων με ένα μέσο από τη λουτροπολιτεία, από την Αιδηψό προς την ακτή. Μέσα εκεί κάποιος πονηρός είχε ένα πακέτο, το οποίο πακέτο αυτό είχε μέσα ναρκωτικό. Φοβούμενος τον έλεγχο από εκεί που θα έβγαινε, πήγε και το εναπέθεσε στο σακούλι του γέροντα, σκεφθείς ότι του γέροντα τις αποσκευές δεν θα τις ερευνήσουνε, ενώ των άλλων, των νεαρών κλπ., μπορούσαν να τις ερευνήσουν. Πλην όμως η έρευνα ήτο γενική και βρίσκουν οι τελωνειακές αρχές στο απαράντι μέρος.

Βρίσκουνε!

Ναρκωτικό στου γέροντος το σακούλι. Συλλαμβάνουν τον γέροντα και τον τραβούνε στον τελώνη. «Τι είναι αυτό, γέροντα;» «Δεν ξέρω», λέει, «κύριε». «Πώς δεν ξέρεις, εφόσον το σακούλι είναι δικό σου; Δεν ξέρεις;» «Εγώ δεν έβαλα τέτοιο πράγμα, ούτε ξέρω τι είναι αυτό, ούτε πού χρησιμοποιείται. Εσείς ξέρετε. Εγώ δεν ξέρω. Πάρτε μου το κεφάλι, εγώ δεν ξέρω». Εν πάση περιπτώσει, τον παρέδωσε ο τελωνοφύλαξ στον τελώνη και ο τελώνης έκλεισε το γραφείο και άρχισε να του κάνει ανακρίσεις: πώς τον λένε, πόθεν είναι, τι οικογένεια έχει, τι είναι τα παιδιά του, παντρεμένα, ανύπαντρα, ξέρω εγώ, κλπ. Ο γέρων απαντούσε, ως ήτο φυσικό. Του μίλησε όμως ότι έχει δύο παιδιά παντρεμένα, έχει και ένα τρίτο, το οποίο δεν ξέρει πού είναι. «Γιατί δεν ξέρεις πού είναι; Φαίνεται ότι δεν είσαι καλός πατέρας». «Είμαι πολύ καλός, αλλά δεν ξέρω».

Ο ίδιος, δυστυχώς, ομολογώ ότι δεν ξέρω πού είναι. «Μα γιατί δεν ξέρεις;» «Διότι ήθελα αυτό το παιδί να γίνει άνθρωπος και αυτό δεν ηθέλησε μέχρι την ώρα να γίνει άνθρωπος και έφυγε». «Και δεν ενδιαφέρθηκες να μάθεις πού είναι το παιδί; Θα έπρεπε να ενδιαφερθείς. Πόσα χρόνια έχουν περάσει;» Είπε λοιπόν: «Έχουν περάσει 23 χρόνια». Του λέγει τώρα ο λιμενάρχης, του λέγει: «Εάν μάθεις ότι το παιδί σου αυτό επέτυχε, ότι το παιδί σου αυτό έγινε ένας άνθρωπος επίσημος της κοινωνίας, ότι το παιδί σου αυτό κατέχει μια θέση σοβαρή, επί παραδείγματι ότι είναι λιμενάρχης, τι...» Ήταν ο ίδιος, ο γιος του είναι αυτός. Ο γιος τον εγνώριζε τον πατέρα, ο πατέρας δεν εγνώρισε όμως τον γιο. «Ο γέρων, με όλη του τη φιλοσοφία και την απάθεια, τι θα έλεγες», του λέει, «αν σου έλεγα ότι είμαι εγώ ο γιος που υπαραγίνω;»

«Θα σε ρωτούσα, παιδί μου, αν έγινες άνθρωπος». Αυτή ήταν η απάντηση που είπε ο γέρων. Δεν μετέχει από το ότι και λιμενάρχης ήτανε· έπρεπε ταυτόχρονα να είναι και άνθρωπος. Όχι να έχει την εξωτερική μορφή, να μην είναι ζώον, να μην είναι ερπετόν, να μην είναι πτηνόν, να είναι άνθρωπος εξωτερικός. Δεν πάει να είσαι βασιλιάς, δεν πάει να είσαι υπουργός, δεν πάει να είσαι άνθρωπος· είναι δύσκολο πράγμα ο άνθρωπος να χαλκεύσει χαρακτήρα ανθρώπου και να είναι και ταυτόχρονα άνθρωπος. Γι’ αυτό θα ήθελα, στην περίπτωση, γιατί παράλληλα με τους κόπους των διδασκάλων σας να σας μάθουν τα γράμματα.

Ακούετε και τέτοιες περιπτώσεις, και εσείς να διαβάζετε και να επιδιώκετε να φτιάξετε ένα χαρακτήρα χρήσιμο, ώστε ό,τι όπλα σας δώσει. Η επιστήμη να τα χρησιμοποιήσετε, παρακαλώ. Να ξέρετε ότι το μαχαίρι καθαρίζει φρούτα, κόβει ψωμί, καθαρίζει πατάτες. Να μην βγάζετε ποτέ με το μαχαίρι έντερα, να μην βάζετε κανένα στον τάφο ποτέ, διότι δυστυχώς πολλοί, διότι δεν έχουνε καρδιά μαλακιά, έχουν καρδιά σκληρή. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν αυτή τη γνώση σαν ένα μαχαίρι δίκοπο και κάνει ζημιά. Είναι λυπηρό σήμερα, σε αυτή τη γενιά, με αυτή τη γνώση, άνθρωποι που προσεληνώθησαν να μην έχουν προσγειωθεί, δεν προσγειώθηκαν να μάθουν αυτή τη λεπτομέρεια, να γίνουν και άνθρωποι. Και σας ερωτώ: είσαστε ευχαριστημένοι από τη ζωή σας; Θα απαντήσετε ύστερα. Ακούστε, αγοράστε, έχετε καιρό να πουλήσετε, αγοράστε. Θα απαντήσετε όλοι: «Όχι, δεν είμαστε ευχαριστημένοι».

Δεν είσαστε ευχαριστημένοι, θα σας ανταπαντήσω. Σας φταίει ο πατέρας σας που σας λέει όχι, εφόσον δεν σας φταίει η γειτόνισσά σας που σας λέει ναι. Σας φταίει ο δάσκαλός σας που σας λέει να διαβάσετε, εφόσον δεν σας φταίει ο φίλος σας ή ο γείτονάς σας, ο οποίος λέει: «Δεν χρειάζονται τα γράμματα σήμερα. Δεν βλέπεις; Όλοι οι κηφήνες ζουν και εσύ θα πας να μάθεις γράμματα;» Φταίνε πράγματα, φταίνε οι κληρικοί, φταίνε οι ιεροκήρυκες, φταίει ο Θεός, φταίνε τα συστήματα, φταίνε όλοι. Εσείς μόνο δεν φταίτε, τα αθώα πουλιά είστε εσείς, οι άλλοι όλοι φταίνε. Έτσι βγαίνει από τη γενική συμπεριφορά, όπως βλέπουμε και μελετούμε και συναντούμε καθημερινώς. Θα ήθελα στο σημείο αυτό να σας πω να προσέξετε. Δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Δεν έχουμε ακόμη την πείρα να δούμε ποιος θέλει.

