Interpretation of the Akathist Hymn, Stanzas Tau to Omega

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

I continued with the final part of the Akathist Hymn, so that we might preserve this masterpiece, as it is rightly called, of ecclesiastical literature. The fourth section begins with the letter Tau of the Greek alphabet, where it says the following:

“You are a wall for virgins, O Virgin Theotokos, and for all who flee to you.” It greets her as a wall, as a fortress for virgins—for those who flee to her and exercise self-control—and for everyone who takes refuge in her for any reason. You know, the Theotokos is a vast subject. She offers great security to the human person and is a mighty helper. You also know that people claim to be weak when it comes to virginity, self-control, and chastity. They say that it is impossible for a person to exercise self-control, remain a virgin, and live chastely until marriage.

And even within marriage, because, as you know, we often find ourselves called to exercise self-control in marriage as well. An illness of the husband, an illness of the wife, or some difficult situation may require us to abstain. Marriage, after all, is a cross and a bitter cup—not what we have reduced it to. But people declare themselves weak, throw up their hands, and excuse themselves by saying that this is unnatural and impossible. Yet all of this is false; these are excuses for sins, as we have said. One great advantage and source of help for the human person is...

the Theotokos. If a person—a girl or a young man, a gentleman or a lady—were to call upon the Theotokos in this struggle, then they could bear this yoke, this cross of virginity, self-control, and chastity. They would see that what God has ordained is indeed possible. For, as you know, when a person enters into Holy Matrimony, the Church crowns that person. The Church does not crown anyone for fornication or adultery; it crowns them for their virginity. This is precisely why, so often, we are not worthy of the crowns, because there is no...

there is no reason for the crowns to be there, nothing for them to reward. The crowns are a prize; heroes are crowned. But they cannot crown us. And if, as I say, people claim weakness or are unwilling to struggle, it is because they do not know these texts. They do not know why they are crowned in marriage, nor do they know whether any help is available for this struggle. Here the Akathist Hymn reminds us of that by setting our Most Holy Theotokos before us. And so it says, “You are a wall for virgins, O Virgin Theotokos.” You who are a virgin know what virginity means.

You know the struggle of those who desire to remain virgins and preserve their purity, whether for a time or throughout their whole lives. For some people do not marry and remain virgins for life. “And for all who flee to you.” Anyone who runs to her is like a hunted bird running beneath the wings of a mother hen. It runs there to hide, to be protected, to be covered. Yet not only do we fail to make use of her help; we even blaspheme her, if you will. Consequently, all those who praised the Theotokos in this way, with their prayer book or their little book of the Akathist Hymn in hand...

saying, “You are a wall,” did nothing but utter falsehoods and prove themselves inconsistent. She might say: “How is it that you do not believe in me? Why do you greet me as the wall of virgins?” The proof that you do not believe is that you do not exercise self-control. There are married couples who, during those forty days, abstain from oil but do not abstain from the flesh.

There are young men and young women, ninety-nine percent of whom come dishonored to marriage. We have said what dishonored means: it means deprived of honor, because both man and woman possess honor. None of the animals, birds, reptiles, or fish has a hymen; only the human male and female do. If God created these things in this way, there is certainly...

a reason. God established these boundaries, and they are not to be violated, overthrown, or torn down unlawfully, but crossed only lawfully. God will certainly demand an account. For us, however, all these boundaries have been leveled, and they are dismissed as mere conventions. If virginity is considered a convention, why should fornication not be considered a convention as well? Then cut that out and abolish it too, sir or young lady. Why is one called a convention and not the other? We will be punished severely. I do not know what kind of life you have lived—neither those of you who now see and hear me, nor those who will hear me later, wherever this talk may travel, even to the ends of the earth. Repent and go to Holy Confession for whatever you have done in your life.

The laws of God are unchanging. There is no room for excuses; God does not accept excuses. Even if the whole world gathered in a public demonstration, the law of God would not change. All the shameful things that we do in our own day—and did in earlier times as well—will be punished by God.

They will be punished severely, not merely with leniency, but severely, because ignorance is no excuse. “I did not know.” You did not want to know. There were other things you did not know, yet you learned them. You learn every evil thing, but you do not want to learn what is good. You learn every shameful thing, everything that destroys you, but you do not want to learn what is good. You are responsible. You learn the fashions, you learn languages, you learn dishonorable behavior. You learn everything, but you do not want to learn what is right.

People do not want to know what is right, and that is precisely why they will be punished by God. Take note, then: if you have not confessed your transgressions, whether from your youth or from later years—for there are transgressions afterward too—do so. Scripture says, “Marriage is honorable, and the marriage bed undefiled.” Have married men and women kept the marriage bed undefiled? Have they remained faithful and pure toward their spouse and in their marriage bed? What does the marriage bed mean? Has the bed remained pure, reserved for the husband alone? Has it remained pure, reserved for the wife alone? Man, if this has not been so, make sure you confess before you die, because the time of death is uncertain for everyone. No one knows when he will fall...

into the trap and be caught like an unsuspecting bird. We bait the trap with worms and grains of corn. We gamble with eternity as though playing black and red, treating it with indifference, while God waits for us to put matters right. Metanoia—repentance—and Holy Confession, the acknowledgment of our fault, are what restore us before the eyes of God. Here, then, in the first verse of this fourth section, the hymn greets her with the words: “You are a wall for virgins and for all who flee to you.” Is there anyone who will take refuge in the Most Holy Theotokos and not be helped? Her help is not only in bodily or carnal struggles. Whatever matter concerns a human being, the Theotokos will shelter that person through her intercession. Our Most Holy Theotokos has great boldness before Christ.

After the Holy Trinity, the Theotokos is all-powerful, especially in matters concerning the salvation of both soul and body. So I repeat: “You are a wall for virgins, O Virgin Theotokos, and for all who flee to you; for He who dwelt in your womb, O Immaculate One, made you a wall for heaven and earth.” The Creator, He who made heaven and earth, came and dwelt in your womb, O Immaculate One. “He who dwelt in your womb and taught all to cry out to you” greets her as the pillar of virginity and the gate of salvation.

“Pillar of virginity and gate of salvation.” Saint Gregory the Theologian says that being a virgin does not concern only the hymen. One must also be virginal in sight, in taste, in hearing, in smell, and in touch. Sometimes we preserve a dry, barren sort of virginity while everything else has been torn down. Our virginity is often like the columns of the Temple of Olympian Zeus. Though the whole of Athens lies open and is trampled underfoot, those columns remain standing. Once there was a gate through which people passed, barring entry when it was closed. But now all the boundaries have been torn down.

We pursue every other kind of pleasure, while supposedly preserving our virginity. Yet the hymn says, “Pillar of virginity, pillar of virginity and gate of salvation,” because she gave birth to Him who opened the road to Paradise. As we said when speaking about the expulsion from Eden, that road had been closed. Cherubim and a flaming sword turning in every direction guarded the way to the tree of life, lest the dead man, Adam, should eat from the tree of life and death itself become immortal, beyond all healing. Out of love, God closed Eden, expelled Adam, and secured the way.

Christ came into the world and was crucified in place of the first Adam, the sinner. Then, on the Sunday of the Veneration of the Cross, the Church beautifully told us in a kontakion: “No longer does the flaming sword guard the gate of Eden.” Christ came and opened the way to the tree of life. This is what the first letter of the fourth section speaks about. The next part does not speak about the Theotokos. It is dedicated to our Christ, to Him whom the Theotokos bore, and to what Christ has now done through the Theotokos—something that surely deserves from us human beings a word of thanks, a hymn...

of thanksgiving. With this thought in mind, the hymnographer writes: “Every hymn is defeated.” In other words, all the hymns human beings could ever offer, both in number and in quality, prove to be insignificant. “Every hymn is defeated.” They prove insignificant, “when it strives to equal the multitude of your many mercies.” However much they may try to correspond to the multitude of your mercies—that is, to your infinite compassion—they cannot. Whatever the world may say, however much it may say, whatever the angels and the noetic beings may say...

even irrational creation, if it could speak and praise God, could say nothing worthy of what Christ has done for the human person. It would all be as nothing. This is what the hymnographer has in mind when he says: “Every hymn is defeated when it strives to equal the multitude of your many mercies.” Then he gives an example: “For if we offered songs equal in number to the grains of sand”—if we composed and sang as many odes as there are grains of sand on the earth, can you imagine how many that would be?—“and offered them to you, O Holy King, we would still have done nothing worthy of what you have given us.” And he cries out, “Alleluia.”

In other words, even if the praises, hymns, and odes we offered you were as numerous as the grains of sand in the sea and on the earth, we would still have done nothing worthy of the blessings you have bestowed upon us. We can only stand before you and say, “Glory to God, Alleluia.” We do not possess the measure by which we could comprehend what God has done for us and for each one of us. Who has ever considered where he was before coming into this world, and how he came into the world? He says, “My mother and father brought me into the world.” But it was God—the Creator, the Maker.

He, in His wisdom, conceived the plan to create man and established this law: that through the union of man and woman a new life, a new human being, should come forth, and the human race should multiply. What is more beautiful, more precious, more exalted, more perfect than a human being? Yet man, the murderer, the evildoer, does not want to have children. He makes chandeliers, color televisions, breeds dogs, makes cars, builds parquet floors—he makes I do not know what. But the devil will not let him have children. All of what is called civilization will pass away or be lost, while souls will remain for eternity; yet man does not want to become God’s fellow worker, for husband and wife are fellow workers with God.

God is still creating. Through husband and wife, God remains the Creator; He is still creating. Human beings do not make children by themselves. They are God’s instruments, called human beings, acting according to the law God established, by which the ovum and the sperm bring forth new life—a wise person, a scientist, an inventor, a Saint, and so much more. Yet the evildoer does not want this partnership with God; he does not want this honor. If only women knew what an honor they were throwing away! They are flattered by the prospect of becoming members of parliament, drivers, flight attendants, prime ministers, and so forth. The one thing the devil will not let a woman become is a mother. And a woman’s kingdom is not in society, as today’s supposed feminism and the like would have us believe.

A woman’s kingdom is in the home. A mother—a mother. If she has not become a mother, it would have been better for her not to have been born. I do not mean when she is naturally unable to become a mother because she is barren, like Sarah, Anna, and others. I mean when she deliberately and wickedly makes herself barren and throws this in God’s face: ‘I do not want to hear from You. I do not want You as my partner. I do not want You as my fellow worker.’ Such a woman would have been better off never being born. Perhaps I will no longer be here for anyone to find me. But remember these words I am telling you when you pass beyond the grave. Here, then, the hymn greets Christ in this way; but where can I find the words, it says—what can I possibly say?

‘Every hymn is overcome when it strives to equal the multitude of Your many mercies.’ This is a distinct passage addressed to Christ within the whole account of the Most Holy Theotokos and, more broadly, of the divine economy of the Incarnation. Moving on, we come to the letter phi—if you will allow me and not raise your hands and so forth—so that we may bring this subject to a brief conclusion. Under phi it says: ‘We behold the Holy Virgin revealed as a light-bearing lamp to those in darkness.’ We see the Holy Virgin, it says, as a radiant lamp given for the sake of those who walk in darkness.

This is what we are always so concerned about: open the shutters so that we have light; turn on a lamp so that we have more light and can see; let the sun come in so that we can see. But the hymn is not speaking about that kind of light. That light is certainly useful and good; God has given it to us. Yet if a person does not have the light of Christ, then even if he has this outward light and could see with forty eyes, it would benefit him nothing. And if I may make a comparison, it would be a hundred times better for him to be blind to this world than for his soul to be unable to see. I remember reading a conversation between Didymus the Blind, a Father of the Church from the early centuries, and Abba Anthony the Great.

