Emmaus

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Thank you.

We find ourselves in this season, in this place and at this time, when the Resurrection of our Christ is being discussed. For us Orthodox Christians, it is the most joyful event, because only the Orthodox rightly believe in Christ, who was buried and rose again. And everyone comes running to us to receive this light, the light of the Resurrection, even though some who receive the light of the Resurrection from us still do not wish to speak about Him who rose.

Read the views of various people who belong to other religious confessions, even though they are called Christian, and you will see how they stumble. In a certain way, our Christ has enriched us Orthodox with special grace and shows us particular favor, especially on the day of the Resurrection. You know that He gives the light of the Resurrection only to the Orthodox. Some of the heterodox receive the light from us Orthodox—with the exception, of course, of the Catholics. Although they are present and witness it in those years when their Pascha coincides with ours,

they ought by now to have bowed the knee, yet they still refuse to do so. This year once again the light was given by our Christ to an Orthodox Christian, and indeed at an unexpected hour: as soon as Petros, the representative of the Patriarch, entered, as I was informed, Christ gave the light. You know that the light is given at midday on Saturday, before the night of the Resurrection. When people go to the Resurrection service, they carry the light already burning, taken from that life-giving Tomb, and then they simply celebrate the service of the Resurrection. There is also much discussion about whether our Christ rose. Yes, He rose. Did He appear to certain people? Yes, He appeared to certain people.

To everyone? No, not to everyone, because there was no reason for it. When there is no reason, our Christ does not act. But wherever there is a reason, He always wishes to help, and He does help. Wherever people of good will are found—whether there is one, five, twelve, a thousand, or five thousand—we see that He appears. As we have said, there are many authoritative testimonies concerning the risen Christ. Holy Scripture contains thirteen testimonies, and even sets out in chronological order where and how Christ appeared. On the day of the Resurrection alone, our Christ appeared

five times according to Scripture and six times according to Tradition. Scripture says that Mary Magdalene was the first to see Him risen. Afterward, the other women, the Myrrh-bearing Women, saw Him when they went on Sunday morning to anoint Him with spices. Then Simon saw Him: “He appeared to Simon.” He made a special appearance to Peter to strengthen him, lest he take his own life or be swallowed up by bitterness because of his fall and his lapse. He appeared especially to him, although He had already given instructions, as Mark writes.

Through his threefold denial, Peter had placed himself outside the company of the Apostles. Yet Christ appeared especially to him, to strengthen him and reach him in time. The fourth appearance is presented as that of our Christ walking toward Emmaus with Cleopas and, apparently, Luke as well. In the fifth appearance of that same day, our Christ returned after revealing Himself to those from Emmaus. Though the doors were shut, He stood in their midst, blessed them, and twice said, “Peace be with you.” He also instituted the Mystery of repentance and confession, giving them a special grace of the Holy Spirit, a first Pentecost.

The Mystery of repentance and confession was given as this first gift of grace. These, in order, are the five scriptural appearances of our Christ on the first day of the Resurrection. Yet there is also a sixth appearance, which was actually the first. Our Church, preserving what Tradition has handed down, says in a troparion that the Most Holy Theotokos, His Mother, was the first to receive the news of the Resurrection from the Angel: “The Angel cried to her who is full of grace: Rejoice, O pure Virgin; again I say, rejoice. Your Son has risen from the tomb on the third day.” This says nothing other than what I am telling you. Yet the Evangelists do not mention it. The news of the Resurrection comes from

a little farther away, so that it may be believed. As the saying goes, a person is not honored as holy in his own country. Therefore, if the news had come from the Theotokos—“My Son has risen”—it would not have been accepted. When the news began to circulate, people would have asked, “Who said so?” And the answer would have been, “His mother.” Well, of course His mother sees Him as risen! But did any of you, did anyone else see Him? This is precisely why it is not mentioned. Nevertheless, through this troparion alone, the Church recounts what took place. There is also another tradition, not widely circulated, which says that the Archangel truly informed our Most Holy Theotokos, and that the first person who saw

the risen Christ was the Theotokos, followed by Mary Magdalene, then the other Myrrh-bearing Women, and afterward the other persons I have mentioned to you. Besides these six appearances, there were other appearances of our Christ. Eight days later, as you know, He appeared to Thomas and used the same words, so as to convince him that He was the One who had risen and that he should not be unbelieving, but believing, as I told you. He also appeared, as we read in the twentieth chapter of John, to ten Apostles. This was the fifth appearance, when Thomas and Judas were absent. Then He appeared to the eleven Apostles—that is, those of whom I am speaking—with Thomas

now included, though Judas was still absent. Then He appeared to the seven who had gone fishing at Tiberias, as John records in chapter 21, verses 1 through 14. Afterward, He appeared again to the eleven in Galilee, as Matthew records in chapter 28, verses 16 through 20. Then He appeared to five hundred brethren, as Paul says in 1 Corinthians 15:6. After that, He appeared especially to James alone—the Bishop of Jerusalem and Brother of the Lord—as mentioned in Acts 1:3–8 and 1 Corinthians 15:7. Then He appeared to all the disciples, as Paul states in 1 Corinthians 15:7. He appeared at the Ascension; they saw Him again when He was taken up at Little Galilee. Luke records this in Luke 24:50 and in the Acts of the Apostles. Finally, He appeared to Paul on the road to Damascus. Paul himself mentions it in 1 Corinthians 15:8: “as to one untimely born.” “Last of all,” Paul writes, “He appeared also to me, as to one untimely born.” I have listed for you thirteen scriptural appearances of our Christ, and one appearance to our Most Holy Theotokos, making fourteen. From that point, the testimony gradually began to spread. The historians of the first centuries wrote about it. Josephus, for example, wrote many things about our Christ after the Resurrection, while other historians described the person of Jesus—what He looked like, and so forth.

Perhaps God will grant me the grace to make a separate recording about this. When it is ready, I will tell you to obtain it, so that you may learn further details recorded in other sources—details that people do not ordinarily have the opportunity to discover because they lack the necessary books. Tonight, beyond all these matters, I wanted to dwell on one of these appearances, one that has both moral and doctrinal significance: specifically, the fifth appearance in order, on the road to Emmaus.

Two Evangelists speak of and present Christ walking toward Emmaus, from Jerusalem to Emmaus, on the day of the Resurrection. Mark speaks of it briefly, in only a few words. Luke, however, gives an extensive account of the conversations and of Christ’s entire manner toward the two men traveling to Emmaus—Cleopas and, apparently, Luke himself, according to a troparion of our Church. I shall take my subject from the Apostle and Evangelist Luke, who records it in the twenty-fourth chapter of his Gospel, beginning at verse 13.

First of all, I want you to know that there were three towns in that region bearing the name Emmaus. One of them is the town mentioned here; another was renamed. One was called Nicopolis, while the other had existed much earlier. Today they are no longer known by those names. When we speak of Emmaus today, we mean the place to which our Christ went that day with the two disciples, about seven kilometers outside Jerusalem, roughly sixty stadia away. “And behold, two of them were traveling that same day to a village named Emmaus, which was sixty stadia from Jerusalem.” Two of them. Who were they? The Apostles. And the Apostles were not only the Twelve; there were

also the Seventy. Nor was the circle limited even to the Seventy, for there were others among His close followers. Two of those who belonged to the circle around Jesus were traveling toward Emmaus that day. These two “talked with each other”—they were discussing among themselves—“about all these things that had happened,” about what had taken place during those days. Those events had moved, troubled, and shaken every person in Jerusalem. The indifferent, the enemies, and the friends alike were all discussing them. Some found the events strange; others thought things had to happen that way; still others held different views, and so forth. He was not an...

ordinary person. He was an extraordinary figure who affected everyone, some negatively and others positively. So, it says, they were talking with one another “about all these things that had happened.” The text does not list them, because what had happened was well known. “And it came to pass, while they were talking”—as they walked along, discussing these things—“that Jesus Himself drew near and went with them.” And there was Christ! As the two men walked and talked, He came alongside them, as it were.

“But their eyes were restrained, so that they did not recognize Him.” Why were their eyes restrained? Because He was known to them. Therefore, these two men must have belonged to His close circle. For if He had been a stranger to them, what reason would there have been to restrain their eyes?

Their eyes were restrained precisely so that they would not recognize Him. “And He said to them”—Christ now begins the conversation—“What are these words that you are exchanging with one another as you walk, and why are you downcast?” What are you discussing? What is troubling you, gripping you, tormenting you, so that you look so gloomy?

So dejected?

I do not know whether you have paid attention to your own life or to the lives of other people. Sadly, very often a person never begins a conversation with God. It is God who always goes in search of man, and through various circumstances He seeks to speak with him. If a person understands this, stops, and speaks with God, everything will change for him. He will learn things; close to God, he will experience things—deep emotion, joy, fear, correction—and his life will be changed. Look, if you wish, at every case in which someone has been caught, whether

Whether it was a sardine or a dogfish, a small catch or a great one—for that is what I mean by those two descriptions—Christ always took the first step. Here, Christ begins the conversation. At Jacob’s well, with a woman who had had six men—five husbands, while the sixth was not her husband—He begins the conversation. Paul was like a wild beast, and Christ caught him outside Damascus. Look wherever you will. But why look so far away? Examine yourselves. Those of you who are religious: did you go to Christ, or did Christ come to you through some event? It was Christ. We deceive ourselves in the fullest sense of the word. Man does not want Christ, nor the Gospel of Christ, because it reproves his lawless way of life.

If man does want Christ, he wants a Christ who will remove all the “do nots” and “thou shalt nots”—one who permits fornication, permits adultery, permits theft, permits the killing of children, permits this and permits that. That is the God man wants; that is the Gospel man wants. And because Christ has no such Gospel, nor will He ever fashion one, man does not want Christ. That is the final conclusion. Yet various circumstances—pain, need, failure, bereavement, adversity in life, and so forth—compel us to approach Christ as though making a bargain. We make vows to Him: we will bring Him oil if He heals us; we will bring Him a candle if He... We deal with God transactionally, instead of giving ourselves to Him.

We do not give ourselves to Him because He is our Savior, our benefactor, our Maker, our Creator, and our Judge. One day He will judge us, whether we want it or not. Is that not so? If each person honestly examines this and searches himself, he will discover that Christ took the initiative in making His presence known. That is precisely what He did here. He began the conversation: “And He said to them, ‘What are these words?’” Then one of them found the courage to answer Him, and indeed in a stern, human tone, as we unfortunately do so often. “Then the one whose name was Cleopas answered.”

The hymnographer of our Church believes that the other disciple was Luke himself, who records the event. “He said to Him,” as though saying: “Are You the only stranger dwelling in Jerusalem who does not know the things that have happened there in these days?” Cleopas cannot understand why this man is not also gloomy, downcast, and distressed. He finds it inexcusable. This stranger ought to have known what had happened in Jerusalem and taken the matter with due seriousness. He reproaches Him: “From Your manner of speech and Your clothing, what do You appear to be?”

“You are a Jerusalemite; You are not from far away. You are staying in Jerusalem, and You do not know what happened? Everyone knows about it. It ought to concern You too; You ought to know.” Christ replies as though genuinely asking: “And He said to them, ‘What things?’” What happened? What happened? Were You not there? Of course I know. Was I not there when Your hands were pierced, Your side was pierced—and the wound has still not healed—Your feet were pierced, when they spat upon You and cried, “Prophesy! Who struck You?” Yet He speaks as though none of it had happened: “I know nothing. I remember nothing.” Someone once said a single word to us, and two hundred years later we are still talking about it. We have even said, “The person who once dared to say that to me must not come even to my grave.” And You have forgotten? These things happened only yesterday—what are You saying? This is exactly what I want to teach you. This is what I want to teach you. I am not removed from what happened,

nor from the slaps and blows, nor from all those humiliations. They happened yesterday; they happened today—yet I do not remember them. Blessed is the person who has ever asked Christ for the grace to forget the malice of the world. We not only refuse to forget it; we cultivate it. And we expect the other person to sit and listen to all the accusations we have to bring against him. We pray in such a way that we show we do not want to see the face of God: “I hope I become terribly short of breath, so that He will take me and I can finally rest.” Really? He will take you so that you can rest? Do you think He has everything prepared for you there? With such a mind, such a heart, and such hardness, will He take you to rest? You simply do not know. Fortunately, God often does not listen. He acts as though He were deaf, as though He had turned away and did not hear. If He listened to the things we wish for when we are irritated, angry, and malicious, Hell would already be full. Hell would already be full.