Στις εποχές μας μεταβιβάζαμε την ευθύνη ότι άλλοι πταίουν. Εμείς δεν φταίμε. Ξέρετε γιατί; Γιατί είμαστε απόγονοι του Αδάμου. Και αυτός μεταβίβασε την ευθύνη. «Εγώ», λέει, «φταίω; Φταίω; Όχι», λέει, «η Εύα φταίει». Εσείς τη διώχνετε.

Απόγονοι της Εύας. «Εγώ φταίω, Θεέ; Ο όφις με εξηπάτησε». Εσείς οι δύο φταίτε; Εμείς δεν φταίμε. Είμαστε απόγονοι εκείνων, γι’ αυτό ακριβώς μεταβιβάζουμε τις ευθύνες. Δεν είναι έτσι όμως. Φταίμε κι εμείς ένα ποσοστό. Φταίμε κι εμείς. Αν θέλαμε κι εμείς κάτι να προσέξουμε, θα είχαμε περισώσει κάτι, θα είχαμε προσέξει κάτι. Είσαστε λοιπόν αναπαυμένοι από τη συνείδησή σας; Καλά, από τη ζωή σας μπορεί να είσαστε και να τα συμβιβάζετε. Από τη συνείδησή σας είστε αναπαυμένοι ή είστε συνεπείς με τη συνείδησή σας; Γιατί έχετε και ψυχή. Δεν είστε μόνο σώμα, έχετε και ψυχή. Διαφορετικά, αν θέλετε, παράξενο. Παραδείγματι, εγώ τώρα ομιλώ.

Ομιλώ και ταυτόχρονα το μαγνητόφωνο εδώ μπροστά με αποτυπώνει, το μαγνητόφωνο του άλλου με αποτυπώνει ή άλλος, αν έχει μαγνητόφωνο, με αποτυπώνει. Και εφόσον εγώ θα φύγω, θα μπω στο αυτοκίνητο, εσείς θα με έχετε μέσα στο κουτί, στην κασέτα, και θα με βάλετε στο ράφι.

Η ψυχή μου, η ζωή μου, η φωνή μου εκεί πέρα και εγώ θα φεύγω. Τι σου υπενθυμίζει αυτό; Τι σου λέει; Ότι κάτι κι άλλο υπάρχει. Δεν είναι; Αν ο άνθρωπος κατόρθωσε να κρατάει τη ζωή του στο ράφι και να την κατεβάζει, να τη βάλει να την ακούει ό,τι ώρα θέλει, και τη φωνή του, πόσο μάλλον ο Θεός, γιατί;

Μπορεί να έχετε πει ότι μέχρι εδώ είναι τα πράγματα και ότι εδώ ήρθαμε να ζήσουμε και να κάνουμε και να φτιάξουμε. Είναι λάθος. Δεν ήρθαμε να ζήσουμε. Ο τάφος δεν είναι τέρμα. Ο τάφος είναι αρχή εκείνης της ζωής που δεν υπάρχει τέρμα. Αυτή η ζωή έχει τέρμα. Κανένας δεν σε εγγυάται ότι θα πας στο σπίτι το μεσημέρι. Κανένας δεν με εγγυάται ότι θα επιστρέψω στην Αθήνα. Έχω ραντεβού στην Αθήνα, έχω δουλειές στην Αθήνα, έχω τηλέφωνα, τα δε όλα και λοιπά. Αλλά κανένας δεν μας το εγγυάται αυτό. Θα πρέπει λοιπόν ο άνθρωπος να φιλοσοφήσει στο σημείο αυτό.

Υπάρχει κάτι άλλο, είναι και ψυχή. Η ψυχή λοιπόν αυτή έχει σχέση με μια άλλη κατάσταση. Μια άλλη κατάσταση. Και σας ερωτώ και σας λέγω το εξής: Είσαστε καθαροί ψυχικώς; Σωματικώς δεν έχω κανένα λόγο. Υπάρχουν στο σπίτι σας λουτήρες, που πλένεστε καθημερινώς. Και μάλιστα τα σύγχρονα σπίτια έχουν και δύο και τρεις, δεν ξέρω πόσους λουτήρες. Και καλώς κάνετε, αλλά υπάρχει και ψυχή στην περίπτωση αυτή. Αναφορικώς με την ψυχή σας τι κάνετε;

Αν τύχει να πάτε καμιά εκδρομή, καμιά φορά, σε κανένα μοναστήρι παλιό που υπάρχει αγίασμα εκεί, και από πάνω από το αγίασμα έχουν μια καρκινική γραφή και γράφουνε αυτοί οι άνθρωποι και λένε: «Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν». Και αν το διαβάσεις, λέει, και ανάποδα, λέει το ίδιο. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από το νόημα, το ίδιο λέει και κατά την άλλη: «Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν».

Λέει, «και τα ανομήματά σου, όχι μόνο την όψη σου εξωτερικώς». Εξωτερικώς, για μένα, και να έχεις και κάποιο ελάττωμα, να είσαι και κάπου λερωμένος, δεν με πειράζει. Πλύνε όμως και τον εσωτερικό σου κόσμο. Υπάρχει για τον άνθρωπο και εσωτερικός κόσμος. Αυτός ο εσωτερικός κόσμος θέλει και αυτός την ανάλογο περιποίησή του. Και αν ο άνθρωπος θα φτάσει στον γιατρό, θα φτάσει διότι θα διαπιστώσει κάτι στον οργανισμό του, ότι δεν στέκεται καλά, ότι κάτι του συνέβη, κάτι υποφέρει, και θα φτάσει στον γιατρό του, και καλώς θα κάνει, και θα πάρει τα φάρμακα, και θα κάνει κάποια κούρα, και θα κάνει κάποια συνταγή. Για την αθάνατο ψυχή του αυτή δεν θα πρέπει να κάνει κάτι σχετικό; Δυστυχώς υπάρχουν πολλοί οι οποίοι κοιμόμαστε ήσυχοι ότι εμείς δεν ευθυνόμεθα.

Μου επιτρέψετε να θίξω μερικά πράγματα, τα οποία είναι και σε εμάς τους μεγάλους ακόμη εν ενεργεία. Πολύ μάλλον σε εσάς που έχετε την απειρίαν αυτή. Αν, παραδείγματι, ο Χριστός αυτή την ώρα έφτασε και πάρει ένα κουτάλι, όπως παίρνουν οι γιατροί, οι παθολόγοι, και σου πει «βγάλε, άνοιξε το στόμα σου» και σου πατήσει τη γλώσσα, να ιδεί τη γλώσσα σου.

