Leprosy, Sin, and the Clergy

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

This evening, I would like to use this time to offer, as best I can, a moral interpretation of the events of today’s Gospel, as our Church presents them. I do not know whether you realize it, but Christmas is now behind us, and we have entered the period of Christ’s public ministry. The Church will now present a series of miracles demonstrating the divinity of Jesus Christ, because Christ reveals His divinity to us through His works.

His human frailties—the fact that He eats, sleeps, walks, speaks, and experiences anguish—reveal His humanity. He is both God and man. As man, He speaks, weeps, experiences anguish, and, as I said, prays; but as God, He works miracles. He opens graves, casts out demons, cleanses leprosy, and does countless other things. In these two kinds of action, therefore, the two natures of Jesus Christ are revealed. Above all, Christ came into the world because of the sin of the world. He is the One who takes away, who bears, the sin of the world. He is the Lamb of God, John says, who takes away and bears the sin of the world. And Isaiah beheld Him eight hundred and fifty years before Christ.

He bears the sin of the world; He suffers pain for us, Isaiah says, and endures suffering for us. He did not ascend the Cross for sins of His own, but for our sins. So, as I was saying, during these days our Church presents us with a series of events demonstrating the divinity of Jesus, and today those of us who attended church encountered our Christ working a miracle upon ten lepers. I do not know whether this disease has ever occupied your thoughts, or whether it concerns you now. In any case, every Christian ought to have read something about leprosy. As a disease in itself, God knows it, and medical science knows it. But it also becomes a symbol, because...

Sin—forgive me—leprosy is a type of sin. From this perspective, if anyone has studied the matter, Saint Justin Martyr, the philosopher, says: “Leprosy represents sin, and the ordinances concerning leprosy represent the Passion that Christ would one day endure for sin.” As you know, illnesses concern doctors, and doctors concern themselves with illnesses. Medicines are connected with illnesses, and the sick are connected with medicines. In the case of leprosy, however, matters are different. If, for example, we read in the Wisdom of Sirach...

In chapter 38, we find what it says about the physician and the value of the physician. Kings, rulers, and everyone else must honor the physician, because there is need of him; they need him. Today, for example, the President of the Republic is in the hands of the physicians. In a sense, he departed from this world as though dead. If he had not awakened, how could he have awakened as he did? Medical science helped him: it not only put him to sleep so that the operation could be performed, but also woke him again. “He has regained consciousness,” Mallios says in the President’s medical bulletin. In chapter 38 of the Wisdom of Sirach, there is a commandment from God that we should honor the physician.

“Honor the physician, for you have need of him,” it says; and concerning medicines: “The Lord created medicines from the earth.” He gave us the herbs, and He gave us medical knowledge; through these medicines, many of us recover our health today. Of course, when there is some unusual illness for which no medicine exists, we then turn to God and ask Him for help. What all the physicians and all their medicines together cannot accomplish may be accomplished by a little piece of cotton with some oil, or, what do I know, a little antidoron—the blessed bread distributed after the Divine Liturgy—or whatever oil remains in an oil lamp. Through these things a miracle may occur. This, then, is how matters generally stand with human illnesses. But because leprosy is plainly a type of sin, God treated it separately and did not place it in the hands of physicians. Instead, He trained the clergy, so to speak, to deal with it.

The clergy were to make the judgment concerning lepers. That is why today—though I do not know whether those of you who attended church noticed it—Christ sent the lepers who had been healed to show themselves to the priests, so that the priests could judge them fit to return to ordinary social life. This is significant. Those of you who have the Old Testament should read chapter 13 of Leviticus. There it speaks of whether the sores are red, whether the hair is yellow, whether the sores are deep, and so on. The priests were to act accordingly, and finally, when a wound had certain characteristics, they would announce the expulsion of the sick person, and he would have to leave his home.

He would be removed from ordinary society; he would leave his village, his town, or his city and go outside the camp. That is why our Christ met these ten lepers outside the camp today. They even spoke to Him from a distance. They did not approach Him, but cried out from afar, “Jesus, Master, have mercy on us.” Chapter 14 of Leviticus describes the manner of restoration. An entire sacred rite was performed for someone who had been healed—rarely, I suppose, perhaps miraculously; I do not know how. A complete sacred rite was performed. Let me put into simpler language...

What chapter 14 of Leviticus says concerning leprosy and the leper who had been healed. The Lord spoke to Moses and said: “This is the law concerning the leper who has been healed, on the day of his cleansing. The healed leper shall be brought to the priest”—the priest of the Law—“and the priest shall go outside the camp.” The healed leper was not to enter the camp; the priest would go out to him, just as, for example, a priest goes to the door of the Church and receives a child from the arms of its mother when she comes for the fortieth-day blessing. The priest would go to the place where the leper was and examine him.

He would establish that the man’s leprosy had been healed—that he truly was healed. From that point the sacred rite began. The priest would then command that two living, clean birds be brought for the healed leper, together with cedarwood, a length of twisted deep-red thread, and hyssop. All these things would be brought. He would then order one bird to be slaughtered over an earthenware vessel containing living water—that is, water from a spring, not from a cistern. Next, he would take the living bird, the cedarwood, the twisted scarlet thread, and the branch of hyssop, and dip them, together with the living bird, into the blood of the slaughtered bird mixed with the spring water. Thus, into this earthenware vessel, which contained the blood of the first bird, the water, and the other items, he would dip the living bird. Then, using these things, he would sprinkle the healed man seven times with the bird’s blood, and the man who had once been a leper would be regarded as clean. Afterward, he would release the living bird to fly away into the open country. That is one part of the rite. There is another part involving two sheep: one is slaughtered, and the other is sprinkled with its blood, and so forth. An entire sacred rite was performed before the man could be regarded as properly cleansed from leprosy.

This was necessary not only so that he could return home and freely associate with his family, but also so that he could come to the Church and offer sacrifice. It was no simple matter for anyone to be declared clean. We simply say, “I went to Holy Confession.” Yes, you confessed; I have no objection to that. But always retain a little fear, a sense of reverence, a holy awe within you. You sinned for fifty years, and in a single second everything was put right? Formally, yes, it was put right—but was it put right in the depths of your being? This fear is necessary. That is what this passage seeks to emphasize: before reaching the point where you can offer sacrifice and have your offering accepted...

