The Historical Evidence of the Resurrection

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

During these days, Christians greet one another with the words, “Christ is risen.” Many, of course, do not understand what “Christ is risen” means or what blessing it holds for the human person, and so they do not use it as their greeting. Others did not let these words pass their lips even on the very day of the Resurrection. They settled for the customary wish, “Many years.” Sadly, “Christ is risen” was not heard even from official lips. Nevertheless...

Among Christians, from the very first day of Christianity until at least the Ascension, this greeting replaced every other greeting. If someone wished to say good morning, he said, “Christ is risen.” If he wished to say hello, he said, “Christ is risen.” For good evening: “Christ is risen”; and for good night: “Christ is risen.” This blessing, one might say, filled everything. For the Christian, it is the dearest of all exclamations. He should not be ashamed to say it, always with humility, because it reminds both himself and, above all, Satan, who set himself against Christ.

Christ escaped his grasp; Christ is risen. Let us not be ashamed. For if we are ashamed before the people of this world because they may call us Christians, or perhaps even religious fanatics, then He too will be ashamed to acknowledge us on that day. He says, “Whoever is ashamed to confess Me in this adulterous and corrupt society, I too will be ashamed to confess him before My Father in Heaven.” We must therefore adapt to this, gradually and humbly. It is, of course, something strange to people, especially to those who are not religious and regard Jesus merely as a decorative figure, rather than as their Savior

and Redeemer. I remember that two years ago, as the Ascension was approaching, the telephone rang one morning. I answered it and, out of habit, said, “Christ is risen.” “What are you saying, my child?” the caller replied. It was an elderly person. “What are you saying?” “What did you think I meant?” I answered. “I meant exactly what I said. I greeted you with the Christian greeting.” “What are you saying, my child?” the caller said. “Are there still people like that in the world? That is why God continues to sustain us.” Then the caller began telling me all about their background: “I am a lawyer; I am retired. As long as I live, I will say this.” Can you imagine? “What are you saying, my child?” The person was utterly astonished.

The caller had heard someone offer the greeting Christians ought to use, and it seemed extraordinary. “Do such people still exist?” The question was repeated four or five times. “Are there really still people who think this way and preserve the traditions of their fathers?” and so on. “Well,” I said, “it seems that here and there, they do.” In any case, I mention this simply as an anecdote. So take care over this as well. Perhaps you think it is nothing, but it is something. It is something the devil does not want to hear: that Christ is risen. It matters because Christ crushed his head. That is why, from the very first day, the devil sought through his instruments to slander this truth: Christ did not rise; He was stolen. And they paid a great deal of money. “Why should this concern you?” the chief priests immediately said.

“Whatever comes of it, why should that concern you? We will persuade the governor and keep you out of trouble. If what happened is heard of and becomes known, we will protect you. We will pay whatever is needed so that nothing happens to you.” And indeed, they paid, just as money continues to be paid even to this day for anything fabricated to conceal the Resurrection of Jesus, the divinity of Jesus, and the authenticity of His true teaching.

“You are to say, ‘His disciples came by night and stole Him while we were sleeping.’ We were asleep, and they stole Him from us. That is what you must say.” This is how the Jewish authorities—the scribes and Pharisees—directed the soldiers. “Yes, but if we say that we were asleep while assigned to guard duty, we ought to be put before a firing squad.” “Do not concern yourselves with that. That is our affair. If this reaches the governor and your commander hears about it, we will persuade him. We will persuade him—we have ways of doing so, either by bribery or by various lies—and we will keep you out of trouble, so that no one will harm you at all.”

So the soldiers took the silver and did as they had been instructed. Silver raised Him upon the Cross, and silver was used to conceal His Resurrection. Money is what has always corrupted human consciences. “And this saying has been spread among the Jews to this day,” the Evangelist Matthew writes in chapter 28. Thus, from the very first day, there was the slander that Christ had not risen but had been stolen. Yet all the evidence stands against them, because the Resurrection of Jesus—its very authenticity—is demonstrated by what happened before Christ’s burial. Christ

was buried in such a way, died in such a way, and was surrounded by events of such a kind that they demonstrate the authenticity of the burial, death, and Resurrection of Jesus. Since you take an interest in these matters, I want you to know—though you will surely have heard it already—that three claims in particular circulate concerning the death and Resurrection of Jesus. The first is that Christ did not die but merely fell into an apparent death and later revived, as fakirs are said to do when they are buried for a certain time and then rise again. The second claim is that He was not buried—He was not buried.

For if He had been buried, He would have had to die in there. So they say that He was not buried. And the third claim is that He was stolen: they did not watch Him or guard Him properly, and He was stolen. But all these claims are lies. They collapse from the outset, because the facts demonstrate that He died, was buried, and rose again. Moreover, He did not rise through someone else’s power, as did all those raised before Jesus. The Resurrection of Jesus is the eighth resurrection in order. There are three resurrections in the Old Testament and three in the New Testament, making six; one occurred at the Crucifixion, and one after the Crucifixion and Burial.

The eighth is the Resurrection of our Christ. Consider all the others: the son of the widow of Zarephath in Sidon, raised through Elijah; the son of the Shunammite woman, through Elisha; the man who touched the relics of Elisha; the son of the widow of Nain; the daughter of Jairus; Lazarus; and those who rose at the Crucifixion of Christ—“many tombs were opened, and many bodies of the saints who had fallen asleep were raised,” and they appeared in the Holy City after His Resurrection. All these rose through the power of someone else. Elijah prayed, and the soul of his hostess’s son returned.

Elisha did the same, and the soul of the Shunammite woman’s son returned. Christ commanded: “Young man, arise”; “Little girl, arise”; “Lazarus, come forth.” He commanded, and all these rose by the power of Jesus. Here, however, Christ raised Himself. This is precisely why so many security measures were taken, so that the Resurrection could not be slandered. Christ died, was buried, and rose again. There is a threefold formula that the Fathers took up, and I would like to tell you what they say in this case. Listen to what one commentator of those days tells us:

“Through the wrath of man,” he says, “the Lord is served.” The malice of the Jewish authorities serves the Lord’s purpose. How so? It establishes and confirms the authenticity of what had to be believed: that He died, was buried, and rose again. “See all three things attested by His enemies.” Notice this, he says: Christ’s enemies themselves confirm all three for us. “For their words must be examined.” Pay close attention to what they say. First, they go to Pilate and tell him, “We remember that, while He was still alive, that deceiver said...”

They went and said to him, “We remember that, while He was still alive, that deceiver said...” Therefore He is now dead. They themselves say that He is dead. Do you understand? The words “while He was still alive” testify that He has now died. “Command that the tomb be made secure.” What does such an emphatic request to secure the tomb demonstrate? Does it not show that He was buried? If He had not been buried, what would they have asked Pilate to secure? And the words, “lest His disciples come and steal Him,” show that once the tomb had been secured, He could not have been stolen; therefore, He indisputably rose. How securely, then, did they guard the tomb? With the guard—five hundred soldiers, according to tradition.

They went to the tomb. It was not two, three, or five men; the guard that went there numbered five hundred soldiers. How could two or three ordinary disciples, whose hearts were almost stopping from fear, have gone and stolen Him out of their hands? Do you see? By their own words, they themselves confess that He died, that He was dead, that He had been buried, and that the tomb was to be secured. And indeed they went and secured it, so it is demonstrated that He died, was buried, and rose again—all from their own words. But that is not all. Our Christ had told us beforehand, “If you remain silent, the stones will cry out.” If you do not confess that He truly rose, He says, the stones will speak; lifeless things will speak.

So they went and found the linen cloths lying there. What were these? The sheets—the burial shrouds, as we call them. My beloved, our Christ was buried according to Jewish custom. Do you know how the Jews buried their dead? The body was anointed with an adhesive substance like resin, similar to our own tree resin, made from myrrh and aloes. Nicodemus and Joseph, who cared for Him, brought about one hundred pounds of myrrh and aloes. When processed, myrrh and aloes not only release their fragrance but also leave a sticky residue like resin. They would anoint the Jewish dead with this substance and wrap the body all around in a clean linen sheet.

It becomes like granite over the person; it adheres and cannot be removed. How, then, was it separated from Him and left there if they stole Him? Or did the thieves take that too? Did they bring hot water and remove it during the night? Did they light fires and do all that? And why would they leave the linen sheet there? If someone were stealing a body, the thieves would take a blanket or two, place Him on them, and hurry away; or they would throw Him into a sack and flee. Why would they remove the sheet and leave it there? Why was the face cloth that had been tied around His head found rolled up in a separate place? How beautifully ordered it all was! Who rolled it up? Does this not demonstrate the Resurrection? And is it a small matter that He was not placed in a common tomb? Or was He placed in an empty tomb? No. He had to be placed in a new tomb, not a common or family tomb

that Joseph or another close relative might have owned. As the Evangelist John writes, He was buried in a new tomb. Indeed, he makes a point of saying that no one had ever been buried there. Why did he need to tell us that? If it were irrelevant, he would have left it out. There is a reason. On the first day of Holy Week, the Church presents Joseph the All-Comely as a type of our Christ in every respect: “We commemorate Joseph the All-Comely.” I do not know whether you have ever paid close attention to the events in the life of Joseph the All-Comely. You will see that in every respect he is like our Christ. There are many distinctive parallels.

Judah, his brother, sold him, just as our Christ was sold; and Joseph too was placed in an empty pit—kenon in Greek, with an epsilon, meaning empty. Here, however, the word is kainon, with alpha-iota: a new tomb. Yet the Gospel adds that no one had ever been placed there. Otherwise, the Jewish authorities could have claimed that He had not raised Himself but had risen through the power of relics, perhaps those of holy prophets, and so forth. For the third resurrection in order in the Old Testament occurred through the power of the relics of the Prophet Elisha. Once, some people were going to bury a man in the cemetery when a disturbance arose because raiders appeared. They became afraid and threw the body into a nearby tomb instead of taking it to its intended place. By chance, it was Elisha’s tomb; when the body fell upon his relics, the man arose and went away. Even this possible objection was forestalled, so they could not say that...

He had been buried in a tomb containing holy relics and had not risen by His own power—that He was not God but rose through the power of others, and was merely the Son of Mary rather than also the Son of God. So many precautions were taken, yet, as I told you earlier and as our Church says so beautifully, they, like Judas, did not wish to understand. As it says of the lawless Judas, “You did not wish to understand,” so the Jewish unbeliever also stands condemned: “You did not wish to understand.” Do you know what Justin Martyr and Philosopher says about them? Listen to his words. Such was the fury of those opponents that they proclaimed everything contrary to the truth, as Justin describes: “And not only did you fail to repent...”

Justin Martyr, the philosopher, writes to the Jews: “Not only did you fail to repent when you learned that He had risen from the dead, but you appointed chosen men and sent them throughout the whole inhabited world, proclaiming that a godless and lawless sect had arisen from a certain Jesus, a Galilean deceiver.” They called Him a deceiver before, and they continued to call Him one afterward. “We crucified Him, and His disciples stole Him away,” and so forth. Such was their hatred and malice against the Resurrection of Jesus. For if Christ did not rise, no one is threatened—neither the devil nor the wickedness of the devil’s instruments.