Η γλώσσα σου θα βρεθεί καθαρή;

Ψέματα η γλώσσα, και όταν λέει ψέματα η γλώσσα, ψέματα στον δάσκαλο, ψέματα στον πατέρα, ψέματα στη μητέρα, ψέματα στον συνάδελφο, ψέματα φτύνοντας, γιατί σήμερα λέγονται περισσότερα ψέματα την ημέρα και λιγότερες αλήθειες. Ερωτώ, η γλώσσα αυτή τίνος είναι υποχείριον, της αληθείας ή του ψεύδους; Και μπορεί να μου πεις τον αρχηγό του ψεύδους ποιος είναι; Ο αρχηγός της αληθείας είναι ο Χριστός και ο αρχηγός του ψεύδους είναι ο Σατανάς. Κατά συνέπεια, είσαι ως χωρίον του που ψεύδεσαι, γίνεσαι ένα όργανο του Σατανά.

Βέβαια, αθώα ψέματα, αλλά υπάρχουν και πονηρά ψέματα. Υπάρχουν ψέματα αθώα που πρέπει να γίνονται, να λέγονται, για να καλύψουμε χειρότερες καταστάσεις, διότι όταν ένας διώκει τώρα κάποιον να τον μαχαιρώσει και πει «πού πήγε;», βέβαια εγώ δεν θα του πω «εδώ πήγε», θα του πω «δεν πέρασε από εδώ». Αλλά όταν πρόκειται να σκεπάσω κάποιον που πάει τώρα να του μαχαιρώσει κάποιος την ψυχή, τότε τι ψέμα λέω; Είμαι και ψεύτης και ένοχος φόνου ψυχής, σώματος, ψυχής, γιατί είμεθα απρόσεκτοι στο σημείο αυτό. Πολλοί νομίζουμε ότι προσφέρουμε υπηρεσία προς τους συναδέλφους, προς άλλους έξω και λοιπά, λέγοντας ψέματα στον διδάσκαλο για να καλύψουμε την ώρα, στον γονιό για να καλύψουμε την απουσία και λοιπά, εφόσον ταυτόχρονα η ψυχή αυτή πάει να μαχαιρωθεί, πάει να εκτελεστεί ηθικώς,

να καταστραφεί η αρετή, είτε ανδρός είναι νέου είτε νέας. Τι κάνω τότε; Τι φτιάχνω τότε; Και θα ήθελα να μάθω ποιος είναι καθαρός στην περίπτωση αυτή την ώρα από αυτό το πράγμα. Και τι έχει κατορθώσει ο αρχηγός αυτός του ψεύδους; Εάν κάποιος έχει την αγάπη μέσα του, έχει μια αρετή μέσα του, ώστε να μην μπορεί να ανεχθεί την καταστροφή, την ηθική, του άλλου, και σπεύσει να στείλει ένα σημείωμα στους γονείς και να πει «Αγαπητοί μου, προσέξετε τον Νίκο, μια κακή συντροφιά τον περιβάλλει. Προσέξτε την Κατίνα, μια κακή συντροφιά την περιβάλλει», αυτός θα θεωρηθεί καρφί, λέει, από τους άλλους. «Καρφί». Όχι, είναι καρφί αυτός, ε; Και δεν είναι καρφί ο άλλος ο οποίος θα τον καλύψει και θα τον καρφώσει να τον στείλει στον διάολο.

Είναι καρφί εκείνος, είναι καρφί ο άλλος. Τέτοια πώρωση, τέτοια πώρωση, ούτε αυτός ο Σατανάς πρόκειται να το κατορθώσει. Τέτοια πώρωση. Διότι δυστυχώς τον θεωρούν αυτόν ότι αυτός είναι προδότης. «Φυλάξου από αυτή, φυλάξου από αυτόν». Σοβαρά, να φυλαχθεί, διότι θα σπεύσει να σε προλάβει από μια καταστροφή.

Σκεφτείτε τα αυτά, μάλιστα επί την πρόοψη αυτών των μεγάλων ημερών, που και τους μικρούς και τους μεγάλους τους συγκινεί. Διότι αν ο άνθρωπος θελήσει να μιλήσει με τον εαυτό του, θα τον συλλάβει σε πολλά μέρη ένοχον και δεν θα ξέρει τι να κάνει. Αν συλλάβω τον εαυτό μου να έχει, δεν ξέρω, κάποια ανωμαλία σωματική, ξέρω, θα σπεύσω στον γιατρό. Αν είναι στομαχική, στον στομαχολόγο· αν είναι οδοντιατρική, στον οδοντίατρο· αν είναι οφθαλμική, στον οφθαλμίατρο· αν είναι γυναικολογική, στον γυναικολόγο, ξέρω εγώ, και ούτω καθεξής. Θα το γράψω. Λοιπόν,

να συνεχίσω και να σας πω: Ποιος είναι εκείνος ο οποίος μπορεί να πει με ελαφράν την συνείδηση, τόσον εκ των νέων όσον και εκ των άλλων, ότι «εγώ είμαι εντάξει, δεν ευθύνομαι σε τίποτα»; Γιατί πολλοί στέκονται στο σημείο, στέκονται στο σημείο και λέγουν ότι «εγώ εσκότωσα κανέναν; Έκαμα κανένα έγκλημα πουθενά; Δεν έχω πειράξει κανέναν». Και ούτως, με τη γλώσσα, χωρίς να προσέξουμε, και ενεργούντες χωρίς να το εννοήσουμε, και μάλιστα ότι προσφέρουμε υπηρεσία, γινόμαστε αιτία διαβρώσεως συνειδήσεων, διαβρώσεως της τιμής, και η αρετή φεύγει από τη μέση. Γιατί όταν ο άνθρωπος αρχίσει και πάρει την κατρακύλα, ξέρετε πώς είναι, αγαπητοί μου.

Όπως η χιονοστιβάς. Έχετε μπροστά σας νοερώς ένα βουνό μεγάλο με χιόνι. Στην κορυφή του περνάει ένα πουλάκι και τινάζει τα φτερά του. Εκεί ξεκινάει λίγο χιόνι. Αυτό, κατεβαίνοντας, παίρνει άλλο μαζί του. Κατεβαίνοντας παίρνει άλλο μαζί του και μπορεί να φτάσει μια Άγια Μηχανή στη βάση, που να καταστρέψει ολόκληρο πολιτεία. Έτσι είναι η αμαρτία του. Έτσι είναι η απεμπόληση της ηθικής. Ξαρχίζει από ψεύτισμα και φτάνει σε ολοκληρωτική καταστροφή, σε ερείπια φτάνει. Φτάνει να σιχαίνεσαι τον εαυτό σου και εκείνον που κάποτε έγινες εσύ ο ίδιος αιτία. Ξέρετε πόσα μετάλλια τέτοια είναι κρεμασμένα στον λαιμό μας!