It is said that Didymus the Blind once met Anthony the Great and, because Anthony was a man of God, expressed his sorrow to him: ‘Abba, why do I not have sight as well?’ From a human point of view, the complaint was understandable. ‘Why can so many others see while I am deprived of this light?’ Anthony the Great told him a truth that consoled him: ‘Abba Didymus, Brother Didymus, give thanks for the light you possess. The light you are asking for is also possessed by mice and cats.’

‘But the light you possess,’ he told him, ‘may be envied even by the angels.’ For man has two kinds of light: the light of his soul, which is Christ, and the outward, material light by which, with the help of his eyes, he sees, thinks, enjoys life, works, defends himself, attacks, and so forth. Here the Most Holy Theotokos is presented as a light-bearing lamp.

The Most Holy Theotokos is presented as the lampstand, the candlestick, the lamp, and upon it is Christ, who illumines the world. It is like the priest during the Liturgy of the Presanctified Gifts, holding the candle and the censer and turning toward the Holy Doors when...

...he brings the light of Christ from the Holy Altar and the Prothesis and says, ‘The Light of Christ shines upon all.’ This is the light the hymn is speaking about. It presents the Virgin as a lamp, but a lamp with a wick. The wick is Christ, for the Theotokos would not possess the honor she has apart from Jesus. Jesus is the One who also exalted our Most Holy Theotokos and gave her the glory she possesses. As you know, angels and archangels, cherubim and seraphim revere her; they stand ready at her summons to carry her and serve her. And so this holy man says here: ‘We behold the Holy Virgin revealed as a light-bearing lamp to those in darkness, for she kindles the immaterial Light.’

She who kindles the immaterial Light—Christ—leads everyone to divine knowledge, to the knowledge of God. For Christ is the One who revealed the Father, who revealed God, who revealed man’s purpose on earth, and who revealed salvation to him. Thus the Light, which is Christ, upon the lamp, which is the Most Holy Theotokos, illumines everyone and leads the whole world to divine knowledge, to the knowledge of God—provided that people are willing to see. The sun rises for everyone; but if my eyes are damaged because I have failed to care for them, is the sun to blame, or am I? ‘A dawn enlightening the nous, the spiritual intellect, and honored by this cry.’

We greet her as a ray of the spiritual Sun. Here, then, as I told you, the hymn presents our Most Holy Theotokos as the lamp and Christ as the Light. This Light is for the whole world and leads everyone to divine knowledge, to the knowledge of God. For no matter what a person may learn, if he has not come to know Christ, he has failed. He must first learn Christ; he must first become God-fearing. We fear other people, dogs, wolves, and mice. We fear everything except God. We are not God-fearing. We know everything—even what is happening among the stars today—yet we do not know what is happening within us.

We do not have within us the light of Christ, the light that leads us to salvation. ‘A dawn enlightening the nous, the spiritual intellect.’ The dawn of a bright day illumines the nous. Christ is the One who opens man’s nous. I do not know whether you have been born anew and can remember how you saw things before you turned to Christ, before you repented, before you went to Holy Confession, before you changed your life. How did you think then? How did things appear to you? Impossible, unbelievable, insane. But now that you have turned back, you see that you wasted your years, that Satan deceived you, and that you were chasing a shadow.

As I said earlier, you were concerned with kernels of corn—all the pleasures and falsehoods of this world—and not with pearls; and perhaps you are grieved that you wasted those years. Then you can discern what the light of Christ means and what material light means—the light people rush toward and are burned by. It is like the lamps that burn all the moths. Did you not once have oil lamps in your homeland, before all these modern conveniences arrived? What gathered around them? Did not many moths gather there? In the same way, many human moths, male and female, rush toward this world, supposedly to enjoy its light and pleasures, and there they are burned. The devil gathers them up and carries them away. But this Light, the light of Christ, is the Light that saves man.

It changes his nature and gives him the right understanding. After this letter comes psi in the sequence.

Then comes chi. Under the letter chi it says, ‘Desiring to grant forgiveness.’ This again refers to our Christ.

‘Desiring to grant forgiveness for ancient debts, the One who cancels the debts of all mankind came of His own accord to those who had departed from His grace; and, tearing up the record of debt, He hears from all: Alleluia.’ Here the hymn shows how our Christ acted and what He resolved to do. Desiring, it says, to grant forgiveness for mankind’s debts—their obligations, their sins—‘desiring to grant forgiveness for ancient debts,’ for what mankind owed, ‘the One who cancels the debts of all mankind.’ Do you know what this means? Apart from Jesus, you cannot settle even one of your sins.

What does this mean? Never let Satan deceive you into saying, ‘I will make amends for what I have done. I will pay it back. I will give alms, fast, and exercise self-control from now on.’ Debts of this kind are not repaid; they are forgiven. Whenever a person commits a sin, that sin has two aspects: one toward God and one toward his neighbor. Perhaps you dishonored someone, stole, killed, broke the law, or caused another person suffering. You owe it to that person to ask forgiveness; if you stole from him or wronged him, you must make restitution. But you must also seek forgiveness from God, because you transgressed His commandment.

So do not let the evil one deceive you into thinking that you can settle the matter here below while the case still remains open before Christ above. Christ is the One who can wipe away mankind’s sins. A person could live on roots for a thousand years and still be unable to cleanse even one of his sins. It is the blood of Jesus Christ that cleanses us from every sin, as John the Theologian tells us. Christ knew, therefore, that man was incapable of settling his spiritual debts. Out of love for mankind, He chose to come and settle the account man had with the justice of God. For whenever a person sins, he signs a certificate of debt that remains before God’s justice. And this...

...certificate of debt, this promissory note, is issued in triplicate. Three copies are made. One is kept by the person’s conscience, another by the angel, and the third by the devil. Why? Because whenever a person sins, three unseen witnesses record it at the same moment. Whether he steals, dishonors someone, curses, murmurs, becomes indignant, or commits any other sin—whatever sinful or evil thing he does—three record it simultaneously. But when he does something good, only two record it. Satan does not record a person’s good deeds; Satan records his evil and shameful deeds. The conscience and the angel record the good. This is why, in old churches, among the other decorations above the Holy Doors, there was an image of a hand writing, an ear, and an eye, signifying God, who sees all things, hears all things, and records all things.

And when a person sins, God records it. The angel preserves it and records it. Satan records it. The conscience records it. God records it through the angel. In the same way, every virtuous deed a person performs—whether he fasts, preserves his virginity, prays, gives alms, or does good—is recorded by the angel. Satan does not record the good deeds, but the person’s conscience does. So Satan held this certificate of debt and threatened the person: ‘I will take you to Hell. You belong to me,’ and so forth. ‘You are a descendant of that rebel Adam,’ and the like. Then Christ came into the world...

Christ defeated Satan, that tyrant of mankind, and tore up the record of our sins. That is what it says here. And it also says something beautiful: “He came to those who had gone away.” To “come” means to arrive, while to “go away” means to depart. As we explained, those who had gone away were mankind. They had departed from Christ and from God; they had left of their own will and distanced themselves from God. So they became exiles, journeying into a far country and living wastefully, like the prodigal son. And now Christ Himself comes to those who had gone away. Do you understand? What beautiful words and thoughts! They had gone away “from His grace.” Yet He came not because we deserved it, nor because of our righteousness, but freely: “By grace you have been saved.”

My beloved, can salvation be paid for? Never hide behind your works. They are nothing. Christ will save if He wills; if He does not will, He will not save. Do not be deceived into saying, “I do good, so I will be saved; I deserve it.” We deserve nothing. The door is opened by the power of the blood of Jesus. We human beings are servants of one Lord. He is not a master like Satan, who tyrannizes man; with the Lord, a person lives joyfully and feels at ease in His presence. Some people cannot grasp this, especially our educated men and women. They cannot understand it. “Man is free,” they tell you. Who made him free? Where did he find this freedom? What is freedom? Are you free to do evil? Is that freedom, when you are enslaved to the devil and to sin?

Are you free to destroy everything and tear down all that is sacred and holy? Is that freedom? It brings suffering and terrible consequences. You are free to choose what is good—that is true freedom—and to rejoice in the presence of God. It is a joy for a person to be a servant of Christ. You have read the epistles of Paul. “A servant of Jesus Christ,” Paul calls himself—Paul, that man of universal learning, that giant of education. And you have read the Apostle Peter: he too says, “A servant of Jesus Christ.” All the Apostles were servants of Jesus Christ. But those who serve Christ are not slaves in the way that those enslaved to Satan are. I belong to Christ and obey my Master, yet I am free. I feel free, and my conscience does not accuse me.

Unfortunately, many consider this a defect of Christianity: that Christians call themselves servants of Jesus Christ and say, “My Lord Jesus.” Once, I believe even here, I used an illustration to emphasize this point. Allow me to repeat it so that we may understand it more clearly. What does it mean to be a servant?

There was once a slave trade. A wealthy man who owned a farm went to the market to buy slaves. He wanted them to work for him, so that he could recover what he had paid for them and, through all the labor they would perform, make a profit as well.

He did indeed go to the market and bought several men whom another man was selling.

Among those he bought was a very strong and well-built slave, a man with powerful arms, hardened by labor, as we might say.

He asked them to wait while he attended to some business and purchased whatever he needed. Then he would return, collect them, and take them out to the farm. When he came back, he saw that this strong slave was gloomy and sullen, distressed and silent.

The others were laughing and joking, but this man was not. The buyer went over and asked what was wrong and what was troubling him. The man would not speak.

“Tell me,” he said, “what is the matter? Are you ill? Are you in pain? Do you feel unwell? Since we are still here in the city, let us go to a doctor. Once we reach the countryside, it will be difficult both for you and for me, your master.” But the man still did not answer. The buyer kept pressing him, trying to discover what was troubling him. At last the slave gathered his courage and said, “What do you expect to be wrong?” The buyer replied, “I want you to laugh and joke as the others do.” The man answered, “I heard how much you paid for me, and it took away all my joy.” “Why?” the buyer asked. “Because the seller demanded an enormous sum for me—an astronomical amount.”

He had bought the others for five hundred drachmas, let us say for the sake of the illustration, but for this man he had paid ten thousand drachmas, without bargaining at all. “When I heard how much you paid for me,” the slave said, “I lost all desire for anything. I do not suppose you are so compassionate that you bought me merely out of kindness. You bought me to make a profit. So I can imagine what I will have to endure at work, both to earn back what you paid for me and to make you a profit besides. How, then, could I possibly feel like laughing and joking with the others?” The buyer turned to him and said, “Do you know something?” “How could I know?” the man replied. “Where would I have seen you before? What could I know?” The buyer said, “I did not buy you to make you my slave.” “Then why did you buy me?” the man asked.

“I bought you so that I could set you free. You may go; you are free.” The man was utterly astonished. He fell at his feet and said, “I shall always be your servant—a servant by my own free will.” What did Christ do for us? What price did He pay to redeem us from death and from the hands of the devil? Such a price! And why did He pay it? To keep us as slaves? No, to set us free. So when I know that my God shed His blood for me, I will fall down before Him and prostrate myself over and over. I will say, “I shall always be Your servant, a servant by my own free will.” “You have redeemed us at a price; You have redeemed us by Your precious blood, by the Cross, by the spear.” These are the things we forget.