These words, then, are deeply edifying for many of us. Take care, O man, to forget. Do not forget your benefactors, but forget your enemies. And understand that those who are called your enemies are not truly your enemies. Forget the wrong they have done, and pray for them. For if they were absent, you would not become a Saint. Consider this: difficult people will help you become holy. They will help you see whether you truly have a relationship with Christ. If no one troubles you, how will it become evident whether you have endurance, patient endurance, and forbearance? Unfortunately, we often hear people say, “Go on, trouble me.” They say, “I want to become holy.” But then they complain that others will not let them. Yet those very people who seem not to let you become holy will sanctify you, if you are willing. It is difficult people who reveal who the good people are. Without the bad, the good are not made manifest.

Thus, on that very day, Christ leaves us a great lesson, boundless in meaning; and blessed is the person who wants to study and follow this path. Peter writes that Christ was “leaving us an example, that we should follow in His steps.” He left us a path, he says. His life was a path showing people what they must heed and follow, if they wish one day to arrive where He has gone, for He has “become the forerunner for us.” “Are You the only stranger dwelling in Jerusalem who does not know the things that have happened there in these days?” Do you know how many such people there are in the world today—people who know nothing about what happened during these holy days? They know what is happening in Afghanistan,

what Brezhnev says in his messages over there, what Carter says from his side, and what Khomeini says from the other. Yet a man does not know what is happening within him, only twenty-two centimeters from his heart, in relation to Christ, His Crucifixion, His burial, and His Resurrection. That he does not know. Has this person been brought to the faith or not? What those who observed Christ said then is still true today. There are people who did not even bring candles into their homes, nor did they even turn on the radio to hear about Christ, as you have. Such people exist today, here in the full light of the twentieth century. And if you read the figures showing how many have believed in Christ, you will be horrified. Today you have knowledge available to you and the freedom to read whatever you wish, from the most unbelieving account to the most believing. But man does not want to. For the reason I told you earlier, he does not want to.

Christ confronts his lawless life, his lawless deeds, and his ego; therefore he does not want Christ. Yet the events of the Resurrection stand out in vivid relief even in our own days. “And they said to Him, ‘The things concerning Jesus of Nazareth.’” That is what we are discussing. These are the things we want to concern You as well. Very well, then—who was this Jesus of Nazareth? “He was a man, a prophet mighty in deed and word before God and all the people; and how our chief priests and rulers delivered Him up to be condemned to death, and crucified Him.” Do You not know these things? Where were You? “But we”—the two of us—“had hoped that He was the One who was going to redeem Israel.”

Besides all this, something else troubles us. “Indeed, besides all these things, today is the third day since they happened. Moreover, certain women of our company astonished us. They went to the tomb early in the morning.” Some women from among us went to the tomb at daybreak and startled us. And what did they tell you? “When they did not find His body, they came saying that they had also seen a vision of angels, who said that He was alive.” After all these things, is it possible for us to be cheerful, not to be downcast, and not to be troubled? They related to Christ all that had unfolded like a drama—all that weighed upon them—and they justified their distress,

their sorrow and dejection. “And then there were the women,” they say. On the one hand, they crucified Him and took Him from us. On the other hand, something else strange happened today: another report says that they did not find Him. “When they did not find His body, they came saying that they had also seen a vision of angels, who said that He was alive.” All this has left us confused. And then they continue: “Some of those who were with us went to the tomb.” Some of our own people set out. These were the other disciples, who went in separate groups at different times. That is why some found two angels, others found one angel, some went at the deepest dawn,

others went late on the Sabbath, and so forth. They went at different hours, and each tells in his own way of the same event, but at a different hour and moment. That is why their accounts differ, and people say, “One writes one thing, and another writes something else.” But they did not confer beforehand about what they would write; they did not conspire together. When it was all over, each one wrote his own account. These differences make the truth easier to recognize. Each relates what he saw and heard concerning the same event, though at a different time. All these details, when gathered together, bear truthful witness to that one event. “Some of those who were with us went to the tomb and found it just as the women had said”—that is, they found the tomb empty, and so forth—“but Him they did not see.” This is the information they had.

The tomb was found empty, angels spoke, and so forth. We know what the angels said when they met the Myrrh-bearing Women: “We know whom you seek—Jesus of Nazareth. He is not here. See the place where they laid the Lord.” They had placed Him here, but Christ is no longer inside. At this point I would like to say something that I believe we have mentioned before: this gives us some consolation. We possess one unique weapon—the empty tomb of the Crucified One, Jesus of Nazareth. He alone is the head of a faith whose tomb is empty.

This is in contrast to all the other so-called founders of religions, whose tombs are full. Go to Mecca, and you will find Muhammad still bound in his burial shroud, inside the tomb. Go farther on to find Buddha, and you will find him there as well. Go to any other leader, to any pope; go to Luther; go wherever you wish. Wherever people are crowned and claim to be heads of religions, you will find all those leaders held fast in their tombs. Only Jesus, the Crucified One of Nazareth, conquered death. Behold, His tomb is empty. It bears witness, silences every mouth, and cries aloud. For Christ told us, “If these should keep silent, the stones would cry out.” This is what has happened. The empty tomb proclaims the truth.

The stones speak. Indeed, the stones speak, just as the linen cloths spoke, just as the face cloth spoke, and just as the myrrh and aloes spoke, bearing witness that Christ is not there, but has risen. From that time onward, these stones have shown the tomb to be empty. But who will pay attention? From the first day, the Jews paid the soldiers to say, “While we were sleeping, He was stolen away.” So that is what happened—He was stolen? “And if this comes to the governor’s ears, we will intervene”—why should you worry?—“and keep you soldiers out of trouble. You just tell that story.” And the money began to flow from that very day. Money was paid to betray Him, and money was also paid to cover up the truth about Him.

They wanted to prevent people from saying that Christ had risen. And do you know how many arguments still circulate about this subject today? What inventions have they not devised concerning our Christ? Some come forward with great concern and ask, “Where was Christ from the age of twelve to thirty? He went to India to learn secret arts and become a fakir. Then He returned here to play the part of a fakir.” That is what they want to establish; that is their purpose. They are not interested in learning, as a matter of general knowledge, where Christ studied, or whether the poor child had a harder youth than today’s pampered children. That is not the point. Their purpose is to claim that Christ went to India and learned an art by which He supposedly rose. And fakirs, they say, do not remain below for only the thirty-three hours that our Christ remained in Hades; they remain for fifty, sixty, or eighty hours.

So they would make the fakirs greater than Jesus. What new thing, then, did Christ do for us? Very well—but take a fakir and put him on a cross. Nail him there for several hours. Then take a spear and thrust it into his side, so that all the blood and water pour out. Bury him, and let us see whether he rises. Fakirs are buried alive and come back out alive. Christ was dead. “Bowing His head, He gave up His spirit.” And yet they claim that Christ did not die. Others say He suffered only an apparent death. But then why did the very Jews who crucified Him go to Pilate and say, according to their own testimony, “We remember that that deceiver said, while He was still alive...” He is not alive now; now He has died. If even they say that He died, then who are you, appearing two thousand years later when you were not there, to dare to claim that Christ did not die or that Christ was not buried?

Do you not grasp these things? Do you not see them? “Command,” they said, “that the tomb be sealed,” because that deceiver had said that He would rise on the third day. Therefore He was buried—He truly was buried. They asked for the tomb to be sealed, “and they made it secure with the guard.” Five hundred soldiers went there, in addition to the Jewish guard. Tradition says that five hundred went, and all of them remained there. They guarded the stones, the keys, the imperial seals, and every mark of authority.

Christ did not rise in the way the Catholics say, or as they depict it in their pictures: that an angel came, lifted the stone, and Christ came out. What does our Church sing? “O Christ, preserving the seals intact, You arose from the tomb; just as You did not violate the keys of the Virgin in Your birth.” Just as He came forth from His Most Holy Mother without harming her virginity, so also, “You came forth while the sepulcher remained sealed; You came forth, O Christ, while the tomb was sealed.” Then why was it opened, so that we could see it empty? This was done for the sake of the Myrrh-bearing Women. They were wondering, “Who will roll away the stone for us?” Why are you concerned? An angel goes and uncovers the tomb—not so that Christ may come out, for He had already come forth during the night,

so that they could see that Christ had come out. Not so that He could come out, but so that they could see that He had already come out. All these conclusions, then, follow from their own words and from the course of events. For us, this is the great fact: Christ’s tomb is empty. And this brings us some consolation. In the same way, our own tombs will be emptied one day, whether we want it or not. Let us take care, then, because at the Resurrection each of us will be judged in this body, which will be formed anew from our bones. Each one of us will be judged. Let there be a dove within it, and not a raven; for sadly, whatever we give the grave to keep is what will be found within our body after the Resurrection. If we give it faith, metanoia—repentance—Confession,

goodness, integrity, chastity, and the like, we shall have a blessed outcome. But if we give it blasphemy, refusal to repent, separation from Holy Communion, and indifference, that too will rise up to be judged and condemned, and it will have a raven within it. That is the point. When we returned at night from the Resurrection service—forgive me, from the procession with the Epitaphios—the prophecy was read that tells us how we shall be made human beings again. Take the page and tear it out so that we do not have to read it! Yet the Church stubbornly continues to read it to this day. Those of you who did not pay attention should open the Holy Week service book that you held absentmindedly in your hands. Turn to the place where the Epitaphios returns, and the prophecy of Ezekiel is read, beginning with chapter 37, verse 1.

Do you not have the service book? Read it in the Old Testament: Ezekiel 37, from verse 1 onward. It tells us how we shall be made human beings again and how we shall rise. And the Church places it at precisely the proper moment. He whom you buried this evening is going down below for your sake, so that one day He may raise you, and He tells you this to console you. In the same way, He consoled us with the promise that He would come, from the time when there were only two human beings, together with the devil in Eden. He said, “I will put enmity between you and her seed,” consoling us even then that He would one day send the One who would crush the serpent’s head—which He did on Golgotha. So now, here too, He tells us that He will open the graves, whether we want it or not, whether we believe it or not. What comes out of the grave depends on us, as I said earlier. In any case, they told Him,

“This is how things appear to us. These are the things that weigh upon us; this is what we have endured. We thought He was someone great, but they crucified Him. Yet amid this one event that filled us with bitterness, a strange report has come from some of our own women, who went there together: the tomb is empty. That is where matters stand. How are we to reconcile it all? For now, however, we are packing up and going home.” It appears that although they lived in Emmaus, they belonged to Christ’s close circle. But after everything that had happened—after He had been crucified—they lost all hope, gathered their belongings, and set out to return home, back to their former life, as we were saying. Now our Christ responds and says: “O foolish ones, and slow of heart to believe all that the prophets have spoken!”

If you had paid attention to what the Prophets wrote in Holy Scripture, you would have understood the things you saw today. Everything that took place had been foretold. The sacred writers wrote beforehand that these things would happen. How plainly they had spoken! Was this not also what Joseph the Betrothed was told?

“Send Mary away secretly,” he said, and so forth. “No,” the angel tells him. “This is written in Isaiah: a virgin shall give birth. She is that virgin. Take courage and keep her with you.” And he drew back and humbled himself. If only we paid attention! Everything is written, whether by our Fathers, in the Gospel, or in the Old Testament. Everything that concerns us, including the things we imagine to be entirely new questions, has already been spoken of. And this is where Christ begins with them. And “He interpreted…”

“in all the Scriptures.” “You are foolish,” He says, “and slow of heart.” Your understanding does not turn toward “believing all that the prophets have spoken. Was it not necessary that Christ should suffer these things and enter into His glory?” Did all these things not have to happen first, He asks, and then His glory—His Resurrection—be revealed? “And beginning with Moses and all the prophets, He interpreted to them in all the Scriptures the things concerning Himself.” He still has not revealed who He is. He does not say, for example, “What do you make of this passage? Does David not say this? Does Isaiah not say that?” He goes on from passage to passage. They listened in amazement, and they listened gladly. Meanwhile, as they spoke and discussed these things, they came…

to the crossroads. Even today, if you travel toward Tabor, Kiti, and the surrounding area, you will find it. What is it like? It is on the right. There is a crossroads where you must turn, with an arrow pointing toward Emmaus. They reached that crossroads while still absorbed in their conversation. All this was taking place in the late afternoon. By the time they arrived, evening was approaching, because the journey takes about two hours on foot.