These, then, are the truths that make up man’s salvation: the divinity of Jesus and the Resurrection of Jesus. If Christ is not God, or if Christ did not rise, then there is nothing. For if the One who was crucified was merely a man, no one is threatened. Only if He was God does divine justice threaten them all, beginning with Satan. Glory to God, it is true: He was God, and He rose. And He was also man—truly man. Saint Proclus, the disciple of the divine John Chrysostom, beautifully brings these two truths together in a few words. Looking at the whole life of Christ, both human and divine, he says: “I behold the miracles and proclaim His divinity; I see His sufferings and preach His humanity.”

He opens tombs, walks upon the sea, casts out demons, gives sight to the blind, and so forth: He is God. I see Him weep, I see Him eat, I see Him sleep, I see Him ask questions: He is also man. He is the God-Man. And this is how He had to be. If He were only God, human beings could not have comprehended Him. If He were only man, He could not have drawn near to God. He is the God-Man so that He may reconcile man to God. The Resurrection, then, is what should reign supreme in a person’s whole life. Yet many of us do not even place this confession upon our graves. There should be no Orthodox grave whose stone does not bear the words, “I look for the resurrection of the dead.” Nothing else is needed—no names, professions, ages, or foolish things. So often senseless things are written on our graves. Only these words are needed:

“I look for the resurrection of the dead.” This embraces everything. It contains everything; it speaks, teaches, and reminds us. Though I have died here, one day I shall rise, whether people believe it or not. But people do not even pay attention to the texts they read as Christians, though many of them doubt the Resurrection. I can understand such words from someone who has no faith. But how can a religious person say, “Who has ever gone there and returned? Who tells us that we shall rise?” and so forth? “Have you ever seen anyone come back? I have lost my loved one,” and a thousand other things. We even turn our resting places into places of the dead, and we pray and make supplication for the dead rather than for those who have fallen asleep.

We dress in black, break plates, break up the memorial wheat, and refuse to serve anything sweet. All these things are products of unbelief or ignorance. Today, fully within the twentieth century, when knowledge has increased so greatly and people learn so many things, such attitudes should be far from us. For if a person learns everything but does not learn this, he has learned nothing; and if he learns nothing else but learns this, he has learned everything. Once a person knows where he came from, why he came, and where he is going, he has already succeeded. It is no great loss if he never becomes president of the republic. It is no great loss if he never becomes a king. It is no great loss if he wears peasant shoes. But if he has not come to know Christ and His Resurrection, then everything is lost. That is why, if you have noticed, all the Apostles based their preaching upon

the divinity of Jesus and the Resurrection of Jesus. They did not preach psychology, merely saying, “Do good works,” and so forth. They preached the divinity of Jesus and the Resurrection of Jesus, because He is the one person who can transform the face of humanity.

Nothing else saves us, and nothing else gives us rest. We need only believe in Jesus as the God-Man, who suffered, died, was buried, and rose again, just as the Church so beautifully proclaims as dogma in the Creed.

I was also reading something else, because everything speaks of the Resurrection. We have passed through winter, and now it is spring. What we see now was not here in winter. Where did it come from? Take a knife and strike a tree in winter: there is no voice, no response—nothing. But go and cut into it now; strike it now, and sap will immediately flow. “I am alive. Why are you hurting me?” “But I struck you in winter, and nothing came out.” “Yes, I was sleeping then. I was living and yet dead, just as tomorrow you too will be living and yet dead. You will die, but one day you will rise. Spring will come for you as well, just as it has come for me so many times through the ages, so that I may remind you that you too will die one day and rise again.” Go up into the mountains and see: the snow has lain there since autumn.

Beneath one, two, three, five, or even ten metres of snow, there is seed. As soon as the snow melts in spring, you will see the wheat sprouting beneath it. “Where were you?” “I was here, dead and buried.” “And how did you come up?” “In the same way that tomorrow you will come out from beneath the marble laid over you. Tomorrow you too will rise. The same Creator, the same King—the One who brings me forth—will bring you forth as well.” A person should pay attention to these things. How many times has a person died and risen again during his life? What is sleep? Is sleep not a kind of death? What else is it? Death is a Mystery, and sleep is a mystery too. As sleep is, so also is death. The body sleeps. It may be robbed, stripped, set on fire, or burned, yet it sleeps. But the soul still exists. Why does it not speak to you? Why does it not intervene? Have you not died this way so many times, then awakened and risen again?

The same thing will happen then. The soul remains; the body has dissolved, but tomorrow you will receive it again. Did you not attend Christ’s burial the other day? Did you not hear the prophecy of Ezekiel that was read when the Epitaphios returned? What does it say? Does it not say that you will receive your remains, that you will receive your bones, that sinews, skin, flesh, and all the rest will be placed upon them, and that tomorrow you will rise? Do you still disbelieve? Does this not enter your mind? What is life for, then? Merely to eat God’s tomatoes and cucumbers? Is that why you come into this world? No one is more wretched than the person who believes only in this world. Saint Paul says to the Corinthians that no one is more pitiable than the one who believes in Christ only for this world and does not believe in the world to come. How many times has the world itself died and risen? Soon it will die again tonight, and in the morning it will rise. Do not all these things speak to us? For whom else are they? They are for no one but us.

So many things tell us that we shall rise, even though we die. A God died. Did God make man for death? Man made himself subject to death by his own hands. Yet God did not cut him off from Himself, from life, or from light; indeed, God Himself comes down to raise him. I repeat, then, that this is the most serious matter: we must cry aloud, believe, make it our own, and be able to tell others that Christ is risen. This is for our own good, because tomorrow we too shall rise by His power. He became the firstborn from the dead. As we sang so beautifully on Great Friday: “Bless Him, you children; praise Him, you priests; exalt Him above all, you peoples, unto all ages.”

But we must pay attention to these texts—to what they speak of and what they say. The events of Great Saturday also remind us that Satan and Hades were defeated by Christ. Listen to the beautiful troparia: “Today Hades groans and cries aloud; it would have been better for me not to receive the Son of Mary.” “Through the tree I took them,” Hades says, “and through the Tree He took them back from me.” He took them through the tree of knowledge, and Christ took them back through the wood of the Cross. There are a thousand other beautiful comparisons. “I received what I could see, and was overthrown by what I could not see.” The divine John Chrysostom also expresses this beautifully in his Catechetical Homily. All these things are meant to remind us and to make us rejoice in this event. In a certain way, Ezekiel gives us this same revelation in

the thirty-seventh chapter of Ezekiel. Read it at home in your Old Testament. There everything changes, and a person is comforted by the knowledge that one day, whether he wishes it or not, his grave will open and he will become a whole human being again. What will dwell within that body, however, depends upon him—whether it will be a raven or a dove. That is another matter, and it depends upon him. Whatever a person gives the earth to keep, the grave will return. Seeds, for example, speak of the Resurrection. Take a grain of wheat and grind it; it becomes flour scattered to the four winds. Where is its life? Yet when you cast it into the earth, it comes alive. This dead thing lives again. Why, then, does this grain of wheat, after decaying in the earth,

rise and produce a hundred other grains, while I, a human being for whom God died, will not rise when I am sown in the earth? Why do you bring memorial wheat to the Church if you do not believe in the Resurrection? What is the memorial wheat? Is it merely for people to take while making a mockery of you—to say, “May God forgive him,” and drink a little cognac, though they have no relationship with God? Is that its purpose? No. It is a confession that, just as this wheat dies when it enters the earth and then rises—and unless it dies, it cannot rise—so too the person for whom I have brought it, though he has died, will rise one day. It is a confession of faith. The same is true of the candle we light. Why light a candle for someone who has died? Why light one in someone’s name? Because that person will rise one day; the candle confesses the Resurrection. How, then, can you confess the Resurrection by everything you do, yet say with your words, “Who has ever returned from there? I have lost my loved one”? Was your loved one a key that could be lost? Was he a button, some stray button, that you lost him?

God died for man, and man is simply lost? We must not think this way. We must not. Unbelief exacts its punishment in this world, and blessed are those who have eyes to see. I found something written down and placed it inside my Gospel book. It says that in Hamburg there is the grave of an unbelieving princess who, while she lived, mocked God and the resurrection of the dead. She ridiculed and sneered at all these things. Her defiance followed her even to the grave. In her will, she ordered that her tomb be made of granite and that its entrance be sealed with boulders, cement, and iron. On the gravestone she ordered these words to be written: “No matter how many ages pass, this grave shall never open.” She did not look for the resurrection of the dead. But her word was not the final word. A tiny seed lodged in a crack in the rock. Later it sprouted and became an enormous tree, and its roots split the rocks apart, mocking human folly. Have we not seen many such things? Sadly, man displays great malice in matters that strike at Satan. Wherever Satan is not threatened, man plays the fool: “I do not know; you know better; this is none of my business,” and so forth.

Yet these are matters of the soul. “Did I learn them at school? How am I supposed to know such things?” Man is ridiculous, truly absurd and deeply inconsistent. In any case, that is where matters stand so far. There are many things one could speak about during these days. In the six or seven talks I have given so far, wherever I have been, two subjects have come to mind. Tonight I also wanted to take you back to those first days, because, as you know, all those who signed their consent to satisfy Satan and the Jews later paid for it. The justice of God excuses no one, though some receive a lighter judgment and others a heavier one.

God gives to each as he deserves. Pilate got his way by washing his hands and saying, “You will bear the guilt.” But he committed a crime, because he could not cast off his own responsibility. In order not to lose his little position, he simply did not care. Even his wife came to him, as you remember, and said, “Have nothing to do with that righteous man, for I have suffered many things today in a dream because of Him.” Yet he still failed to do what he should have done and did not act rightly. I shall read you something so that you may see the wickedness of man—and of Satan—when faced with matters that can shake faith in the divinity and Resurrection of Jesus. Satan cares about nothing, even if all humanity is destroyed, so long as faith in these truths does not prevail. Everything else may perish. There are documents in libraries,

some of which have reached my hands: correspondence from those days concerning these people. For you know that Jerusalem was then under the Roman Empire. The Romans were in power, while the people there were subjects under occupation, as we would say. Religiously, the Jews had their own authorities, but politically the Romans ruled—Caesars and the rest. All of them bear some responsibility for the blood of Christ. All of them. I have before me, then, a reply from Tiberius Caesar to Pontius Pilate, the governor. It says that afterward Caesar sent his chief officer, Rahab, entrusting him with two thousand soldiers, to bring Pilate bound to Rome—to bind him and take him to Rome to answer for what he had done there. He also ordered all the leaders of the Jews—Annas, Caiaphas, the two chief priests, and the other Jewish leaders—to be beheaded, according to Caesar’s decree. “Bring them here,” he says, “so that we may cut them all down.” Listen, then, to the letter: “Tiberius Caesar, Invincible and Dread Sovereign,

to Pilate, governor of Judea: greetings, greetings, greetings.

“You hardened and profane prisoner, unworthy of all benevolence, who gave you such audacity? From where did you receive the authority to undertake so great and God-hating a deed—to agree with that wicked council and corrupt people and grant them the power to inflict such a death?”

“And bring this judgment upon me so swiftly? You will answer to me at once, because you did not even write to me first about this affair. You should have written, ‘This and that is what I am facing here in Judea,’ so that you might learn my will and hear my judgment. Instead, you did whatever you pleased, whatever you wanted,

and only afterward did you write to tell me what had taken place.” Only then did Pilate make his report: “You should know, O Emperor, that this and that has happened here where I am.” “Elsewhere in your letter, without even realizing it, you reveal your own foolishness,” he says. “For you write that you saw Him perform works and miracles greater than those of the gods whom we Gentiles worship.” In other words, our own gods, in whom the idolaters believed, do not work miracles like His. Oh, what envy and malice! “Even if you would not receive Him as God, why did you not at least keep Him as a physician?” Very well, you did not want Him as God, but you could at least have kept Him as a physician, so that He might heal every illness.