You must consider the matter carefully. In those days, this kind of preparation took place. Saint Cyril of Jerusalem says the following about it: “Through both birds Christ is signified: dead as man, yet living as God.” The bird is also understood as an image of the One who descended from Heaven above. One bird was slaughtered, signifying that He died as man; the other remained alive and flew into the sky. They released that second bird. This, he says, was a type. Origen also offers an interpretation of this and says:

“Living water from a spring was poured into the vessel,” for such water is purer than water from cisterns, “so that the cleansing might be accomplished by water and blood, which flowed from the Savior’s side.” The pure water and pure blood, he says, symbolized what flowed from the Savior’s side. The water cleansed us in Baptism, and the blood cleanses us in Holy Communion. The use of the second bird is even more interesting: the two tips of the living bird’s wings, together with the cedar, the hyssop, and the scarlet cord, were bound together and dipped into the earthenware vessel containing the mixture of water and blood, forming a kind of sprinkler.

With this, the healed leper was sprinkled and cleansed. If you wish, read chapter 13 of Leviticus: first, to see the commands given concerning the disease; and second, to see how the person’s case was settled, how he was cleansed, and how seriously every detail was treated. Thirty-two entire verses are devoted to it. Chapter 14, verses 1 through 32, explains in detail what had to be done so that the man could be recognized as validly cleansed, as we might say—legally in those days, and ecclesiastically today...

So that he could present himself, offer sacrifice to God, and have his sacrifice accepted. All this is described there. Read it when you have time, because I must also show you the other examples. Now, of course, some people who do not study these things and are hearing for the first time about these types and connections may have doubts about whether it is correct to say that sin had leprosy as its type—or, conversely, that leprosy is a type of sin. Allow me to relate a few events that prove this is indeed the case. If someone wishes to find the earliest event chronologically that speaks of these matters, he must go very far back, to the time when Moses was speaking with God.

These events speak for themselves. Moses was to go to Pharaoh and lead out the people who were enslaved in Egypt. As you know, Moses did not want to go, because he viewed the matter in purely human terms. Those of you who have read the account know that he could not speak well; he was not eloquent. He had difficulty speaking; we would say that he was slow of speech. He regarded this as a disadvantage. To go before the king and persuade him to surrender six hundred thousand pairs of working hands, upon which Egypt’s prospering economy depended, Moses thought he would have to be shrewd and silver-tongued, able to argue both sides of a matter. But he did not possess that kind of eloquence, so he drew back and said, “I will not go. I cannot.”

“I am slow of speech,” he told Him. Then God said to him, “Who makes people’s tongues? Did I not make them? Do I not know that you are slow of speech?” In other words, would I send you without knowing this? Moses could not grasp this word or God’s plan. So God told him, “You will perform certain miracles wherever you go, so that they may believe that you are not doing these things by yourself, but that Someone else is directing you to perform them and that you are acting on His behalf.” Still, nothing could persuade him. Moses continued to reason that a powerful and capable man was needed to fulfill this role and carry out this work. Then the Lord told him to put his hand inside his garment, and he did so. “Take it out,” the Lord said.

He took it out and was terrified. It was completely white with leprosy. He was terrified. “Put it back,” the Lord told him. He put it back. “Now take it out again.” He took it out, and it was restored. This is who you are. You are the leper. You are the sinner. Do you think you will accomplish this work? I will accomplish it. Therefore, go where I am sending you. If you have time, read this as well in Exodus, chapter 4, verses 5 through 8—or begin with verse 5—and you will see all the arguments God used to persuade Moses to undertake the work He was assigning him. This proves, then, that man is leprous; God shows him that sin dwells within the human person. Man is born with sin. “Behold, I was conceived in iniquities, and in sins did my mother bear me,” the Psalm says. It is therefore impossible for anyone to claim that he is clean.

Another event confirming what we have said is found in Numbers. As you know, the Book of Numbers belongs to the Pentateuch: Genesis, Leviticus, Exodus, Numbers, and Deuteronomy. In chapter 12 of Numbers, an event is recorded that proves leprosy truly is a type of sin. Again, it concerns the family of Moses. As you know, there were three of them: Moses, Aaron the high priest, and their sister Miriam. Moses married a black woman, an Ethiopian, without asking them and without consulting the family, as people say—as a mother, sister, brother, or father might insist, “Let us first be consulted.” Do you understand? He did not...

Ask us, and he married some woman of no standing, someone beneath him, and so forth. They thought that these black people, these Ethiopians, were not honorable enough to enter their family. For a man who spoke with God to marry a black woman? They did not consider it fitting.

You came! In secret they began wagging their tongues, their little tongues clattering away like typewriters—Aaron the high priest and Miriam. Read it there, as I told you, in Numbers chapter 12, verse 10 and following, and you will find all this: their conversation against Moses. Miriam was struck with leprosy from head to toe. Do you understand? Her flesh began to decay because of this malicious talk, this slander against Moses. And the same thing happens to us when our little tongue gets to work, whether for good or for evil.

Many times we do not see the leprosy, because we live under a different law; we are no longer under the type, the foreshadowing. They were terrified. The two of them repented, discussed what had happened, and...

they decided to hurry to Moses and beg him to pray to God. After confessing what they had done, they wanted him to ask God to forgive and remove the leprosy. Driven by the affliction of leprosy, they did indeed go to Moses. Moses saw his sister and wanted her to be delivered. They told him what had happened. Moses, a simple and guileless man, took no offense at them at all. He prayed to God to cleanse her of the leprosy. But God did not cleanse her immediately. “She will not be cleansed yet,” He said. “She must be disciplined; she must fulfill a canon, a rule of repentance. She will remain outside the camp for one week, seven days. Outside.” It is like when we are given a canon: a canon of two months, or a canon of forty days. She was to remain outside the camp, and only then, He said, would she be cleansed. Miriam fulfilled her canon, and after seven days she was cleansed. This incident, too, is clearly a type of sin. And I do not know whether you noticed this: although she and Aaron had spoken together, Aaron was not...

struck with leprosy, because he was the high priest, and the priesthood itself cannot be leprous. Learn this lesson. Some people understand this lesson very well. Many grasp its meaning here: the priesthood itself cannot be leprous. A priest may become leprous in his own soul, but the priesthood itself cannot be leprous. Outwardly, you will see that he wears the cassock; whatever sort of man he may be, he still bears the priesthood. He may deserve...

he may deserve the same leprosy as his sister in his own soul, but the priesthood is not leprous. Do you understand? In any case, that is the second example I wanted to give you. There is also a third in 2 Kings. It concerns Elisha and Gehazi. You remember how Naaman the leper went to be healed and what followed. It is a whole history, an entire story.