Christ makes as though He is going farther. “Good night, auf Wiedersehen, goodbye.” He continues along the road. He is merely a traveler, as far as they know. But their conversation had so warmed and consoled them that they thought it good to ask Him to stay with them that night. “They drew near,” the Gospel says, “to the village to which they were going, and He made as though He would go farther.” It was as though He were saying, “I still have a journey ahead of Me; I must continue.”

“But they constrained Him, saying, ‘Stay with us, for it is toward evening, and the day is far spent.’” Night is falling; where will You go now? They see Him simply as a man. The same thing often happens to us: we meet a fellow traveler who warms our heart, and we feel close to him. “Stay with us tonight. Please sit with us; we will enjoy one another’s company. Get up in the morning after you have rested, and your journey will be easier.” We say such things. Something like this—perhaps exactly this—happened here. In this instance Christ accepted their humble invitation: “And He went in to stay with them.” I often hear people tell me, “I feel spiritually dry. I pray, but I feel dry. I attend the Church, but I feel dry. I receive Holy Communion, but I feel dry. I feel nothing.”

“It is not like the early days, when I first returned to Christ and could feel His grace,” and so on. But do you say what those disciples said to Christ? “My Christ, come with me. My Christ, come to my work. My Christ, come to my table. My Christ, come to my bedside. My Christ, come into my life.” Do you plead with Christ, “Stay with us”? The Gospel says that they constrained Him. Christ allows Himself to be overcome. This may sound strange to you: can a human being overcome God? And yet He allows Himself to be overcome. A human being does not overcome God’s almighty power; he overcomes God’s love. Have you ever seen a little grandchild wrestling with his grandfather, and the child pins the grandfather to the ground,

then stands over him proudly, like a rooster, delighted to have beaten his grandfather? Was it the grandchild’s strength that threw the grandfather down? No; it was the grandfather’s love for his grandchild. This is how Christ allows Himself to be overcome. What grace, in this sense, have we ever asked of Christ that He has not manifested in our life? “There is nothing there; these people are unbelievers.” Very well, I agree with you. I cannot tell you how many millions of times you may insist that there is nothing. But what if there is even one chance? What will you do then? For the sake of that one chance, ask. Humble yourself enough to inquire and say, “If You are alive, come out and show me. If You are there above, I want to know You. If You exist, reveal Yourself to me, and come so that we may speak.” However hostile you may be toward Him, simply tell Him whatever you wish: “I would like to know whether He exists, because all these things people relate about the glory of God and His existence…”

“may be true, but I cannot grasp them; my understanding is distorted. Yet can You do something for me?” Try this seemingly foolish experiment, and then you will see. Try it, and then you will see. People who intended to mock the faith have been changed. Read The Spiritual Theatre by Saint Nikodemos of the Holy Mountain. There you will find a story about a theatrical performance in which the Mystery of Baptism was mocked. The actor playing the person being baptized entered the font to ridicule the Mystery before the audience. But once he was immersed, he was overwhelmed. He came out, made the sign of the Cross, and said, “I too believe in Jesus, the Crucified Nazarene, the One whom…”

“I entered this font to mock.” Of course, they said that he had gone mad. But that was a blessed madness. If only I had possessed such madness throughout all my years! For to the world, Christianity is madness. Christianity is madness. There was a poor man who filed his tax return and declared that he had given monasteries, churches, and other charitable causes an amount equal to all his earnings. He was summoned to the tax office to account for it. How could a poor man give away so much money? Yet there it was: he had given it. “Only madmen do such things.”

The tax officer called him mad, because everyone else accumulates wealth. “Why do you give yours away, especially when you are poor?” Such things seem strange. Everyone gathers; no one gives. Here, however, the result was this: they reached the house and naturally began to care for their guest. And what happened there? “Now it came to pass, as He sat at the table with them, that He took bread, blessed and broke it, and gave it to them.” Notice His conduct here. The stranger pronounced the blessing in their home; He prayed in their home. Yet at our own tables, we do not pray ourselves; and if a guest is present, we are even less likely to pray.

We do not have the courage to pray because the guest may be an atheist or an unbeliever. We gather around the table, and although someone ought to offer the prayer, the guest does not pray in the house and does not even know what to say. He knows only how to eat; he does not know how to thank the One who provides the food, nor do the hosts know how to do so. Here, then, Christ is shown blessing the bread.

“And when they received the bread, their eyes were opened and they recognized Him; and He vanished from their sight.” Their eyes were opened when they received the blessed bread from His hands. “This is Christ!” Receive Christ in Holy Communion; partake of the bread of Jesus, and you will see how your eyes will be opened.

The things you mock, and the things you marvel at in others, will appear entirely different to you. How can a human being speak of Christ without Christ? Holy Scripture says, “No one can say that Jesus is Lord except by the Holy Spirit.” Only through the grace of the Holy Spirit will you confess Christ as Lord. And what else does it say? “In Your light we shall see light.” How, then, do you expect to see the light without light? Turn off the light—where is the light now? Show me!

So He blessed the bread, their eyes were opened, and then they knew that it was He who had been speaking with them. How could they possibly rest now? They left everything as it was and hurried back to Jerusalem—another two or three hours from Emmaus. They returned at once. “So they rose up that very hour and returned to Jerusalem, and found the Eleven and those who were with them gathered together.” The disciples were in the upper room for fear of the Jews, so that they might face the danger together. The two began to recount and explain the things that had happened on the road. Forgive me—the others were saying, “The Lord is risen indeed, and has appeared to Simon.” Besides the reports from the women and the other disciples, they now had one further report: Christ had appeared privately to Peter. They were discussing this there that very evening, saying that He truly had been seen.

Now the two arrive and explain what happened on the road and how He was known to them in the breaking of the bread. “Wait, let us tell you what happened to us—how He revealed Himself to us, and how we saw Him when He blessed the bread and gave it to us, and our eyes were opened.” “Now as they said these things, Jesus Himself stood in the midst of them.” Though the doors were shut, He stood in their midst and said, “Peace to you.” There He is! They came running, and He came through the closed doors. “But they were terrified and frightened, and supposed they had seen a spirit.” They thought He was a ghost. “And He said to them, ‘Why are you troubled? And why do doubts arise in your hearts? Behold My hands and My feet, that it is I Myself. Touch Me and see, for a spirit does not have flesh and bones, as you see I have.’” And when He had said this, He showed them His hands and His feet.

And while they still disbelieved for joy and were marveling, He said to them, “Have you anything here to eat?” Do you have anything to eat? And they gave Him a piece of broiled fish and some honeycomb. He took it and ate before them, and said, “These are the things I told you about when I was still with you.” And now everything written about Me in the Law of Moses, the Prophets, and the Psalms is being fulfilled. Then He opened their nous—their spiritual understanding—to understand the Scriptures, and said to them, “Thus it is written, and thus it was necessary for Christ to suffer and to rise from the dead on the third day, and for metanoia—repentance—for the forgiveness of sins to be preached in His name to all nations, beginning from Jerusalem.”

These are the events of the fifth appearance of our Christ to His own disciples. As you have seen, they contain both dogmatic and moral teachings. Let each of us retain what he can, according to the measure of his strength, purity, receptiveness, and the grace of the Holy Spirit. My only prayer is that Christ may count us worthy to journey with Him into the Kingdom of Heaven.

Ευχαριστώ.

Βρισκόμεθα μέσα στην περίοδο αυτή και στον χώρο αυτόν και στον χρόνο αυτόν, όπου γίνεται συζήτηση για την Ανάσταση του Χριστού μας. Είναι το πιο χαρμόσυνο γεγονός για εμάς τους Ορθοδόξους, διότι μόνο οι Ορθόδοξοι είναι εκείνοι οι οποίοι πιστεύουν σωστά εις Χριστόν ταφέντα και αναστάντα. Και όλοι σε μας τρέχουν να πάρουν το φως αυτό, το λεγόμενο της Αναστάσεως, αδιαφόρως αν και ορισμένοι, παρότι λαμβάνουν από εμάς το φως της Αναστάσεως, δεν θέλουν να μιλήσουν γι' αυτόν τον αναστάντα.

Διαβάσετε τις γνώμες διαφόρων ανθρώπων που ανήκουν σε άλλα θρησκεύματα, παρότι λέγονται χριστιανικά, θα δείτε ότι οι άνθρωποι σκοντάφτουν. Ο Χριστός μας, εμάς τους Ορθοδόξους, μας έχει πλουτίσει με κάποιον τρόπο, με ιδιαιτέρα χάριν, και μας δείχνει μια ξεχωριστή μεταχείριση και συγκεκριμένως την ημέρα της Αναστάσεως. Ξέρετε ότι το φως της Αναστάσεως το δίδει μόνο στους Ορθοδόξους. Μερικοί εκ των Ετεροδόξων λαμβάνουν από εμάς τους Ορθοδόξους το φως, πλην βέβαια των Καθολικών, οι οποίοι, παρότι είναι εκεί και βλέπουν αυτές τις χρονιές που συμπίπτει να είναι το Πάσχα μαζί τους,

έπρεπε να κάμψουν πλέον το γόνυ· εξακολουθούν να μην κάμπτουν το γόνυ. Και φέτος πάλι σε Ορθόδοξο δόθη το φως από τον Χριστό μας και μάλιστα σε μια παράξενη ώρα που δεν το περίμεναν, ευθύς αμέσως όταν εισήλθε, ως πληροφορήθηκα, ο Πέτρας, ο αντιπρόσωπος του Πατριάρχου, και δόθη το φως από τον Χριστό. Ξέρετε ότι δίνεται το φως το Σάββατο το μεσημέρι, τη νύχτα της Αναστάσεως, και οι άνθρωποι όταν πηγαίνουν στην Ανάσταση πηγαίνουν με το φως αναμμένο και παρμένο από αυτόν τον ζωοδόχον τάφον και απλώς κάνουν την ακολουθία της Αναστάσεως. Γίνεται επίσης πολλή συζήτηση γύρω από το αν ο Χριστός μας ανέστη. Ναι, ανέστη. Αν παρουσιάστηκε σε ορισμένους; Ναι, παρουσιάστηκε σε ορισμένους.

Όλους; Όχι σε όλους. Γιατί δεν υπήρχε λόγος. Όταν δεν υπάρχει λόγος, ο Χριστός μας δεν πράττει. Όπου υπάρχει λόγος, πάντοτε θέλει να βοηθήσει και βοηθάει. Όπου υπάρχουν καλοπροαίρετοι άνθρωποι, και ένας αν είναι και πέντε αν είναι και δώδεκα αν είναι και χίλιοι αν είναι και πέντε χιλιάδες αν είναι, βλέπουμε ότι παρουσιάζεται. Υπάρχουν πολλές και επίσημες, όπως τα λέγαμε, μαρτυρίες γύρω από την υπόθεση του Χριστού Αναστάντος. Μέσα στην Αγία Γραφή υπάρχουν 13 μαρτυρίες και υπάρχει μάλιστα και χρονολογικώς πού και πώς ο Χριστός παρουσιάστηκε. Μόνο την ημέρα της Αναστάσεως ο Χριστός μας παρουσιάστηκε

πέντε φορές κατά την Γραφή και έξι φορές κατά την Παράδοση. Η Γραφή αναφέρει ότι τον πρώτον Αναστάντα τον είδε η Μαρία η Μαγδαληνή. Κατόπιν τον είδανε οι λοιπές, οι γυναίκες οι Μυροφόροι, που πήγαν να τον αλείψουν με μύρα Κυριακή το πρωί. Έπειτα τον είδε ο Σίμων, «ὤφθη Σίμωνι». Έκαμε ειδική εμφάνιση στον Πέτρο για να τον τονώσει, να μην αυτοκτονήσει, να μην καταποθεί από την πικρία του λόγω της πτώσεώς του, του ολισθήματός του, και έκαμε ειδική εμφάνιση σε αυτόν, παρότι είχε παραγγείλει, όπως γράφει ο Μάρκος.