He opened tombs and raised the dead, and yet you destroyed this man? You killed Him? You know that people do not normally destroy scientists and other such gifted men. Are minds like these so easily found? Even if such a man belongs to the enemy camp—even if he is the enemy’s physician or inventor—they do not destroy him. They preserve such men. They may hold them captive, but they keep them alive so that such minds may labor for the benefit of humanity as a whole. “If you would not acknowledge Him as God,” he says, “you should at least have kept Him as a physician. For I learned of this only by hearsay. When I heard of the fearful and extraordinary signs and miracles performed by Him—though I did not see them myself—I judged in my nous, my spiritual intellect,” he says,

“that He was not merely a man, but also God. That is my conclusion: He was not only man, but God as well. I was far away and did not see Him,” he says, “but I judged from what I heard He had done.

For only God, and not man, can raise the dead, open the eyes of the blind, cast demons out of people, and make paralytics stand upright.” Do you understand? Can a human being do such things? “Who has ever heard of a man raising one who had been dead for four days, or opening the eyes of one blind from birth?” Where have you ever heard of a man working such a miracle? “And I learned these things not only from your own letter, but even more from a woman”—this was Mary Magdalene—“who came here some days ago and related all these things in detail. She came from the region of Magdala and was called Mary, and she said that she too was a disciple of Jesus.” She was the first to go to Rome with the news of what had happened.

“She testified to me before the multitude, recounting the things He had done, together with many other extraordinary deeds, and telling how He had cast seven demons out of her.” This is the truth—not that she was a prostitute, as certain blasphemers claim. Mary Magdalene had been possessed by demons. He cast the seven demons out of her, and out of gratitude she remained close to Him. He cast seven demons out of her by His word alone, with a single word. “For this reason, then, I cannot overlook this injustice.” Rahab, the chief procurator, came from Rome to Jerusalem with two thousand soldiers. He bound Pilate in iron chains, together with Annas and Caiaphas the chief priests, as well as Archelaus, Philip, Alexander, and all the leading men of the Jews. Some of the men were put to the sword,

while the servants and those of no rank were spared, and their women were violated by the Gentile soldiers. They took Pontius Pilate and those bound in irons with him and set out for Rome. When they reached the island of Crete on their journey, Caiaphas died aboard the ship. They went ashore and buried him there in Crete. But his utterly defiled body sprang out of the tomb, because the earth would not receive him. The earth kept casting him out. When the local people saw this, they took stones and heaped them over him. According to others, they suspended his body inside the tomb so that it would not touch the earth, because the earth would not receive

the remains of that man, Caiaphas. When the others reached Rome, they met their end. Caesar did not wish to put them on trial. Instead, he ordered that Annas the chief priest be stripped naked and wrapped in the fresh hide of a young ox. They wrapped Annas in the hide of a newly slaughtered ox, freshly removed, and placed him in the sun. As the hide dried, it tightened around him, and in this manner he died. They cast him out into the summer sun, and as the hide dried in the sun’s intense heat and violently constricted him, his entrails burst out, and so he died bitterly. In the same way, Caesar condemned Archelaus and all the leading men of the Jews to death by beheading. As for Pilate,

he ordered him confined in a tower outside the city, bound in iron chains, because Caesar intended to put him to death with his own hands. “Leave this one,” he said. “I myself will execute him.” One day Caesar, the emperor, went out into the countryside to hunt. Now among the ancient kings there was a custom: if a condemned man managed to behold the king face to face, his death sentence was remitted. Pilate learned of this custom while he was in prison.

The tower had narrow openings like arrow slits. Pilate thought that, while the emperor was hunting outside, he could stand inside at one of these openings and speak to him as he passed. The emperor, taken by surprise, would look at him, and Pilate’s life would be spared. But what happened?

Pilate stood there inside. The emperor saw a gazelle fleeing swiftly and, fearing that he would lose his quarry, drew his bow and shot at it. But the arrow entered through the opening where Pilate stood, passed through his eye, and killed him. All these things were done by Tiberius Caesar in Rome, a few years after the Resurrection of the Lord. Thus, even in this present life, all those who crucified Christ received the pledge of eternal Hell. This, of course, was to the glory of the Lord in this matter. Now listen to what one might call an illuminating letter from a governor of Judea to Tiberius: “I have heard, O Caesar, that you desire to learn

what is written concerning a certain most virtuous man called Jesus Christ, whom the people regard as a prophet, while His disciples call Him God, saying that He is the Son of God, the Creator of heaven and earth and of everything found and existing within them. Truly, O Caesar, astonishing things are heard each day concerning this Christ. He raises the dead

and heals the sick with a single word. He is a man of moderate height, handsome in appearance and clothed in majesty, especially in His countenance, so that those who look upon Him are compelled both to love and to fear Him. His hair is the color of a ripe walnut and reaches to His ears.” His hair was walnut-colored and fell upon His shoulders; from there to His shoulder blades it was earth-colored, yet rather lustrous. “It is parted down the middle from above, according to the custom of the Nazarenes. His forehead is smooth and serene, His face without wrinkle or blemish, and His nose and lips perfectly proportioned. His beard is thick and the same color as His hair. It is not long and is divided in the middle. His gaze is solemn and inspires awe. It has the power of a ray of sunlight, and no one can look steadily into His eyes. When He rebukes, He inspires fear; yet when He does so, He weeps. He is gracious and lovable, yet solemn. It is said that He has never been seen laughing, but has often been seen weeping.

His hands and arms are beautiful. In conversation He pleases everyone, though He is seldom seen; but when He does appear, He is humble and has the most beautiful bearing in the world. He is as beautiful as His mother, who is the most beautiful woman ever seen in this region. If, however, Your Majesty Caesar desires to see Him, as you once wrote to me, inform me, and I will send Him to you at once. Everyone in Jerusalem marvels at His wisdom, for He has never studied, yet possesses all knowledge. He walks barefoot and with His head uncovered. Many laugh when they see Him, but when they stand before Him, they tremble

and marvel at Him. It is said that no man like Him has ever appeared in these parts. Truly, as the Jews themselves tell me, no counsel has ever been given and no teaching ever preached like His. Many of the Jews consider Him to be God. Others, however, tell me that He is an enemy of Your Majesty. O Caesar, these wicked Jews trouble me in many ways. It is said that He has never caused anyone harm, but has always done good. All who have known Him say that they have been benefited by Him. Nevertheless, O Caesar, I stand ready to obey Your Majesty. Whatever you command will be carried out. Written in Jerusalem,

in the seventh indiction, on the eleventh day of the moon. Your Majesty’s most faithful and upright servant, Publius Lentulus, governor of Judea.” With what we have just heard, let us form some small understanding of what became of those people who opposed the will of God, and of how Christ our Lord and His life were described by the historical figures—the learned men and officials—of those days. May we be counted worthy to behold Him in His other aspect, in His Kingdom, which He secured for us through His Resurrection.

Τις ημέρες αυτές ακούγεται ως χαιρετισμός το «Χριστός Ανέστη» μεταξύ των Χριστιανών. Πολλοί, βέβαια, οι οποίοι δεν γνωρίζουν τι είναι το «Χριστός Ανέστη» και τι κλείνει πίσω, δηλαδή, σαν καλό στον άνθρωπο, δεν το χρησιμοποιούν σαν χαιρετισμό τους. Άλλοι, μάλιστα, και την ίδια ημέρα της Αναστάσεως δεν το χρησιμοποίησαν καθόλου στα χείλη τους. Κάθηκαν στην ευχή «τα χρόνια πολλά». Και από επίσημα χείλη ακόμη, δυστυχώς, δεν ελέχθη το «Χριστός Ανέστη». Πάντως...

Στους Χριστιανούς αντικατέστησε, από την πρώτη μέρα της Χριστιανοσύνης, τουλάχιστον μέχρι της Αναλήψεως, όλους τους χαιρετισμούς. Και καλημέρα να ήθελε να πει κανείς, «Χριστός Ανέστη» έλεγε, και χαίρετε, «Χριστός Ανέστη» έλεγε, και καλησπέρα, «Χριστός Ανέστη», και καληνύχτα, «Χριστός Ανέστη». Αυτή η ευχή, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, επλήρου τα πάντα. Για τον Χριστιανό είναι το πιο προσφιλές, θα μπορούσε να πει κανείς, επιφώνημα και δεν θα πρέπει να ντρέπεται, πάντοτε εν ταπεινώσει να το λέγει αυτό, διότι υπενθυμίζει και στον εαυτό του, αλλά κατ’ εξοχήν στον σατανά, ο οποίος τα ’βαλε με τον Χριστό.

Ο Χριστός τού ξέφυγε, ο Χριστός ανέστη. Μην ντρεπόμεθα, διότι, αν ντρεπόμεθα εμείς εν τω κόσμω τούτω μεταξύ των ανθρώπων, διότι θα μας πούνε Χριστιανούς, θα μας πούνε ίσως και θρησκολήπτους ακόμη, θα πρέπει να ντραπεί κι Αυτός να μας ομολογήσει αύριο. «Όστις με συναισχυνθεί να με ομολογήσει στη μοιχαλίδα αυτή και διεφθαρμένη κοινωνία», έτσι λέει, «θα ντραπώ κι εγώ να τον ομολογήσω ενώπιον του Πατρός μου του εν ουρανοίς». Θα πρέπει, λοιπόν, σιγά σιγά και ταπεινά να προσαρμοστούμε. Είναι, βέβαια, για τους ανθρώπους κάτι το παράξενο αυτό, και μάλιστα για τους ανθρώπους οι οποίοι δεν θρησκεύουν και τον Ιησού τον έχουν ως διακοσμητικό πρόσωπο, όχι ως Σωτήρα,

ως Λυτρωτή. Θυμούμαι, προ δύο ετών, πλησίαζε της Αναλήψεως, εχτύπησε το τηλέφωνο ένα πρωινό και το σήκωσα και, εξ συνηθείας, είπα: «Χριστός Ανέστη». «Τι λες, ρε παιδί μου;» μου λέει. Απήντησε από εκεί κάποια ηλικιωμένη. «Τι λες;» μου λέει. «Τι, σαν τι κατάλαβες;» του λέω. «Ό,τι λέγω. Σας εχαιρέτησα με τον χριστιανικό χαιρετισμό». «Τι λες, παιδί μου;» λέει. «Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι», λέει, «στον κόσμο; Γι’ αυτό», λέει, «μας κρατάει ο Θεός». Και αρχίζει τώρα και μου λέγει το γενεαλογικό του δέντρο: «Είμαι δικηγόρος, είμαι συνταξιούχος, έτσι, Αυτό», λέει, «όσο θα ζω θα το λέγω». Μπορείς να το φανταστείς; «Τι λες, ρε παιδί μου;» Δεν του φάνηκε; Έπεσε από τα κεραμίδια ο άνθρωπος.