Those of you who have not heard that talk should ask for it on cassette, find it, and listen to it. You will see what powerful weapons it gives us Orthodox Christians, for us Orthodox Christians. In the end, Naaman was healed. What did Elisha tell him? To immerse himself seven times in the Jordan. Naaman treated it as a matter of national and patriotic pride, which did him no good, and imagined that any water could heal him. So he became angry and was ready to leave, saying, “In our homeland we have the Abana and the Pharpar, great rivers. Am I to come and immerse myself in this little stream?” You may have the Abana and the Pharpar, great rivers, but they do not possess what this little Jordan possesses. Nor would you be healed if you immersed yourself in them. Then one of his humble servants stepped forward and said, “Father, did he ask some great thing of you? We have come all the way here from Syria.”

He simply told you to immerse yourself. Yet Naaman would not even step down from his chariot. He preferred his leprosy and his pride to humbling himself, being freed from leprosy, and returning home. Many people have suffered the same thing, and it still happens in our lives. They want to remain in their chariots; they imagine things, reason things out, and arrange everything in their own way, and so they remain with their leprosy. They would rather keep their leprosy than humble themselves. In any case, the leper came down, went to the Jordan, and immersed himself seven times: once, twice, three times, four, five, six—and the seventh time he came up with flesh like that of a little child. Then the man departed. Elisha refused to accept anything from him. But Gehazi, his servant, was displeased. “Even if we did not ask for these things,” he thought, “we should at least accept whatever he offers us.” Elisha would take nothing. Naaman had his attendants and all the rest with him; it is a whole story. Gehazi must have been among those servants. The crafty fellow ran after him.

When Gehazi caught up with him, Naaman asked, “Why have you come? Is everything well?” Gehazi replied, “Some sons of the prophets have arrived, and they have no clothing. If you wish, you might give me a garment or two for them.” This was a lie of his own invention. In any case, they loaded him with the gifts. He took them away, brought them somewhere, and hid them. Then he went and stood before Elisha. “Where have you been?” Elisha asked. “Where have you come from?” “I did not go anywhere,” he replied. “I was nowhere.” Then Elisha said, “The leprosy of Naaman shall come upon you,” and Gehazi came out white as snow. “The leprosy of Naaman shall come upon you,” he told him, and he came out white as snow. What an outcome! Are these not beautiful lessons? The Abana and the Pharpar are great rivers—Roman Catholicism and Protestantism are great rivers—but they avail nothing. The seven Mysteries of the Jordan, little Orthodoxy: this is what casts off leprosy. No other river removes leprosy. Let the world not be deceived, but seek to learn the truth.

It is not a matter of quantity, but of quality. I urge you to listen to that talk, if it is still available. There is also a fourth case, concerning a king—King Uzziah. He began to reign in Jerusalem when he was sixteen years old, and he reigned there for fifty-two years. In the end, King Uzziah was punished with leprosy because he allowed the people to offer sacrifices in a place where God did not want sacrifices to be offered. It was a high place, and God did not want them to sacrifice there. The king failed to take measures to stop them from sacrificing there, and he was struck with leprosy. Would you like to look that up?

You will find it in Chronicles as well. I do not remember exactly where. I will find it, however, and tell you. I neglected to make a note of it here. But let us continue. On the basis of all this evidence, then, and taking our occasion from it, we say and demonstrate from Holy Scripture that this matter truly lies in the hands of the priests. If people put human reasoning first, they would never go to them. The ten lepers, too, would have gone away if they had put human reasoning first. What did they say to Christ? “Jesus, Master, have mercy on us.” What kind of mercy were they asking for? Two drachmas? A few coins? They were speaking of...

their need. And what was their need? To be healed. They wanted to return to their homes, their families, and their work; their lives had fallen apart. Christ did have mercy on them, as the outcome shows, but in a strange way. He did not do everything without their participation. For if a person wants to be saved, if he wants to be cleansed from sin, he too must contribute something on his part. And what could a person contribute in this case? Obedience—whether what he is told seems reasonable or strange. It is precisely in what seems strange that our ego is humbled. Christ did not heal them first and then say, “Go now, my children; I have healed you. Show yourselves to the priests, and they will give you the document declaring that you are free from exclusion.”

They would take away the document excluding them and give them a certificate of freedom, so that they could return to their homes. But Christ had not yet healed them. He simply said, “Go and show yourselves.” “But what does this mean? Are we to go back? We showed ourselves to them before, and they drove us away. And You have not healed us, so how can we return?” Yet they did not demand a rational explanation from Him. They received His command like little children and set out to show the priests the wounds they still bore. And as they went, they were healed. On the path of obedience, a person receives what he does not expect. You also know the story of the man born blind. Christ anointed his eyes with clay and told him, “Go and wash.” That poor blind man might have said, “Have You no shame? I do not even know who You are. I am a blind man, a person bearing a sacred image, and You smear my eyes with clay and send me off to wash?”

“What sort of thing is this?” And yet he went. He may have protested, but when he arrived and washed, he discovered that behind the clay there was light. That is the point. My beloved, if you want to be freed from sin, and if you want to see things differently, stop relying on your own reasoning. Where God acts, there is no place for the question “How?” These are the words of John Chrysostom. That is it. Where God commands, where God speaks, where God gives an order, do not put human reasoning first. Would we have this cancer in our homes—the refusal to bear children—if we listened to God and did not place our own reasoning in the middle? “How will this work? How will I manage?” And so on and so forth.

That whole anxiety would have been put to rest. He says, “I will neither forget you nor forsake you. I have you in My own hand.” Read Isaiah chapter 49 and see what it says. “Can a mother forget the nursing child at her breast?” Of course, a mother may become distracted on the telephone and her child may fall into the fire. Such a thing can happen. But even if a mother should do what ordinarily she cannot do—something altogether exceptional—“even if she should forget, I will neither forget you nor forsake you. I hold you in My hand and watch over you every day.” A person sleeps at night, while God is thinking of him and seeking to help him with some difficulty he faces. Unfortunately, this faith does not exist today; this simplicity does not exist today. Pride stands in the way, and people try to solve everything through human reasoning. But reason, as you know, is meant to keep us from falling into holes, not to keep us away from faith. Human cleverness blinds us to the things of God.