How can young women and young men understand these things when their only ideals concern what lies beneath their clothes? How can they comprehend them? This is what the hymn says here: “Wishing to grant forgiveness,” freely, out of His generosity and His love for His creature, “the One who cancels the ancient debts, the Redeemer of all mankind.” There is no redemption apart from Jesus. He is the One who pays the debt of all the sins of the world. “He came of His own will to those who had departed from His grace.” He went to those who had gone away from Him. Forgive me: He came to them and tore up the written record of debt. Where did He tear it up? He tore up mankind’s record of debt upon the Cross. “And from all He hears this cry: Alleluia.” Glory to You, O God. What, then, should man do?

In response to all this sacrifice, this act of mercy, this love for mankind, what should he do? Here this holy man offers his answer: “Singing praises to the Child you bore.” What does that mean? He is speaking to the Theotokos. “Singing praises to the Child you bore.” And who is your Child? Christ. We therefore glorify your Son. It is as though he were saying, “O Theotokos, we hymn you. When we sing praises to your Son, we hymn you. We all hymn you as a living temple, O Theotokos, the living temple of your Son. You are the temple of your Son.” Upon the Holy Table stands the tabernacle.

The Most Holy Theotokos is the temple of the tabernacle, which contains Christ, her Son. She is the jar that contained the manna, and the hymn praises her here: “Singing praises to the Child you bore, we all hymn you as a living temple, O Theotokos.” The Annunciation, the Annunciation, the Annunciation, the Annunciation! The One who dwelt in your womb made it like a vessel of fragrant perfume. He sanctified you and glorified you at the same time; He taught you, and through you He taught the world, so that all might cry aloud and greet you with praise. In the first salutation here it says: “Rejoice, tabernacle of God the Word (Logos),” the dwelling place in which God the Word made His abode. “Rejoice, greater than the Holy of Holies.” For she is not merely holy or All-Holy; she is the Most Holy Theotokos. She is not simply a sovereign lady, but the Sovereign Lady of all. She is not simply a queen, but the Queen of queens. And so the hymn greets her: “Rejoice, greater than the Holy of Holies,” higher and greater than all the Saints.

And it closes with the final letter of the alphabet, saying: “O Mother worthy of all praise, who gave birth to the Word, the Most Holy of all the Saints.” She gave birth to the One greater than all the Saints, the Most Holy Word (Logos)—that is, to God. “Word” begins with a capital letter here; it does not mean ordinary human words, statements, or sayings about God. “Having received this present offering”—the hymns, thanksgiving, and doxologies that we earthly human beings offer you—“having received this present offering, deliver us all from every calamity.” How can she do this? Through her intercessions. The place given to the Theotokos is of great benefit to us, for she stands at the right hand of the Lord and continually entreats Him, continually reminds Him, and continually speaks on behalf of the whole human race and of every person individually. “Deliver us all from every calamity,” both spiritual and material. We Orthodox know—or ought to know—what we owe to the Most Holy Theotokos, both personally and more broadly as a people and a nation. We honor the Most Holy Theotokos even more than we honor our Lord. You know how the people express their devotion!

If there is one Church dedicated in honor of Christ, there are nine hundred and ninety-nine dedicated in honor of the Most Holy Theotokos. Have you seen many Churches dedicated to Christ? Hagia Sophia in Constantinople is one, is it not? It is not dedicated to a woman named Sophia. It is dedicated to the Wisdom of God—that is, to Christ. Hagia Sophia in Thessaloniki also belongs to Christ. It is not dedicated to Saint Sophia the woman, but to Christ, the Wisdom of God. There is also the Church of Christokopidou here in Athens, in Psyrri. I can think of three, though I do not know whether there are others in our country. There is also one in Spata, dedicated to our Lord. Now try counting the Churches of the Most Holy Theotokos! Count them!

The whole Greek land is filled and sown thickly with them. Wherever there is a Greek community, Churches dedicated to the Most Holy Theotokos will always predominate. That is why the hymn tells us to be attentive to her, for she can deliver us and save us from calamity. And because we now have personal experience of her help, we always turn to her first. I also want you to know that Tradition says the first people to build a Church in honor of the Most Holy Theotokos were the Apostles John and Peter. The Most Holy Theotokos was still living at the time. They built it in Lydda, outside Tel Aviv. Those of you who have visited the Holy Land know it as the town of Saint George, where his tomb and homeland are found—Lydda. Something also happened there which I want you to know, especially in answer to those who tell us that icons are merely wood, that they are idols, and that we are idolaters. Our young men and women say such things today as well. They may fill their homes with images of naked bodies and sodomitic poses, yet cast out the icons of the Most Holy Theotokos and of Christ. When the Apostles built that little Church, they asked the Most Holy Theotokos to come and bless it.

The Most Holy Theotokos told them, “Go, and I shall be there.” They assumed that she had some task to finish and would later find her own way there. So they went ahead to wait for her. But when they arrived, they found an image of the Most Holy Theotokos miraculously depicted upon the wall of the sanctuary screen. There were two pillars forming what was called the icon screen, corresponding to what we now call the iconostasis. Upon one of those pillars the image of the Most Holy Theotokos had been imprinted. In this way she blessed the first labors and the first endeavor of those two men who built the Church in Lydda.

As I told you, we honor the Most Holy Theotokos more than our Lord and more than the other Saints. In her is fulfilled what she said in the hill country: “For behold, from this time forth all generations shall call me blessed.” She did not say that only certain generations would call her blessed, but “all generations.” This means that as long as the world exists and there are eyes open to see, there will never cease to be mouths that hymn the Most Holy Theotokos. Strange as it may seem to us, she is the joy of people who think, feel, breathe, work, journey, and even sleep in the name of the Most Holy Theotokos. She is a mighty protection for Orthodoxy, a mighty protection for Christianity, and a mighty protection for all who struggle in the spiritual life. Never forget this.

If those of you who pray the Jesus Prayer—“Lord Jesus Christ, have mercy on me”—wish to adapt it, you can do so. This beautiful prayer can be said wherever a person may be, without a prayer rope in hand, without a Horologion, and without a lectern; and through it, one may sanctify the heart, the nous—the spiritual intellect—and one’s entire being. If, as I say, someone wishes to adapt it and include the Most Holy Theotokos, one may say: “My Most Holy Theotokos, my Jesus Christ. My Most Holy Theotokos, my Jesus Christ. My Most Holy Theotokos, my Jesus Christ.” These are simple words, easily repeated within the nous, without confusion or weariness. When Satan sees that you are invoking the names of the Most Holy Theotokos and Christ, he cannot draw near. Then the saying of the Fathers is fulfilled: “By the name of Jesus, scourge your enemies.” Take the name of Christ and begin striking Satan with it. The same is true of the name of the Most Holy Theotokos.

You may often have heard demon-possessed people, when they are compelled to speak the truth, say: “I cannot keep from saying it. Your Most Holy Theotokos strikes me; your Most Holy Theotokos burns me.” “Your Most Holy Theotokos”—for the demon does not acknowledge her as his own, but says, “your Most Holy Theotokos.” And so, after all these hymns that we have spoken to her throughout Great Lent—on the four Fridays and on Saturday, throughout the whole of the Akathist Hymn—this holy soul says most fittingly: “Deliver us all from every calamity, and redeem us from the Hell that is to come.” Through your intercessions and your help, redeem us also from the coming Hell that threatens us. And here it concludes with “Alleluia.” Glory to God for all that He has done for us, given us, and granted us, and because He continues to bear with us so patiently. Thank you.

We began this series of four talks, and now we bring it to a close. As I told you, it would take at least ninety talks to interpret the whole Akathist Hymn. It contains seventy-two salutations beginning with “Rejoice.” A single hour is not enough to interpret even one “Rejoice”—provided you know how to interpret it, what its author had in mind, what it is founded upon, what it implies, what it teaches, and what it refers to. We have touched briefly on this entire subject in four talks.

In the past, I covered it in seven talks, selecting from it several of the most striking and widely known salutations beginning with “Rejoice.” Yet it would take about ninety talks for a person to understand what this illumined soul is saying and what we are taught through these salutations. I pray, therefore, that she may have mercy on us and bless us. When the Fathers turn to her, they say: “Rejoice, you who received joy through the Angel and gave birth to the Creator of all; O Virgin, save those who magnify you.” Through their prayers, I wish you a compunction-filled observance of the Holy Passion and a joyful celebration of the Holy Resurrection.

Έκανα τη συνέχεια του τελευταίου μέρους του Ακαθίστου Ύμνου, προκειμένου να συντηρούσαμε αυτό το αριστούργημα, όπως λέγεται, της εκκλησιαστικής φιλολογίας. Το τέταρτο μέρος αρχίζει από το γράμμα Τ της ελληνικής αλφαβήτου, εκεί που λέγει συγκεκριμένως το εξής.

«Τεῖχος εἶ τῶν παρθένων, Θεοτόκε Παρθένε, καὶ πάντων τῶν εἰς σὲ προστρεχόντων». Τη χαιρετίζει σαν ένα τείχος, σαν ένα φρούριο των παρθένων, των ανθρώπων που προστρέχουν. Εγκρατεύονται, και πάντων που για οποιαδήποτε αιτία θα προσφύγουν προς αυτήν. Ξέρετε, είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο η Θεοτόκος, μια μεγάλη ασφάλεια για τον άνθρωπο και ένας μεγάλος βοηθός. Ξέρετε ακόμη ότι οι άνθρωποι παρουσιάζουν αδυναμίαν αναφορικώς με την παρθενίαν, με την εγκράτειαν, με τη σωφροσύνη, και λέγουν ότι είναι αδύνατον ο άνθρωπος να εγκρατευτεί, να παρθενεύσει, να ζήσει σώφρων μέχρι του γάμου του.

Και πέραν του γάμου ακόμη, διότι, όπως ξέρετε, πολλές φορές βρισκόμαστε στην ανάγκη να εγκρατευτούμε και πέραν του γάμου. Κάποια ασθένεια του συζύγου, κάποια ασθένεια της συζύγου, κάποιο αδιέξοδο μας καλεί να εγκρατευτούμε. Είναι άλλωστε σταυρός ο γάμος και ποτήριον πικρόν ο γάμος, όχι όπως τον έχουμε εμείς καταντήσει. Αλλά ο άνθρωπος δηλώνει αδυναμία, σηκώνει τα χέρια επάνω, δικαιολογείται ότι αυτό είναι αφύσικο και ακατόρθωτο. Είναι ψέματα όμως όλα αυτά, είναι προφάσεις εν αμαρτίαις, όπως τα λέγαμε. Ένα μεγάλο ατού για τον άνθρωπο...

η Θεοτόκος. Και αν ο άνθρωπος, η κοπέλα, το νέο, ο κύριος ή η κυρία, ήθελαν να επικαλεστούν τη Θεοτόκο στην προσπάθειά τους αυτή, αυτόν τον ζυγόν, αυτόν τον σταυρόν της παρθενίας, της εγκρατείας, της σωφροσύνης, θα μπορούσαν να τον σηκώσουν τότε και θα βλέπανε ότι είναι κατορθωτόν αυτό το οποίο έχει θεσπίσει ο Θεός. Διότι, όπως ξέρετε, τον άνθρωπο που έρχεται εις γάμου κοινωνίαν τον στεφανώνει η Εκκλησία. Δεν τον στεφανώνει για τις πορνείες του και για τις μοιχείες του. Τον στεφανώνει για την παρθενία του. Γι’ αυτό και ακριβώς πολλές φορές δεν μας αξίζουν τα στέφανα, γιατί δεν έχουν κανέναν...