Είμαστε η αιτία να είναι ανήθικοι οι δικοί μας, οι φίλοι μας, οι γνωστοί μας, οι συνάδελφοί μας, που έπρεπε να τους περιφρουρήσουμε, και εμείς τους ξεφράξαμε και τους βοηθήσαμε σε μια αδυναμία, σε μια πτώση. Πολλές δε φορές και μηχανορραφήσαμε, διότι γίναμε ένα με κάποιον άλλο και καταστρέψαμε κάποιον άλλον ή κάποια άλλη. Όλα αυτά να γνωρίζετε ότι δεν πρόκειται να πάνε χαμένα. Όσο και να θελήσει ο άνθρωπος να τα βγάλει αυτά από τη μέση και όσο να θελήσει ο άνθρωπος αυτά να τα ξεχάσει, ας μάθει ότι όταν τα κάνει αυτά γράφουν τρία χαρτιά. Το πρώτο χαρτί είναι το χαρτί της συνειδήσεως. Το δεύτερο χαρτί είναι το χαρτί του Αγγέλου της ψυχής του ανθρώπου, του Θεού. Και το τρίτο χαρτί είναι του Σατανά.

Ο Σατανάς ποτέ του δεν ξεχνάει. Θα ζητάει και θα λέγει τότε, στο τάδε μέρος, ακριβώς, λεπτομέρειες, τη στιχομυθία, τη στάση, γενικά τη συμπεριφορά, θα την παρουσιάζει και θα ζητάει και θα διεκδικεί την ψυχή και την αρετή του ανθρώπου. Στην πρώτη Εκκλησία θα ήθελα να σας πω το εξής: Όταν ιστορείτο το τέμπλο, όπως ξέρετε, έχει τον Κύριον ημών Ιησού Χριστό, τη Θεοτόκο, τον Τίμιο Πρόδρομο κ.λπ. Όταν ιστορείτο το τέμπλο, τότε επάνω ακριβώς από την Ωραία Πύλη, συν τοις άλλοις, εζωγράφιζαν ένα ους, ένα αυτί, εζωγράφιζαν ένα χέρι και ένα μάτι. Αυτά τα τρία, να τα βλέπουν οι άνθρωποι.

Να ενθυμούνται ότι πάντοτε υπάρχει ένα μάτι που τα βλέπει όλα, υπάρχει ένα αυτί που τα ακούει όλα και ένα χέρι που τα γράφει όλα. Είμεθα πολύ αστείοι να πιστεύουμε εμείς, διότι κατορθώσαμε να κρυφτούμε από τον καθηγητή μας, κατορθώσαμε να κρυφτούμε από τους γονείς μας, κατορθώσαμε να κρυφτούμε από τον πνευματικό μας, ότι έχουμε ήδη κρυφθεί. Έχουμε λάθος. Θα σας πω κάτι το οποίο και αυτό θα δημιουργήσει ιλαρότητα. Ήτο κάποτε μία μητέρα η οποία περιποιείτο τα οικιακά της. Είχε όμως και έναν μικρό εκεί πέρα, ο οποίος έπαιζε, αλλά ταυτόχρονα έπαιρνε και το ψαλίδι και

μια μηχανή που ήταν δίπλα. Τον έβλεπε λοιπόν τον μικρό. «Μιχαλάκη, μη πηγαίνεις εκεί». Ο Μιχαλάκης μαζευόταν. Πήγαινε εκεί, αλλά ξενοιαζότανε ο Μιχαλάκης και ξανά πήγαινε ο Μιχαλάκης εκεί. Έπαιρνε το ψαλίδι, έβλεπε ότι η μαμά είναι μπλεγμένη στην κουζίνα και καθαρίζει και λοιπά, και πήγαινε πάλι να μαστορέψει τη μηχανή. «Μιχαλάκη, κι εγώ αν δεν σε βλέπω, σε βλέπει ο Θεούλης». Ω, ο Μιχαλάκης, αφού τον βλέπει ο Θεούλης, μαζευόταν ο Μιχαλάκης.

Έπαιζε με τα παιχνίδια του, όμως έβλεπε ότι η μαμά εξεχνιόταν στη δουλειά της και αυτός ξανά το ψαλίδι, να ξαναπειράξει τη μηχανή της μαμάς. Ξανά του φωνάζει λοιπόν η μαμά: «Δεν σου είπα, Μιχαλάκη, ότι ο Θεούλης σε βλέπει;» Ο Μιχαλάκης όμως, χωρίς να συσταλεί τώρα, συνεχίζει να επεξεργάζεται τη μηχανή. «Τι σου είπα, Μιχαλάκη;» Τι πηγαίνει λοιπόν...

Η μαμά προς τα εκεί να τον δείρει. Ο Μιχαλάκης με απάθεια και λέει: «Μαμά, δεν είδατε έξω; Συννέφιασε».

Είπα εκ προοιμίου ότι δημιουργεί ιλαρότητα αυτό που θα σας πω. Ξέρετε πόσοι από εμάς το πιστεύουνε αυτό το πράγμα, ότι υπάρχουν σύννεφα και δεν βλέπει ο Θεός; Διότι κατόρθωσαν να το κρατήσουν μυστικό, διότι το έκρυψαν στα άδυτα του σώματός τους, διότι το έθαψαν στην ψυχή τους και λοιπά. Καλύτερα να το ξέραν όλοι οι εισαγγελείς του κόσμου παρά που το ξέρει ο Θεός. Δεν πρόκειται να γλιτώσεις. Θα πάμε κάπου, κάποτε, που δεν θέλουμε βέβαια να πάμε, και εκεί θα ξεσκεπαστούν όλα. Και τότε θα αρχίσει ο έλεγχος ο μεγάλος. Αλλά δεν θα υπάρχει περιθώριο για να μπορέσουμε να τα τακτοποιήσουμε εκεί. Ένα παρεμφερές δε, και αυτό έχει την ιλαρότητά του, είναι ακριβώς περίπου το ίδιο.

Ότι κάποτε, τις μέρες του Αγίου Βασιλείου, έστειλε ένα αντρόγυνο με τα δυο του παιδάκια ένα πακετάκι στον παππού και τη γιαγιά, που το σπίτι τους ήταν στην άλλη άκρη του χωριού. Ήτανε ο Γιωργάκης και η Ελενίτσα. Ο Γιωργάκης στον δρόμο, περιεργαζόμενος, είπε στην Ελενίτσα: «Δεν ανοίγουμε να δούμε τι έχει μέσα από ο μπαμπάς;» «Όχι, δεν το ανοίγω». Αυτή στο χέρι. «Δεν το ανοίγουμε;» «Δεν επιτρέπεται. Μας παρήγγειλε να το πάμε στη γιαγιά και στον παππού». Μαζεύεται ο Γιωργάκης. Πάνε πιο πάνω. «Ας το ανοίξουμε να ιδούμε τι έχει μέσα. Δεν το χαλάμε». Τέλος πάντων, την έφερε, την έφερε, την έφερε. Πριν φτάσουν στο σπίτι, αναγκάζεται κι αυτή, για να τον ξεφύγει, να ανοίξει επάνω εκεί, σε ένα πεζούλι του χωριού, να ιδούνε τι έχει μέσα.