Ο Πέτρος, διά της τριπλής αρνήσεώς του, είχε τοποθετήσει τον εαυτόν του έξω της χορείας των Αποστόλων. Όμως κάνει ειδική εμφάνιση να τον τονώσει, να τον προλάβει. Τετάρτη φέρεται αυτή που παρουσιάζει τον Χριστό μας πορευόμενον προς Εμμαούς με τον Κλεόπα και προφανώς και τον Λουκά. Και ως πέμπτη της ιδίας ημέρας παρουσιάζει τον Χριστό μας επιστρέφοντας μετά την αποκάλυψη στους από Εμμαούς και, κεκλεισμένων των θυρών, που έστη στο μέσο και τους ευλόγησε και τους είπε τις δύο φορές «Εἰρήνη ὑμῖν» και θέσπισε και το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως, δίδοντας σε αυτούς ειδική χάρη Πνεύματος Αγίου, πρώτης Πεντηκοστής.

Το μυστήριο της μετανοίας και εξομολογήσεως έχει δοθεί χάριν πρώτης χάριτος. Αυτές είναι οι πέντε κατά σειρά γραφικές εμφανίσεις του Χριστού μας την πρώτη ημέρα της Αναστάσεως. Όμως υπάρχει και έκτη, η οποία είναι πρώτη. Η Εκκλησία μας, όπως και η παράδοση έχει περισώσει, λέγει με ένα τροπάριο ότι το πρώτον την πληροφορία της Αναστάσεως την επληροφορήθηκε παρά του Αγγέλου η Παναγία Μητέρα. «Ὁ Ἄγγελος ἐβόα τῇ Κεχαριτωμένῃ· Ἁγνὴ Παρθένε, χαῖρε, καὶ πάλιν ἐρῶ, χαῖρε· ὁ σὸς Υἱὸς ἀνέστη τριήμερος ἐκ τάφου». Δεν είναι τίποτα άλλο ή αυτό το οποίο λέγω. Όμως οι Ευαγγελιστές δεν το αναφέρουν. Η πληροφορία της Αναστάσεως έρχεται από

λίγο πιο μακριά, για να γίνει πιστευτή. Ο άνθρωπος στον τόπο του, λέει, δεν αγιάζει. Κατά συνέπεια, εάν η πληροφορία ήρχετο από την Θεοτόκον, ότι «ο γιος μου ανέστη», δεν θα γινόταν δεκτή. Όταν θα κυκλοφορούσε αυτή η είδηση, ο κόσμος θα έλεγε: «Ποιος το είπε;» Και η απάντηση θα ήταν: «Η μητέρα του». Ε, η μητέρα του τώρα αναστημένον τον βλέπει. Εσείς, κανένας άλλος τον είδε; Γι' αυτό λοιπόν ακριβώς δεν αναφέρεται. Όμως η Εκκλησία, δι' αυτού και μόνο του τροπαρίου της, αναφέρει περιστατικά. Υπάρχει και παράδοσις άλλη, η οποία δεν κυκλοφορεί, η οποία αναφέρει ότι πράγματι ο Αρχάγγελος πληροφόρησε την Παναγία μας και η πρώτη η οποία είδε

Χριστόν Αναστάντα είναι η Θεοτόκος, και έπειτα η Μαρία η Μαγδαληνή, έπειτα αι λοιπαί Μυροφόροι και τα υπόλοιπα πρόσωπα τα οποία σας είπα. Εκτός των έξι αυτών παρουσιάσεων υπάρχουν και άλλες παρουσιάσεις του Χριστού μας. Μετά ημέρας οκτώ παρουσιάστηκε, όπως ξέρετε, στον Θωμά, κρατώντας τις ίδιες διατυπώσεις, επίσης για να τον πείσει ότι είναι αυτός που ανέστη και να μη γίνει άπιστος αλλά πιστός, όπως σας είπα. Επίσης, παρουσιάστηκε, όπως διαβάζουμε στο 20ό κεφάλαιο του Ιωάννου, σε δέκα Αποστόλους. Είναι η πέμπτη εμφάνιση, που έλειπε ο Θωμάς και ο Ιούδας. Έπειτα παρουσιάστηκε στους έντεκα Αποστόλους, που είναι αυτοί που σας λέγω, του Θωμά

ληφθέντος· πάλι ο Ιούδας. Έπειτα παρουσιάστηκε στους επτά, οι οποίοι είχαν πάει για ψάρεμα στην Τιβεριάδα, που αναφέρει στο 21, 1 έως 14, ο Ιωάννης. Έπειτα παρουσιάστηκε στους έντεκα πάλι στη Γαλιλαία, όπως αναφέρει ο Ματθαίος στο 28, 16 έως 20. Έπειτα παρουσιάστηκε σε πεντακοσίους αδελφούς, όπως αναφέρει στην Α΄ Κορινθίους 15, 6 ο Παύλος. Έπειτα παρουσιάστηκε ειδικά στον Ιάκωβο, σαν μόνο, τον Επίσκοπο των Ιεροσολύμων, τον Αδελφόθεο, που αναφέρει στις Πράξεις 1, 3-8 και στην Α΄ Κορινθίους 15, 7. Έπειτα παρουσιάστηκε εις άπαντας τους μαθητάς, όπως αναφέρει ο Παύλος στην Α΄ Κορινθίους 15, 7. Παρουσιάστηκε στην Ανάληψη, πάλι τον είδαν, όταν ανελήφθη στη μικρά Γαλιλαία. Το αναφέρει αυτό ο Λουκάς στο 24, 50 και στις Πράξεις των Αποστόλων. Και τέλος παρουσιάστηκε εις τον Παύλον στη Δαμασκό. Το αναφέρει ο ίδιος στην Α΄ Κορινθίους 15, 8: «ὡσπερεὶ τῷ ἐκτρώματι». Παρουσιάστηκε, λέει, και ως έκτρωμα σε μένα, στο τέλος, γράφει ο Παύλος. Εγώ σας απαρίθμησα εδώ γραφικά εμφανίσεις του Χριστού μας 13 και μία της Παναγίας μας, 14. Από εκεί σιγά-σιγά άρχισε να ανοίγει η πληροφορία. Οι ιστορικοί των πρώτων αιώνων γράφουνε, ο Ιώσηπος, επί παραδείγματι, γράφει πολλά πράγματα για τον Χριστό μας μετά την Ανάσταση, και άλλοι ιστορικοί που υπήρξαν σκιαγραφούν το πρόσωπο του Ιησού, πώς ήτο, τι κλπ.

Αυτού ίσως επιτρέψει ο Θεός να κάνω μία κασέτα εν ψυχρώ και θα σας πω, όταν γίνει, να την πάρετε, να μάθετε και άλλες λεπτομέρειες που αναφέρονται πιο έξω, που δεν δίδεται η ευκαιρία στον άνθρωπο να τις βρει, λόγω ότι δεν έχει την απαιτούμενη βιβλίωση. Εγώ ήθελα απόψε, εκτός όλων αυτών, να στεκόμουνα σε μία από όλες αυτές τις εμφανίσεις, που έχουν και το ηθικό και το δογματικό μέρος με το μέρος τους, και συγκεκριμένως στην πέμπτη κατά σειράν εμφάνιση, στην πορεία προς Εμμαούς.

Δύο Ευαγγελιστές είναι οι οποίοι ομιλούν και παρουσιάζουν τον Χριστό πορευόμενον προς Εμμαούς, από τα Ιεροσόλυμα προς Εμμαούς, την ημέρα της Αναστάσεως. Είναι ο Μάρκος, ο οποίος συνοπτικώς λίγα λόγια λέγει, και είναι και ο Λουκάς, ο οποίος εκτεταμένως αναφέρει στιχομυθίες και όλη τη συμπεριφορά του Χριστού μετά των δύο πορευομένων προς Εμμαούς, του Κλεόπα και προφανώς και του Λουκά, κατά ένα τροπάριο της Εκκλησίας μας. Και θα το πάρω το θέμα μου από τον Απόστολο και Ευαγγελιστή Λουκά, που το αναφέρει στο 24ο κεφάλαιό του, στίχος 13 και κατωτέρω.

Ήθελα εκ προοιμίου να ξέρετε ότι με το όνομα Εμμαούς υπάρχουν τρεις πόλεις εκεί. Η μία όμως είναι αυτή που αναφέρει εδώ, η άλλη έχει μετονομαστεί, η μία λέγεται Νικόπολις και η άλλη υπήρξε πολύ παλαιότερα, οι οποίες δεν υπάρχουν με αυτά τα ονόματα τώρα. Όταν λέμε Εμμαούς σήμερα, λέμε το μέρος αυτό που ο Χριστός μας επήγε την ημέρα εκείνη με τους δύο, που είναι περίπου 7 χιλιόμετρα έξω από τα Ιεροσόλυμα, 60 περίπου στάδια. «Καὶ ἰδοὺ δύο ἐξ αὐτῶν ἦσαν πορευόμενοι ἐν αὐτῇ τῇ ἡμέρᾳ εἰς κώμην ἀπέχουσαν σταδίους ἑξήκοντα ἀπὸ Ἱερουσαλήμ, ᾗ ὄνομα Ἐμμαούς». Δύο εξ αυτών. Ποιοι είναι αυτοί; Οι Απόστολοι. Και δεν είναι οι Απόστολοι μόνο οι δώδεκα, είναι

και οι εβδομήκοντα, και δεν είναι και οι εβδομήκοντα, είναι και άλλοι από το στενό περιβάλλον. Δύο εξ αυτών που ήσανε γύρω από τον κύκλο του Ιησού ήσανε εκείνοι οι οποίοι επορεύοντο την ημέρα εκείνη προς Εμμαούς. Και αυτοί οι δύο «ὡμίλουν πρὸς ἀλλήλους», συζητούσαν μεταξύ των, λοιπόν, «περὶ πάντων τῶν συμβεβηκότων τούτων», γι' αυτά τα οποία είχαν γίνει αυτές τις ημέρες. Οι ημέρες αυτές είχαν συγκινήσει και ανησυχήσει και θορυβήσει κάθε άνθρωπο της Ιερουσαλήμ. Και οι αδιάφοροι και οι εχθροί και οι φίλοι το είχαν στα θέματα της ημέρας. Γιατί για άλλους θα ήταν παράξενο, για άλλους θα έπρεπε να γίνει έτσι, για άλλες γνώμες και ούτω καθεξής. Αυτός δεν ήταν ένα...

κοινό πρόσωπο, ήταν ένα ξένο πρόσωπο, το οποίο όλους επηρέαζε, άλλον αρνητικώς και άλλον θετικώς. Συζητούσαν λοιπόν, λέει, μεταξύ των «περὶ πάντων τῶν συμβεβηκότων τούτων». Δεν τα αναφέρει, είναι γνωστά ποια συνέβησαν. «Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ ὁμιλεῖν αὐτοὺς», και εκεί που συζητούσαν και περπατούσαν και συζητείν, «καὶ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ἐγγίσας συνεπορεύετο αὐτοῖς». Να σου και ο Χριστός. Εκεί που πορεύονται οι δύο και μιλούσαν, επήγε δίπλα τους κατά κάποιον τρόπο.