We need a white cane called faith. Just as a blind person walks safely with a white cane, so does the believer. His cane is called faith. But faith requires us to lay down the ego, and a person is not willing to do that. Christ pointed directly to this and said, “Whoever desires to come after Me, let him deny himself.” The self is the obstacle. It is not his wallet, his wife, his children, her husband, money, or work. God gave us all these things. The obstacle is the ego. Think about what the word means, because faith means surrender: I hand myself over; I entrust myself. That is why we do not see these results. “As they went,” the Gospel says, “they were cleansed.” As they went. Here I would like to say one more thing. You must go and show yourselves to the priests.

To the priests. Why did they have to go to the priests? Are You not God? Yes. Are You not also the Priest? Yes. Then what business do the priests have standing between us? Many people who want to settle their affairs with God without a priest make a fundamental mistake. They are deceived; they do not see. God commands, “That is where you must go.” And you are not told to choose one whom you consider good: “Go and find a good priest,” and so on. “Do you know a good one?” If he wears the Orthodox epitrachelion, the priestly stole, even if he is the most sinful man in the world, go and attend to your own need. Leave him to answer for his own affairs. Whether he is good or bad is another matter. Attend to your own need. Christ did not tell them to find some especially worthy priest. For there can be two sides to a person: outwardly he may appear to be something that inwardly he is not.

God knows the truth of the matter. Or outwardly he may not appear worthy, because that is how the world has portrayed him, while inwardly he may be worthy; God knows the truth. Christ did not tell them, then, to go and find a good priest. He appointed where they were to go: “Go to them. To them I have given the authority to bind and to loose.” And today He has given priests that same authority to bind and to loose. They had excluded you, telling you to remain outside your home and community because of your condition; and they would be the ones to tell you that you could return to your former home and enter the Church. They were the ones who had to say it. You saw that two sacred rites were performed to bring the person back into the Church, to restore his communion with God, so that he could offer the bloody sacrifice required at that time. Something similar happens today. The priests possess both the command and the authority. We must understand this.

People who reject priests for one reason or another reject Christ Himself and God Himself. They have neither Christ nor God. Many say, “I believe in God; I believe in Christ; but do not speak to me about priests.” Satan knows that the priesthood is the bridge. If he prevents you from crossing that bridge, he has you in his hand. Christ says, “He who rejects you rejects Me, and he who rejects Me rejects Him who sent Me.” Whoever refuses to receive you rejects the Father and does not receive Christ. “Tell him: I am the One sending you. Who are you to refuse him?” Ask an ordinary priest to read the prayer over some water, and it becomes the blessing of water, the Agiasmos, and it will remain so for a million years. Go to Saint Gerasimos and hear what the devil says. Let any Orthodox priest put on his epitrachelion and let it hang down over him, even on some remote island.

No Protestant or Baptist can do this. There is neither voice nor response. But when an Orthodox priest puts on the epitrachelion—whatever kind of man he may be, even the most sinful, as I said—Satan will fight him fiercely to the very end, yet the priesthood’s authority remains mighty. To priests, then, Christ has given the authority to bind and to loose. My beloved, many people remain outside the Church because the clergy have been so publicly maligned. And I want you to observe something wherever there is truth: is any other profession subjected to as much uproar as the clergy? No. Is any group attacked as loudly as monks? No. And so people are discouraged from becoming monks. Wherever you find an Orthodox cassock and a prayer rope...

the powers opposed to them flee. Satan’s interests are driven away. Do you understand? From this you can see where the key lies, where power is found, and where Satan meets resistance. On the very evening of Christ’s Resurrection, when He met the disciples for the first time and twice gave them His peace—“Peace be with you; peace be with you”—what did He then tell them, my beloved? “I am going away, but you will remain. As the Father has sent Me, I also send you.” Then He said, “Receive the Holy Spirit,” and He breathed on them. He brought about Pentecost, the first Pentecost. Does this not strike you? Read John chapter 20 and see what happened there in the upper room on the evening of the Resurrection, when they received grace.

Of Pentecost. “Receive the Holy Spirit. Receive the Holy Spirit.” Why do we not take this seriously? “If you forgive the sins of any, they are forgiven; if you retain the sins of any, they are retained.” There are people who have been bound by the clergy—truly bound—and who rage because of it. They need the prayers of a bishop and much further work through the Church, so that the body may be released and the soul of the sinful man may also be relieved. Christ entrusted to the Apostles these powers that He Himself possessed. And do we not know that Christ possessed this authority? When the Pharisees saw the paralytic who had been lowered through the roof, Christ, “seeing their faith”—the faith of those who carried him—said, “Your sins are forgiven you.” The malicious men sitting there...

They blasphemed within their nous, the spiritual intellect. “What is this? Can he forgive sins? Is he God? Can the son of Mary and Joseph forgive sins?” But Christ was indeed God, and He caught them in their thoughts. Read the passage: He caught them. “Why do you think this?” He said. “Why do you reason wickedly? Which is easier: to say, ‘Your sins are forgiven,’ or to tell him, ‘Rise, take up your bed, and go’?” “Is that why we brought this man to You, so that You could tell him, ‘Your sins are forgiven’? And if there were sins, we did not see them. What are You telling us?” So what does Christ say to him? “Yes, arise, take up your bed, and walk.” He takes it and leaves. “So that you may know that the Son of Man has authority to forgive sins,” He demonstrates it by saying, “Take up your bed and walk.” The man places the bed on his shoulder and departs. Christ, then, did not take this authority away with Him. He left it here.

The Apostles possess it, and they passed it on. The authority to bind and loose rests in the hands of the Apostle, in the hands of the bishop. The bishops possess this authority. But because Christianity spread and they could no longer attend to fifty or a hundred people when thousands needed them, they chose certain experienced clergymen and gave them a written commission. A written letter. I did not think to bring you one such commission, handwritten by Saint Nektarios of Aegina. I found it in Montreal, signed in his own hand. In it he appoints a man as a confessor and also gives him authority to tonsure women and men as monastics, all written in his own hand and in his own distinctive style. If I remember, I will read it to you as something extra by next Sunday, if we are still alive.

Thank you very much. Make a note of it, and you will also see the signature of Saint Nektarios of Aegina. I have obtained a copy. On the authority of that written commission, priests hear confessions on behalf of the bishop. He was healed. Now, as I said earlier, another thing that makes it difficult for many people to draw near is the slander directed against the clergy. Sadly, we see this happening. I want you to understand that the clergyman is an instrument. He does not sanctify the believer by himself, through his own grace or power. In every instance the Orthodox Christian says, “Send down Your Holy Spirit.” What do you hear at Holy Matrimony? “The servant of God, so-and-so, is crowned...”