δεν έχουν κανένα λόγο να υπάρξουν, δεν έχουν κανένα λόγο να βραβεύσουν. Τα στέφανα είναι βράβευσις, στεφανώνουν τους ήρωας. Εμάς δεν μπορούν να μας στεφανώσουν. Και αν, λέγω, δηλώνουν αδυναμία οι άνθρωποι ή δεν θέλουν να αγωνιστούν, είναι διότι δεν γνωρίζουν αυτά τα κείμενα. Δεν γνωρίζουν γιατί τους στεφανώνουν στο γάμο και δεν γνωρίζουν ακόμη αν υπάρχουν βοηθήματα για αυτή την προσπάθεια. Εδώ αυτό μας υπενθυμίζει ο Ακάθιστος Ύμνος, φέρνοντας μπροστά την Παναγία μας. Και έτσι λέγει ότι είσαι «Τεῖχος εἶ τῶν παρθένων, Θεοτόκε Παρθένε». Εσύ που είσαι παρθένος, ξέρεις τι θα πει παρθενία.

Γνωρίζεις τον αγώνα των ανθρώπων που θέλουν να παρθενέψουν, να μείνουν καθαροί άχρι καιρού ή δι’ όλης της ζωής. Γιατί είναι άνθρωποι οι οποίοι δεν έρχονται εις γάμον και διατηρούν παρθενία εφ’ όρου ζωής. «Καὶ πάντων τῶν εἰς σὲ προστρεχόντων». Και κάθε άνθρωπος ο οποίος θα τρέξει σε αυτήν είναι όπως τρέχει το πουλί το κυνηγημένο στις φτερούγες της κλώσας. Τρέχει να κρυφτεί, τρέχει να φυλαχτεί, τρέχει να σκεπαστεί. Εμείς όχι μόνο δεν τη χρησιμοποιούμε, αλλά και τη βλασφημούμε, όπως θέλετε. Κατά συνέπεια, όλοι αυτοί οι οποίοι ύμνησαν τη Θεοτόκο κατ’ αυτόν τον τρόπο, με τη Σύνοψη στο χέρι ή με το εγκόλπιο του Ακαθίστου Ύμνου στο χέρι...

«Τεῖχος εἶ», δεν έκαμαν τίποτα άλλο ειμή εψεύσθησαν και παρουσιάστηκαν ανακόλουθοι. Πώς δεν με πιστεύεις; Τι με χαιρετάς ότι είμαι τείχος των παρθένων; Και ότι δεν με πιστεύεις, απόδειξη είναι ότι δεν εγκρατεύεσαι. Υπάρχουν ανδρόγυνα, μέσα σαράντα μέρες αυτές που νηστεύουν το λάδι, δεν νηστεύουν τη σάρκα.

Νέοι, νεάνιδες, οι οποίοι ήρθανε το 99% άτιμοι στον γάμο. Ανεντιμείς, το είπαμε, θα πει άτιμος, γιατί ο άντρας και η γυναίκα έχουν τιμή. Κανένα από τα ζώα ή τα πτηνά ή τα ερπετά ή τους ιχθείς δεν έχει παρθενικό υμένα, μόνο άντρας και γυναίκα. Για να τα έχει βάλει αυτά τα πράγματα ο Θεός, ασφαλώς...

λόγον. Όταν ο άνθρωπος αυτά τα όρια που έθεσε ο Θεός... να μην παραβιάζονται, να μην καταστρατηγούνται, να μην κατακρημνίζονται ανόμως και παρανόμως, παρά μόνον εννόμως, θα ζητήσει ασφαλώς λόγο. Για μας όμως έχουν ισοπεδωθεί όλα αυτά, θεωρούνται κατεστημένα. Εφόσον θεωρείται κατεστημένο η παρθενία, γιατί να μην θεωρείται κατεστημένη και η πορνεία; Και να την κόψεις λοιπόν και να την καταργήσεις, κύριε ή δεσποινίς, γιατί είναι κατεστημένο το ένα και δεν είναι κατεστημένο το άλλο; Θα τιμωρηθούμε πολύ. Δεν ξέρω ποια ζωή έχετε κάνει, ούτε εσείς που με βλέπετε και μ’ ακούτε ούτε αυτοί που θα μ’ ακούσουν στη συνέχεια, όπου θα πάει η ομιλία αυτή στα πέρατα της οικουμένης. Μετανοήσετε και εξομολογηθείτε για ό,τι έχετε κάνει στη ζωή σας.

Οι νόμοι του Θεού είναι αναλλοίωτοι. Δικαιολογητικά δεν χωράει, δεν παραδέχεται ο Θεός δικαιολογητικά. Όλος ο κόσμος να παρουσιαστεί, να κάνει συλλαλητήριο, δεν τροποποιείται ο νόμος του Θεού. Όλα αυτά τα άσχημα που κάνουμε και στις ημέρες μας, και γρηγορότερα, θα τιμωρηθούν από τον Θεό.

Θα τιμωρηθούν αυστηρώς, δεν θα τιμωρηθούν απλώς με επιείκεια, αλλά αυστηρώς, διότι απαγορεύεται άγνοια. «Δεν ήξερα». Δεν ήθελες να μάθεις. Κι άλλα δεν ήξερες, μα τα ’μαθες. Όλα τα κακά τα μαθαίνεις, τα καλά δεν θέλεις να τα μάθεις. Όλα τα άσχημα, όλα αυτά που σε καταστρέφουν, τα μαθαίνεις. Τα καλά δεν θέλεις να τα μάθεις. Είσαι υπεύθυνος. Τις μόδες μαθαίνεις, τις γλώσσες μαθαίνεις, τις ατιμίες τις μαθαίνεις. Τα πάντα τα μαθαίνεις. Το σωστό δεν θέλεις να το μάθεις.

Δεν το θέλει ο άνθρωπος, γι’ αυτό ακριβώς θα τιμωρηθεί από τον Θεό. Σημειώστε λοιπόν, αν δεν έχετε εξομολογηθεί τα παραστρατήματά σας, τα νεανικά ή τα μετέπειτα, γιατί έχουμε και μετά. «Τίμιος ὁ γάμος», λέει, «καὶ ἡ κοίτη ἀμίαντος». Εκράτηθη η κοίτη αμίαντος από τους εγγάμους, τόσο τους άρρενες όσο και τις γυναίκες; Έμειναν πιστοί, καθαροί στη γυναίκα τους, στο κρεβάτι τους; Τι είναι το κρεβάτι; Έμεινε καθαρό το κρεβάτι μόνο για τον άντρα; Έμεινε καθαρό το κρεβάτι μόνο για τη γυναίκα; Άντρα, εάν δεν έγινε, φρόντισε να εξομολογηθείς πριν πεθάνεις. Και διότι ο θάνατος είναι αβέβαιος του καθενός. Δεν γνωρίζει πότε θα πέσει...

στην παγίδα, να τον πιάσει όπως πιάνει το πουλί το ανύποπτο, που παίζουμε το σκουλήκι, γιατί εμείς με σκουλήκια παίζουμε και με καλαμποκόσπυρα παίζουμε εμείς. Τους παίζουμε, μαύρα-κόκκινα, την αιωνιότητα. Αδιαφόρως, αν ο Θεός μάς περιμένει να φροντίσουμε να το τακτοποιήσουμε. Μετάνοια και η εξομολόγηση, η αναγνώριση του σφάλματός μας, είναι εκείνη που μας παρουσιάζει στα μάτια πλέον του Θεού. Εδώ λοιπόν λέγω, στον πρώτο στίχο αυτό του τετάρτου μέρους, και χαιρετίζει ο στίχος: «Τεῖχος εἶ τῶν παρθένων καὶ πάντων τῶν εἰς σὲ προστρεχόντων». Υπάρχει άνθρωπος που θα προσφύγει στην Παναγία και δεν θα βοηθηθεί; Όχι μόνο στα σωματικά, στα σαρκικά· σε όποιο θέμα που αφορά τον άνθρωπο, η Θεοτόκος θα τον σκεπάσει. Ευχή. Έχει ελευθερία η Παναγία μας από τον Χριστό μας.

Παντοδύναμος η Θεοτόκος μετά την Αγία Τριάδα, και μάλιστα σε θέματα σωτηρίας τόσο της ψυχής όσο και του σώματος. Ξαναεπαναλαμβάνω λοιπόν: «Τεῖχος εἶ τῶν παρθένων, Θεοτόκε Παρθένε, καὶ πάντων τῶν εἰς σὲ προστρεχόντων· τεῖχος γὰρ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς κατεσκεύασέ σε, Ἄχραντε, ὁ οἰκήσας ἐν τῇ μήτρᾳ σου». Αυτός που έφτιαξε τον ουρανό και τη γη, Άχραντε, «ὁ οἰκήσας ἐν τῇ μήτρᾳ σου», ήρθε και κατοίκησε στη μήτρα σου, ο Δημιουργός, Αυτός που εποίησε τον ουρανό και τη γη, «ὁ οἰκήσας ἐν τῇ μήτρᾳ σου, καὶ πάντας σοι προσφωνεῖν διδάξας», και τη χαιρετίζει ως στήλη της παρθενίας και ως πύλη της σωτηρίας.

«Στύλη τῆς παρθενίας καὶ πύλη τῆς σωτηρίας». Θεοτόκος, λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Δεν είναι το παρθένος μόνον κατά τον παρθενικόν υμένα. Είναι το παρθένος και στην όραση, είναι το παρθένος και στη γεύση, και στην ακοή, και στην όσφρηση, και στην αφή. Εμείς διατηρούμε μια ξερή παρθενία καμιά φορά, εφόσον έχουμε όλα τα άλλα γκρεμισμένα. Παρθενία η δικιά μας πολλές φορές είναι σαν τις στήλες του Ολυμπίου Διός. Όταν ολόκληρη η Αθήνα είναι εκτεθειμένη και πατιέται, μένουν οι στήλες του Ολυμπίου Διός. Ότι υπήρξε κάποτε θύρα από εκεί που περνούσε κάποιος και απαγόρευε να περνούν, ήταν κλειστή. Αλλά τώρα είναι όλα τα όρια γκρεμισμένα.

Κάνουμε πάσης φύσεως άλλην ηδονήν, διατηρούμε δήθεν την παρθενίαν, διότι λέει «στύλη τῆς παρθενίας, στύλη τῆς παρθενίας καὶ πύλη τῆς σωτηρίας», διότι αυτή εγέννησε Αυτόν που άνοιξε τον δρόμο για τον Παράδεισο. Ο δρόμος, όπως είχαμε μιλήσει όταν μιλούσαμε περί της εξώσεως, είχε κλείσει, και μάλιστα Χερουβὶμ καὶ φλογίνη ῥομφαία περιστρεφομένη εφύλαττε την οδόν την άγουσα προς το ξύλο της ζωής, για να μη ο νεκρός άνθρωπος, Αδάμ, φάγει εκ του ξύλου της ζωής και ο θάνατος γίνει αθάνατος. Δεν θεραπεύεται πλέον. Από αγάπη ο Θεός έκλεισε την Εδέμ, έξωσε τον Αδάμ και ασφάλισε την οδόν.

Ήρθε ο Χριστός εις τον κόσμο και εσταυρώθη στη θέση του πρώτου Αδάμ, του αμαρτωλού. Τότε, ωραία, μας είπε η Εκκλησία μας την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως εις ένα κοντάκιον: «Οὐκέτι φλογίνη ῥομφαία φυλάττει τὴν πύλην τῆς Ἐδέμ». Ήρθε ο Χριστός και άνοιξε τον δρόμο πλέον προς το ξύλο της ζωής. Αυτά αναφέρει στο πρώτο γράμμα του τετάρτου μέρους. Το άλλο δεν ομιλεί εδώ για τη Θεοτόκο. Είναι αφιερωμένο το άλλο στον Χριστό μας, σε Αυτόν που εκυοφόρησε η Θεοτόκος, γι’ αυτό που έκανε τώρα ο Χριστός διαμέσου της Θεοτόκου, που αξίζει κάτι να ακούσει από εμάς τους ανθρώπους, ένα ευχαριστώ, έναν ύμνον...