Λοιπόν, είχε κάτι κουραμπιέδες και κάτι άλλα πράγματα γλυκά προς τους γέρους. Τι το φυσικότερο πράγμα να στέλνουν δύο παιδιά στους γονείς τους τις ημέρες εκείνες. Μόλις είδε γλυκά ο Γιωργάκης, επέσανε τα σάλια του. Ήταν και γλυκατζής, επέσανε τα σάλια του. Από τέτοια ζήτηση. «Να φάμε από ένα». «Όχι να φάω ένα, να φάμε από ένα». Αντίχαμε και αυτή, εννοώ, ώστε να μπορεί να πει να το κλείσει. Έτσι, λέει, εσύ δεν θα φάγεις πρώτη και λοιπά, θα την έφτιανε. Λοιπόν, αυτή «όχι», λέει, «δεν φάμε τίποτα, κλείσ’ το, κλείσ’ το» και λοιπά. Πήγαινε να το κλείσει και λοιπά. «Θα τα έχει μετρημένα ο πατέρας». «Στάσου, μωρέ, ο μπαμπάς», λέει. Λέει αυτό η νέα πάθη. «Ρε Ελενίτσα, δεν το ξέρεις ότι ο παππούς και η γιαγιά δεν έχουν μάθει γράμματα; Δεν το ξέρουνε».

Ο μπαμπάς τα ξέρει, αλλά ο παππούς και η γιαγιά δεν ξέρουν γράμματα. Κατά συνέπεια, τα δυο πράγματα δεν χάνει ο κόσμος. Αγία Γραφή, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη.

Γιατί να αισθάνεσαι την ανάγκη να κρυφτείς; Τι κρύβουν, τις αλήθειες κρύβουνε ή τα ψέματα κρύβουνε; Τα καλά κρύβουνε ή τα ανήθικα κρύβουνε; Τι, την αρετή κρύβουνε ή την κακία και τη διαφθορά κρύβουνε; Αλλά για να κρύβεσαι, τι είσαι; Πες μου, τι είσαι; Είσαι μύγα, διότι η μύγα έχει σχέση με τα ακάθαρτα. Να μην πω τίποτα άλλο. Για να συμμαζευτεί ο άνθρωπος.

Σας και αυτή η ηλικία αυτή, όχι ότι εμείς οι μεγάλοι είμαστε απαλλαγμένοι αυτών, δεν θέλω να πω αυτό, ίσως να κάνουμε και χειρότερα από εσάς. Εγώ όμως έχω μια υποχρέωση, μια και εκλήθην εδώ, που είχανε όλη την καλοσύνη εδώ οι άνθρωποι οι δικοί σας, που κόπτονται να σας μεταδώσουν από το αίμα τους, για να μπορέσετε να βγείτε άνθρωποι, να ζήσετε και να τιμήσετε και το σπίτι σας και την πατρίδα και τον κόσμο όλο.

Υποχρέωση να σας μεταφέρω και να σας μεταδώσω αυτά τα οποία σας μεταδίδω. Κρατήστε τα λοιπόν, κρατήστε τα. Ίσως να αισθάνεστε ενοχή. Αν αισθάνεστε ενοχή, να τακτοποιήσετε, να τακτοποιηθείτε. Θα σας υποδείξω με λίγα λόγια τον τρόπο αυτής της τακτοποιήσεως, αυτής της ενοχής. Θα ήθελα ακόμη να προλάβω ορισμένους και ορισμένες.

Ο οποίος, μη έχοντας τίποτα καλό, πάσης φύσεως βρωμιά και ανηθικότητα στους άλλους. Αν ανοιχτούν οι τσάντες, αν ανοιχτούν τα απόκρυφα που μεταφέρονται επί των παιδιών, θα δούμε ότι μεταφέρουμε προς τους άλλους τη διαφθορά και το θεωρεί μεγάλο πράγμα. Οι μεγαλύτεροι, που έπρεπε να είναι οδηγοί των μικροτέρων μαθητών, πολλές φορές είναι η καταστροφή των. Αν ερωτηθούν «Από πού εσύ έφτασες στη διαφθορά αυτή;», θα πει κάποιον μεγαλύτερο. Εσύ, μεγαλύτερε, γιατί δεν φιλοδοξούσες, αν έχεις κάτι καλό, να μεταδώσεις σε αυτό το παιδί; Γιατί το κατέστρεψες; Γιατί το κατέστρεψες; Με ποιο δικαίωμα; Καλά, καλό δεν είχες να του δώσεις, γιατί του δίνεις όμως και κακό; Για να τον στέλνεις παρακάτω; Το θεωρείς κατόρθωμα να πεις τα σφάλματά σου, να πεις τη διαφθορά σου, την ανηθικότητά σου κλπ.; Είναι κατόρθωμα αυτό το πράγμα; Δεν είναι καθόλου κατόρθωμα.

Εσείς οι μικροί, μη θαυμάζετε δήθεν τους μεγάλους, τους προχωρημένους, εφόσον είναι αποτυχημένοι ηθικά και αρετή δεν υπάρχει επάνω των. Διότι όλα αυτά θα τα πάρει το ποτάμι αυτό και θα εξαφανιστούν μαζί μας όλοι. Ίσως θεωρούνται αυτά κάπως υπερβολικά. Δεν είναι καθόλου υπερβολικά. Απλώς τα θίγω, δεν κάνω ανατομία, απλώς τα θίγω και δίνω μια ευκαιρία να σκεφτούμε το πώς πρέπει να πολιτευόμαστε. Είμεθα ένοχοι έναντι αυτών που έχουμε καταστρέψει, έναντι αυτών που έχουμε παρασύρει στις δικές μας αδυναμίες. Είμεθα ένοχοι έναντι της συνειδήσεώς μας και έναντι των ψυχών, τις οποίες έχουμε πάρει και κρεμάσει στο λαιμό μας. Διότι αν εμείς εστεκόμαστε σταθεροί, δεν θα παρασύρονταν όλοι.

Δεν αναλαμβάνω να σε σκεπάσω, εγώ δεν αναλαμβάνω να σε καταστρέψω, εγώ δεν αναλαμβάνω τον κατήφορο που μοιάζεις να πάρεις. Πάρ' τον μόνος σου, πάρ' τον μόνος σου. Εγώ δεν σε διευκολύνω. Φτάνουνε τα δικά μου τα σφάλματα, να μην έχω και εσένα κρεμασμένο στο λαιμό μου. Ναι, και αν υπήρχε τρόπος εγώ να είχα τη δύναμη την πνευματική να ερευνήσω έναν έκαστον και να μιλήσω ενός εκάστου, θα έπρεπε να φορτώσουνε καράβια πολλά από αμαρτίες αυτή την ώρα εδώ. Δεν το κάνω αυτό, δεν έχω το χάρισμα αυτό, ούτε είναι η αποστολή μου αυτή, ούτε ο Θεός το κάνει αυτό. Τον άνθρωπο τον έχει ελεύθερο. Απλώς τον πληροφορεί το πώς έχουν τα πράγματα και του δίδει μια ευκαιρία, αν θέλει, να τα τακτοποιήσει. Αν ο άνθρωπος ζει στον κόσμο τούτον, ζει.