“...to the handmaid of God, so-and-so, in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” He does not say, “I crown them.” What does he say at Baptism? “The servant of God Demetrios is baptized in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit,” not, “I baptize him.” At the time of confession, does he say, “I absolve you,” as the Roman Catholics do? No. He prays, “O Lord, who said, ‘Whatever you bind on earth shall be bound, and whatever you loose shall be loosed,’ loose also this Your servant.” Again, it is He who acts. When you perform the blessing of water, what does the priest say? “Send down Your Holy Spirit and sanctify this water.” In every instance, the Holy Spirit acts. The priest is an instrument. It is better for the wire carrying the current to be galvanized, but even if it is rusty, touch it and you will still be burned. Grace passes through it, and the work is accomplished. Therefore, no one should ever be troubled by this, remain far away, and say...

“The priest is sinful. Let him first obtain forgiveness for his own sins. How can I receive antidoron, the blessed bread after Liturgy, from that hand? How can I receive Holy Communion?” Many people remain outside the Church because they think this way. Others suppose, “I will go directly to Christ and tell Him. I will tell the Most Holy Theotokos. I will tell God, for He is present everywhere,” as Protestants and other heretics say, “and then I am all right; nothing else is needed.” No. He has established another way. Suppose I sign a check for one hundred dollars and tell you to go and cash it with the bank manager. You cannot receive anything from him. Go and try to cash it with the bank’s largest shareholder. You still cannot receive anything. You must go to the clerk, and the clerk will direct you to the teller, where you will receive your money. “But are you not the manager? Are you not the largest shareholder?” Yes, but I have arranged matters in this way. Will you refuse to go? That is the appointed procedure. So it is in this case as well.

Ask for whatever you wish directly; you will receive nothing directly. The world receives mercy through the Church and through the clergy. We must understand this. If you wish, try to find...

The Prophecies of Agathangelos. It is a small booklet, perhaps in its tenth edition. Look and see: it says that this was written in Marseilles in the year 1200. Among its other prophecies, it speaks against Germany: “Woe to Germany,” which abolished the clergy and shut off the grace of Heaven. It produces Protestants. How could he have foreseen it? Protestantism arose in the 1500s, while these words were written in 1200, three hundred years earlier. He laments for them because they abolish the clergy, erase them, and lose their contact with Heaven. Therefore, when the bell rings, whether for Vespers or Matins (Orthros), and the priest begins with “Blessed is our God,” the believer should look spiritually to the priest and follow what he says, whether he understands it or not. He should remain joined to Heaven and offer supplication on behalf of the whole...

Of the entire world. The world receives mercy through the clergy, whether we wish to understand it or not. And if we do not understand it now, we will understand it when we die. Then we will see that the little prosphora offered for us by the widow, the orphan, or our mother reaches us there through sinful clergy. Then we will understand the power of the Church and the power of the clergy, whoever the particular clergyman may be. Basil the Great, whose words no one can reasonably accuse of being unsound, expresses it this way: “It belongs to no one to forgive sin.” No one, he says, can forgive sin, “except God alone.” God, he says, can forgive sin. “Yet the Lord, breathing upon the Holy Apostles...”

“...said, ‘Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven.’” Since no one can forgive sins except God alone, He forgives them through the Holy Spirit by means of the Holy Apostles. Where, then, are you going? God alone forgives sins, and God forgives sins through the Apostles. Where are you going? Ask yourself that. You must go to the clergy. “Just as with the ailments of the body”—where do you go? You do not show a wound or an illness to just anyone or to some chance person, but to physicians experienced in the art of healing. When you go to a doctor, you go to the specialist. If your throat hurts, where will you go? To the ophthalmologist? Where will you go? If the problem is in your stomach, you go to the appropriate specialist. If something is wrong with your head, you go to another.

If it concerns your hearing, you go to the proper specialist. If something is wrong with your eye, you go to another. In the same way, the confession of sins must be made before one who is able to heal, and only the priest can do this. Here I would like to answer some who misunderstand the interpretation of a verse from James and are led astray together with various Protestants and others. It says, “Confess to one another.” They claim, “It says to tell your sins to one another and then you are all right. It says nothing here about a priest.” “Confess to one another.” This refers to the clergy, not to all of us indiscriminately. Although clergymen are themselves clergy and confessors, they cannot forgive their own sins. A confessor hears my confession, grants me absolution, and reads the prayer of forgiveness over me. But he cannot do this for himself. He must confess to another confessor, and that confessor must confess to another.

Patriarch Athenagoras, for example, confessed to a hieromonk. At Saint Anna’s Skete, I once unexpectedly opened the door of a room and found a bishop kneeling while an archimandrite, a hieromonk, read the prayer of absolution over him. The bishop had confessed; and when he rose, the hieromonk removed the epitrachelion and handed it to the bishop so that he himself could then confess. A man cannot forgive his own sins. This is why Scripture says, “Confess to one another,” so that you may be loosed. Pay attention to these things. Many of you understand this incorrectly. What comes of it if you tell me what you have done? And what comes of it if I tell you what I have done? Nothing. The sin is merely brought to light and spread about. An elderly woman comes and tells me her filth; I may learn it and then do the same myself—and you may do the same with mine. Many do not grasp this. But John Chrysostom says, “Those who dwell upon the earth and make their abode here have been entrusted with the things of Heaven.” Those who dwell upon the earth...

This refers to the priests. Those who dwell upon the earth and make their abode here have been entrusted with the things of Heaven. “For He did not say to the angels, but to them: ‘Whatever you loose on earth shall be loosed in Heaven.’” “Whatever you loose on earth shall be loosed in Heaven.” Earthly rulers also have authority to bind: a police officer arrests you and takes you to jail; a prosecutor has you imprisoned—but they can bind only bodies, not souls. Whatever the priests accomplish below, God ratifies above; the Master confirms the judgment of His servants. John Chrysostom says these things. And a confessor named Job says, “The priesthood is an order belonging to a divine Mystery.” Do you understand this?