ευχαριστίας. Έχοντας αυτή τη σκέψη, ο υμνωδός γράφει: «Ὕμνος ἅπας ἡττᾶται». Δηλαδή όλοι οι ύμνοι που μπορούν να ειπωθούνε από τους ανθρώπους, σε ποσότητα και σε ποιότητα, αποδεικνύονται μηδαμινοί. «Ὕμνος ἅπας ἡττᾶται». Αποδεικνύονται μηδαμινοί, «συνεκτείνεσθαι σπεύδων τῷ πλήθει τῶν πολλῶν οἰκτιρμῶν σου», όσο κι αν προσπαθούν να ανταποκριθούν, δηλαδή, προς το πλήθος των πολλών οικτιρμών σου, της απείρου σου δηλαδή ευσπλαχνίας. Ό,τι να πει ο κόσμος, όσα να πει ο κόσμος, ό,τι να πουν οι άγγελοι, ό,τι να πει η νοερά φύση...

αυτή· ο άλογος ακόμη, αν μπορούσε να μιλήσει και να υμνήσει τον Θεό, τίποτα δεν θα έλεγε μπροστά σε αυτό που έκανε ο Χριστός για τον άνθρωπο, επάξιον δηλαδή· τίποτα δεν είναι αυτό. Αυτό έχει υπόψη του και λέει αυτά τα λόγια: «Ὕμνος ἅπας ἡττᾶται, συνεκτείνεσθαι σπεύδων τῷ πλήθει τῶν πολλῶν οἰκτιρμῶν σου». Και φέρνει και παράδειγμα: «ἰσαρίθμους γὰρ τῇ ψάμμῳ ᾠδάς». Εάν φτιάξουμε και πούμε τόσες ωδές όσοι κόκκοι είναι η άμμος, όσοι κόκκοι μάλλον είναι η άμμος στη γη, μπορεί να φανταστεί πώς είναι; «Ἃς ἂν προσφέρωμέν σοι, Βασιλεῦ ἅγιε, οὐδὲν τελοῦμεν ἄξιον ὧν δέδωκας ἡμῖν», φωνάζει, «Ἀλληλούϊα».

Δηλαδή αυτού του οποίου έκανες προς εμάς τους ανθρώπους, έστω και αν είναι ισάριθμοι της άμμου της θαλάσσης και της γης οι υμνολογίες, οι ύμνοι και οι ωδές που σου προσφέρουμε, δεν κάνουμε τίποτα αντάξιο των ευεργεσιών που έκαμε σε μας και στεκόμαστε απλώς να σου πούμε: «Δόξα στον Θεό, Ἀλληλούϊα». Αλλά δεν έχουμε το μέτρο εμείς να μπορέσουμε να μετρήσουμε τι είναι αυτό που έκαμε ο Θεός για μας και για τον καθέναν από εμάς. Ποιος εσκέφτηκε ποτέ του πού ήτανε πριν έρθει στον κόσμο και πώς ήρθε εις τον κόσμο; Διότι τότε, λέει, η μητέρα του και ο πατέρας του, ήρθε εις τον κόσμο. Ο Θεός, ο Δημιουργός, ο Κτίστης.

Αυτός που εν τη σοφία Του συνέλαβε το σχέδιο να φτιάξει άνθρωπο και να δώσει τον νόμον αυτόν, η συνουσία ανδρός και γυναικός να ανατέλλει καινούργια ζωή, καινούργιος άνθρωπος, και να πληθύνονται οι άνθρωποι. Τι ωραιότερο, τι πολυτιμότερο, τι υψηλότερο, τι τελειότερο του ανθρώπου; Και ο άνθρωπος, ο φονιάς, ο κακούργος, δεν θέλει να φτιάξει παιδιά. Φτιάχνει πολυελαίους, φτιάχνει τηλεοράσεις έγχρωμες, φτιάχνει σκύλους, φτιάχνει αυτοκίνητα, φτιάχνει παρκετέζες, φτιάχνει... δεν ξέρω τι φτιάχνει. Παιδιά δεν τον αφήνει ο διάβολος να φτιάξει. Που όλος ο λεγόμενος πολιτισμός θα φύγει ή θα χαθεί. Οι ψυχές θα μένουν στην αιωνιότητα και δεν θέλει να γίνει συνεργός του Θεού, γιατί το ανδρόγυνο είναι συνεργός του Θεού.

Δημιουργεί ακόμη. Διά του ανδρογύνου είναι δημιουργός ο Θεός, ακόμη δημιουργεί. Δεν τα φτιάχνουν οι άνθρωποι· τα όργανα του Θεού που λέγονται άνθρωποι, με βάση τον νόμο του Θεού που έχει θεσπίσει, ώστε το ωάριον και το σπερματοζωάριον να φέρνει καινούργια ζωή, να φέρνει σοφό, να φέρνει επιστήμονα, να φέρνει εφευρέτη, να φέρνει Άγιο, να φέρνει, να φέρνει, να φέρνει. Όμως ο κακούργος δεν θέλει αυτόν τον συνεταιρισμό με τον Θεό, δεν θέλει αυτήν την τιμή. Την τιμή, να ξέραν οι γυναίκες τι χάνουν! Κολακεύονται να γίνουν βουλευτίνες, να γίνουν σοφερίνες, να γίνουν αεροπορίνες, να γίνουν πρωθυπουργίνες και λοιπά. Μάνα μόνον δεν την αφήνει ο διάβολος να γίνει. Και το βασίλειο της γυναίκας δεν είναι στην κοινωνία, που μας παρουσιάζει σήμερα ο δήθεν φεμινισμός και λοιπά.

Το βασίλειο της γυναίκας είναι στο σπίτι. Μητέρα, μητέρα. Μητέρα δεν έγινε; Καλύτερα να μην εγεννιότανε. Όχι όταν με φυσικό τρόπο δεν μπορεί να γίνει μητέρα, διότι είναι στείρα, σαν τη Σάρα, σαν την άλλη κ.λπ., την Άννα και τα τοιαύτα. Όταν θεληματικά όμως και πονηρά στειρώνει τον εαυτόν της και πετάει στα μούτρα του Θεού: «Δεν σε θέλω να τα ακούω, δεν σε θέλω για συνεταίρο, δεν σε θέλω για συνεργό». Άλλη μόνον καλύτερα να μην είχε γεννηθεί. Ίσως να μην υπάρχω, που μπορεί να με συναντήσει κάποιος. Όμως να θυμηθείτε τα λόγια αυτά τα οποία σας λέγω όταν περάσετε πέρα από τον τάφο. Εδώ λοιπόν χαιρετίζει με αυτόν τον τρόπο τον Χριστό, αλλά πού να τα βρω, λέει, τι να πω;

«Ὕμνος ἅπας ἡττᾶται, συνεκτείνεσθαι σπεύδων τῷ πλήθει τῶν πολλῶν οἰκτιρμῶν σου», που είναι ένα ξεχωριστό κομμάτι ριγμένο για τον Χριστό μέσα στην όλη υπόθεση της Παναγίας μας και γενικότερα της ενσάρκου οικονομίας. Προχωρώντας, ερχόμαστε στο γράμμα Φ, όπως θέλετε, αν δεν παρέχουμε τα χέρια και τα λοιπά, για να προλάβουμε να το κλείσουμε αυτό συνοπτικά το θέμα, και λέγει στο Φ: «Φωτοδόχον λαμπάδα τοῖς ἐν σκότει φανεῖσαν ὁρῶμεν τὴν ἁγίαν Παρθένον». Βλέπουμε, λέει, την Αγία Παρθένο σαν μια λαμπάδα φωτεινή, η οποία εδόθη χάριν εκείνων οι οποίοι πορεύονται στο σκοτάδι.

Είναι εκείνο για το οποίο εμείς κοπτόμεθα: άνοιξε να έχουμε φως, βάλε λάμπα να έχουμε μεγαλύτερο φως, να βλέπουμε, πες να μπει ο ήλιος να βλέπουμε. Δεν ομιλεί γι’ αυτό το φως εδώ. Αυτό βέβαια είναι χρήσιμο, είναι αγαθό, το έχει δώσει ο Θεός. Αλλά ο άνθρωπος, εάν δεν πρόκειται να έχει φως Χριστού, έστω κι αν το ’χει αυτό το φως, και αν βλέπει με σαράντα μάτια, δεν έχει να ωφεληθεί τίποτα. Και αν θα μπορούσα να κάνω μια σύγκριση, θα ήταν προτιμότερο να είναι εκατό φορές τυφλός του κόσμου τούτου παρά να μη βλέπει η ψυχή του. Θυμούμαι ένα διάλογο που διάβαζα μεταξύ του Διδύμου, Πατρός της Εκκλησίας των πρώτων αιώνων, του Τυφλού...

του Αββά Αντωνίου. Συναντήθηκε, λέγεται, κάποτε ο Δίδυμος ο Τυφλός με τον Μέγα Αντώνιο και του παραπονέθηκε, του Μεγάλου Αντωνίου, σαν ανθρώπου του Θεού, και του λέγει: «Αββά, γιατί», του λέγει, «να μην έχω κι εγώ φως;» Δικαιολογημένο κατά το ανθρώπινο το παράπονο. «Γιατί τόσοι να βλέπουν κι εγώ να στερούμαι αυτού του φωτός;» Και ο Μέγας Αντώνιος του είπε μια αλήθεια και τον παρηγόρησε. Του λέγει: «Αββά Δίδυμε, αδελφέ Δίδυμε, να ευχαριστείς», του λέγει, «για το φως που έχεις, διότι το φως που ζητάς», του λέγει, «το έχουν και οι ποντικοί, το έχουν και οι γάτες».

«Το φως που έχεις εσύ», του λέγει, «ίσως να το ζηλεύουν και οι άγγελοι ακόμη». Γιατί ο άνθρωπος έχει δύο ειδών φώτα: ένα φως για την ψυχή του, τον Χριστό, και ένα φως υλικό απ’ έξω, που με τη βοήθεια των οφθαλμών βλέπει, σκέπτεται, απολαμβάνει, εργάζεται, αμύνεται, επιτίθεται κ.λπ. Εδώ την παρουσιάζει ως φωτοδόχον λαμπάδα.

Η Παναγία παρουσιάζεται όπως ο λυχνοστάτης, το κηροπήγιο, η λαμπάδα, και πάνω είναι ο Χριστός, ο οποίος φωτίζει τον κόσμο. Πώς λέγει ο ιερεύς, κρατώντας τη λαμπάδα και το θυμιατό τις ημέρες των Προηγιασμένων, που γυρίζει προς την Ωραία Πύλη όταν...