Να γίνει άνθρωπος για των λίγων χρόνων του κόσμου τούτου, αλλά κατ' εξοχήν για εκείνον. Ο Θεός είναι μακρόθυμος και πολυέλεος. Περιμένει όλους τους ανθρώπους, ότι θα σφάλουμε στον κόσμο αυτόν. Είναι γεγονός. Αλλά μας έχει δώσει, εν τη καλοσύνη Του, και το περιθώριο να τακτοποιούμε τα σφάλματά μας. Όσες φορές κι αν υποπέσουμε σε ένα σφάλμα και πούμε «Συγγνώμη» στον καθηγητή μας, ο καθηγητής δεν θα βγάλει το μαχαίρι να μας πάρει το κεφάλι. «Προσκυνημένο», λέει, «κεφάλι δεν κόπτεται». Αν ο άνθρωπος συγχωρεί τον συνάνθρωπο, διότι είχε όλη τη δύναμη να πει «Έφταιξα, ναι, εγώ το έκανα, έκανα λάθος».

«Συγγνώμη, κύριε καθηγητά, κύριε ελληνικάρχα, κύριε γυμνασιάρχα, ξέρω εγώ, μπαμπά ζητώ συγγνώμη, μαμά ζητώ συγγνώμη». Τακτοποιείται το θέμα εκεί. Πολύ μάλλον ο Θεός, που γνωρίζει ότι οι άνθρωποι θα πίπτουν. Άνθρωποι είναι.

Με το μάτι, μα με το χέρι, μα με το αυτί, μα με τη σάρκα, μα με το συμφέρον, μα με το εγώ. Χίλιοι πειρασμοί είναι γύρω από τον άνθρωπο. Αλλά του έχει ταυτόχρονα και το μέρος που μπορεί να τακτοποιεί τα θέματα αυτά. Ο θείος Χρυσόστομος, ένας άνθρωπος όχι μόνον Άγιος αλλά και των γραμμάτων άνθρωπος, λέγει: «Το πίπτειν ανθρώπινον, το εμμένειν σατανικόν». Λοιπόν, το να πέσεις, άνθρωπος είσαι. Γλίστρησες, μα σε έσπρωξαν, μα δεν πρόσεξες, μα είχες την αδυναμία αυτή, έπεσες. Σήκω όμως. Γιατί πολλοί δεν σπεύδουν να τακτοποιήσουν κάτι, διότι πιστεύουν, λέγει έτσι ο σατανάς, ότι «Θα το ξανακάνω. Εγώ θα το ξανακάνω. Τι να πάω να το εξομολογήσω; Τι να πάω να το πω;». Ποιος σου είπε εσένα να το ξανακάνεις;

Πέσεις στον δρόμο, σηκώνεσαι ή κάθεσαι κάτω επειδή πρόβλεψες ότι μπορεί να ξαναπέσεις του χρόνου; Ξέρετε τι είναι να βρεις έναν άνθρωπο στον δρόμο, για να του πεις «Καλά, χριστιανέ μου, να σηκωθείς»; «Όχι, δεν σηκώνομαι, για να ξαναπέσω του χρόνου». Πώς θα το θεωρείς αυτό το πράγμα, ε; Έτσι είναι πολλοί που έχουν πέσει ψυχικά, που έχουν πέσει σαν άνθρωποι.

Επίσης δεν φτάνουν να τακτοποιήσουν τα θέματά τους. «Εγώ ντρέπομαι, πώς να πάω να το πω αυτό το πράγμα;». Θα έπρεπε να ντρέπεσαι όταν επρόκειτο να το κάνεις. Θα έπρεπε να σκεφτείς πριν πάρεις το δηλητήριο. Τώρα που σου κάνουν πλύση του στομάχου, δέξου το να το βγάλεις αυτό το δηλητήριο, βρε παιδάκι. Την εντροπή την έδωσε ο Θεός να προλαμβάνει τον άνθρωπο από την αμαρτία και από την πτώση και από την ανηθικότητα. Και ο σατανάς την παίρνει από τη θέση που την έβαλε ο Θεός και τη μεταφέρει στη θεραπεία του ανθρώπου. Ξέρετε, κάποτε εξομολογούσε ένας γέρων σε ένα σκηταριό.

Κόσμος πήγαινε εκεί. Σε μια στιγμή διακόπτει ο γέρων αυτός και σηκώνεται σαν να έχει κάποιον μπροστά του και του λέει: «Τι κάνεις εσύ εκεί πέρα;» Ο κόσμος περίμενε, μα δεν έβλεπαν κανέναν μπροστά δηλαδή από τον γέροντα. «Εσύ», του λέει, «ο ψηλός, τι κάνεις εκεί; Τι δίνεις στους ανθρώπους;». Αυτοί δεν έβλεπαν τίποτα. «Σου λέει κάτι ο παπάς. Εν ονόματι Ιησού Χριστού Εσταυρωμένου», του λέει, «πες μας τι είσαι εσύ και τι κάνεις εκεί». Τότε βλέπουν έναν ψηλό μεταξύ των εκεί, ο οποίος με το κεφάλι κρεμασμένο εστέκετο. «Τι είσαι εσύ και τι κάνεις;». Λέγει λοιπόν αυτός: «Εγώ είμαι σατανάς». «Χριστός και Παναγία», λένε οι άλλοι, «ο σατανάς εδώ; Αν πού θα πάει; Στα αμπέλια του θα πάει; Εδώ θα έρθει ο σατανάς, εδώ, να σε εμποδίσει εσένα που πας να κάνεις κάτι σωστό για την ψυχή σου. Τι θέλεις εδώ;». «Εδώ ήρθα», λέγει, «να τους δώσω κάτι». «Τι να τους δώσεις; Τι είναι αυτό που του δίνεις του καθένα;». «Ήρθα», λέει, «να τους δώσω κάτι που τους είχα πάρει». «Τι τους είχες πάρει;»

είχα πάρει λέει την τροπή γιατί λέει για να αμαρτήσουν και τώρα τι κάνεις τώρα λέει τους τη δίνω πίσω γιατί του λέει για να ντραπούν να σταπούνε σε σένα να ξαναμείνουμε σε μένα

Ο άνθρωπος, δεν ξέρω από κάποια αρρώστια, που βρίσκεται στην ανάγκη να δείξει για τη θεραπεία του σώματός του και τα κρύφια μέρη του σώματός του. Χωρίς εντροπή ή με λίγη συστολή θα δείξει και τα κρύφια μέρη του σώματός του, προκειμένου να επιτύχει τη θεραπεία του. Γιατί δεν κάνει το ίδιο για την ψυχή του; Ώστε το σώμα είναι ανώτερο της ψυχής; Χωρίς την ψυχή μπορεί να σταθεί το σώμα; Πήγες ποτέ σε κανένα νεκροταφείο να δεις τι γίνεται; Ότι δεν μπορεί να σταθεί χωρίς την ψυχή το σώμα. Γιατί λοιπόν του δίδεις τόσο μεγάλη αξία, του σώματος; Δεν έχεις προσέξει τον συνεταιρισμόν αυτόν, ότι υπάρχει πνεύμα και ύλη, τα δύο μαζί; Ξέρετε τι λέγει ο Μέγας Βασίλειος, ένας άλλος