It possesses spiritual power, exercised by men, and was handed down by our Lord and God and Savior Jesus Christ for the salvation and assistance of mankind. Today, abroad, they even have women priests—not in Orthodoxy, but among the other denominations. To those who say, “The priest is sinful; how can I receive anything from his hand?” I want to relate something mentioned by Saint Anastasios of Sinai. He says: “Do not say, ‘The one offering the sacrifice’”—the priest, for example—“‘is sinful, condemned, and unworthy, and therefore the grace of the Holy Spirit does not descend.’” Entertain no such thought. Another is the One...

Who knows and examines hidden things. Another, he says, knows them fully. Know yourself: are you really superior to him? Admit that he may be greater than you, and leave judgment to the righteous Judge. But let the priest be free from error in the dogmas concerning God. If he teaches you falsely about the Holy Trinity, the Most Holy Theotokos, or the divinity of Christ, reject him. But otherwise, he says, do not concern yourself with judging him. You are neither his judge nor the appointed examiner of his other actions. Know your own measure and dignity, and keep both your place and his. Therefore, I beg you: do not judge, especially a priest of God, but draw near with faith, active metanoia—repentance—and a clean conscience...

...to the divine Mystery and the sanctification bestowed upon all. Even if the one offering the bloodless sacrifice were an angel of God, if you approach unworthily you will receive no benefit. How could even an angel cleanse you from sins when you are wicked and have not set your life in order? You will receive nothing. Judas himself bears witness that this saying is true: he received the bread from the immaculate hands of the Master Himself, yet because he received it unworthily, Satan immediately entered him. Judas received Holy Communion from Christ Himself, but Satan entered him, and he received no benefit at all. So do not focus on this issue. Saint Isidore of Pelusium says something very strong: “The recipient suffers no harm.” I will suffer no harm from the sin and...

...the wickedness of the clergyman. “Even if the one who gives should prove unworthy,” the immaculate Mysteries that he administers are not defiled. Even if the priest surpasses all other men in wickedness—even if we suppose that he possesses every sin and all the evil in the world—the immaculate Mysteries you receive from his hands, the blessing of water, the antidoron, the prayer, and absolution remain valid for you, and you are truly loosed. Sadly, I repeat, many of us remain far away because we do not attend to these truths. I will close with a saying of John Chrysostom: “Even if priests are guilty of offenses, it is still not for us to judge their lives.” No, he says. “The one who honors the priest honors the blameless reality that his office represents.”

By honoring the priest, he will also honor God. But the one who learns to despise the priest will proceed along that road and one day insult God Himself. “Even if the priest is wicked, God sees.”

Το βράδυ θα ήθελα να χρησιμοποιήσω την ώρα αυτή, προκειμένου να ερμηνεύσω κατά κάποιον τρόπο, όσο μπορώ, ηθικά τα γεγονότα της σημερινής ημέρας, όπως τα παρουσιάζει η Εκκλησία μας. Δεν ξέρω αν ξέρετε, ήμεθα μετά τα Χριστούγεννα και πλέον ήμεθα στον δημόσιο βίο του Χριστού. Και τώρα η Εκκλησία θα παρουσιάσει μια σειρά θαυμάτων, να αποδείξει τη Θεότητα του Ιησού Χριστού, διότι ο Χριστός μας αποδεικνύει τη Θεότητά Του με τα έργα Του.

Τις αδυναμίες Του, το ότι τρώγει, κοιμάται, περπατά, ομιλεί, αγωνιά, αυτό δείχνει την ανθρωπότητά Του. Είναι και Θεός και άνθρωπος. Σαν άνθρωπος ομιλεί, δακρύζει, αγωνιά, όπως είπα, προσεύχεται, αλλά σαν Θεός θαυματουργεί. Ανοίγει τάφους, διώχνει δαιμόνια, καθαρίζει λέπρα, χίλια δυο άλλα πράγματα κάνει. Γι' αυτό μέσα στα δύο αυτά πράγματα αποδεικνύονται οι δύο φύσεις του Ιησού Χριστού. Ο Χριστός μας κατ' εξοχήν ήρθε διά την αμαρτίαν του κόσμου εις τον κόσμο. Είναι ο αίρων, ο σηκώνων την αμαρτίαν του κόσμου. Είναι ο αμνός του Θεού, λέγει ο Ιωάννης, ο αίρων, ο σηκώνων την αμαρτίαν του κόσμου. Και ο Ησαΐας τον έβλεπε 850 χρόνια π.Χ.

Σηκώνει την αμαρτία του κόσμου, υπέρ ημών οδυνάται, λέει, και υπέρ ημών υποφέρει. Δεν ανέβηκε στον Σταυρό για δικές Του αμαρτίες, αλλά για τις δικές μας αμαρτίες. Λέγω, λοιπόν, ότι η Εκκλησία μας αυτές τις μέρες μάς παρουσιάζει μια σειρά γεγονότων, που θα αποδεικνύουν τη Θεότητα του Ιησού, και σήμερα Τον βρήκαμε, όσοι εκκλησιαστήκαμε, τον Χριστό μας να θαυματουργεί επί δέκα λεπρών. Δεν ξέρω αν σας έχει απασχολήσει ποτέ αυτή η ασθένεια ή αν σας απασχολεί, δεν ξέρω. Πάντως, θα έπρεπε όλοι οι χριστιανοί να είχαμε διαβάσει γύρω από την υπόθεση της λέπρας. Έχει αυτό καθεαυτό σαν ασθένεια. Σαν ασθένεια ο Θεός ξέρει και η επιστήμη ξέρει. Αλλά κάνει σύμβολο, διότι...

Αμαρτία, συγγνώμη, η λέπρα είναι τύπος της αμαρτίας και, από αυτή την πλευρά, εάν κανείς έχει απασχοληθεί, ο Άγιος Ιουστίνος, ο μάρτυς και φιλόσοφος, λέγει: «Η λέπρα παραβάλλει αμαρτίαν και τα θεσπιζόμενα περί λέπρας παραβάλλει του μέλλοντος φέρεσθαι υπέρ αμαρτίας πάθους του Χριστού». Όπως ξέρετε, οι ασθένειες έχουν σχέση με τους γιατρούς και οι γιατροί έχουν σχέση με τις ασθένειες. Τα φάρμακα έχουν σχέση με τις ασθένειες και οι άρρωστοι έχουν σχέση με τα φάρμακα. Όμως, στην περίπτωση της λέπρας δεν έχει έτσι το θέμα. Εάν διαβάσουμε, παραδείγματος χάριν, στη Σοφία Σειράχ,

38ο κεφάλαιο, εκεί θα βρούμε τι λέει για τον γιατρό, για την αξία του γιατρού. Να, και αυτοί οι βασιλείς και αυτοί οι μεγιστάνες και οι πάντες θα πρέπει να τιμήσουν τον ιατρόν, διότι υπάρχει χρεία, τον έχουν ανάγκη. Σήμερα, παραδείγματι, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι στα χέρια των ιατρών. Και θυμήθηκε, έφυγε κατά κάποιον τρόπο νεκρός από τον κόσμο αυτόν. Αν δεν ξυπνούσε, πώς ξύπνησε; Η επιστήμη τον βόηθησε, δεν τον εκοίμησε για να του κάνει την εγχείρηση, αλλά και τον ξύπνησε. Αφυπνίσθη, λέει ο Μάλλιος, γράφει το Δελτίο Υγείας του Προέδρου. Στο 38ο κεφάλαιο υπάρχει στη Σοφία Σειράχ η εντολή από τον Θεό να τιμούμε τον ιατρόν.