Άκουσε κάποιον άνθρωπο που εχαιρέτησε όπως πρέπει να χαιρετάνε οι Χριστιανοί. Παράξενο πράγμα τού φάνηκε. «Υπάρχουν;» Το είπε τέσσερις-πέντε φορές. «Μα υπάρχουν άνθρωποι ακόμη», λέει, «που σκέπτονται έτσι και κρατούν τα πάτρια;» κλπ., κλπ. «Ε, μέσα μέσα», του λέω, «φαίνεται ότι υπάρχουν». Τέλος πάντων, απλώς σας το λέω αυτό για την ιστορία. Φροντίστε, λοιπόν, κι αυτό. Αυτό ίσως το θεωρείτε τίποτα· είναι κάτι, όμως. Είναι κάτι που δεν θέλει να τ’ ακούει ο διάβολος, αυτό, ότι ο Χριστός ανέστη. Είναι κάτι, διότι του συνέτριψε την κεφαλή. Γι’ αυτό και ο διάβολος, διά των οργάνων του, από την πρώτη ημέρα αυτό εκοίταξε να διαβάλει: ότι ο Χριστός δεν ανέστη, αλλά ο Χριστός εκλάπη. Και πλήρωσαν χρήματα πολλά. «Τι σας νοιάζει;» λένε οι πανιερείς αμέσως.

«Το που θα βγει, τι σας νοιάζει εσάς; Εμείς», λέει, «πείσομεν και υμάς αμερίμνους. Εάν ακουστεί, αν μαθηθεί αυτό το οποίο έγινε, εμείς», λέει, «θα σας καλύψουμε, εμείς θα πληρώσουμε ώστε να μην πάθετε τίποτα». Και πράγματι επλήρωσαν, όπως πληρώνουν και μέχρι σήμερα κάθε τι το οποίο έχει φτιαστεί, που μπορεί να καλύψει την Ανάσταση του Ιησού, τη Θεότητα του Ιησού και τη γνησιότητα της σωστής διδασκαλίας του Ιησού.

«Λέγετε εσείς ότι οι μαθηταί αυτού νυκτός ελθόντες έκλεψαν αυτόν, ημών κοιμωμένων». Κοιμόμαστε! Μας τον έκλεπταν. Αυτό να πείτε εσείς. Έτσι οδήγησαν οι Εβραίοι τους στρατιώτας, οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι δηλαδή. «Ναι, αν πούμε αυτό, ότι κοιμόμαστε καθ’ ην στιγμήν ήμεθα σε διατεταγμένη υπηρεσία, θα πρέπει να μας στήσουν στο απόσπασμα». «Αυτό μην σας νοιάζει. Δική μας δουλειά αυτή. Και αν ακουστεί τούτο επί του ηγεμόνος και αν το μάθει ο επικεφαλής σας, εμείς πείσομεν αυτόν, εμείς πείσομεν αυτόν, εμείς θα τον πείσουμε. Έχουμε τον τρόπο να τον πείσουμε ή να τον δωροδοκήσουμε ή να τον πείσουμε με διάφορες ψευτιές, και υμάς αμερίμνους ποιήσομεν, ώστε να μην σας πειράξουν καθόλου εσάς».

δε στρατιώτες λαμβώνται στα Αργύρια εποίησαν ως εδιδάχθησαν. Αργύρια τον ανέβασαν στον σταυρό, αργύρια εκάλυψαν την Ανάστασή Του. Το χρήμα είναι εκείνο το οποίο διαφθείρει τις συνειδήσεις των ανθρώπων πάντοτε. «Και διεφημίσθη ο λόγος ούτος παρά Ιουδαίοις μέχρι της σήμερον», γράφει ο Ευαγγελιστής Ματθαίος στο 28ο κεφάλαιό του. Από τότε, λοιπόν, από την πρώτη ημέρα, η συκοφαντία ότι ο Χριστός δεν ανέστη αλλά εκλάπη. Αλλά έρχονται όλα να είναι εναντίον τους, διότι η Ανάσταση του Ιησού, δηλαδή η γνησιότητα της Αναστάσεως του Ιησού, αποδεικνύεται από τα προ ταφής του Χριστού. Ο Χριστός

εταφιάσθη κατά τέτοιον τρόπον, απέθανε κατά τέτοιον τρόπον και έλαβον χώραν πράγματα τέτοια που αποδεικνύουν τη γνησιότητα της ταφής, του θανάτου και της Αναστάσεως του Ιησού. Διότι θέλω να ξέρετε, βέβαια, εφόσον ασχολείσθε με αυτά τα πράγματα, θα το έχετε ακούσει, ότι τρία τινά κατ’ εξοχήν γύρω από τον θάνατο και την Ανάσταση του Ιησού είναι εκείνα τα οποία κυκλοφορούν. Πρώτον, ότι ο Χριστός δεν απέθανε, αλλά υπέστη νεκροφάνεια και έπειτα ανέστη, όπως ανίστανται οι φακίρηδες, οι οποίοι θάπτονται για ορισμένο χρονικό διάστημα και ανίστανται. Το δεύτερο είναι ότι δεν ετάφη, δεν ετάφη.

Αν θα εθάπτετο, θα έπρεπε να πεθάνει μέσα εκεί. Ότι δεν ετάφη. Και τρίτον, ότι εκλάπη. Δεν τον πρόσεξαν, δεν τον φύλαξαν καλά και εκλάπη. Όλα αυτά όμως είναι ψέματα. Πίπτουν όλα εκ προοιμίου. Διότι είναι έτσι τα πράγματα, που αποδεικνύεται ότι και απέθανε και ετάφη και ανέστη. Και δεν ανέστη, μάλιστα, τη δυνάμει κάποιου, όπως ανέστησαν όλοι όσοι ανέστησαν μέχρι του Ιησού, διότι του Ιησού η Ανάσταση είναι η ογδόη κατά σειρά. Υπάρχουν αναστάσεις τρεις στην Παλαιά Διαθήκη, τρεις στην Καινή Διαθήκη, έξι, μία κατά τη Σταύρωση και μία μετά τη Σταύρωση και την Ταφή.

Η ογδόη, η Ανάσταση του Χριστού μας. Όλοι οι άλλοι, είτε ο υιός της χήρας των Σαρεπτών της Σιδώνος υπό του Ηλίου λέγεται, είτε ο υιός της Σουναμίτιδος υπό του Ελισσαίου λέγεται, είτε το πρόσωπο το οποίο ήγγισε τα λείψανα του Ελισσαίου λέγεται, είτε ο υιός της χήρας της Ναΐν, είτε η θυγατέρα του Ιαείρου, είτε ο Λάζαρος, είτε αυτοί οι οποίοι ανέστησαν κατά τη Σταύρωση του Χριστού — «πολλά μνημεία ανεώχθησαν και πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων ηγέρθησαν» και παρουσιάστησαν στην Αγία Πόλη μετά την Ανάσταση Αυτού — όλοι αυτοί ανέστησαν τη δυνάμει κάποιου άλλου. Προσευχήθηκε ο Ηλίας και επέστρεψε η ψυχή του υιού της οικοκυράς του.

Το ίδιο ο Ελισσαίος και επέστρεψε η ψυχή του υιού της οικοκυράς, της Σουναμίτιδος. Διέταξε ο Χριστός: «Νεανίσκε, εγέρθητι», «κόρη, εγείρου», «Λάζαρε, δεύρο έξω». Διέταξε· όλοι αυτοί και τη δυνάμει του Ιησού ανέστησαν. Εδώ όμως ο Χριστός αυτοανέστη. Γι’ αυτό και ακριβώς ελήφθησαν τόσα μέτρα ασφαλείας, ώστε να μην μπορεί να συκοφαντηθεί η Ανάσταση. Ο Χριστός απέθανε και ετάφη και ανέστη. Υπάρχει ένα τρίπτυχο, το οποίο το έχουν πιάσει οι Πατέρες, και θα ήθελα να σας πω τη γνώμη τους στην περίπτωση αυτή. Ακούστε, λέγει ένας των ημερών εκείνων ερμηνευτής το εξής:

«Διά της οργής του ανθρώπου», λέγει, «υπηρετείται ο Κύριος». Στην κακία των Εβραίων εξυπηρετείται ο Κύριος. Πώς δηλαδή; Εξασφαλίζεται, δημιουργείται γνησιότητα, επειδή έδει πιστευθήναι, διότι έπρεπε να πιστευτεί, ότι και απέθανεν και ετάφη και ανέστη. «Βλέπε και τα τρία μαρτυρούμενα παρά των εχθρών». Προσέξτε τα, λέγει, και τα τρία μας τα διαπιστώνουν οι εχθροί του Χριστού. «Σκοπητέον γαρ τους λόγους αυτών». Προσέξτε με προσοχή τα λόγια τους. Το μεν, πηγαίνουν στον Πιλάτο και του λένε: «Εμνήσθημεν ότι ο πλάνος εκείνος είπεν έτι ζων» και

πήγανε και του είπανε ότι «αυτός ο πλάνος, εμνήσθημεν ότι είπε έτι ζων». Άρα τώρα είναι πεθαμένος. Το λένε οι ίδιοι ότι είναι πεθαμένος. Το πιάνετε; «Είπε έτι ζων» μαρτυρεί δηλαδή ότι απέθανε τώρα. «Κέλευσον ασφαλισθήναι τον τάφον». Τόση εντολή να ασφαλισθεί ο τάφος, τι αποδεικνύει αυτό; Αυτό δε δεί ότι ετάφη, διότι αν δεν ετάφη, τι θα έλεγαν; Τι θα παρακαλούσαν να ασφαλίσει ο Πιλάτος; Το δε «μήποτε ελθόντες οι μαθηταί αυτού και κλέψωσιν αυτόν» πληροφορεί ότι, ασφαλισθέντος, όταν ασφαλιστεί, ου κλαπείς, λοιπόν, αναντιρρήτως ανέστη. Πόσο, λοιπόν, τον ησφάλισαν τον τάφο; Μετά της κουστωδίας, πεντακόσιοι στρατιώτες κατά την παράδοση.

Επήγανε στον τάφο. Δεν είναι δύο, τρεις, πέντε· κουστωδία αυτοί που πήγανε, πεντακόσιοι στρατιώτες. Πώς επήγανε τώρα δύο, τρεις άνθρωποι, απλοί μαθητές Του, που η καρδιά τους πήγαινε να ξεκολλήσει από τον φόβο τους, να πάνε να Τον κλέψουν μέσα από τα χέρια αυτών; Βλέπετε; Από τα ίδια τους τα λόγια, οι ίδιοι αυτοί ομολογούν ότι πέθανε, είναι πεθαμένος, ότι έχει ταφεί, και να ασφαλιστεί. Και πράγματι, επήγε και ασφάλισε, ώστε αποδεικνύεται ότι και απέθανε και ετάφη και ανέστη. Από τα ίδια τους τα λόγια. Αλλά δεν είναι μόνο αυτά. Ο Χριστός μας είχε πει εκ προοιμίου ότι «εάν σεις σιωπήσετε, οι λίθοι κεκράξονται». Αν σεις δεν ομολογήσετε ότι πράγματι ανέστη, θα μιλήσουν, λέει, τα λιθάρια, θα μιλήσουν τα άψυχα πράγματα.