επιστήμων των γραμμάτων, με επτά διπλώματα στο κεφάλι; Διότι όταν ο Βασίλειος εσπούδαζε στην Αθήνα, έφυγε με επτά διπλώματα από την Αθήνα για κάτω. Και μπορεί εμείς να μην μπορούμε να βγάλουμε την πρώτη γυμνασίου. Επτά διπλώματα έφυγε. Ξέρετε τι είπε αυτός σε αυτή την περίπτωση; «Αν δεν θέλεις», λέει, «άνθρωπε, να αποδώσεις τη κρείττονι όσο της αξίζει» —διότι η ψυχή είναι αυτή που αξιοποιεί το σώμα. Άμα φύγει η ψυχή, φύγει το πνεύμα, το υπόλοιπο είναι χώμα. Θα φύγει, θα πάει να το θάψεις γρήγορα. «Χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσει». «Αν δεν θέλεις, λοιπόν, να δώσεις», λέγει, «όπως της αξίζει της ψυχής, να δώσεις τη κρείττονι, δώσε τουλάχιστον», λέει, «μισά μισά. Όσο ενδιαφέρεσαι για το σώμα, ενδιαφέρου και για την ψυχή. Όσο πλένεις το σώμα και το περιποιείσαι, κοίταξε και για την ψυχή να την πλύνεις εσύ. Όσο ενδιαφέρεσαι για τη θεραπεία και την αποθεραπεία του σώματος,

και για την ψυχή, τουλάχιστον μισά μισά. Εάν δεν θέλεις να δώσεις το 90% στην ψυχή και το 10% στο σώμα, δώσε 50-50. Φίφτι-φίφτι, που λένε οι ξένοι εκεί πέρα, δώσε τόσα». Αλλά ούτε αυτό το κάνουμε. Άρα αναγνωρίζεις ότι είσαι ένα κομμάτι κρέας δηλαδή; Δεν είσαι τίποτα παραπάνω; Μα είναι ντροπή αυτό το πράγμα να το λέει ο άνθρωπος σήμερα, του 20ού αιώνος. Είναι εντροπή να το λέει αυτό το πράγμα, ότι είναι μόνον ύλη ο άνθρωπος σήμερα και δεν έχει και ψυχή. Αυτός ο αγαθός Θεός, που μας έφτιαξε και μας έφερε εδώ, έχει βοηθήσει ώστε, αν ο άνθρωπος σαν άνθρωπος πέφτει, να μπορεί να σηκώνεται. Γιατί ήρθε ο Θεός στον κόσμο; Γιατί υπενθυμίζονται τα Χριστούγεννα; Για πηγαίνετε να πάρετε τα αυτά σας εκεί πέρα. Τι λέει ο άγγελος στον Ιωσήφ, όταν σκέφτεται να διώξει λάθρα τη Μαρία; Του λέει να μην τη διώξεις. Γιατί; «Τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν Ἁγίου». «Θέλεις καλέσει το όνομα αυτού Εμμανουήλ».

Λέγει: «Ήρθε να σώσει τον λαόν αυτού εκ των αμαρτιών αυτού». Γι' αυτό ήρθε ο Χριστός στον κόσμο, γι' αυτό λέγεται Σωτήρ ο Χριστός. Ήρθε να σώσει τον λαόν αυτού εκ των αμαρτιών αυτού. Υπάρχει λοιπόν Σωτήρ, ο οποίος τακτοποιεί το θέμα αυτό της ψυχής του ανθρώπου. Για αμαρτίες ήρθε ο Χριστός στον κόσμο. Οι εορτές που επαναλαμβάνονται αυτό υπενθυμίζουν. Δεν ήρθε ο Χριστός εις τον κόσμο να δημιουργήσει εορτάς. Δεν ήρθε για να πάρουμε εμείς το 13ο μισθό. Δεν ήρθε για να δημιουργήσει αργίες. Δεν ήρθε για να δημιουργήσει άλλες καταστάσεις, να δεχτούμε ή να μας δεχθούνε. Ήρθε και για αυτή τη δουλειά. Αλλά εμείς απολαμβάνουμε όλα τα του Γιάννη, αλλά απορρίπτουμε τον Γιάννη. Και εκεί είναι που τα μπλέκουν. Γι' αυτό, αν νομίζετε, αυτές οι ημέρες, οι οποίες προσφέρονται και μιλάνε και λίγο για Θεό,

λίγο για ψυχή και λίγο για αμαρτίες, ας τις εκμεταλλευτούμε κατά κάποιον τρόπο. Μακριά κάπου, ξένοι μεταξύ ξένων, ας εξομολογηθούμε, ας εξετάσουμε τη γλώσσα μας, ας εξετάσουμε τη σχέση μας με το σώμα μας, ας εξετάσουμε τη ζημιά που μπορεί να έχουμε κάνει στους άλλους, αν δεν την προτρέψαμε εμείς τη ζημιά και χάθηκε αρετή από τους ανθρώπους αυτούς, αν τη διευκολύναμε, κατά το ποσοστό που είμεθα ένοχοι. Ας συλλάβουμε τον εαυτό μας. Ας εξετάσουμε αν είμαστε συνεπείς με την πέμπτη εντολή, την τιμή προς τους γονείς μας, προς τους διδασκάλους μας και λοιπά. Και όλα αυτά, όταν δει ο Θεός ότι υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι αναγνωρίζουν ότι σαν άνθρωποι έπεσαν, είναι έτοιμος να τα τακτοποιήσει. Διότι πολλοί από εμάς, από συνήθεια, θα πάνε να κάνουν χρυσό δοντάκι μεθαύριο. Να τους δεις να μπουν στη σειρά και

να κοινωνήσουν το σώμα και το αίμα του Χριστού. Όχι έτσι. Είμεθα άσωτοι ή ζούμε μακριά από το πατρικό. Οι περισσότεροι δεν εκκλησιαζόμεθα, οι περισσότεροι δεν προσευχόμεθα, οι περισσότεροι δεν νηστεύουμε, οι περισσότεροι δεν πιστεύουμε εις τον Χριστό. Και εν τούτοις παρουσιαζόμεθα τις μεγάλες ημέρες αυτές να κοινωνούμε σώμα και αίμα Χριστού. Είμεθα άσωτοι ή... Η συνείδηση κάτι μας λέει προς τα εκεί. Ναι, αλλά ο άσωτος υιός πήγε και φώναξε το «Ήμαρτον» και του έβγαλαν τη στολή της χοιροκαλύβης και του έβαλε τη στολή την πρώτη. Και όταν του έβαλε τη στολή την πρώτη, κατόπιν της μετανοίας του και της εξομολογήσεώς του, τότε τον έβαλε εις τον μόσχον τον σιτευτόν. Έτσι λοιπόν είναι η σειρά. Αυτή είναι η σειρά. Μη σπεύσετε να βάλετε αμαρτίαν θανάσιμον επί άλλων αμαρτιών θανασίμων. Τον σωστό δρόμο δεν θέλεις να πας;