«Οἱ δὲ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν ἐκρατοῦντο τοῦ μὴ ἐπιγνῶναι αὐτόν». Γιατί εκρατούντο οι οφθαλμοί των; Διότι τους ήταν γνωστός. Άρα ήσαν από το στενό περιβάλλον οι άνθρωποι οι δύο αυτοί. Διότι, αν ήταν ένας ξένος προς αυτούς, ποιος ο λόγος να κρατούνται οι οφθαλμοί των;

Να κρατούνται οι οφθαλμοί των, παρά μη τυχόν τον γνωρίσουν. «Εἶπε δὲ πρὸς αὐτούς», παίρνει τον λόγο ο Χριστός, «Τίνες οἱ λόγοι οὗτοι οὓς ἀντιβάλλετε πρὸς ἀλλήλους περιπατοῦντες, καὶ ἐστὲ σκυθρωποί;» Τι συζητείτε; Τι είναι αυτό που σας απασχολεί, που σας συνέχει, που σας βασανίζει, τέλος, και είστε κατσούφηδες;

κατηφής.

Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει τη ζωή σας ή τη ζωή άλλων ανθρώπων. Δυστυχώς, πολλές φορές, δυστυχώς, ο άνθρωπος δεν ανοίγει ποτέ αυτός λόγο με τον Θεό. Ο Θεός είναι Αυτός ο οποίος πηγαίνει πάντοτε εις αναζήτηση του ανθρώπου και Αυτός, με διάφορα περιστατικά, θέλει να συζητήσει με τον άνθρωπο. Κι αν μεν ο άνθρωπος το καταλάβει και σταθεί και συζητήσει με τον Θεό, τα πράγματα θα αλλάξουν για τον άνθρωπο. Θα μάθει πράγματα ο άνθρωπος, θα αισθανθεί πράγματα κοντά στον Θεό ο άνθρωπος, συγκινήσεις, χαρές, φόβους, ελέγχους, που θα αλλάξει η ζωή του ανθρώπου. Παρακολουθήσετε, αν θέλετε, όπου και αν έγινε η σύλληψις κάποιου, είτε

μαρίδας είτε σκυλόψαρου, είτε μικρού είτε μεγάλου — αυτό εννοώ με τους δύο αυτούς χαρακτηρισμούς — προηγήθη ο Χριστός. Εδώ ο Χριστός ανοίγει τη συζήτηση. Στο φρέαρ του Ιακώβ, με μια γυναίκα με έξι άντρες, πέντε άντρες και ο έκτος δεν είναι δικός της, Αυτός ανοίγει τη συζήτηση. Ένα θηρίο, Παύλο, Αυτός τον συλλαμβάνει έξω από τη Δαμασκό. Όπου κι αν εξετάσετε. Αλλά γιατί να πάμε εκεί; Εξετάσετε τους εαυτούς σας. Όσοι θρησκεύετε, πήγατε στον Χριστό ή ο Χριστός ήρθε με κάποιο περιστατικό προς εσάς; Ο Χριστός. Ψευδόμεθα με όλη τη σημασία της λέξης. Ο άνθρωπος δεν τον θέλει τον Χριστό, ούτε το Ευαγγέλιο του Χριστού, που του ελέγχει τον παράνομο βίο του.

Αν τον θέλει τον Χριστό, θέλει έναν Χριστό που να βγάλει τα «μη» και τα «ου» από μέσα, να επιτρέπει την πορνεία, να επιτρέπει τη μοιχεία, να επιτρέπει την κλοπή, να επιτρέπει τον φόνο των παιδιών, να επιτρέπει, να επιτρέπει. Αυτόν τον Θεό θέλει ο άνθρωπος, αυτό το Ευαγγέλιο θέλει ο άνθρωπος. Και διότι ο Χριστός δεν έχει τέτοιο Ευαγγέλιο, ούτε πρόκειται να φτιάξει το Ευαγγέλιο, δεν τον θέλει ο άνθρωπος τον Χριστό. Αυτή είναι η τελευταία ανάγνωση. Διάφορα όμως περιστατικά, πόνος, ανάγκη, αποτυχία, πένθος, αντιξότης στον βίο κλπ., μας αναγκάζουν να πλησιάσουμε συναλλαγματικώς τον Χριστό. Του κάνουμε τάματα, θα του πάμε λάδι να μας κάνει καλά, θα του πάμε κερί να μας... Συναλλαγματικώς τον Θεό, όχι να δοθούμε.

Είναι σωτήρας μας, ότι είναι ευεργέτης μας, ότι είναι ο πλάστης μας, ότι είναι ο δημιουργός μας, ότι είναι ο κριτής μας. Θα μας κρίνει μίαν ημέρα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Όχι έτσι; Αν λοιπόν αυτό εξεταστεί καθ' εαυτό και ο καθένας εξετάσει τον εαυτό του, θα βρει ότι ο Χριστός προηγήθη στο να πληροφορήσει την παρουσία Του. Εδώ, έτσι προκειμένου, έπραξε. Αυτός άνοιξε τη συζήτηση. «Εἶπε δὲ πρὸς αὐτοὺς· τίνες οἱ λόγοι οὗτοι;» Και επήρε ένας το θάρρος να απαντήσει, μάλιστα με τόνο αυστηρό, ανθρώπινο, όπως εμείς δυστυχώς πολλές φορές. «Ἀποκριθεὶς δὲ ὁ εἷς, ᾧ ὄνομα Κλεόπας». Ευχαριστώ.

Ο υμνωδός της Εκκλησίας μας θέλει να πιστεύει ότι ο άλλος είναι ο ίδιος ο Λουκάς, ο οποίος γράφει το περιστατικό. «Εἶπεν πρὸς αὐτόν», σαν να του λέγει: «Καλά, σὺ μόνος παροικεῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ καὶ οὐκ ἔγνως τὰ γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις;» Δεν του δικαιολογεί να μην είναι κι αυτός σκυθρωπός, να μην είναι κι αυτός κατηφής, να μην είναι στενοχωρημένος. Δεν το δικαιολογεί. Έπρεπε να γνωρίζει τα γεγονότα της Ιερουσαλήμ και να έχει πάρει την ανάλογο σοβαρά θέση. Τον κατηγορεί. Πώς φαίνεσαι εσύ και από τη διάλεκτον και από την ενδυμασία;

Είσαι Ιεροσολυμίτης, δεν είσαι από μακριά. Παροικείς, μένεις εσύ στην Ιερουσαλήμ και δεν ξέρεις τι έγινε; Αυτό είναι κοινό πράγμα. Έπρεπε και εσένα να σε απασχολήσει, έπρεπε να ξέρεις. Απαντά ο Χριστός, ωσάν να ρωτάει: «Καὶ εἶπε πρὸς αὐτούς· ποῖα;» Τι έγινε; Τι έγινε; Δεν ήσουνε εκεί εσύ; Ξέρω εγώ, δεν ήμουν, για να είναι τα χέρια σου τρύπια, τα χέρια σου, για να είναι η πλευρά σου τρύπια, πιο πέρα ακόμη, δεν έχει επουλωθεί, τα πόδια σου τρύπια, τα ροχάλα, τα «Προφήτευσον, ποιος σε χτυπάει;» Τίποτα από αυτά. Δεν ξέρω τίποτα, δεν θυμάμαι τίποτα. Εδώ μας είπε μια κουβέντα κάποτε κάποιος και έχουμε διακόσια χρόνια και το συζητούμε. Και έχουμε πει ούτε στον τάφο μας να μην έρθει αυτός που τόλμησε κάποτε να μας πει μια κουβέντα. Και εσύ το ξέχασες; Χθεσινά πράγματα, τι λες; Ε, αυτό θέλω να σας διδάξω. Εγώ αυτό θέλω να σας διδάξω. Δεν απέχω από τα γεγονότα,

απέχω από τα ραπίσματα και τα κολαφίσματα, δεν απέχω από όλων αυτών των εξευτελισμών. Είναι χθεσινά πράγματα, είναι σημερινά, όμως δεν τα θυμάμαι. Χαρά στον άνθρωπο που ζήτησε από τον Χριστό ποτέ να ξεχάσει την κακία του κόσμου. Όχι μόνον δεν την ξεχνάμε, αλλά και την καλλιεργούμε. Και έχουμε αξίωση από τον άλλο να καθίσει να μας ακούσει το τι έχουμε να καταμαρτυρήσουμε. Ευχόμαστε και θέλουμε να μη δούμε Θεού πρόσωπο. «Θέλω να πάθουμε σοβαρά δύσπνοια, να με πάρει να ησυχάσω». Σοβαρά; Θα σε πάρει να ησυχάσεις; Σου έχει στρωμένο εκεί πέρα, ε; Με τέτοιο κεφάλι και με τέτοια καρδιά και με τέτοια σκληρότητα, θα σε πάρει να ησυχάσεις; Άλλο μόνος, δεν ξέρεις. Ευτυχώς που δεν ακούει πολλές φορές ο Θεός. Είναι κουφός, είναι απογυρισμένος πολλές φορές και δεν ακούει ο Θεός. Αν άκουγε τις ευχές τις δικές μας που λέμε απάνω στα νεύρα μας, στον θυμό μας, στην κακία μας, έπρεπε να είχε γεμίσει η κόλαση. Έπρεπε να είχε γεμίσει η κόλαση.

Λοιπόν, οι λέξεις εδώ είναι λίαν εποικοδομητικές για πολλούς από εμάς. Χρόντισε, άνθρωπε, να ξεχνάς. Δεν θα ξεχνάς τους ευεργέτας σου, θα ξεχνάς όμως τους εχθρούς σου. Και αυτούς, γνώριζε, που ονομάζονται εχθροί σου, θα πρέπει να τους ξεχνάς, διότι δεν είναι εχθροί σου, και να εύχεσαι για αυτούς. Διότι αν λείψουν αυτοί, δεν γίνεσαι Άγιος. Δες τώρα. Οι κακοί άνθρωποι θα σε βοηθήσουν να αγιάσεις, οι κακοί άνθρωποι θα σε βοηθήσουν να ιδείς αν έχεις σχέση με τον Χριστό. Αν δεν σε πειράζει κανένας, πού θα φανεί αν έχεις αντοχή, αν έχεις υπομονή, αν έχεις μακροθυμία; «Ε, να σε πειράξω», λένε πολλοί, δυστυχώς, και τα ακούμε. «Θέλω», λένε, «να αγιάσω». Έλα που δεν σε αφήνουνε. Αυτοί που δεν σε αφήνουνε, αυτοί θα σε αγιάσουνε, εάν εσύ θέλεις. Οι κακοί άνθρωποι είναι εκείνοι που αποδεικνύουν τους καλούς. Χωρίς τον κακό δεν φαίνεται ο καλός.

Λοιπόν, ο Χριστός μάς αφήνει ένα μεγάλο μάθημα την ίδια ημέρα, που είναι απέραντο σε νόημα, και χαρά στον άνθρωπο ο οποίος θέλει να μελετήσει και να εφαρμόσει τον δρόμο. Ο Πέτρος γράφει «ὑπολιμπάνων ὑπογραμμὸν, ἵνα τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ ἐπακολουθήσωμεν». Άφησε έναν δρόμο, λέει. Η ζωή του ήταν ένας δρόμος που δείχνει στους ανθρώπους τι πρέπει να προσέξουν, τον δρόμο αυτό να τον ακολουθήσουν, αν θέλουν να φτάσουνε μια μέρα εκεί που έχει φτάσει αυτός, «πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν γενόμενος». «Σὺ μόνος παροικεῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ καὶ οὐκ ἔγνως τὰ γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις;» Ξέρετε πόσοι άνθρωποι τέτοιοι υπάρχουν μέσα στον κόσμο σήμερα, οι οποίοι δεν ξέρουν τίποτα το τι έγινε αυτές τις ημέρες; Ξέρουν τι γίνεται στο Αφγανιστάν,

τι λέει στα μηνύματά του ο Μπρέζνιεφ επάνω, τι λέει ο Κάρτερ από εκεί, τι λέει ο Χομεϊνί από την άλλη. Δεν ξέρει όμως τι γίνεται γύρω του, 22 εκατοστά από την καρδιά του, εν σχέσει με τον Χριστόν, τη Σταύρωσή Του, την ταφή Του και την Ανάστασή Του. Αυτό δεν το ξέρει. Προσηλυτώθη ο άνθρωπος, δεν προσηλυτώθη ο άνθρωπος. Αυτό που είπαν τότε εκείνοι που παρατήρησαν τον Χριστό γίνεται και σήμερα. Άνθρωποι ούτε πήραν καν κεριά στο σπίτι τους, ούτε καν άνοιξαν να ακούσουν από ραδιοφώνου τον Χριστό, σαν εσείς. Σήμερα, εις πλήρη 20ό αιώνα, υπάρχουν. Και αν διαβάσετε τις αναλογίες όσων έχουν πιστέψει στον Χριστό, θα φρίξετε. Είσαι εσύ με τη γνώση που υπάρχει σήμερα, είσαι εσύ με την ευχέρεια να διαβάσεις ό,τι θέλεις, από το πιο άπιστο μέχρι το πιο εύπιστο. Αλλά δεν θέλει ο άνθρωπος, για τον λόγο που σας είπα γρηγορότερα, δεν θέλει.