Λοιπόν, πηγαίνουν και βρίσκουν τα οθόνια κείμενα. Τι είναι αυτό; Τα σεντόνια, τα σάβανα που λέμε. Ο Χριστός μας, αγαπητοί μου, ετάφη κατά το ιουδαϊκό έθιμο. Οι Ιουδαίοι ξέρετε πώς θάπτονται; Εχρίοντο με μία κολλητική ουσία, που είναι σαν ρητίνη, όπως είναι το ρετσίνι το δικό μας, το οποίο είναι παράγωγο της σμύρνας και της αλόης. Σμύρνα και αλόη, ως λίτρα εκατό, έφεραν ο Νικόδημος με τον Ιωσήφ, που τον περιποιήθησαν. Εκτός του εσάνς που βγάζει, το άρωμα, επεξεργαζόμενη η σμύρνα και η αλόη, αφήνει και ένα υπόλοιπο σαν κολλητική ουσία, σαν ρετσίνι. Αυτό, λοιπόν, χρίουν τον Εβραίο και τον διπλώνουν γύρω γύρω με το σεντόνι το καθαρό.

Γίνεται γρανίτης επάνω στον άνθρωπο, κολλάει, δεν ξεκολλάει με τίποτα. Πώς αυτό ξεκόλλησε και έμεινε εκεί, αν Τον κλέψανε; Ή αν το πήραν κι αυτό οι κλέφτες; Πήγανε νερά ζεστά και τα βγάλανε μέσα στη νύχτα; Να έρθουν φωτιές και λοιπά; Και προς τι ο λόγος να αφήσει το σεντόνι εκεί; Το να κλέψει ένας άνθρωπος, ή θα πάρουν μια κουβέρτα, δύο, θα Τον βάλουν απάνω, «το κόψε ο λώρος», και θα φύγουν, ή θα Τον ρίξανε σε ένα σακί μέσα, «κόψε ο λώρος», και θα φύγουν. Γιατί να το βγάλουν, να τ’ αφήσουν εκεί πέρα το σεντόνι; Γιατί το σουδάριο αυτό, που ήταν δεμένο το κεφάλι, ευρέθη τυλιγμένο σε έναν τόπο; Είναι τι όμορφα! Ποιος το τύλιξε; Αυτό δεν αποδεικνύει την Ανάσταση; Το ότι επίσης δεν Τον άφησε σε κοινό μνημείο, αυτό είναι λίγο; Ή τι, κατετέθη σε κενό μνημείο; Όχι. Έπρεπε να Τον αφήσει σε καινό, όχι σε κοινό, σε οικογενειακό τάφο,

ίσως να είχε ο Ιωσήφ ή κάποιος άλλος από τους στενούς συγγενείς. Ετάφη, όπως μας γράφει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, σε καινόν μνημείον. Μάλιστα κάνει μια διάκριση, που δεν είχε ταφεί κανείς, λέει, μέχρι τότε. Τι χρειάζεται αυτό να μας το πεις; Αν ήταν άλλος, θα το βάζανε. Υπάρχει λόγος. Στην πρώτη ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδος παρουσιάζει η Εκκλησία τον Ιωσήφ τον Πάγκαλο, κατά πάντα τύπον του Χριστού μας. «Μνείαν ποιούμεθα Ιωσήφ του Παγκάλου». Δεν ξέρω αν ποτέ σας έχετε προσέξει τα γεγονότα του Ιωσήφ του Παγκάλου· θα δείτε ότι κατά πάντα είναι όπως ο Χριστός μας. Έχει πολλά διακριτικά σημεία.

Ο Ιούδας, το αδελφό του, τον επούλησε, όπως τον Χριστό μας, και αυτόν τον βάλανε σε κενόν λάκκον, με έψιλον, άδειο λάκκο, εκεί. Εδώ είναι με άλφα γιώτα, καινόν, καινούργιος λάκκος. Όμως υπάρχει παρένθεση, που δεν έχει μπει κανείς, διότι θα μπορούσαν οι Εβραίοι να πούνε ότι αυτός δεν αυτοανέστη, αλλά δυνάμει λειψάνων, ίσως αγίων Προφητών κλπ., ανέστη, διότι η τρίτη ανάσταση κατά σειράν της Παλαιάς Διαθήκης είναι γενομένη τη δυνάμει των λειψάνων του προφήτου Ελισσαίου. Πηγαίναν να θάψουν κάποτε στο νεκροταφείο και γινότανε κάποια φασαρία εκεί, αντάρτευσαν, και φοβηθήκαν αυτοί και το πέταξαν το λείψανο, δεν το πήγανε στον προορισμό του, και το ρίξανε σε έναν τάφο πρόχειρο. Ήταν του προφήτου Ελισσαίου κατά σύμπτωση και, όταν έπεσε πάνω στα λείψανά του, ανέστη αυτός και έφυγε. Και αυτό ακόμη το πρόλαβαν, ώστε να μην μπορούν να πούνε ότι...

ετάφη σε κάποιο μνημείο που υπήρχανε λείψανα άγια και δεν ανέστη τη δυνάμει του, δεν είναι Θεός, αλλά ανέστη τη δυνάμει άλλων· είναι απλώς μόνο Υιός της Μαρίας και όχι και Υιός του Θεού. Τόσα μέτρα έχουν παρθεί, αλλά αυτοί, όπως σας είπα και γρηγορότερα και όπως λέει ωραιότατα η Εκκλησία μας, μαζί με τον Ιούδα, δεν ήθελαν να το καταλάβουν. Όπως λέει για τον παράνομο Ιούδα, «οὐκ ἐβουλήθης συνιέναι», έτσι στέκει και ο Εβραίος, «οὐκ ἐβουλήθης συνιέναι». Ξέρετε τι λέγει ο Ιουστίνος, μάρτυς και φιλόσοφος, γι’ αυτούς; Ακούστε τι λέγει. Η μανία τους, δηλαδή, να κηρύξουνε κάθε τι το αντίθετον, πράγμα το οποίο το κάνουν μέχρι σήμερα. «Καὶ οὐ μόνον οὐ μετενοήσατε» κλπ.

Ιουστίνος, ο μάρτυς και φιλόσοφος, προς τους Εβραίους: «Οὐ μόνον οὐ μετενοήσατε μαθόντες αὐτὸν ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν, ἀλλὰ ἄνδρας χειροτονήσαντες ἐκλεκτούς, εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐπέμψατε, κηρύσσοντας ὅτι αἵρεσίς τις ἄθεος καὶ ἄνομος ἐγήγερται ἀπὸ Ἰησοῦ τινος Γαλιλαίου πλάνου». Πλάνο Τον λέγαν πρώτα, πλάνο Τον λέγει και απ’ των υστέρων. «Ὃν σταυρωσάντων ἡμῶν, οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ κλέψαντες» και λοιπά. Δηλαδή το μίσος τους, η κακία τους ήταν τόση κατά της Αναστάσεως του Ιησού. Διότι, εάν ο Χριστός δεν ανέστη, δεν κινδυνεύει κανένας, ούτε ο διάβολος ούτε η κακία των οργάνων του διαβόλου.

Να, είναι εκείνα τα οποία... συνθέτουν τη σωτηρία του ανθρώπου: η Θεότης του Ιησού και η Ανάσταση του Ιησού. Εάν ο Χριστός δεν είναι Θεός ή ο Χριστός δεν ανέστη, δεν υπάρχει τίποτα. Διότι, αν αυτός ο σταυρωθείς ήταν μόνος άνθρωπος, δεν κινδυνεύει κανένας. Μόνο αν ήταν Θεός, από τη δικαιοσύνη του Θεού κινδυνεύουν τα πάντα, αρχής γενομένης από τον σατανά. Δόξα τω Θεώ, είναι αλήθεια, και Θεός ήτο και ανέστη. Τώρα, ότι ήτο και άνθρωπος, ήτο και άνθρωπος. Ωραιότατα τα έχει πάλι αυτά συνθέσει σε δυο του λόγια ο Άγιος Πρόκλος, ο μαθητής του Θείου Χρυσοστόμου, ο οποίος, παρακολουθώντας τη ζωή γενικά του Χριστού, την ανθρώπινη και τη Θεία, λέγει τα εξής: «Ὁρῶ τὰ θαύματα, ἀνακηρύττω τὴν Θεότητα· βλέπω τὰ πάθη, κηρύττω τὴν ἀνθρωπότητα».

Ανοίγει τάφους, περπατεί επί θαλάσσης, διώχνει δαιμόνια, φτιάχνει μάτια κλπ. Είναι Θεός. Τον βλέπω να κλαίει, Τον βλέπω να τρώει, Τον βλέπω να κοιμάται, Τον βλέπω να ρωτάει. Είναι και άνθρωπος. Είναι Θεάνθρωπος. Και έτσι έπρεπε να είναι. Εάν ήταν μόνο Θεός, δεν θα μπορούσαν να Τον καταλάβουν οι άνθρωποι. Αν ήταν μόνον άνθρωπος, δεν μπορούσε να πλησιάσει τον Θεό. Είναι Θεάνθρωπος για να συμβιβάσει τον άνθρωπο με τον Θεό. Ανάσταση, λοιπόν, είναι εκείνο το οποίο θα πρέπει να πρυτανεύει γενικά στον άνθρωπο, και πολλοί από εμάς ούτε στον τάφο μας επάνω... Δεν έπρεπε να υπάρχει τάφος Ορθόδοξος που να μην έχει επάνω στην πλάκα «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών», ούτε άλλο. Ούτε ονόματα, ούτε επαγγέλματα, ούτε ηλικίες, ούτε βλακείες. Πολλές φορές ανόητα πράγματα γράφονται πάνω στον τάφο μας. Αυτά τα λόγια μόνον:

«Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών». Καλύπτει τα πάντα, έχει περιεχόμενο το παν, λέγει, διδάσκει, υπενθυμίζει. Ας πέθανα εδώ, θα αναστηθώ μίαν ημέρα, είτε το πιστεύουν οι άνθρωποι είτε όχι. Αλλά ούτε καν τα κείμενα — γιατί πολλοί αμφισβητούν την Ανάσταση — ούτε καν τα κείμενα προσέχουν οι άνθρωποι, τα οποία διαβάζουν σαν Χριστιανοί, που λένε. Γιατί να τα λέει ένας άνθρωπος ο οποίος δεν θρησκεύει, το καταλαβαίνω αυτό. Αλλά να τα λέει ένας άνθρωπος ο οποίος θρησκεύει: «Και ποιος πήγε από εκεί και ποιος ήρθε από εδώ και ποιος μας λέει ότι θα αναστηθούμε;» κλπ., κλπ. «Και είδες κανέναν εσύ;» και «έχασα εγώ τον άνθρωπό μου» και χίλια δυο άλλα πράγματα. Και τα κοιμητήρια τα μετατρέπουμε σε νεκροταφεία και δεόμεθα και παρακαλούμε υπέρ νεκρών και όχι κεκοιμημένων.