Από την Αγία Τράπεζα και την Πρόθεση το φως του Χριστού και λέγει: «Φως Χριστού φαίνει πάσι». Περί αυτού λοιπόν ομιλεί. Την παρουσιάζει την Παρθένο σαν μια λαμπάδα, όμως που έχει θρυαλλίδα. Η θρυαλλίς είναι ο Χριστός. Γιατί η Θεοτόκος δεν θα είχε την αξία που έχει άνευ του Ιησού. Ο Ιησούς είναι Εκείνος που αξιοποίησε και αυτή την Παναγία μας και έχει τη δόξα την οποίαν έχει, που ξέρετε, που σέβονται άγγελοι και αρχάγγελοι και χερουβείμ και σεραφείμ, στέκονται σε στάση προσοχής στο κέλεσμά της, να την μεταφέρουν και να την εξυπηρετήσουν. Λέγει λοιπόν αυτός ο άγιος άνθρωπος εδώ: «Φωτοδόχον λαμπάδα, τοις εν σκότει φανείσαν, ορώμεν την Αγίαν Παρθένον. Το γαρ άυλον άπτουσα φως».

Αυτή, λέει, που ανάβει το άυλο φως, τον Χριστό, οδηγεί προς γνώσιν θεϊκήν άπαντας, εις θεογνωσίαν, διότι ο Χριστός είναι Εκείνος που απεκάλυψε τον Πατέρα, που απεκάλυψε τον Θεό, που απεκάλυψε τον προορισμό του ανθρώπου στη γη, που του απεκάλυψε τη σωτηρία. Και έτσι το φως, που είναι ο Χριστός, επί της λαμπάδος, που είναι η Παναγία, φωτίζει και οδηγεί προς γνώσιν θεϊκήν άπαντας, όλο τον κόσμο, αρκεί να θέλει να δει. Ο ήλιος βγαίνει για όλο τον κόσμο, αλλά όταν είναι χαλασμένα τα μάτια μου, διότι δεν τα προσέχω, φταίει ο ήλιος ή φταίω εγώ; «Αυγή τον νουν φωτίζουσα, κραυγή δε τιμωμένη ταύτα».

Τη χαιρετούμε ως ακτίδα νοητού ηλίου. Εδώ λοιπόν, την περίπτωση αυτή, παρουσιάζει, όπως σας είπα, την Παναγία μας ως λαμπάδα, τον Χριστόν ως φως, το οποίο φως αυτό είναι για όλο τον κόσμο και οδηγεί προς γνώσιν θεϊκήν άπαντας ή θεογνωσίαν, διότι ο άνθρωπος, οτιδήποτε κι αν μάθει, τον Χριστόν δεν γνώρισε, απέτυχε. Πρέπει πρώτα τον Χριστό να μάθει, να γίνει θεοφοβούμενος πρώτα. Εμείς είμαστε ανθρωποφοβούμενοι, είμαστε σκυλοφοβούμενοι, είμαστε λυκοφοβούμενοι, είμαστε ποντικοφοβούμενοι. Τα πάντα φοβούμεθα εμείς, πλην του Θεού. Δεν είμαστε θεοφοβούμενοι εμείς. Και τα πάντα γνωρίζουμε, και το τι γίνεται στα αστέρια ακόμη γνωρίζουμε σήμερα, αλλά δεν γνωρίζουμε το τι γίνεται μέσα μας.

Δεν έχουμε το φως του Χριστού μέσα μας, εκείνο το οποίο μας οδηγεί σε σωτηρία. «Αυγή τον νουν φωτίζουσα». Η αυγή φωτεινής ημέρας φωτίζει τον νουν. Ο Χριστός είναι Εκείνος που ανοίγει τον νουν του ανθρώπου. Δεν ξέρω αν είσαστε αναγεγεννημένοι και αν μπορείτε να θυμηθείτε το πώς βλέπατε πριν γυρίσετε στον Χριστό, πριν μετανοήσετε, πριν εξομολογηθείτε, πριν αλλάξετε ζωή. Πώς εσκέπτεσθε, πώς τα βλέπατε τα πράγματα: αδύνατα, απίθανα, τρελά. Τώρα, γυρίζοντας, βλέπετε ότι χάσατε τα χρόνια σας, ότι σας γέλασε ο σατανάς, ότι τρέχατε κοντά σε μια σκιά.

Ενδιαφέρεσθε, όπως είπα γρηγορότερα, για καλαμποκόσπυρα, που είναι όλες οι ηδονές του κόσμου και όλα τα ψέματα του κόσμου, και όχι για μαργαριτάρια, και ίσως να λυπείσθε που χάσατε τα χρόνια σας αυτά. Θα μπορείτε να έχετε διάκριση τι πάει να πει φως Χριστού και τι πάει να πει φως υλικού, αυτό το οποίο τρέχουν κοντά οι άνθρωποι και καίγονται. Είναι σαν τις λάμπες που καίνε όλες τις πεταλούδες. Δεν είχατε ποτέ στην πατρίδα σας λάμπες με πετρέλαιο, πριν έρθουν τα μέσα αυτά τα σύγχρονα και λοιπά; Τι μαζεύετε; Δεν μαζεύετε πολλές πεταλούδες εκεί γύρω; Έτσι πολλές πεταλούδες, αρσενικές και θηλυκές, τρέχουν κοντά στον κόσμο τούτο να απολαύσουν δήθεν το φως και τις ηδονές και καίγονται εκεί. Τις μαζεύει ο διάβολος και τις πηγαίνει. Ενώ αυτό το φως, του Χριστού το φως, είναι εκείνο που σώζει τον άνθρωπο.

Του αλλάζει τη φύση και του δίνει τον ορθόν ορθό. Κατόπιν αυτού του γράμματος υπάρχει στη σειρά το Ψ.

Χ. Στο Χ γράμμα λέγει: «Χάριν δούναι θελήσας». Είναι πάλι για τον Χριστό μας αυτό.

«Οφλημάτων αρχαίων, ο πάντων χρεωλύτης ανθρώπων, επεδήμησε δι’ εαυτού προς τους αποδήμους της αυτού χάριτος και σχίσας το χειρόγραφον, ακούει παρά πάντων ούτως: Αλληλούια». Εδώ δείχνει το πώς ενήργησε, το πώς εσκέφθη ο Χριστός μας. Θέλοντας, λέγει, να δώσει χάριν στις οφειλές των ανθρώπων, στα χρέη των ανθρώπων, στις αμαρτίες των ανθρώπων. «Χάριν δούναι θελήσας ο οφλημάτων αρχαίων», αυτά που όφειλαν οι άνθρωποι, «ο πάντων χρεωλύτης ανθρώπων». Τι πάει να πει αυτό, ξέρετε; Δεν μπορείς να τακτοποιήσεις ούτε μία σου αμαρτία έξω του Ιησού.

Τι πάει να πει; Μην τυχόν ποτέ σας, μη σας γελάσει ο σατανάς και πείτε ότι εγώ θα το τακτοποιήσω αυτό που έκαμα, θα πληρώσω, θα κάνω ελεημοσύνη, θα νηστέψω, θα εγκρατευτώ από εδώ και πέρα. Χρέη δεν πληρώνονται, χαρίζονται. Όταν ο άνθρωπος κάνει μία αμαρτία, έχει δύο όψεις η αμαρτία: μία προς τον Θεό και μία προς τον πλησίον. Ατίμασες κάποιον ή κάποια, έκλεψες, σκότωσες, παρέβης νόμον και βασάνισες άνθρωπον. Οφείλεις και προς τον άνθρωπο να ζητήσεις συγγνώμη, αν τον έκλεψες, αν τον αδίκησες, να του αποκαταστήσεις, αλλά και προς τον Θεό, διότι παρέβης εντολή.

Μη σε γελάσει λοιπόν ο πονηρός ότι εσύ θα τακτοποιήσεις εδώ την υπόθεσή σου, εφόσον εκκρεμεί και επάνω η υπόθεση στον Χριστό. Ο Χριστός είναι Εκείνος που μπορεί να σβήσει τα αμαρτήματα των ανθρώπων. Ο άνθρωπος χίλια χρόνια ρίζες να τρώει, μία του αμαρτία δεν μπορεί να την καθαρίσει. Το αίμα του Ιησού Χριστού είναι αυτό που καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας, όπως μας λέγει ο θεολόγος Ιωάννης. Γνώριζε λοιπόν ο Χριστός ότι ο άνθρωπος δεν είναι ικανός να τακτοποιήσει τα χρέη του, τα πνευματικά. Θέλησε λοιπόν, από αγάπη προς τον άνθρωπο, να έρθει να τακτοποιήσει αυτόν τον λογαριασμό που είχε ο άνθρωπος με τη δικαιοσύνη του Θεού. Γιατί κάθε άνθρωπος, όταν αμαρτάνει, υπογράφει ένα χρεόγραφο και εκκρεμεί στη δικαιοσύνη του Θεού. Βγαίνει δε αυτό το

χρεόγραφο, αυτό το γραμμάτιο, εις τριπλούν. Βγαίνει μια κόπια εις τριπλούν. Το ένα το κρατάει η συνείδηση του ανθρώπου, το άλλο το κρατάει ο άγγελος και το άλλο το κρατάει ο διάβολος. Με ποιον; Για να... Όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, γράφουνε τρεις αόρατοι ταυτοχρόνως. Είτε κλέψει, είτε ατιμάσει, είτε βρίσει, είτε μουρμουρίσει, είτε αγανακτήσει, είτε, είτε, είτε, είτε. Οτιδήποτε και αν κάνει που είναι αμαρτωλό, που είναι κακό, γράφουν ταυτοχρόνως τρεις. Όταν κάνει καλό, γράφουν δύο. Ο σατανάς δεν το γράφει το καλό του ανθρώπου. Ο σατανάς γράφει τα κακά, τα άσχημα του ανθρώπου. Η συνείδηση και ο άγγελος. Γι’ αυτό στις παλιές εκκλησίες, από πάνω από την Ωραία Πύλη, μέσα στις άλλες διακοσμήσεις,

υπήρχε και ένα χέρι και έγραφε, ένα αυτί και ένα μάτι, που δείχνει τον Θεό που βλέπει τα πάντα, που ακούει τα πάντα, που γράφει τα πάντα. Και όταν ο άνθρωπος αμαρτάνει, ο Θεός το γράφει. Ο άγγελος το φυλάσσει, το γράφει. Ο σατανάς το γράφει. Η συνείδηση γράφει. Ο Θεός γράφει διά του αγγέλου, όπως και ό,τι αρετή κάνει ο άνθρωπος, είτε νηστέψει, είτε παρθενέψει, είτε προσευχηθεί, είτε ελεημοσύνη κάνει, είτε καλοποιεί, όλα τα γράφει ο άγγελος. Ο σατανάς δεν τα γράφει τα καλά, όπως τα γράφει και η συνείδηση του ανθρώπου. Αυτό το χρεόγραφο λοιπόν που κρατούσε ο σατανάς και απειλούσε τον άνθρωπο ότι «θα σε πάω στην κόλαση, είσαι δικός μου» και λοιπά, «είσαι απόγονος του αντάρτη εκείνου, του Αδάμ» και τα τοιαύτα, ήρθε ο Χριστός στον κόσμο,

τον ενίκησε αυτόν τον τύρανο του ανθρώπου, τον σατανά, και έσχισε το χειρόγραφο των αμαρτιών. Αυτό λέγει εδώ. Εκείνο ακόμη που λέγει, το ωραίο, είναι το εξής: «Επεδήμησε προς τους αποδήμους». Επεδήμησε πάει να πει ήλθε και απεδήμησε πάει να πει έφυγε. Εξηγήσαμε: οι απόδημοι, οι άνθρωποι, απεδήμησαν από τον Χριστό, απεδήμησαν από τον Θεό, έφυγαν θεληματικά και απεμακρύνθησαν από τον Θεό. Έγιναν λοιπόν απόδημοι, απεδήμησαν εις χώραν μακράν, ζώντας ασώτως. Και έρχεται τώρα, επεδήμησε ο Χριστός, λέγει, εις τους αποδήμους, καταλάβατε; Όμορφα λόγια και συλλογισμοί. «Της αυτού χάριτος», όχι γιατί το αξίζαμε, όχι από τη δικαιοσύνη μας, δωρεάν. «Χάριτί εστε σεσωσμένοι».