Του θίγει τον παράνομο βίο του, του θίγει τα παράνομα πεπραγμένα του, του θίγει το εγώ του ο Χριστός, και δεν τον θέλει τον Χριστό. Όμως είναι ανάγλυφα τα περιστατικά της Αναστάσεως και στις σημερινές αυτές δικές μας ημέρες. «Οἱ δὲ εἶπον πρὸς αὐτόν· τὰ περὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναζαρηνοῦ». Γι' αυτό μιλάμε. Αυτά θέλουμε να απασχολήσουν και εσένα. Καλά, τι ήταν αυτός ο Ιησούς ο Ναζαρινός; «Ὃς ἐγένετο ἀνὴρ προφήτης δυνατὸς ἐν ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐναντίον τοῦ Θεοῦ καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ. Ὅπως τε παρέδωκαν αὐτὸν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ ἄρχοντες ἡμῶν εἰς κρίμα θανάτου καὶ ἐσταύρωσαν αὐτόν». Αυτά δεν τα ξέρεις εσύ; Πού ήσουν εσύ; «Ἡμεῖς δὲ», εμείς δε, οι δυο τους, «ἠλπίζομεν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ μέλλων λυτροῦσθαι τὸν Ἰσραήλ».

Εκτός αυτού και ένα άλλο μας βασανίζει. «Ἀλλά γε σὺν πᾶσι τούτοις τρίτην ταύτην ἡμέραν ἄγει σήμερον ἀφ' οὗ ταῦτα ἐγένετο. Ἀλλὰ καὶ γυναῖκές τινες ἐξ ἡμῶν ἐξέστησαν ἡμᾶς γενόμεναι ὄρθριαι ἐπὶ τὸ μνημεῖον». Μας ξάφνιασαν κάτι γυναίκες που πήγαν πρωί πρωί στο μνημείο, δικές μας γυναίκες. Και τι σας είπανε αυτές; «Καὶ μὴ εὑροῦσαι τὸ σῶμα αὐτοῦ, ἦλθον λέγουσαι καὶ ὀπτασίαν ἀγγέλων ἑωρακέναι, οἳ λέγουσιν αὐτὸν ζῆν». Είναι λοιπόν δυνατόν, έπειτα από αυτά τα πράγματα, να έχουμε κέφι και να μην είμεθα κατηφείς και να μη μας απασχολεί κάτι; Του μετέδωσαν του Χριστού μας όλα εκείνα σκηνοπτικά, στη λήθη, που τους απασχολούσε και δικαιολόγησαν τη στενοχώρια τους,

τη θλίψη τους, την κατήφια. Γυναίκες, λέει, εκτός αυτού. Από το ένα μέρος μάς τον εσταύρωσαν, μας τον πήραν. Από το άλλο μέρος, άλλο παράξενο σήμερα, μια άλλη πληροφορία μάς λέγει ότι δεν τον βρήκαν. «Μὴ εὑροῦσαι τὸ σῶμα αὐτοῦ, ἦλθον λέγουσαι καὶ ὀπτασίαν ἀγγέλων ἑωρακέναι, οἳ λέγουσιν αὐτὸν ζῆν». Αυτά όλα μάς συγχύζουν. Και εκτός αυτού συνεχίζει και λέει: «Καὶ ἀπῆλθόν τινες τῶν σὺν ἡμῖν ἐπὶ τὸ μνημεῖον». Φύγανε δικοί μας. Είναι οι άλλοι μαθηταί που επήγανε κομμάτια κομμάτια, συντροφιές συντροφιές. Γι' αυτό άλλοι βρήκανε δύο αγγέλους, άλλοι βρήκανε έναν άγγελο, άλλοι πήγανε όρθρου βαθέος,

πήγανε οψὲ Σαββάτου και λοιπά, σε διάφορες ώρες, και όλοι... διηγούνται με τον δικό τους τρόπο για το ένα και το αυτό γεγονός, αλλά σε διάφορες ώρες, σε διάφορες στιγμές. Γι' αυτό και διαφέρουν μεταξύ των και λένε: «Άλλα γράφει ο ένας, άλλα γράφει ο άλλος». Μα δεν συνεννοήθηκαν για να γράψουν, δεν συνετέθησαν. Όπως θα τελείωσε, ο καθένας έγραψε. Αυτό το ανόμοιο κάνει το ευνόητο. Ο καθένας λέει τη σκέψη του για το ίδιο γεγονός, το τι είδε, το τι ήκουσε, αλλά σε μια διαφορετική ώρα, αλλά είναι για το ίδιο γεγονός. Περιστατικά όλα αυτά, εάν μαζευτούν, αποτελούν και ομιλούν με αλήθεια για το ίδιο γεγονός. «Καὶ ἀπῆλθόν τινες τῶν σὺν ἡμῖν ἐπὶ τὸ μνημεῖον καὶ εὗρον οὕτω», δηλαδή βρήκαν κενό το μνημείο κλπ., «καθὼς καὶ αἱ γυναῖκες εἶπον, αὐτὸν δὲ οὐκ εἶδον». Αυτές είναι οι πληροφορίες που έχουν αυτοί.

Βρέθηκε το μνημείο κενό, άγγελοι μίλησαν και αυτά. Το τι είπαν οι άγγελοι τα ξέρουμε, που επρόλαβαν τις Μυροφόρους και είπανε: «Ξέρουμε τι ζητάτε, τον Ιησού τον Ναζαρινό. Οὐκ ἔστιν ὧδε. Ἴδε ὁ τόπος ὅπου ἔθηκαν τὸν Κύριον». Εδώ τον είχανε βάλει. Ο Χριστός δεν είναι μέσα. Και θα ήθελα στο σημείο αυτό, και κάποτε άλλο νομίζω το έχουμε πει, ότι αυτό είναι λίγο παρήγορο για εμάς. Το μοναδικό είναι ένα όπλο που το κρατάμε, λέγεται κενός τάφος του Εσταυρωμένου, του Ναζαρινού. Είναι ο μόνος αρχηγός της μοναδικής θρησκείας όπου ο τάφος του είναι κενός.

Εν αντιθέσει με όλους τους άλλους, τους λεγομένους αρχηγούς θρησκειών, που οι τάφοι των είναι γεμάτοι. Πηγαίνετε στη Μέκκα, θα τον βρείτε τον Μωάμεθ καθηλωμένον στο σάβανό του, μέσα στον τάφο. Πηγαίνετε να βρείτε τον Βούδα παρακάτω, θα τον βρείτε και εκείνον μέσα. Πηγαίνετε σε οποιονδήποτε άλλον αρχηγό, σε οποιονδήποτε πάπα, πηγαίνετε στον Λούθηρο, πηγαίνετε, πηγαίνετε. Όπου στέμνονται και διεκδικούν ότι είναι αρχηγοί θρησκειών, θα τους βρείτε όλους καθηλωμένους, τους αρχηγούς, μέσα. Μόνον ο Ιησούς, ο Εσταυρωμένος, ο Ναζαρινός, ενίκησε τον θάνατον. Και να, είναι κενό το μνημείο Του. Μαρτυρίζει, φράζει τα στόματα, βοά. Μα ο Χριστός μας είπε: «Ἐὰν σιωπήσωσιν οὗτοι, οἱ λίθοι κεκράξονται». Είναι αυτό. Κηρύττει

το κενό μνημείο. Μα μιλούν τα λιθάρια, και εντούτοις μιλούν τα λιθάρια, όπως μίλησαν τα σεντόνια, όπως μίλησε το σουδάριο, όπως μίλησε η σμύρνη και η αλόη, ότι ο Χριστός δεν είναι εκεί, αλλά ανέστη. Οι λίθοι αυτοί βρήκαν από τότε το μνημείο κενό. Αλλά ποιος θα προσέξει αυτά; Οι Εβραίοι πλήρωσαν από την πρώτη ημέρα τους στρατιώτες να πούνε ότι «κοιμωμένων αὐτῶν ἐκλάπη». Αλλά έτσι είναι, εκλάπη, «καὶ ἐὰν ἀκουσθῇ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος, ἡμεῖς» — τι σας νοιάζει; — θα μπούμε στη μέση να σας βγάλουμε λάδι, στρατιώτες. Εσείς αυτό πείτε. Και έπεσε το παραδάκι από τότε. Έπεσε χρήμα να τον πουλήσουνε και έπεσε και χρήμα για να τον σκεπάσουν.

Να μη συζητηθεί ότι ο Χριστός ανέστη. Και ξέρετε μέχρι σήμερα πόσα διαλέγονται γύρω από το θέμα αυτό; Τι δεν σκαρφίζονται για τον Χριστό μας; Έρχονται μερικοί και κόπτονται: «Πού ήταν ο Χριστός από 12 έως 30; Είχε πάει στας Ινδίας να μάθει τέχνη, να γίνει φακίρης. Ήρθε εδώ να παίξει τον ρόλο του φακίρη». Αυτό θέλουν, γιατί αυτός είναι ο σκοπός. Δεν ενδιαφέρεται να δει πού σπούδασε ο Χριστός, εγκυκλοπαιδικώς, ή μήπως κακοπέρασε ο καημένος τα παιδικά του έτη με τα βουτυρόπαιδα που περνούν καλά σήμερα. Δεν είναι αυτός ο λόγος. Λόγος είναι να μάθει ότι ο Χριστός πήγε στας Ινδίας και έμαθε τέχνη, γι' αυτό και ανέστη. Και οι φακίρηδες δεν κάθονται 33 ώρες μόνο που κάθεται ο Χριστός μας στον Άδη, κάθονται και 50 και 60 και 80 ώρες.

Ανώτεροι αυτοί του Ιησού. Τι καινούριο μας έκανε ο Χριστός; Ναι, αλλά για ανέβασέ μου έναν φακίρη στον σταυρό, κάρφωσέ τον μου εκεί κάμποσες ώρες, πάρε και από κάτω μια λόγχη και τράβα του μια λογχιά εδώ, να του αδειάσεις το νερό και το αίμα, θάψε τον να δούμε αν θα αναστηθεί. Φακίρηδες θάπτονται ζωντανοί και ανίστανται. Ο Χριστός πεθαμένος. «Κλίνας τὴν κεφαλὴν παρέδωκε τὸ πνεῦμα». Ώστε δεν απέθανε ο Χριστός; Άλλοι λέγουν ότι δεν απέθανε, νεκροφάνεια έπαθε. Τότε πώς πηγαίνουν οι ίδιοι Εβραίοι σταυρωτές Του, σε διδασκαλία τους, και λένε στον Πιλάτο: «Ἐμνήσθημεν ὅτι ἐκεῖνος ὁ πλάνος εἶπεν ἔτι ζῶν». Τώρα δεν ζει, τώρα έχει πεθάνει. Πόσο να αυτοί λένε ότι...

πέθανε, ποιος είσαι εσύ, παρουσιάζεσαι ύστερα από δύο χιλιάδες χρόνια, που δεν ήσουν εκεί, και τολμάς να πεις ότι ο Χριστός δεν απέθανε ή ότι ο Χριστός δεν ετάφη; Αυτά δεν τα πιάνεις, δεν τα βλέπεις; «Κέλευσον», λέγει, «να σφραγιστεί ο τάφος», γιατί είπε ο πλάνος αυτός ότι την τρίτη ημέρα εγείρομαι. Άρα ετάφη, άρα ετάφη. Να εσφραγιστεί ο τάφος, και «ἐσφράγισαν αὐτὸν μετὰ τῆς κουστωδίας». Πεντακόσιοι στρατιώτες επήγαν, εκτός της εβραϊκής φρουράς. Πεντακόσιοι αναφέρονται στην παράδοση ότι επήγαν, και όλους τους άφησαν. Φυλάγαν τα λιθάρια, φυλάγαν τα κλειδιά, φυλάγαν τις βασιλικές βούλες, φυλάγαν τις σφραγίδες.