Βάζουμε μαύρα και σπάμε τα πιάτα και σπάμε τα κόλλυβα και δεν σερβίρουμε γλυκό. Όλα αυτά είναι απιστίας ή αγνοίας προϊόντα και δεν πρέπει εμείς, εν πλήρει εικοστώ αιώνι σήμερα, που έχει τόσο πληθυνθεί η γνώση και τόσα πράγματα ο άνθρωπος μαθαίνει, αυτά τα πράγματα να είναι μακριά. Γιατί, όλα αν τα μάθει, αυτό δεν μάθει, τίποτα δεν έμαθε· και τίποτα αν δεν μάθει, αυτό αν μάθει, όλα τα έμαθε. Διότι όταν ο άνθρωπος μάθει το πούθε ήρθε, γιατί ήρθε και πού υπάγει, ήδη επέτυχε. Το αν δεν γίνει πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν χάθηκε ο κόσμος. Το αν δεν γίνει βασιλιάς δεν χάθηκε ο κόσμος. Το αν φοράει τσαρούχια δεν χάθηκε ο κόσμος. Το εάν δεν γνώρισε τον Χριστό, όμως, και την Ανάστασή Του, χάθηκε ο κόσμος. Γι’ αυτό, δεν ξέρω αν προσέξατε, οι Απόστολοι όλοι εκήρυτταν με βάση

τη Θεότητα του Ιησού και την Ανάσταση του Ιησού. Δεν κήρυξαν ψυχολογία, πώς λέμε «να κάνετε καλά έργα» κλπ. Κήρυξαν τη Θεότητα του Ιησού και την Ανάσταση του Ιησού, διότι είναι το μοναδικό πρόσωπο που μπορεί να αλλάξει την όψη της ανθρωπότητος.

όψη της ανθρωπότητας. Δεν μας σώζει τίποτα και δεν μας ξεκουράζει τίποτα. Είναι μόνο να πιστέψουμε στον Ιησού ως Θεάνθρωπο, ως παθόντα, θανόντα, ταφέντα και αναστάντα, όπως ωραιότατα το δογματίζει η Εκκλησία μας στο Πιστεύω.

Διάβαζα κάτι επίσης, διότι όλα ομιλούν περί της Αναστάσεως. Περάσαμε έναν χειμώνα και τώρα έχουμε άνοιξη. Αυτά που έχουμε τώρα δεν τα είχαμε τον χειμώνα. Πού ήρθαν αυτά; Πάρε ένα μαχαίρι και κτύπησε ένα δέντρο τον χειμώνα. Ούκ έστι φωνή, ούκ έστιν ακρόασις. Τίποτα. Πήγαινε να το γδάρεις τώρα, πήγαινε να το κτυπήσεις τώρα. Θα βγάλει αμέσως νερό. «Είμαι ζωντανό, γιατί με πειράζεις;» «Αλλά σε είχα χτυπήσει και τον χειμώνα, αλλά δεν έβγαλες τίποτα». «Ναι, κοιμόμουν τότε. Ήμουν ζωντανό-νεκρό τότε, όπως κι εσύ αύριο θα είσαι ζωντανός-νεκρός. Κι εσύ θα πεθάνεις, αλλά θα αναστηθείς μια μέρα. Θα έρθει άνοιξη και για σένα, όπως έρχεται για μένα τόσες φορές μέσα στους αιώνες, για να υπενθυμίζω εσένα ότι κι εσύ θα πεθάνεις μια μέρα και θα αναστηθείς». Πηγαίνετε στα ορεινά να δείτε· χιόνια ακόμη είναι

σπαρμένα από το φθινόπωρο. Κάτω εκεί από ένα, δύο, τρία, πέντε, δέκα μέτρα χιόνι υπάρχει σπέρμα. Μόλις φύγει τώρα την άνοιξη το χιόνι, θα δείτε από κάτω να φυτρώσει το σιτάρι. «Πού ήσουν εσύ;» «Εδώ πεθαμένο ήμουνα και θαμμένο». «Και πώς βγήκες επάνω;» «Όπως θα βγεις εσύ αύριο κάτω από το μάρμαρο που θα σε βάλουνε. Θα βγεις εσύ αύριο επάνω. Ο ίδιος Δημιουργός, ο ίδιος Βασιλιάς, Αυτός που βγάζει εμένα, θα βγάλει και εσένα». Τούτα προσέχει ο άνθρωπος. Πόσες φορές ο άνθρωπος δεν έχει πεθάνει στη ζωή και δεν έχει αναστηθεί; Ο ύπνος τι είναι; Δεν είναι θάνατος ο ύπνος; Τι είναι; Μυστήριον ο θάνατος, μυστήριον και ο ύπνος. Όπως είναι ο ύπνος ακριβώς, έτσι και ο θάνατος. Κοιμάται το σώμα. Το κλέβουνε, το γδύνουνε, του βάζουν φωτιά, το καίνε. Κοιμάται αυτό. Ψυχή υπάρχει όμως. Γιατί δεν σου μιλάει; Γιατί δεν επεμβαίνει; Δεν έχεις πεθάνει τόσες φορές και δεν έχεις ξυπνήσει, δεν έχεις αναστηθεί;

Το ίδιο θα γίνει εκεί. Ψυχή υπάρχει, το σώμα διελύθη, θα το πάρεις αύριο. Δεν πήγες στην κηδεία του Χριστού προχθές; Δεν άκουσες την προφητεία που διάβασε του Ιεζεκιήλ, όταν γύρισε ο Επιτάφιος; Τι λέει εκεί πέρα; Δεν λέει: θα πάρεις τα λείψανά σου, θα πάρεις τα κόκαλά σου, θα μπουν νεύρα, δέρμα, σάρκα και λοιπά και θα σηκωθείς αύριο; Απιστείς ακόμη; Αυτό δεν πετάει στα μυαλά σου; Τι σου χρειάζεται η ζωή; Να τρως ντομάτες και τα αγγούρια του Θεού; Γι’ αυτό έρχεσαι στον κόσμο αυτό; Δεν υπάρχει δυστυχέστερος άνθρωπος, ο οποίος πιστεύει μόνο για τούτον τον κόσμο. «Εν Χριστώ», λέγει ο Παύλος προς Κορινθίους. Ελεεινότερος άνθρωπος στον κόσμο, λέει, δεν υπάρχει από αυτόν που πιστεύει μόνο σε αυτόν τον κόσμο και δεν πιστεύει στον άλλον κόσμο. Ο κόσμος είναι εκείνος ο οποίος πόσες φορές έχει πεθάνει και έχει αναστηθεί· να, τώρα σε λίγο θα πεθάνει και το πρωί θα αναστηθεί. Όλα αυτά δεν μιλούν για μας; Για ποιον είναι; Δεν είναι για κανέναν άλλον.

Όμως τόσα πράγματα είναι που μας το μιλούν, ότι θα αναστηθούμε, γιατί πεθαίνουμε. Ένας Θεός πέθανε. Πώς τον έφτιαξε ο Θεός στον θάνατο; Ο άνθρωπος με τα χέρια του τον έφτιαξε στον θάνατο. Αυτός δεν απεκόπη από τον Θεό, δεν απεκόπη από τη ζωή, δεν απεκόπη από το φως, και μάλιστα κατεβαίνει ο Θεός για να τον αναστήσει. Είναι λοιπόν, επαναλαμβάνω, το σοβαρότερο θέμα αυτό: το να φωνάξουμε, το να πιστέψουμε, το να αφομοιώσουμε και να είμεθα εις θέση να μεταφέρουμε και στους άλλους ότι ο Χριστός ανέστη. Είναι το δικό μας το συμφέρον, διότι κι εμείς τη δυνάμει Του αύριο θα αναστηθούμε. Αυτός έγινε ο πρωτότοκος εκ των νεκρών. Αυτός έβασε με χρυσάδου ταμείων. Αυτός εξυμνολογήθη εν σμικρώ, όπως είπαμε ωραία τη Μεγάλη Παρασκευή: «Ὃν Παῖδες εὐλογεῖτε, ἱερεῖς ἀνυμνεῖτε, λαοὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας».

Να προσέχουμε όμως τα κείμενα αυτά, τι ομιλούν, τι λένε. Επίσης, τα γεγονότα του Μεγάλου Σαββάτου υπενθυμίζουν ότι ενικήθη ο Σατανάς, ο Άδης, από τον Χριστό. Κοιτάξτε ωραία τροπάρια που λέγει: «Σήμερον ο Άδης στενών βοά, στενάζει και βοά· συνέφερέ μοι τον Υιόν της Μαρίας να μην τον πάρω». Τον πήρα, λέει, δια του ξύλου και μάζεψα, λέει, δια του ξύλου, και μου τους πήρε δια του ξύλου. Τους πήρε δια του ξύλου της γνώσεως και τους πήρε δια του ξύλου του Σταυρού. Και χίλιες δυο άλλες παρομοιώσεις ωραίες. «Έλαβα», λέει, «αυτό που έβλεπα και έπεσα από εκείνο που δεν έβλεπα». Ωραία το λέει ο θείος Χρυσόστομος αυτό πάλι στον κατηχητικό του λόγο. Όλα αυτά θέλουν να υπενθυμίζουν σε μας και να χαρούμε για το γεγονός αυτό. Αυτό και ο Ιεζεκιήλ, κατά κάποιον τρόπο, αυτή την αποκάλυψη μας κάνει στο

37ο κεφάλαιο του Ιεζεκιήλ. Διαβάστε το από την Παλαιά σας Διαθήκη και στο σπίτι σας. Εκεί τα πράγματα όλα αλλάσσουν και εκεί ο άνθρωπος παρηγορείται ότι κάποια μέρα, είτε το θέλει είτε όχι, θα ανοίξει ο τάφος του και θα ξαναγίνει άνθρωπος. Τώρα, το τι θα μπει μέσα σε αυτό το σώμα, αυτό εξαρτάται από αυτόν· εάν είναι κόρακας ή αν είναι περιστερά. Έτερον εκάτερον, από αυτόν εξαρτάται. Ό,τι δώσει ο άνθρωπος στη γη να φυλάξει, ο τάφος αυτό και θα αποδώσει. Τα σπέρματα, παραδείγματος χάριν, ομιλούν για την Ανάσταση. Πάρε έναν κόκκον σίτου, άλεσέ τον, αλεύρι θα γίνει στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Πού είναι η ζωή; Όταν τον ρίξεις στη γη, αυτός ζωντανεύει. Το νεκρό αυτό ζωντανεύει. Γιατί λοιπόν αυτός ο κόκκος του σίτου, σήποντας στη γη,

ανίσταται και βγάζει εκατό άλλους κόκκους, και εγώ ο άνθρωπος, για τον οποίο πέθανε ο Θεός, όταν σπαρώ εις τη γη δεν θα αναστηθώ; Γιατί τότε τα πας τα κόλλυβα στην εκκλησία, αφού δεν πιστεύεις στην Ανάσταση; Τι είναι τα κόλλυβα; Να τα πάρουν οι άνθρωποι να σε κοροϊδεύουν; Να πουν «Θεός σχωρέσ’ τον» και να πιουν και κάνα κονιάκ; Άνθρωποι που δεν έχουν καμία σχέση με τον Θεό; Γι’ αυτό; Αυτό ομολογία είναι, ότι όπως ο σίτος αυτός, όταν μπει στη γη, πεθαίνει και ανίσταται, κι αν δεν πεθάνει δεν ανίσταται, έτσι και το πρόσωπο που του έφερα, παρότι έχει πεθάνει, θα αναστηθεί μιαν ημέρα. Ομολογία πίστεως. Το ίδιο είναι και το κερί που ανάβουμε. Γιατί ν’ ανάψεις το κερί στον νεκρό; Γιατί ν’ ανάψεις στο όνομα κάποιου; Ότι θα αναστηθεί μιαν ημέρα· ομολογεί την Ανάσταση. Πώς λοιπόν με όλα που κάνεις ομολογείς Ανάσταση και με τα λόγια λες «Ποιος πήγε από εκεί; Έχασα εγώ τον άνθρωπό μου»; Μα τι ήταν, κλειδί ήταν ο άνθρωπός σου; Τι ήταν, κουμπί ήταν, ξενόκουμπο ήταν ο άνθρωπός σου και τον έχασες;