Τίμα τον ιατρόν και γαρ αυτού ευχή χρεία, όπως λέγει και για τα φάρμακα: «Κύριος έκτισε εκ γης φάρμακα». Αυτός έδωσε τα βότανα, Αυτός έδωσε την επιστήμη και με τα φάρμακα αυτά σήμερα πολλοί βρίσκουμε την υγεία μας. Βέβαια, για μια ασθένεια ιδιάζουσα, που δεν υπάρχει φάρμακο, καταφεύγουμε τότε στον Θεό και ζητάμε από Αυτόν, και εκείνο όπου δεν μπορούνε όλοι μαζί οι ιατροί και όλα τα φάρμακά τους, που μένουν μαζί, θα κάνει ένα μπαμπακάκι με λίγο λάδι. Τα κάνει, ξέρω εγώ τι, λίγο αντίδωρο, ό,τι μένει σε ένα καντήλι μέσα. Τα κάνει, γίνεται θαύμα από εκεί και κάτω. Όμως έτσι είναι το θέμα των ασθενειών του ανθρώπου. Όμως, διότι η λέπρα προφανώς είναι τύπος της αμαρτίας, γι' αυτό την είχε ξεχωρίσει, δεν την είχε μεταξύ των ιατρών. Είχε εκπαιδεύσει, ούτως ειπείν, τους κληρικούς.

Οι κληρικοί να έχουν γνώμη για τους λεπρούς. Γι' αυτό και σήμερα, δεν ξέρω αν προσέξατε όσοι εκκλησιαστήκατε, τους θεραπευμένους λεπρούς τούς έστειλε να επιδείξουν τους εαυτούς τους στους ιερείς και αυτοί να έχουν γνώμη πλέον ελευθέρας επικοινωνίας. Αυτό είναι κάτι. Θα διαβάσετε, λοιπόν, όσοι έχετε Παλαιά Διαθήκη, το 13ο κεφάλαιο, εκεί που τους λέει: εάν οι ουλές είναι κόκκινες, εάν είναι ξανθιές, εάν είναι βαθιές, αν, αν, αν. Πρέπει να συμπεριφερθούν και, εν τέλει, όταν έχει έναν ορισμένο χαρακτηρισμό η πληγή, τότε θα του κοινοποιήσουν έξωση του ασθενούς, θα φύγει από το σπίτι του.

Θα φύγει από την ελευθέρα επικοινωνία, θα φύγει από το χωριό, θα φύγει από την κωμόπολη, θα φύγει από την πόλη και θα βγει έξω της παρεμβολής. Γι' αυτό και σήμερα ο Χριστός μας τους δέκα αυτούς λεπρούς τούς συνήντησε έξω της παρεμβολής. Και αυτοί, μάλιστα, από μακριά Του μίλησαν, δεν Τον πλησίαζαν, αλλά από μακριά Του μίλησαν. «Ιησού επιστάτα, ελέησον ημάς». Στο δέκατο τέταρτο δε κεφάλαιο του Λευιτικού υπάρχει ο τρόπος της αποκαταστάσεως. Ιεροτελεστία ολόκληρη γινότανε για έναν που θα εθεραπεύετο, σπανίως, δεν ξέρω, θαυματουργικώς, δεν ξέρω πώς. Ολόκληρη ιεροτελεστία γινότανε, να σας μεταφέρω σε απλούστερη γλώσσα,

που αναφέρει στο 14ο, που σας λέγω, του Λευιτικού, αναφορικώς με τη λέπρα και τον λεπρόν τον θεραπευθέντα. Ο Κύριος ομίλησε προς τον Μωυσήν και είπε: «Αυτός είναι ο νόμος του θεραπευθέντος λεπρού κατά την ημέρα κατά την οποία θα καθαριστεί. Θα οδηγηθεί ο θεραπευθείς λεπρός προς τον ιερέα», τον ιερέα του νόμου εκείνον, ο οποίος θα εξέλθει της κατασκηνώσεως. Δεν θα μπει μέσα στην κατασκήνωση ο θεραπευθείς λεπρός, αλλά θα βγει έξω, όπως πηγαίνει και παίρνει το παιδί από τα χέρια της μητέρας που σαραντίζει, παραδείγματος χάριν, ο ιερέας στην πόρτα της εκκλησίας. Θα μεταβεί όπου ευρίσκεται ο λεπρός ο ιερεύς και θα δει τούτον.

Θα διαπιστωθεί ότι εθεραπεύθη η νόσος της λέπρας αυτού. Δηλαδή, εθεραπεύθη. Από εδώ και κάτω αρχίζει η ιεροτελεστία. Έπειτα ο ιερεύς θα διατάξει και θα ληφθούν δύο, διά τον θεραπευθέντα λεπρόν, ορνίθια, δύο κοτόπουλα, ζώντα, καθαρά, ξύλον κέδρινον και μία εκ στριμμένου νήματος χρώματος βαθέος ερυθρού και ύσσωπον. Όλα αυτά θα τα πάρει. Κατόπιν θα διατάξει να σφάξουν το ένα ορνίθιον σε ένα πήλινο δοχείο μέσα, το οποίο έχει ύδωρ ζων, δηλαδή ύδωρ από πηγή, όχι από στέρνα. Θα λάβει κατόπιν το ζωντανό ορνίθιον, το κέδρινο ξύλο, την εκ στριμμένου νήματος κατακόκκινη κλωστή και τον κλάδον του υσσώπου και θα βουτήξει αυτά και το ζωντανό ορνίθιον στο αίμα του σφαγέντος ορνιθίου, εντός του πηγαίου ύδατος. Μέσα στο πήλινο αυτό δοχείο, που θα έχει όλα τα άλλα, το αίμα από το κοτόπουλο το πρώτο, το ύδωρ, τα λοιπά, θα βουτήξει το ζωντανό τώρα ορνίθιον. Θα ραντίσει με αυτό, όπως θα το πάρει, θα ραντίσει και τον θεραπευθέντα με το αίμα του ορνιθίου αυτού κλπ., επτά φορές, και ο ποτέ λεπρός θα θεωρείται καθαρός. Κατόπιν θα αφήσει ελεύθερον το ζωντανόν ορνίθιον για να πετάξει στην πεδιάδα. Αυτή είναι η μία πλευρά του πράγματος. Κάνει και άλλη, με δύο πρόβατα. Σφάζει το ένα και με το ένα ραντίζει το άλλο κλπ. Ολόκληρη η ιεροτελεστία γινότανε για να θεωρηθεί τακτοποιημένος από τη λέπρα.