Ο Χριστός δεν ανέστη όπως λένε οι Καθολικοί και όπως παρουσιάζουν στα χαρτιά τους εκεί, στις εικόνες: πήγε κάποιος άγγελος και σήκωσε το λιθάρι και βγήκε ο Χριστός. «Ὁ φυλάξας τὰ σήμαντρα σῶα», τι λέγει η Εκκλησία μας; «Ὁ φυλάξας τὰ σήμαντρα σῶα, Χριστέ, ἐξηγέρθης τοῦ τάφου, ὁ τὰς κλεῖς τῆς Παρθένου μὴ λυμηνάμενος ἐν τῷ τόκῳ». Όπως βγήκε από την Παναγία Μητέρα Του χωρίς να της πειράξει την παρθενία, έτσι και «ἐξῆλθε σεσημασμένου τοῦ μνήματος, ἐξῆλθες, Χριστέ, σφραγισμένου τοῦ τάφου». Τότε πώς είναι ανοιχτό και βλέπουμε κενό; Αυτό έγινε για χατίρι των Μυροφόρων. Αυτές εσκέφτοντο «ποιος θα αποκυλίσει τον λίθο;». Τι σε νοιάζει; Πάει άγγελος και ξεσκεπάζει. Όχι για να βγει ο Χριστός, που είχε βγει τη νύχτα,

για να δουν ότι έχει βγει ο Χριστός. Όχι για να βγει, για να δουν ότι έχει βγει. Όλα αυτά λοιπόν, από τα ίδια τα λόγια τους και από την περιφορά τους, βγαίνουν αυτά τα οποία σας λέω. Αυτό είναι το μεγάλο γεγονός για μας, ότι ο Χριστός έχει κενό, αφού, τον τάφο Του. Και για μας είναι λίγο παρήγορο. Έτσι και οι δικοί μας θα αδειάσουν αύριο, είτε το θέλουμε είτε όχι. Ας φροντίσουμε μόνον, κατά την Ανάσταση, μέσα σε αυτό το σώμα, το οποίο θα ξαναγίνει με τα οστά μας, του καθενός θα δικαστεί. Του καθενός θα δικαστεί. Θα μπει περιστερά μέσα, να μην μπει κανένας κόρακας, διότι δυστυχώς ό,τι δώσουμε στον τάφο να φυλάξει, αυτό θα είναι και μέσα στο σώμα μας μετά την Ανάσταση. Δώσουμε πίστη, δώσουμε μετάνοια, εξομολόγηση,

αγαθά, τιμιότητα, παρθενία και λοιπά, θα έχουμε αγαθά αποτελέσματα. Δώσουμε όμως βλασφημία, αμετανοησία, ακοινωνισία, αδιαφορία, κι αυτός θα αναπτυχθεί για να κριθεί και να κατακριθεί, αλλά θα έχει έναν κόρακα μέσα. Αυτό είναι το θέμα. Όταν επιστρέψαμε από την Ανάσταση τη νύχτα — συγγνώμη, από τον Επιτάφιο τη νύχτα — και διαβάστηκε η προφητεία στο τι είναι ο τρόπος που θα ξαναγίνουμε άνθρωποι. Πιάστε το, σκίστε το χαρτί να μην το διαβάζουμε. Η Εκκλησία πείσμα το διαβάζει μέχρι σήμερα. Όσοι δεν το προσέξατε, να ανοίξετε το Εγκόλπιον της Μεγάλης Εβδομάδας που κρατήσατε στα χέρια σας αφηρημένα και να φτάσετε στο μέρος που επιστρέφει ο Επιτάφιος και διαβάζεται η προφητεία του Ιεζεκιήλ από το 37ο κεφάλαιο, 1 και κατωτέρω.

Δεν έχετε το Εγκόλπιον; Διαβάστε το στην Παλαιά Διαθήκη, λάμδα ζήτα, 37, Ιεζεκιήλ, το τι είναι ο τρόπος που θα ξαναγίνουμε άνθρωποι και πώς θα αναστηθούμε. Και το βάζει στην δέουσαν στιγμήν η Εκκλησία. Αυτός που πηγαίνει κάτω, που κηδέψατε απόψε το βράδυ, για σας πηγαίνει κάτω, για να σας αναστήσει μια μέρα, και σας το λέγει για να παρηγορηθείτε. Όπως μας παρηγόρησε ότι πρόκειται να έρθει από τότε που δεν ήταν πολλοί άνθρωποι, μόνον ήσαν δύο ακόμη και ο διάβολος μέσα στην Εδέμ, και είπε ότι «ἔχθραν θήσω ἀνὰ μέσον σου καὶ τοῦ σπέρματός σου», που μας παρηγόρησε από τότε ότι θα στείλει κάποτε Αυτόν που θα συντρίψει την κεφαλή του όφεως, πράγμα το οποίο έκανε στον Γολγοθά. Έτσι και εδώ τώρα μας ομιλεί ότι θα τους ανοίξει τους τάφους, είτε το θέλουμε είτε όχι, είτε το πιστεύουμε είτε όχι. Από μας εξαρτάται τι θα βγει από τον τάφο, όπως είπα γρηγορότερα. Εν πάση περιπτώσει, αυτοί του είπανε,

κατ' αυτούς, έτσι συμβαίνει και σε εμάς. Αυτά μας συνέχουνε, αυτά αντιμετωπίσαμε. Εμείς νομίζαμε ότι ήταν μεγάλος, όμως μας τον σταύρωσαν. Αλλά στο ένα αυτό που μας επίκρανε, βλέπετε μια παράξενη πληροφορία από γυναίκες δικές μας, που πήγαν μαζί, αλλήλαις μας, ότι άδειος ο τάφος. Αυτά είναι. Πώς να το συμβιβάσουμε; Εμείς όμως τώρα θα μαζέψουμε και πάμε για το σπίτι. Γιατί αυτοί, ως φαίνεται, παρότι μένανε εις Εμμαούς, ήσαν από το στενό περιβάλλον του Χριστού. Αλλά επειδή, από όλα αυτά τα πράγματα, εφόσον τους Τον σταύρωσαν, έχασαν κάθε ελπίδα, τα μάζεψαν να ξαναπάνε στο σπίτι, στα ίδια όπως τα λέγαμε. Τώρα έρχεται στην αντεπίθεση ο Χριστός μας και λέει τα εξής: «Καὶ αὐτὸς εἶπε πρὸς αὐτούς· ὦ ἀνόητοι καὶ βραδεῖς τῇ καρδίᾳ τοῦ πιστεύειν ἐπὶ πᾶσιν οἷς ἐλάλησαν οἱ προφῆται».

Αν προσέχατε αυτά που είναι γραμμένα στη Γραφή από τους Προφήτες, θα τα δικαιολογούσατε αυτά που είδατε σήμερα. Όλα αυτά τα οποία έλαβαν χώρα είχαν προγραφεί. Τα έγραψαν οι ιστορικοί ότι θα γινόσαντε και τα έγραψαν. Λοιπόν, πόσο τίμια θα είχαν πει. Αυτό δεν είχε πει και τότε και ο Ιωσήφ ο Μνήστωρ;

«Απόλυσέ», λέει, «λάθρα τη Μαρία» και λοιπά. Α, του λέει, όχι. Αυτό είναι γραμμένο στον Ησαΐα. Μια παρθένος θα γεννήσει. Αυτή είναι. Κούμπωσε και κράτησέ την. Μαζεύτηκε, μικρούσε. Εμείς, αν προσέχαμε, είναι γραμμένα όλα, είτε εκ μέρους των Πατέρων μας, είτε εκ μέρους του Ευαγγελίου, είτε εκ μέρους της Παλαιάς Διαθήκης. Όλα αυτά που μας ενδιαφέρουν και τα θεωρούμε εμείς ως άλλα δήθεν θέματα είναι λεγμένα. Και τους πιάνει από εκεί. Και «διηρμήνευσεν...

ἐν πάσαις ταῖς γραφαῖς». «Είστε ανόητοι», λέει, «και βραδείς τη καρδία». Δεν περιστρέφεται το κεφάλι σας «τοῦ πιστεύειν ἐπὶ πᾶσιν οἷς ἐλάλησαν οἱ προφῆται. Οὐχὶ ταῦτα ἔδει παθεῖν τὸν Χριστὸν καὶ εἰσελθεῖν εἰς τὴν δόξαν αὐτοῦ;» Δεν έπρεπε, λέει, να γίνουν όλα αυτά τα πράγματα και έπειτα να φανεί η δόξα Σου, η Ανάστασή Σου; «Καὶ ἀρξάμενος ἀπὸ Μωσέως καὶ ἀπὸ πάντων τῶν προφητῶν διερμήνευεν αὐτοῖς ἐν πάσαις ταῖς γραφαῖς τὰ περὶ ἑαυτοῦ». Ακόμη δεν έχει παρουσιαστεί ποιος είναι. Δεν λέει, για παράδειγμα, «Τι όμως είσαι εκεί; Δεν λέει ο Δαβίδ εκείνο; Δεν λέει ο Ησαΐας εκείνο;» Δεν λέει, δεν λέει, δεν λέει, δεν λέει. Αυτοί άκουγαν, αυτοί εθαύμαζαν και ήκουαν ηδέως. Εδώ, εν τω μεταξύ, μέσα στην κουβέντα και μέσα σε αυτά που λέμε...

στη διασταύρωση. Εάν και σήμερα πάτε προς το Θαβώρ, Κίτι και λοιπά, θα το βρείτε. Τι να είναι; Είναι δεξιά. Θα δείτε, λοιπόν, είναι μια διασταύρωση εκεί που πρέπει να γυρίσουν, έχει βέλος και λέει προς Εμμαούς. Φτάσανε στη διασταύρωση μέσα στη συζήτηση. Το βράδυ, απόγευμα γινόταν η δουλειά, φτάσανε προς το βράδυ, γιατί είναι περίπου δύο ώρες δρόμος με τα πόδια.

Ο Χριστός προσποιείται, φεύγει. Καλή νύχτα σας, auf Wiedersehen, αντίο. Προχωρεί, πάει για τον δρόμο. Είναι ένας διαβάτης. Αυτοί όμως, λόγω της συζητήσεως που έκαναν και τόσο που εθερμάνθησαν και τόσο που παρηγορήθησαν, νόμισαν ότι καλό θα ήταν να του πούνε να μείνει μαζί τους εκείνο το βράδυ. «Ἤγγισαν», λέει, «εἰς τὴν κώμην οὗ ἐπορεύοντο, καὶ αὐτὸς προσεποιεῖτο Εγώ έχω δρόμο, προχωρώ.

«Καὶ παρεβιάσαντο αὐτὸν λέγοντες· μεῖνον μεθ' ἡμῶν, ὅτι πρὸς ἑσπέραν ἐστὶ καὶ κέκλικεν ἡ ἡμέρα». Νύχτωσε, πού θα πας τώρα; Τον βλέπουν σαν άνθρωπο. Και εμείς πολλές φορές, αν τύχει κάποιος συνταξιδιώτης και μας θερμάνει, νιώσουμε, πολλές φορές συμβαίνει αυτό. «Μείνε μαζί μας απόψε, κάθισε σε παρακαλώ, θα περάσουμε καλά. Σήκω σε λιγάκι το πρωί, όταν θα ξεκουραστείς θα πας ελαφρότερα, είσαι καλύτερα». Τα πράγματα λέμε τέτοια. Κάτι τέτοιο έγινε, ή και ίδιο. Ο Χριστός έκαμε το μικρότερο στην περίπτωση αυτή, «καὶ εἰσῆλθε τοῦ μεῖναι σὺν αὐτοῖς». Πολλές φορές ακούω πολλούς που μου λένε: «Νιώθω μια ξηρασία. Προσεύχομαι, νιώθω ξηρά. Εκκλησιάζομαι, νιώθω ξηρά. Κοινωνώ, νιώθω ξηρά. Δεν νιώθω».