Πληρώνεται, αγαπητοί μου, η σωτηρία; Μην πείτε ποτέ σας και κρυφτείτε πίσω από τα έργα σας. Τίποτα. Αν θέλει θα σώσει, δεν θέλει δεν θα σώσει ο Χριστός. Μην πλανηθείτε και πείτε ότι εγώ κάνω το καλό και θα σωθώ και αξίζω. Δεν αξίζουμε. Η πόρτα ανοίγει δυνάμει του αίματος του Ιησού. Οι άνθρωποι είμεθα δούλοι ενός Κυρίου, που δεν είναι σαν τον σατανά κύριος να δεσπόζει του ανθρώπου, αλλά να ζει χαρούμενα κοντά του, να νιώθει άνετα κοντά του. Αυτό δεν μπορούν να το πιάσουν ορισμένοι, και μάλιστα οι μορφωμένοι μας και οι μορφωμένες μας. Δεν μπορούν να το πιάσουν αυτό. Αυτό, ο άνθρωπος, σου λέει, είναι ελεύθερος. Ποιος τον έκανε ελεύθερον; Πού τη βρήκε την ελευθερία; Τι είναι ελευθερία; Είσαι ελεύθερος να κάνεις το κακό; Αυτή είναι ελευθερία, εφόσον υποδουλώνεσαι στον διάβολο, στην αμαρτία;

Ελεύθερος να καταλύεις τα πάντα και να γκρεμίζεις ιερά και όσια, γιατί αυτό είναι ελευθερία; Έχει δεινά, έχει αποτελέσματα άσχημα. Είσαι ελεύθερος να εκλέξεις το καλό, αυτό είναι το σωστό, και να χαρείς κοντά στον Θεό. Είναι ευχάριστο ο άνθρωπος να είναι δούλος Χριστού. Έχετε διαβάσει τις επιστολές του Παύλου. «Δούλος Ιησού Χριστού», λέει ο Παύλος. Τόσο πανεπιστήμων, αυτό το τέρας της μορφώσεως, ο Παύλος. Στον Απόστολο Πέτρο έχετε διαβάσει: «Δούλος Ιησού Χριστού», λέγει. Και όλοι οι Απόστολοι, δούλοι Ιησού Χριστού. Αλλά οι δούλοι προς τον Χριστό δεν είναι δούλοι όπως είναι οι δούλοι στον σατανά, «ξένα ναγά Τούρκο δούλος». Είμαι, υπακούω στον αφέντη μου, αλλά είμαι ελεύθερος, νιώθω ελεύθερα, η συνείδησή μου δεν μου καταμαρτυρεί.

Πολύ, δυστυχώς, το θεωρούν αυτό μειονέκτημα του χριστιανισμού, να λέγονται δούλοι Ιησού Χριστού και να λένε «Κύριέ μου Ιησού». Κάποτε είχα πει, νομίζω και εδώ, ένα επιχείρημα επάνω σε αυτό, για να δώσω μια έμφαση. Αλλά να μου επιτρέψετε να το επαναλάβω, για να το καταλάβουμε πιο καλά. Τι πάει να πει δούλος;

Υπήρχε το δουλεμπόριο. Κάποτε ένας μεγάλος που είχε φάρμα επήγε στην αγορά να αγοράσει δούλους, να δουλεύουν και να κερδίσει αυτός, να βγάλει αυτά που έδωσε για τους δούλους, αλλά να του αποδώσουν τόση εργασία ώστε να κερδίσει κιόλας, εκτός από τις δουλειές του που θα έκανε.

Πραγματικά πήγε στην αγορά και αγόρασε μερικούς που τους πουλούσε κάποιος άλλος.

Από αυτούς που αγόρασε, αγόρασε και έναν πολύ εύσωμο δούλο, με στιβαρά μπράτσα, ζυμωμένον, παραδείγματος χάριν θα λέγαμε.

Τους παρακάλεσε και τους είπε να περιμένουν, να κάνει κάτι δουλειές που έχει, να ψωνίσει ό,τι θέλει και χρειάζονται και να περάσει να τους πάρει, να φύγουν έξω για τη φάρμα. Όταν γύρισε, βλέπει αυτόν τον εύσωμο δούλο

δύσθυμο, κατσούφη, στενοχωρημένον, αμίλητον. Οι άλλοι γελούσαν, αστειεύοντο κλπ. Πήγε κοντά και τον ερώτησε τι έχει, τι του συμβαίνει. Αυτός δεν μιλούσε.

«Πες μου», του λέει, «τι σου συμβαίνει; Μήπως είσαι άρρωστος, μήπως πονάς, μήπως δεν αισθάνεσαι καλά; Τώρα που είμαστε εδώ στην πόλη, να πάμε στον γιατρό, γιατί έξω, εκεί που θα πάμε, θα είναι δύσκολο και για σένα αλλά και για τον αφέντη μου εκεί». Αυτός δεν απαντούσε. Εν πάση περιπτώσει, τον επίεζε, κοίταξε αν τον ενόχλησε, τι του συμβαίνει, τι έχει. Μια στιγμή παίρνει το θάρρος αυτός και του λέει: «Τι θέλεις να έχω;» Του λέει: «Να γελάσεις, να αστειευτείς, όπως κάνουν και οι άλλοι». Του λέει: «Άκουσα πόσο μ’ αγόρασες και μου χάλασε το κέφι». «Γιατί;» του λέει. «Γιατί γι’ άλλον ο πωλητής σου ζήτησε ένα μεγάλο ποσό, αστρονομικόν αριθμόν, παραδείγματι».

Άλλους τους αγόρασε πεντακόσιες δραχμές, επιχείρημα φέρνω, αυτόν τον πήρε δέκα χιλιάδες δραχμές, και ο νέος αγοραστής τα έδωσε τα χρήματα αυτά χωρίς να κάνει κανένα παζάρι. «Όταν άκουσα», του λέγει, «πόσο με αγόρασες, μου κόπηκε το κέφι για όλα. Διότι δεν νομίζω», του λέει, «να είσαι φιλάνθρωπος, να με αγόρασες από φιλανθρωπία. Με αγόρασες για να κερδίσεις. Κατά συνέπεια, φαντάζομαι τι έχω να τραβήξω στη δουλειά, για να βγάλεις εσύ εκείνα που πλήρωσες για μένα και να κερδίσεις κιόλας. Πού να το βρω λοιπόν το κέφι», του λέει, «να γελάσω και να αστειευτώ με τους άλλους;» Τότε γυρίζει και του λέει το εξής. Του λέγει: «Ξέρεις ένα πράγμα;» «Τι να ξέρω;» του λέει. «Πού τον είδα; Τι να ξέρω;» «Δεν σε αγόρασα», του λέγει, «για δούλο». Τότε λέει: «Γιατί μ’ αγόρασες;»

«Σε αγόρασα για να σ’ αφήσω ελεύθερον και δύνασαι να πας, είσαι ελεύθερος». Αυτός έπεσε από τα σύννεφα και πέφτει στα πόδια του και του λέγει: «Θα σου είμαι πάντοτε δούλος, θεληματικά δούλος». Τι έκαμε ο Χριστός για μας; Πόσο μας πλήρωσε να μας εξαγοράσει από τον θάνατο, από του διαβόλου τα χέρια; Τόσο. Και γιατί μας πλήρωσε; Για να μας έχει δούλους; Για να μας ελευθερώσει. Όταν λοιπόν εγώ ξέρω ότι ο Θεός μου έχυσε το αίμα του για μένα, θα πέσω κάτω και θα γίνω σαράντα δίπλες. Θα του πω: «Θα σου είμαι πάντοτε δούλος, θεληματικά εγώ δούλος». «Εξηγόρασας ημάς τιμής, εξηγόρασας ημάς τω τιμίω σου αίματι, τω Σταυρώ, τη Λόγχη», αυτά τα ξεχνάμε.

Πού να τα καταλάβουνε οι νεάνιδες και οι νεαροί, με τα ιδανικά μέσα στα εσώρουχά τους μόνον; Πού να τα καταλάβουνε αυτά τα πράγματα και πού να τα εννοήσουν; Αυτό λέγει εδώ: «Χάριν δούναι θελήσας», από μόνος του, από κουβαρνταλίκι του, από αγάπη προς το πλάσμα του, «ο οφλημάτων αρχαίων, ο πάντων χρεωλύτης ανθρώπων». Δεν υπάρχει έξω του Ιησού. Αυτός είναι που πληρώνει όλες τις αμαρτίες του κόσμου. «Επεδήμησε δι’ εαυτού προς τους αποδήμους της αυτού χάριτος». Σ’ αυτούς που έφυγαν από κοντά του πήγε κοντά τους. Συγγνώμη, επεδήμησε προς αυτούς και έσχισε το χειρόγραφον. Πού το έσχισε το χειρόγραφον; Στον σταυρό επάνω το έσχισε το χειρόγραφον του ανθρώπου. «Ακούει παρά πάντων ούτως: Αλληλούια». Δόξα σοι ο Θεός. Τι πρέπει να κάνει ο άνθρωπος τώρα;

Όλης αυτής της θυσίας, αυτής της χειρονομίας, αυτής της αγάπης προς τον άνθρωπο, τι πρέπει να κάνει; Λέγει εδώ μια γνώμη δικιά του ο άγιος άνθρωπος αυτός: «Ψάλλοντές σου τον τόκον». Τι πάει να πει αυτό; Προς τη Θεοτόκο να μιλήσει. «Ψάλλοντές σου τον τόκον». Ποιος είναι ο τόκος σου; Ο Χριστός. Δοξολογούμε λοιπόν τον Υιόν σου, δηλαδή θέλει να πει: «Ω Θεοτόκε, ανυμνούμε σε. Σε ανυμνούμε όταν ψάλλουμε τον Υιόν σου. Εσένα ανυμνούμε πάντες ως έμψυχον ναόν, Θεοτόκε, έμψυχον ναόν του Υιού σου. Εσύ είσαι ο ναός του Υιού σου». Πάνω στην Αγία Τράπεζα υπάρχει το αρτοφόριο.