Πιστόλι δεν το βγάζει ο Χριστός. Δεν ενδιαφέρεται για ψήφους ο Χριστός. Την εκλογή την έχει πάρει ο Χριστός. Εμένα με ενδιαφέρει. Εμένα είναι συμφέρον να βγω στον ήλιο και να μην κάθομαι εδώ μέσα στο υπόγειο να βγάλω κατσαρίδες. Εμένα με συμφέρει να πάω στον ίσκιο το καλοκαίρι, για να μην πάθω ηλίαση στον ήλιο. Ο ήλιος δεν περιμένει από τα χειροκροτήματα τα δικά μου. Ο ίσκιος δεν περιμένει από τα χειροκροτήματα τα δικά μου. Εγώ τα έχω ανάγκη αυτά τα πράγματα. Και αν μου συμβεί κάτι, κι αυτοί οι άπιστοι κι αυτές οι άπιστες «Παναγία μου» θα φωνάξουνε. Πάθανε μια ζημιά στον δρόμο, το αυτοκίνητό τους εκτύπησε, δεν ξέρω τι, «Παναγία μου» θα φωνάξουνε, την οποία βλασφημούν, την οποία ποδοπατούν, την οποία δεν πιστεύουν. Δηλαδή ποδοπατούν και γυναίκες ακόμη την Παναγία.

Μεταγιόν κρεμασμένο στο λαιμό, ευρίσκονται σε μέρη και σε καταστάσεις πολύ ανώμαλες, πολύ αμαρτωλές. Θα πρέπει να φοβούνται τον Θεό να πράττουν αυτό το πράγμα. Γι' αυτό λέγω, αυτές οι μέρες είναι οι μέρες που ο άνθρωπος κάπως έρχεται στον εαυτό του. Αν νομίζετε ότι πρέπει να αξιοποιηθεί η χειρονομία αυτή των εκλεκτών σας αυτών καθηγητών, που σας αγαπούνε όχι μόνο σαν κεφάλια αλλά και σαν ψυχές, σας ομιλούν, σας αγαπούν όχι μόνο σαν σάρκες αλλά και σαν ψυχές αθάνατες, εκμεταλλευτείτε το κι εσείς. Και σαν παιδιά μορφωμένα, που είναι κάτι όμορφο αυτό το πράγμα και για την κοινωνία και για την οικογένεια, παίξτε και ένα ρόλο και στον πατέρα και στη μητέρα και στη θεία και στον παππού και στη γιαγιά. Έχετε νου, βλέπω στα πρόσωπά σας, δύνασθε να μεταφέρετε. Είναι μεγάλο πράγμα να κατορθώσεις μια ψυχή να τη χειραγωγήσεις στον Χριστό, να την βγάλεις από το άγχος, να την απαλλάξεις από την αμαρτία, όπως είναι μεγάλο το κακό

να πάρεις μια ψυχή στο λαιμό σου, κατά το δη λεγόμενο. Ναι, μετανοήσετε για τυχόν παραπτώματά σας ατομικά ή γίνετε συνεργοί σε άλλον. Καθαρίσετε τα χέρια σας πλέον, την ψυχή σας, και μη αναμειγνύεστε. Και να λυπείστε όταν μεταφέρετε πράγματα που ζημιώνουν ψυχικά τους συναδέλφους σας, που κι αυτές είναι ψυχές αθάνατες, που δεν πεθάνατε εσείς. Πέθανε κάποιος άλλος, τον οποίο θα συναντήσουμε μια μέρα, είτε το θέλουμε είτε όχι, μπροστά μας. Σας εύχομαι λοιπόν τις ημέρες αυτές όλοι σας να αναζητήσετε με τον τρόπο σας κάποιο γέροντα πνευματικό. Γράψτε στο χαρτάκι σας, για να μην ξεχάσετε, δύο πραγματάκια, τρία, πέντε που έχετε, και εξομολογηθείτε τα. Κανένας πνευματικός δεν θα σας τιμωρήσει, κανένας. Γι' αυτό ο Θεός έχει αφήσει σε ανθρώπους την εξομολόγηση, δεν έχει αφήσει σε αγγέλους.

Όταν πάμε να πούμε στους αγγέλους αυτά που κάνουμε εμείς εδώ οι άνθρωποι, θα μας πάρουν το κεφάλι αμέσως. Δεν ξέρουν από αυτά τα πράγματα οι άγγελοι. Οι άνθρωποι όμως ξέρουν τι πάει να πει σαρξ, τι πάει να πει κόσμος, τι πάει να πει εγώ, τι πάει να πει συμφέρον, τι πάει να πει σατανάς. Και συγκαταβαίνεις στην αδυναμία του άλλου, όταν κάποιος σου διηγείται κάτι που εσύ το έχεις ζήσει και έχεις υποφέρει γι' αυτό.

Τον νιώθεις, πόσο τον αντιλαμβάνεσαι, πόσο τον συμπονάς, πόσο θέλεις να κόψεις ένα κομμάτι από τον εαυτό σου να τον βοηθήσεις. Αυτό έχει κάνει ο Χριστός εν τη αγάπη Του. Και βάλτε το, όχι για τώρα μόνο αυτό που σας λέγω, για πάντοτε στη ζωή σας. Θα φύγετε από τους ανθρώπους αυτούς. Θα πάτε παραπάνω για άλλες σπουδές αύριο και αύριο για άλλες σπουδές. Γνωρίζετε πάντοτε ότι σαν άνθρωποι θα πίπτετε, αλλά να σηκώνεστε. Αγαπάτε την Εκκλησία του Χριστού για την ψυχή σας και για τις γνώσεις σας, να γίνετε έξυπνοι αλλά και ταυτόχρονα άνθρωποι.

Λοιπόν, οι Άγιοι Ευβοείς, γιατί ζείτε σε μια εδώ γη Αγίων, γη Αγίων, που σκορβολάνε τα πάντα από αγιότητα, να σας ευλογήσουν στην προσπάθειά σας, και εσάς και τους γονείς σας και τους διδασκάλους σας, για να σας οδηγήσουν εκεί που είναι σωστά, που είναι τίμια, που είναι ηθικά. Μην θελήσετε να ζήσετε μια ζωή τέτοια, που ο χείμαρρος αυτός της ζωής από τις όχθες σας συμπαρασύρει στον αφανισμό και στην άβυσσον, αλλά να μείνει κορυφή στην επιφάνεια η ζωή σας, η ηθική, η τιμία, η χριστιανική, η αιωνία. Αμήν.