Δεν είναι όπως ο πρώτος καιρός που ένιωθα όταν επέστρεψα εις Χριστόν κλπ., κλπ. Αυτό εδώ το λες στον Χριστό; «Χριστέ μου, έλα μαζί μου. Χριστέ μου, έλα στη δουλειά μου. Χριστέ μου, έλα στο τραπέζι μου. Χριστέ μου, έλα στο κρεβάτι μου. Χριστέ μου, έλα στη ζωή μου». Το «μεῖνον μεθ' ἡμῶν» του Χριστού, τον παρακαλείς; Αυτοί Τον εξεβίασαν, λέει. Ο Χριστός νικάται. Ίσως να σας λέγεται παράξενο, αν είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να νικήσει τον Θεό, και εντούτοις νικάται. Και δεν νικά ο άνθρωπος την παντοδυναμία του Θεού, νικάει την αγάπη του Θεού. Έχετε ιδεί καμιά φορά το εγγονάκι να παλεύει με τον παππού και το εγγονάκι να βάζει τον παππού κάτω,

να έρχεται να τον βλέπει σαν τον κόκορα, περηφάνια, πάνω στα αυτιά, να τον έχει, σαν τον παππού. Τον έριξε τον παππού η δύναμη από το εγγονάκι; Η αγάπη του παππού προς το εγγονάκι έριξε τον παππού. Έτσι νικάται ο Χριστός. Τι χάρη, κατά αυτήν την έννοια, το ζητήσαμε εμείς από τον Χριστό και δεν μας παρουσιάστηκε στη ζωή μας; Είναι άπιστοι, δεν υπάρχει τίποτα, συμφωνώ μαζί. Δεν ξέρω τι αριθμό να σου πω, τι, εκατομμύρια φορές δεν υπάρχει. Αν μία υπάρχει, τι τώρα κάνεις; Μα για το μία, κάνε ερώτηση, αυτό το μία, καταδέξου να ρωτήσεις, να πεις: «Βγες έξω και μου ζωντανός να είσαι, είσαι εδώ επάνω, θέλω να σε μάθω. Αν είσαι, παρουσιάσου σε μένα και να έρθεις να συζητήσουμε». Σε λίγο, όσο εχθρικά να είσαι, να διακείσαι μαζί του, πείτε του μόνο όλο που θέλετε: «Θα ήθελα να μάθω αν υπάρχει, γιατί όλα αυτά που διηγούνται, δόξαν Θεού, και ύπαρξεν».

Το στερεό, μα εγώ δεν τα πιάνω, είμαι παραμορφωμένος. Αλλά εσύ μπορεί να μου κάνεις τίποτα; Κάνε το αστείο αυτό και τότε θα δεις. Κάνε το αστείο αυτό και τότε θα δεις. Άνθρωποι που ήθελαν να εμπαίξουν τη θρησκεία άλλαξαν. Διαβάστε στο Πνευματικό Θέατρο του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου. Θα βρείτε εκεί μέσα μια διήγηση, που κάποτε θέατρο είχε στηθεί και ενέπαιζαν το μυστήριο του βαπτίσματος. Και αυτός που υποδύετο τον βαπτιζόμενο κ.λπ., εφόσον μπήκε μέσα στην κολυμβήθρα να διακωμωδήσει το μυστήριο από οθόνη στο θέατρο, σε αφήσουν τους μπροστά, τα έχασε και βγήκε έπειτα έξω, έκανε το σταυρό του και είπε: «Και πιστεύω στον Ιησού, τον Εσταυρωμένο, τον Ναζαρινό, αυτόν τον...

οποίον εισήλθα στην κολυμβήθρα αυτή να τον εμπαίξω». Βέβαια, κάτι του είπαν ότι τρελάθηκε. Αλλά αυτή είναι τρέλα αγαθή. Μακάρι να είχα τέτοια τρέλα εγώ σε όλα μου τα χρόνια. Γιατί, για τον κόσμο, ο Χριστιανισμός είναι τρέλα. Ο Χριστιανισμός είναι τρέλα. Άνθρωπος πτωχός, ο οποίος στην εφορία κατέθετε εκεί δήλωση, είχε προσκομίσει χρήματα ισόποσα με τα κέρδη του σε μοναστήρια, σε εκκλησίες, σε, σε, σε. Και εκλήθη στην εφορία να λογοδοτήσει. Πώς είναι δυνατόν να δίνονται από ένα φτωχό άνθρωπο τόσα χρήματα; Να που δίνονται. Μα αυτό μόνο οι τρελοί το κάνουν.

Ο έφορος τον είπε τρελό, γιατί όλοι μαζεύουν, εσείς πώς δίνεις, και μάλιστα φτωχός; Πάνε και παράξενες. Όλοι μαζεύουν, κανένας δεν δίνει. Εδώ, στην περίπτωση, το αποτέλεσμα είναι το εξής: ότι, εφόσον πήγαν στο σπίτι, πώς εφέρθησαν να τον περιποιηθούν, ως ήταν φυσικόν, και τι έγινε εκεί; «Και εγένετο εν τω κατακλιθήναι αυτόν μετ’ αυτών, λαβών τον άρτον ευλόγησε και κλάσας επεδίδου αυτοίς». Εδώ μια συμπεριφορά, ε; Ο ξένος έκαμε την ευλογία στο σπίτι, προσευχήθηκε στο σπίτι. Εμείς στο τραπέζι ούτε εμείς αυτοί προσευχόμεθα, ούτε, αν είναι ξένος καμιά φορά, προσευχόμεθα μόνοι μας.

Δεν έχουμε την τόλμη να προσευχηθούμε, γιατί αυτός είναι άθεος ή είναι άπιστος. Μαζευόμαστε και, εφόσον ο ξένος πάντοτε πρέπει να κάνει την προσευχή, αλλά ο ξένος δεν την κάνει στο σπίτι την προσευχή, ούτε ξέρει τι να πει. Μόνο να τρώει ξέρει, δεν ξέρει να ευχαριστεί εκείνον που το δίδει ή να το κάνουν. Εδώ, λοιπόν, παρουσιάζει τον Χριστό να ευλογεί.

«Δε όταν πήραν τον άρτον, διηνοίχθησαν οι οφθαλμοί και επέγνωσαν αυτόν, και αυτός άφαντος εγένετο απ’ αυτών». Όταν άνοιξαν τα μάτια τους, όταν πήραν τον ευλογημένον άρτον από τα χέρια Του, άνοιξαν τα μάτια τους. Αυτός είναι ο Χριστός. Κοινώνησε τον Χριστό, κοινώνησε τον άρτον του Ιησού, να δεις πώς θα ανοίξουν τα μάτια σου.

Αυτά που ειρωνεύεσαι, αυτά τα οποία θαυμάζεις στους άλλους, θα δεις ότι είναι τελείως διαφορετικά τα πράγματα. Πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος... χωρίς Χριστόν να μιλήσει για Χριστόν; Η Γραφή λέγει: «Ουδείς άνευ Πνεύματος Αγίου δύναται ειπείν Κύριον τον Ιησούν». Μόνον δια της χάριτος του Πνεύματος του Αγίου θα ομολογήσεις τον Χριστό Κύριο. Και ακόμη τι λέει; «Εν τω φωτί σου οψόμεθα φως». Πώς, λοιπόν, χωρίς φως θέλεις να ιδείς το φως; Σβήσε το φως. Πού είναι το φως; Υπόσχο!

Λοιπόν, ευλόγησε τον άρτον, διηνοίχθησαν οι οφθαλμοί αυτών και τότε γνώρισαν ότι αυτός είναι που μιλούσε μαζί τους. Πού να τους πάει ησυχία τώρα; Άφησαν όπως ήσαν και επέστρεψαν τρέχοντας στα Ιεροσόλυμα. Άλλες δύο-τρεις ώρες από τον Εμμαούς τώρα. Τώρα γύρισαν μέσα. «Αναστάντες αυτή τη ώρα, υπέστρεψαν εις Ιερουσαλήμ και εύρον συνηθροισμένους τους ένδεκα και τους συν αυτοίς». Αυτοί ήσαν στο υπερώο, για τον φόβο των Ιουδαίων, να αντιμετωπίσουν δύσκολες καταστάσεις μαζί, λέγονται και εξηγούν τα εν τη οδώ. Συγγνώμη, λέγοντες ότι «ηγέρθη ο Κύριος όντως και ώφθη Σίμωνι». Είχαν μια τελευταία πληροφορία, εκτός των γυναικών, εκτός των μαθητών και από παραέξω τώρα, ότι παρουσιάστηκε στον Πέτρο, και το συζητούσαν εκείνη την ώρα, το βράδυ εκεί, λέγοντας ότι όντως ώφθη.

Αυτοί έρχονται τώρα οι δύο και εξηγούν τα εν τη οδώ και πώς εγνώσθη αυτοίς εν τη κλάσει του άρτου. «Σταθείτε να σας πούμε κι εμείς τα δικά μας, πώς μας απεκαλύφθηκε εμάς και πώς τον είδαμε όταν ευλόγησε το ψωμί και μας το έδωσε και άνοιξαν τα μάτια». «Ταύτα δε αυτών λαλούντων, αυτός ο Ιησούς έστη εις το μέσον», και κεκλεισμένων των θυρών έστη εις το μέσον αυτών και λέγει: «Ειρήνη υμίν». Νάτος! Αυτοί ήρθαν τρέχοντας κι αυτός ήρθε και κεκλεισμένων των θυρών. «Πτοηθέντες δε και έμφοβοι γενόμενοι, εδόκουν πνεύμα θεωρείν». Νόμισαν ότι είναι φάντασμα. «Και είπεν αυτοίς, τι τεταραγμένοι εστέ και διατί διαλογισμοί αναβαίνουσιν εν ταις καρδίαις υμών; Ίδετε τας χείρας μου και τους πόδας μου, ότι αυτός εγώ ειμι. Ψηλαφήσατέ με και ίδετε, ότι πνεύμα σάρκα και οστέα ουκ έχει, καθώς εμέ θεωρείτε έχοντα». Και τούτο ειπών επέδειξε τας χείρας και τους πόδας.

Έτι δε απιστούντων αυτών από της χαράς και θαυμαζόντων, είπεν αυτοίς: «Έχετέ τι βρώσιμον ενθάδε;» Έχετε τίποτα για φαΐ; Και επέδωκαν αυτώ ιχθύος οπτού μέρος και από μελισσίου κηρίου. Και λαβών ενώπιον αυτών έφαγε και είπε: «Αυτά είναι τα οποία έλεγα, σας ελάλησα όταν ήμουν μαζί σας». Και πληρούνται τώρα όλα τα γεγραμμένα εν τω νόμω του Μωσέως και προφήταις και ψαλμοίς περί εμού. Τότε διήνοιξεν αυτών τον νουν του συνιέναι τας γραφάς και είπεν αυτοίς ότι «ούτω γέγραπται και ούτω έδει παθείν τον Χριστόν και αναστήναι εκ νεκρών τη τρίτη ημέρα και κηρυχθήναι επί τω ονόματι αυτού μετάνοιαν εις άφεσιν αμαρτιών εις πάντα τα έθνη, αρξάμενον από Ιερουσαλήμ».

Είναι τα περιστατικά της πέμπτης εμφανίσεως του Χριστού μας προς τους ιδίους. Υπάρχουν δογματικά, όπως είδατε, υπάρχουν και ηθικά. Ο καθένας, μέσα στο πλαίσιο των δυνάμεών του και της καθαρότητός του και της δεκτικότητός του και της χάρης του Αγίου, ας κρατήσει ό,τι νομίζει. Εύχομαι μόνο ο Χριστός να μας αξιώσει να συνταξιδέψουμε κι εμείς μαζί Του για τη βασιλεία των ουρανών. Αμήν. Χριστός Ανέστη.