Ο ναός, η Παναγία, του αρτοφορίου, που μέσα έχει τον Χριστό, τον Υιόν του. Είναι η στάμνα που είχε μέσα το μάννα και έχει την υμνή εδώ. «Ψάλλοντές σου τον τόκον, ανυμνούμέν σε», εσένα ανυμνούμε, «πάντες ως έμψυχον ναόν, Θεοτόκε». Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός. Στην κοιλία τη δικιά σου, στη γαστέρα τη δικιά σου, ο εν μήτρα σου οικήσας έκαμε ένα φιαλίδιο αρώματος που μοσχοβολά, σε αγίασε, σε δόξασε ταυτόχρονα, σε δίδαξε και δίδαξε τον κόσμο δια μέσου σου, όλοι να φωνάζουν, να κράζουν και να σε χαιρετούν. Και λέγει στο πρώτο του εδώ: «Χαίρε, σκηνή του Θεού και Λόγου», σκηνή, μέρος όπου κατώκησε ο Θεός και Λόγος. «Χαίρε, Αγία Αγίων μείζων». Διότι δεν είναι απλώς Αγία ή Παναγία, είναι Παν-Αγία. Δεν είναι απλώς Άνασσα, είναι Παντάνασσα. Δεν είναι απλώς Βασίλισσα, είναι η Βασίλισσα των βασιλισσών. Γι’ αυτό και τη χαιρετά: «Χαίρε, Αγία Αγίων μείζων», από όλους τους Αγίους

υψηλοτέρα και μεγαλυτέρα. Και κλείνει με το τελευταίο γράμμα της αλφαβήτου και λέγει: «Ω Πανύμνητε Μήτερ, η τεκούσα τον πάντων Αγίων Αγιώτατον Λόγον». Από όλους τους Αγίους εγέννησε τον μεγαλύτερον, τον Αγιώτατον Λόγον, δηλαδή τον Θεό, λάμδα κεφαλαίο, όχι λόγων τέτοιων ανθρωπίνων, ρημάτων και λόγων του Θεού. «Δεξαμένη την νυν προσφοράν», τους ύμνους, τις ευχαριστίες, τις δοξολογίες, αυτά που σου προσφέρουμε κι εμείς οι άνθρωποι, οι χωματένιοι. «Δεξαμένη την νυν προσφοράν, από πάσης ρύσαι συμφοράς» «άπαντας». Τι είναι; Ο τρόπος; Με τις πρεσβείες της. Η θέση που έχει δοθεί στη Θεοτόκο είναι πολύ συμφέρουσα για μας, διότι παρίσταται στα δεξιά του Κυρίου και πάντοτε τον οχλεί και πάντοτε του υπενθυμίζει και πάντοτε μιλάει για όλο το ανθρώπινο γένος, αλλά και για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. «Από πάσης ρύσαι συμφοράς άπαντας», τόσο πνευματικής όσο και υλικής. Εμείς άλλωστε οι Ορθόδοξοι γνωρίζουμε, αν γνωρίζουμε, το τι οφείλουμε στην Παναγία μας και ως πρόσωπα, αλλά και γενικότερα σαν φυλή, σαν κράτος. Περισσότερο τιμούμε την Παναγία μας παρά τον Κύριό μας. Και γνωρίζετε, ε!

Τις εκδηλώσεις των ανθρώπων. Εάν είναι μία εκκλησία εις τιμήν του Χριστού μας, είναι 999 εις τιμήν της Παναγίας μας. Έχετε δει πουθενά του Χριστού μας εκκλησία; Είναι η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, έτσι; Δεν είναι σε καμιά γυναίκα. Είναι στην του Θεού Σοφία, δηλαδή στου Χριστού. Του Χριστού είναι η Αγία Σοφία στη Θεσσαλονίκη, δεν είναι στην Αγία Σοφία τη γυναίκα, είναι στου Χριστού, στην του Θεού Σοφία. Είναι Χριστοκοπίδου εδώ στας Αθήνας, στου Ψυρρή. Τρεις διακρίνω, δεν ξέρω αν υπάρχουν κι άλλοι εδώ στην επικράτειά μας. Στα Σπάτα, μάλιστα, εις τιμήν του Κυρίου μας. Μετράτε τώρα τις Παναγίες μας. Μετράτε τώρα τις Παναγίες μας.

Είναι, πού είναι, κατάμεστος, κατάσπαρτος ο ελληνικός χώρος, και όπου υπάρχει παροικία ελληνική θα έχει πάντοτε την πλειοψηφία στο στοιχείο της Παναγίας μας. Γι' αυτό εδώ λέγει ότι πρέπει να την προσέχουμε, ότι μπορεί να μας ρύσει, να μας γλιτώσει από τη συμφορά. Και διότι έχουμε ατομικήν πείραν πλέον, πάντοτε την έχουμε πρώτη αυτή. Και θέλω να ξέρετε ακόμη ότι η παράδοση λέγει ότι οι πρώτοι οι οποίοι έφτιαξαν ναόν ήταν ο Ιωάννης και ο Πέτρος, οι Απόστολοι, που φτιάξανε μία εκκλησία εις τιμήν της Παναγίας μας. Ζούσε ακόμη η Παναγία μας, υπήρχε, εις τη Λύδδα. Η Λύδδα είναι έξω από το Τελ Αβίβ. Όσοι έχετε πάει στους Αγίους Τόπους, είναι το χωριό σήμερα που λέμε του Αγίου Γεωργίου. Εκεί ο τάφος του και λοιπά, η πατρίδα του, Λύδδα, Λύδδα. Και μάλιστα υπάρχει το εξής εκεί, που θέλω να ξέρετε επίσης, εναντίον αυτών οι οποίοι μας λένε ότι τα εικονίσματα, οι εικόνες, είναι ξύλα, είναι είδωλα, είμαστε ειδωλολάτραι εμείς. Το λένε και οι νεαροί μας σήμερα και οι νεαρές μας. Μπορεί να μας γεμίσουν τα σπίτια από γυμνές και από στάσεις σοδομιτικές και να απορρίψουν τις Παναγίες μας και του Χριστού μας. Και όταν φτιάξαν αυτό το ναΐδριον, παρακάλεσαν την Παναγία μας να πήγαινε μέχρι εκεί να ευλογήσει το ναό.

Η Παναγία μας τους είπε ότι «πηγαίνετε και θα είμαι εκεί». Αυτοί ενόμισαν ότι κάποια δουλειά θα έχει και με κάποιον άλλον τρόπο θα βρεθεί εκεί. Και έφτασαν γρηγορότερα και πήγαν να την περιμένουν. Όταν ήρθαν όμως, βρήκαν στο τέμπλο ζωγραφισμένη την Παναγία μας, επάνω στον τοίχο. Είχε στήλες, λέγεται αναστήλωμα των εικόνων, στήλες δύο, και ήταν το τέμπλο που λέμε εμείς σήμερα. Σε μία στήλη εξ αυτών ήτο επάνω αποτυπωμένη η Παναγία μας. Ευλόγησε τους πρώτους κόπους και την πρώτη προσπάθεια των πρώτων δύο αυτών ανθρώπων που έκαναν ναό εν τη Λύδδα.

όσο αυτού όπως θέλετε, Τιμούμε περισσότερο, όπως σας είπα, την Παναγία μας από τον Κύριό μας και από τους λοιπούς Αγίους. Και εφαρμόζεται σε αυτή εκείνο που λέει, που είπε στην ορεινή: «Ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί». Δεν είπε ορισμένες γενεές θα με μακαρίζουν. «Πᾶσαι αἱ γενεαί». Δηλαδή, εφόσον υπάρχει κόσμος και μάτια ανοιχτά, δεν θα παύσουν, δεν θα εκλείψουν στόματα να υμνούν την Παναγία. Όσο και να μας φαίνεται παράξενο, είναι χαρά στους ανθρώπους οι οποίοι σκέφτονται, αισθάνονται, αναπνέουν, εργάζονται, πορεύονται, δεν ξέρω, κοιμούνται στο όνομα της Παναγίας. Μεγάλη σκέπη για την Ορθοδοξία, μεγάλη σκέπη για τον Χριστιανισμό, μεγάλη σκέπη για τους αγωνιζομένους. Μην το ξεχνάτε ποτέ σας.

Αν θέλετε να τροποποιήσετε, όσοι προσεύχεστε με το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με», αυτή την ωραία προσευχή που μπορεί να την κάνει ο άνθρωπος οπουδήποτε και αν βρίσκεται, χωρίς κομποσχοίνι στο χέρι, χωρίς ωρολόγιο, χωρίς αναλόγιο, και να αγιάζει την καρδία του και το νου του και την ύπαρξή του, αν θέλει, λέγω, να τροποποιήσει αυτό και να βάλει και την Παναγία μας στη μέση, θα μπορεί να χρησιμοποιεί και να λέγει: «Παναγία μου, Ιησού Χριστέ μου. Παναγία μου, Ιησού Χριστέ μου. Παναγία μου, Ιησού Χριστέ μου». Είναι εύκολες λέξεις και εύκολα λέγονται μέσα στο νου του ανθρώπου, χωρίς να μπερδεύεται και χωρίς να κουράζεται. Ο σατανάς, όταν βλέπει και μιλάς στο όνομα της Παναγίας και του Χριστού, δεν μπορεί να πλησιάσει. Εφαρμόζεται εκείνο που λένε οι Πατέρες: «Ἰησοῦ ὀνόματι μάστιζε πολεμίους». Πάρε του Χριστού το όνομα και άρχισε και χτύπαγε το σατανά. Το ίδιο συμβαίνει και με την Παναγία μας.

Αν θα έχετε ακούσει δαιμονισμένους πολλές φορές, που αναγκάζονται να πούνε μια αλήθεια, λένε: «Δεν μπορώ να μην το πω. Η Παναγία σας με χτυπάει, η Παναγία σας με καίει». «Η Παναγία σας»· αυτός δεν την παραδέχεται ως Παναγία του, «η Παναγία σας». Γι' αυτό λοιπόν εδώ πολύ εύστοχα η αγία αυτή ψυχή λέγει, έναντι αυτών των ύμνων που σου είπαμε όλη αυτή τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τις τέσσερις Παρασκευές και το Σάββατο, ολόκληρον των ύμνων αυτών του Ακαθίστου Ύμνου: «Ἀπὸ πάσης ῥῦσαι συμφορᾶς ἅπαντας καὶ τῆς μελλούσης λύτρωσαι κολάσεως». Με τις πρεσβείες σου και με τη βοήθειά σου, λύτρωσέ μας και από τη μέλλουσα κόλαση, η οποία μας απειλεί. Και εδώ κλείνει με το «Ἀλληλούια». Δόξα σοι ο Θεός για αυτά τα οποία μας έκαμε, μας έδωσε, μας παραχώρησε και καθ' ότι τόσο ακόμη μας ανέχεται. Ευχαριστώ.

Αρχίσαμε τις ομιλίες αυτές, που είναι οι τέσσερις αυτές, και κλείνουμε. Σας είπα ότι χρειάζονται τουλάχιστον άνω των 90 ομιλιών για να ερμηνεύσει κανείς ολόκληρον τον Ακάθιστον Ύμνον. Έχει μέσα 72 «Χαῖρε». Για να ερμηνεύσεις ένα «Χαῖρε» δεν φτάνει μια ώρα, αν ξέρεις να το ερμηνεύσεις, αν ξέρεις τι είχε υπόψη του αυτός ο οποίος έφτιαξε αυτό το «Χαῖρε», πού στηρίζεται, τι υπονοεί, τι διδάσκει, τι έχει υπόψη του. Εμείς συνοπτικώς το θίξαμε αυτό το θέμα ολόκληρο σε τέσσερις ομιλίες.

Παλαιότερον το έχω κάνει σε 7 ομιλίες, βάζοντας και ορισμένα «Χαῖρε» στα σταχυολόγησα από μέσα, πολύ φανταχτερά και γνωστά στον κόσμο. Όμως πρέπει να γίνουν περίπου 90 ομιλίες για να καταλάβει ο άνθρωπος τι λέγει αυτή η ψυχή, η φωτιστική, και τι διδάσκεται μέσα από αυτά τα «Χαῖρε». Εύχομαι λοιπόν να μας ελεήσει και να μας ευλογήσει. Οι Πατέρες, όταν στρέφονται προς αυτήν, λένε: «Χαῖρε, δι' Ἀγγέλου δεξαμένη τὴν χαράν καὶ τεκοῦσα τὸν Κτίστην τῶν ὅλων· Παρθένε, σῷζε τοὺς σὲ μεγαλύνοντας». Σας εύχομαι με τις ευχές τους. Σεπτά Πάθη με κατάνυξη και Αγία Ανάσταση με χαρά.