Θεός πέθανε για τον άνθρωπο και ο άνθρωπος πάει χαμένος; Δεν πρέπει να σκεπτόμεθα έτσι, δεν πρέπει. Εκδικείται η απιστία στον κόσμο τούτο, και χαρά στους ανθρώπους που έχουν μάτια. Βρήκα γραμμένο κάτι και το έβαλα μέσα στο Ευαγγέλιό μου. Αναφέρεται ότι στο Αμβούργο υπάρχει ένας τάφος μιας άπιστης πριγκίπισσας, που όσο ζούσε εχλεύαζε τον Θεό και την Ανάσταση των νεκρών. Τα κοροϊδεύει βέβαια όλα, τα ειρωνεύεται όλα αυτά. Το πείσμα της την ακολούθησε μέχρι του τάφου. Στη διαθήκη της έλεγε να φτιάξουν το μνήμα της μέσα σε γρανίτη και το στόμιό του να το κλείσουν με βράχους, τσιμέντα και με σίδερο. Στην επιτάφιο δε πλάκα να γράψουν: «Όσοι αιώνες και αν περάσουν, ο τάφος δεν θα ανοίξει». Δεν περίμενε Ανάσταση νεκρών αυτή. Ε, που δεν είναι λόγος. Όμως ένας μικροσκοπικός σπόρος σφηνώθηκε σε μια χαραματιά του βράχου και αργότερα βλάστησε αυτός ο σπόρος και έγινε ένα πελώριο δέντρο και με τις ρίζες του έσκισε τα βράχια, χλευάζοντας την ανθρωπίνη μωρία. Δεν έχουμε δει πολλά τέτοια; Δυστυχώς ο άνθρωπος έχει μεγάλη κακία πάνω στα θέματα που θίγεται ο Σατανάς. Όπου δεν θίγεται ο Σατανάς, κάνει το κορόιδο. «Δεν ξέρω, εσείς ξέρετε, εγώ δεν είναι η δουλειά μου αυτή» κλπ.

Είναι όμως θέματα ψυχής. «Τα ξέρω από το σχολείο; Με άθαφη θα ξέρω εγώ αυτά;» Είναι αστείος ο άνθρωπος, πολύ φαιδρός ο άνθρωπος, πολύ ανακόλουθος ο άνθρωπος. Εν πάση περιπτώσει, έτσι έχουν τα θέματα μέχρι εδώ. Είναι πολλά τα πράγματα που μπορεί να μιλήσει ο άνθρωπος αυτές τις ημέρες. Όσες ομιλίες έχω κάνει, έξι-επτά ομιλίες μέχρι τώρα όπου έχω βρεθεί, δύο πράγματα ήρθαν στον νου μου να πω. Ήθελα απόψε ακόμη να σας μετέφερα εκεί πίσω στις πρώτες ημέρες, διότι ξέρετε, αυτοί οι οποίοι, τέλος πάντων, υπέγραψαν για να γίνει το χατίρι του Σατανά και των Εβραίων, τα πλήρωσαν εκ των υστέρων όλοι. Η δικαιοσύνη του Θεού δεν απαλλάσσει κανέναν, άλλο λίγο κι άλλο πολύ.

Δίδει όπως του αξίζει. Έγινε τη γνώμη του, διότι έπλυνε τα χέρια του ο Πιλάτος. «Σεις θα πληρώσετε». Αυτός εγκλημάτησε, γιατί δεν μπορούσε να το αποποιηθεί. Αλλά, για να μην χάσει τη θεσούλα του, αδιαφόρησε. Παρότι και η γυναίκα του πήγε, όπως θυμόσαστε: «Μηδέν σοι και τω δικαίω εκείνω· πολλά γαρ έπαθον σήμερον κατ’ όναρ δι’ αυτόν». Εν τούτοις όμως, δεν έκανε ό,τι έπρεπε και δεν επολιτεύθη. Θα διαβάσω κάτι, να δείτε την κακία του ανθρώπου ή του Σατανά μπροστά στα θέματα που μπορεί να κλονίσει την πίστη στη Θεότητα και στην Ανάσταση του Ιησού. Αδιαφορεί για τα πάντα, έστω και αν καταστρέψει ολόκληρη την ανθρωπότητα. Αρκεί αυτό να μην γίνει και όλα τα άλλα ας χαθούνε. Υπάρχουν σε βιβλιοθήκες,

έχουν φτάσει μέχρι τα χέρια μου, αλληλογραφία των τότε ημερών γύρω από τα πρόσωπα αυτά. Διότι, ξέρετε, τότε στην Ιερουσαλήμ κάτω ήτανε Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ήσανε Ρωμαίοι, ήσανε δούλοι αυτοί εκεί πέρα, ήσανε υπό κατοχήν, όπως λέμε. Ναι μεν θρησκευτικώς είχαν τα δικά τους οι Εβραίοι, αλλά πολιτικώς ήσανε οι άλλοι. Καίσαρες και λοιποί και λοιποί και λοιποί. Όλοι αυτοί έχουν κάποια ευθύνη για το αίμα του Χριστού. Όλοι. Έχω λοιπόν μπροστά μου μια απάντηση του Τιβερίου Καίσαρος προς τον Πόντιο Πιλάτο, τον ηγεμόνα. Ύστερα λέει, έπεμψε τον πρωτοκουράτορα αυτού, Ραχάβ, όντινα παρέδωκε και δισχιλίους στρατιώτας, ώστε αγαγείν δέσμιον τον Πιλάτον εις Ρώμην. Να δέσουν τον Πιλάτο και να τον πάνε στη Ρώμη να λογοδοτήσει, λέγει εδώ, για αυτά που έκανε εκεί πέρα κάτω. Και πάντας τους πρώτους των Ιουδαίων, τον Άνναν, τον Καϊάφα, τους δύο αρχιερείς και τους λοιπούς των Ιουδαίων, κεφαλήν αναιρεθήναι, ως η του Καίσαρος απόφαση, η οποία έχει ως εξής: «Φέρτε επάνω να τους κλαδέψουμε», λέει, «όλους αυτούς». Ακούστε λοιπόν το γράμμα: «Τιβέριος Καίσαρ, Δεσπότης Ανίκητος, Φοβερός,

Πιλάτω, ηγεμόνι της Ιουδαίας, ευαγγελισμός, ευαγγελισμός, ευαγγελισμός.

Δέσμιε πεπωρωμένε και βέβηλε και πάσης φιλανθρωπίας ανάξιε, τις δέδωκέ σοι ταύτην τόλμην, από πού ενεπλήσθης, και εξουσίαν εις τοιούτον μέγα και μισόθεον κίνημα, ή να συμφωνήσεις μετά του πονηρού συνεδρίου και διεφθαρμένου λαού και δώσεις αυτοίς εξουσίαν τοιούτου θανάτου,

ταύτην κρίσιν επενεγκείν μοι ταχέως; Θα μου δώσεις λόγον γρήγορα, διότι ούτε καν έγραψες πρώτον εις εμέ περί της υποθέσεως ταύτης, να μου γράψεις ότι αντιμετωπίζω αυτό και αυτό εδώ που είμαι στην Ιουδαία, δια να λάβεις και το εμόν θέλημα, να σου πω κι εγώ τη γνώμη μου. Αλλά ό,τι θέλησες, όσα ήθελες,

μου έγραψες τα κατόπιν τελεσθέντα. Τότε του κάμε αναφορά: «Ξέρεις, βασιλεύ, αυτό κι αυτό έλαβε χώραν εδώ που είμαι». Αλλαχού γράφεις μοι και την ανοησία σου αυτοθελήτως, γράφεις, λέει, και τη βλακεία σου, χωρίς να το καταλάβεις. Λέγων μοι, μου γράφεις, ότι κι από τους θεούς ους εμείς λατρεύομεν, οι εθνικοί, μείζονα τούτων έργα και θαύματα παρ’ αυτού τελούμενα είδες. Δηλαδή, οι θεοί οι δικοί μας, που πίστευαν οι ειδωλολάτραι, δεν κάνουν τέτοια θαύματα που κάνει αυτός. Ω του φθόνου και της κακίας! Ει και ως Θεόν αυτόν ουκ εδέξασθε, καν ως ιατρόν ουκ εκρατήσατε αυτόν; Καλά, για Θεόν δεν τον θέλετε, για ιατρόν τον κρατάτε, ώστε να κάνει όλες τις αρρώστιες καλά.

Τους άνοιγε τάφους, έκανε αναστάσεις, και τον χαλάτε αυτόν τον άνθρωπο; Τον σκοτώνετε αυτόν; Ξέρετε, τους επιστήμονες και λοιπά δεν τους χαλούν οι άλλοι. Βρίσκονται εύκολα τα κεφάλια αυτά; Ας είναι στο εχθρικό στρατόπεδο. Είναι γιατρός του εχθρού, είναι εφευρέτης του εχθρού. Δεν τον χαλάνε. Τα κρατάνε αυτά. Έστω και αιχμάλωτα τα κρατούν όμως, να εργαστούν οι κεφαλές αυτές για την ωφέλεια της ανθρωπότητας γενικά. Δεν τον θέλετε, λέει, να τον παραδεχτείτε για Θεό, για ιατρό τουλάχιστον τον κρατάτε. Εγώ γαρ εξ ακοής μόνον τούτο μαθών και τι αυτά φοβερά και εξαίσια σημεία και θαύματα παρ’ αυτού γενόμενα, ακούσας, δεν είδα, και έκρινα τω νοΐ μου, έβγαλα, λέει, με τον νου μου,

μη είναι αυτόν άνθρωπον μόνον, αλλά και Θεόν. Εγώ τον βγάζω και λέει, δεν ήταν άνθρωπος μόνο αυτός, αλλά ήταν και Θεός. Από μακριά, δεν τον είδα, λέγει, αλλά από αυτά που άκουσα ότι έκανε.

Γαρ ανασταίνειν νεκρούς και οφθαλμούς τυφλών ανοίγειν και δαίμονας εξ ανθρώπων διώκειν και παραλύτους ανορθούν, ταύτα Θεός μόνον δύναται ποιείν και ουχί άνθρωπος. Αυτά το καταλαβαίνετε, ότι αυτά τα πράγματα μπορεί να τα κάνει ένας άνθρωπος; Τις γαρ άνθρωπος ήκουστέ ποτε νεκρόν τετραήμερον εγείραι και οφθαλμούς τυφλού εκ γενετής ανοίξαι; Πού ακούσατε ποτέ άνθρωπο να κάνει τέτοιο θαύμα; Ταύτα γαρ ου μόνον εκ της ιδίας επιστολής σου έμαθον, αλλά πολλώ μάλλον εκ μιας γυναικός, είναι η Μαγδαληνή αυτή, ήτις προ τινων ημερών ενταύθα ελθούσα, υπέμνησε ταύτα πάντα μετ’ ακριβείας, καταγομένη εκ των ορίων Μαγδαλά. Αυτή ήταν η πρώτη η οποία πήγε στη Ρώμη την αγγελία, το τι έγινε. Μαρία καλουμένη, μαθήτρια και αυτή λέγουσα είναι του Ιησού,

η οποία μου μαρτύρηκε, διηγησαμένη ενώπιον του πλήθους τα υπ’ αυτού γεγονότα και τα περισσά και πολλά άλλα, και ότι εξέβαλε εξ αυτής επτά δαιμόνια. Αυτή είναι η αλήθεια, όχι ότι είναι πόρνη, όπως λένε ορισμένοι βλάσφημοι. Η Μαρία η Μαγδαληνή δαιμονισμένη ήτανε, της εξέβαλε τα επτά δαιμόνια και από ευγνωμοσύνη επήγαινε κοντά του. Εξέβαλε εξ αυτής επτά δαιμόνια λόγω μόνω, με έναν λόγο. Διά ταύτα λοιπόν ου δύναμαι να παραβλέψω ταύτην την αδικίαν. Ελθόντος δε του πρωτοκουράτορος Ραχάβ από Ρώμης εις Ιεροσόλυμα μετά δύο χιλιάδων στρατιωτών και δέσαντος τον Πιλάτον αλύσεσι σιδηραίς, ως και τον Άνναν και Καϊάφαν τους αρχιερείς, συν τούτοις και τον Αρχέλαον και Φίλιππον και Αλέξανδρον και όλους τους πρώτους των Ιουδαίων, τους μεν άνδρας ξίφει απέκτειναν,

τους δε δούλους και ασήμους, γυναίκας αυτών τα έθνη επόρνευσαν. Παραλαβόντες δε τον Πόντιον Πιλάτον και τους συν αυτώ σιδηροδεσμίους, επορεύοντο εις Ρώμην. Φθάσαντες δε εις την νήσον Κρήτην, όταν ερχόσαντε επάνω, απέθανε ο Καϊάφας στο πλοίο. Οι δε, εξελθόντες, έθαψαν αυτόν εν τω ιδίω τόπω, εν Κρήτη. Αλλά το παμμίαρον αυτού σώμα εξεπήδησεν έξω του τάφου, μη δεχομένης τούτον της γης. Η γη τον εξερνούσε έξω, να τον έβγαζε. Ιδόντες δε οι εγχώριοι τούτο, άραντες λίθους, κατέχωσαν αυτό. Κατά άλλους, το έκαναν κρεμαστό μέσα, να μην ακουμπάει στη γη μέσα, διότι η γη δεν το εδέχετο,

το λείψανο του ανθρώπου αυτού, του Καϊάφα. Τους δε λοιπούς φθάσαντας εις Ρώμην, τελείωσαν. Ο Καίσαρ ουκ ηθέλησε εξετάσει αυτούς, αλλά προσέταξε τον Άνναν τον αρχιερέα και περιέτυλιξαν αυτόν γυμνόν εντός νεαρού δέρματος βοός. Τον Άννα τον ετύλιξαν μέσα σε ένα τομάρι από βόδι, φρεσκοσφαγμένο, φρέσκο βγαλμένο, και τον έβαλαν στον ήλιο. Αυτό λοιπόν το τομάρι, το δέρμα, εξεράθηκε και τον έσφιξε μέσα και πέθανε κατά αυτήν την έννοια. Έρριψαν εις τον ήλιον και εν καιρώ θέρους, ξηρανθέντος του δέρματος από την υπερβολική κάψιν του ηλίου και σφίξαντος αυτόν βιαίως, εξήλθαν τα εντός αυτού και ούτως πικρώς ετελεύτησε. Ομοίως και τον Αρχέλαον και όλους τους πρώτους των Ιουδαίων κεφαλική τιμωρία εθανάτωσε. Τον δε Πιλάτον

εκέλευσε βαλείν αυτόν εν τινι πύργω, σε έναν πύργο έξω της πόλεως, περιβεβλημένον σιδηραίς αλύσεσιν, τον οποίον εβούλετο αποκτείνειν αυτός ο Καίσαρ ή διαχειρισθή. «Αυτόν αφήστε τον, θα τον εκτελέσω εγώ μόνος μου». Εν μια ουν των ημερών, εξελθών ο Καίσαρ εις την εξοχήν επί το θηρεύσαι, κάποια μέρα έβγαινε για κυνήγι ο Καίσαρ, ο βασιλεύς. Έθος δε είναι τοις αρχαίοις βασιλεύσιν, εάν τις κατάδικος ων και δυνάμενος ιδείν το πρόσωπον του βασιλέως, να λύεται αυτού η ποινή του θανάτου. Υπήρχε όμως, λέει, ένα έθιμο: αν ένας κατάδικος κατόρθωνε να ιδεί κατά πρόσωπον τον βασιλέα, του εχαρίζετο η ποινή. Αυτό το επληροφορήθη ο Πιλάτος τώρα από τη φυλακή μέσα.

Υπήρχαν στον πύργο κάτι οπές σαν πολεμίστρες και σκέφτηκε, έξω εκεί που γυρίζει ο βασιλεύς δια κυνήγι, να πάει τώρα αυτός από μέσα σε μια τέτοια εκεί πολεμίστρα, μια οπή, να στέκεται και, όταν περάσει, να του μιλήσει και αυτός ανύποπτος θα τον έβλεπε και θα γλίτωνε τη ζωή του. Όμως τι έγινε;

Από μέσα που ήταν ο Πιλάτος. Ιδών δε ο βασιλεύς δορκάδα φεύγουσαν με ταχύτητα και φοβούμενος μη χάσει το θήραμα, ανασπάσας το τόξον έριψε κατ’ αυτής. Το δε τόξον, εισελθόν δια της οπής εν η ο Πιλάτος ευρίσκετο, διεπέρασε τον οφθαλμόν αυτού και απέκτεινεν αυτόν. Ταύτα δε πάντα επράχθησαν παρά του Τιβερίου Καίσαρος εν Ρώμη, ολίγα έτη μετά την Ανάσταση του Κυρίου, και ούτως οι Σταυρωταί του Χριστού έλαβαν πάντες στην παρούσα ζωή τον αρραβώνα της αιωνίου κολάσεως. Εις δόξαν, βέβαια, του Κυρίου στο θέμα αυτό. Ακούσετε και μια διαφωτιστική επιστολή, θα μπορούσε να πει κανείς, ενός κυβερνήτου της Ιουδαίας, που τη στέλνει προς τον Τιβέριο. «Ήκουσα», λέει, «ω Καίσαρ, ότι επιθυμείς να μάθεις

τι γράφουν περί ανθρώπου τινός, λίαν εναρέτου, καλουμένου Ιησού Χριστού, ον ο λαός θεωρεί προφήτην, οι δε μαθηταί του Θεόν, λέγοντες ότι είναι Υιός Θεού, πλάστης των ουρανών και της γης και παντός ό,τι εν αυτοίς ευρίσκεται και υπάρχει. Τη αληθεία, ω Καίσαρ, ακούονται καθ’ εκάστην θαυμάσια πράγματα περί του Χριστού αυτού. Ανεγείρει νεκρούς,

ασθενείς θεραπεύει δια μιας μόνης λέξεως. Είναι ανήρ αναστήματος μετρίου, καλός στην όψη και μεγαλοπρέπειαν περιβεβλημένος, ιδίως κατά το πρόσωπο, ώστε όσοι τον ατενίζουν αναγκάζονται να τον αγαπούν και να τον φοβούνται ταυτοχρόνως. Έχει την κόμη του χρώματος καρύου ωρίμου, εξικνουμένη μέχρι των ώτων. Τα μαλλιά του ήταν σαν του καρυδιού το χρώμα, στις πλάτες του· εκείθεν δε μέχρι των ωμοπλατών του καταντά γεώχρους, αλλά μάλλον στιλπνή. Διχάζεται δε αύτη εν τω μέσω άνωθεν, κατά το συνήθημα των Ναζαρινών. Το μέτωπό του είναι λείον και γαλήνιον, το πρόσωπό του άνευ ρυτίδος ή κηλίδος, η ρις του και τα χείλη του κανονικότατα. Το γένειό του είναι πυκνό και του αυτού χρώματος της κόμης. Δεν είναι μακρόν, διχάζεται δε εις το μέσον. Το βλέμμα του είναι σοβαρόν και εμποιούν φόβον. Έχει δε δύναμιν ακτίνος ηλιακής. Ουδείς δύναται να τον παρατηρήσει ατενώς. Όταν επιτιμά, φοβίζει. Όταν δε πράττει τούτο, κλαίει. Είναι αξιοαγάπητος και χαρίεις μετά σοβαρότητος. Λέγουσιν ότι ουδέποτε ώφθη γελών, αλλά πλειστάκις κλαίων.

Ωραίας έχει χείρας και βραχίονας. Εν τη συνομιλία ευαρεστεί τους πάντας, δυσκόλως όμως φαίνεται· όταν δε φανεί, είναι μετριόφρων και το ωραιότερον παράστημα του κόσμου. Είναι ωραίος ως και η μήτηρ αυτού, ήτις εστίν η ωραιοτέρα γυνή ήτις ποτέ εθεάθη στα μέρη αυτά. Εάν όμως εσύ, Μεγαλειότατε Καίσαρ, ποθείς να ιδείς αυτόν, ως μοι έγραφες άλλοτε, πληροφόρησέ με, διότι θα σου τον στείλω πάραυτα. Πάντες εν Ιερουσαλήμ θαυμάζουν τη σοφία του, διότι ουδέποτε εσπούδασε και όμως είναι κάτοχος πάσης επιστήμης. Περιπατεί ανυπόδητος και ασκεπής την κεφαλήν. Πολλοί βλέποντες αυτόν γελώσιν. Αλλά όταν ευρίσκονται προ αυτού, τρέμουσι και

θαυμάζουσιν Αυτόν. Λέγουσιν ότι ουδέποτε άνθρωπος ως Αυτός ενεφανίσθη στα μέρη ταύτα. Τη αληθεία, ως μοι λέγουσιν οι Εβραίοι, ουδέποτε εδόθησαν συμβουλαί, ουδέποτε εκηρύχθη διδασκαλία ως η δική Του. Πολλοί δε των Ιουδαίων θεωρούσιν Αυτόν Θεόν. Άλλοι πάλι μοι λέγουν ότι είναι εχθρός της σης μεγαλειότητος. Ω Καίσαρ, πολλαχώς με παρενοχλούν οι μοχθηροί αυτοί οι Εβραίοι. Λέγεται ότι αυτός ουδέποτε δυσαρέστησε τινά, αλλά ότι μάλλον έπραττε το αγαθόν. Όλοι όσοι εγνώρισαν αυτόν λέγουσι ότι ευεργετήθησαν απ’ αυτού. Όμως, εις τη σην μεγαλειότητα, ω Καίσαρ, εις την προς σε υπακοήν ειμί πρόθυμος. Ό,τι διατάξεις θέλει εκτελεσθή. Εν Ιερουσαλήμ,

Ινδικτιώνος 7, Σελήνη 11. Της σης Μεγαλειότητος πιστότατος και ευθέστατος, Πούβλιος Λεντούλος, κυβερνήτης της Ιουδαίας». Στα ανωτέρω αυτά, ας δώσουμε μια μικρή άποψη για τα αποτελέσματα των ανθρώπων αυτών τότε, οι οποίοι αντετάχθησαν στο θέλημα του Θεού, και το πώς τον περιγράφουν, τον Χριστό μας και τη ζωή του, οι ιστορικοί άνθρωποι, δηλαδή, των γραμμάτων και των θέσεων των ημερών εκείνων. Ας αξιωθούμε εμείς να τον δούμε στην άλλη του όψη, στη βασιλεία του, την οποία μας εξασφάλισε με την Ανάστασή του. Χριστός Ανέστη!