Όχι μόνο να μπορεί να πάει στο σπίτι του και να έχει ελεύθερη επικοινωνία με τους οικείους του, αλλά να έρθει και στην Εκκλησία να προσφέρει θυσία. Δεν είναι κάτι εύκολο πράγμα για τον καθέναν να θεωρηθεί καθαρός. Εμείς το έχουμε: «Εξομολογήθηκα». Ναι, εξομολογήθηκες, δεν έχω καμία αντίρρηση, ναι. Αλλά έχε ένα μικρό φόβο πάντοτε, έχε ένα σεβασμό, έχε ένα δέος επάνω σου. Πενήντα χρόνια αμάρτανες, μέσα σε δευτερόλεπτο ετακτοποιήθης; Ετακτοποιήθης τυπικώς, αλλά ουσιαστικώς ετακτοποιήθης; Πρέπει, χρειάζεται αυτός ο φόβος. Αυτό πάνω θέλει να τονίσει εδώ, ότι για να φτάσεις στο σημείο να θυσιάσεις, δηλαδή, και να γίνει δεκτή η προσφορά σου,

πρέπει να το λογαριάσεις καλά. Κάποια τέτοια προπαιδεία γινότανε τότε. Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων λέγει σχετικώς περί αυτού το εξής: «Δι' αμφοτέρων των ορνέων», με βάση τα δυο ορνίθια, «δι' αμφοτέρων των ορνέων σημαίνεται ο Χριστός, και ως θανών ως άνθρωπος, ζων ως Θεός». Ορνίθιο. Εικάζεται δε το κατελθείν άνωθεν εξ ουρανού. Το ένα εσφάγη, είναι που πέθανε σαν άνθρωπος, και το άλλο που ζει και πέταξε στον ουρανό. Το άφησε να φύγει το άλλο ορνίθιο. Ήταν, λέει, τύπος αυτό. Επίσης ο Ωριγένης θα έχει γνώμη επάνω σε αυτό και λέει:

«Εμβληθέντος εις αυτό ύδατος ζώντος εκ πηγής», τούτο γαρ καθαρότερον του των στερνών, τούτης της πηγής από τις στέρνες, «ίνα γένηται ο καθαρισμός ύδατι και αίματι, άπερ εξήλθον εκ της πλευράς του Σωτήρος», που καθαρό νερό και από καθαρό αίμα, τα οποία συμβόλιζαν, λέγει έπειτα, αυτά που εξήλθον από την πλευράν του Σωτήρος. Και το μεν ύδωρ μάς καθάρισε στο βάπτισμα, το δε αίμα στη Θεία Κοινωνία. Η χρήση του δευτέρου πτηνού είναι περισσότερο ενδιαφέρουσα, διότι τα δύο άκρα των πτερύγων του ζώντος πτηνού, ο κέδρος, ο ύσσωπος, η ερυθρά ταινία, ενούμενα και εντός του εξ ύδατος και αίματος υγρού οστρακίνου δοχείου εμβαπτισμένα, βυθιζόμενα, αποτελούν είδος ραντιστηρίου.

Δι' ου ραντίζεται και καθαρίζεται ο θεραπευθείς λεπρός. Διαβάστε το, εάν θέλετε, τόσο το 13ο του Λευιτικού, να δείτε τις εντολές που δίδει γύρω από την υπόθεση της ασθενείας, και δεύτερον να δείτε πώς τακτοποιείται, πώς θεραπεύεται και με πόση σοβαρότητα μπαίνει σε λεπτομέρειες. Βάζει 32 ολόκληρα εδάφια, και το 14ο είναι από το 1 μέχρι το 32 εδάφιο που ομιλεί διεξοδικώς πώς πρέπει να γίνει, ώστε ο άνθρωπος να είναι έγκυρος, όπως θα λέγαμε, που να μπορεί να θεωρεί νομικώς τότε, εκκλησιαστικώς σήμερα...

εαυτόν του, να μπορεί να παρουσιαστεί, να προσφέρει θυσία στον Θεό και να γίνει δεκτή η θυσία του. Τα αναφέρει εκεί. Διαβάστε, αν είστε εύκαιροι, διότι εγώ πρέπει να δείξω και τα άλλα. Τώρα, βέβαια, ορισμένοι που δεν μελετούν, που ακούν πρώτη φορά αυτά τα πράγματα, τους τύπους αυτούς και τους συσχετισμούς, δεν θέλουν να έχουν ενδοιασμούς, εάν και κατά πόσον είναι σωστό να λέμε ότι η αμαρτία είχε τύπο τη λέπρα ή, ανάποδα, η λέπρα είναι τύπος της αμαρτίας. Να μου επιτρέψετε να σας μεταφέρω μερικά γεγονότα, τα οποία αποδεικνύουν ότι έτσι έχει το θέμα. Εάν θέλει χρονολογικώς ο άνθρωπος να πρωτοβρεί ένα περιστατικό που να μιλάει για αυτά τα πράγματα, θα φτάσει πολύ πίσω, εκεί που είναι ο Μωυσής με τον Θεό.

Μιλάνε τα θέματα. Είναι ο Μωυσής που πάει στον Φαραώ να βγάλει τον λαόν που ήταν υπόδουλος στην Αίγυπτο. Εκεί, όπως ξέρετε, ο Μωυσής δεν ήθελε να πάει, διότι το πράγμα το έβλεπε ανθρώπινα. Αυτός, όπως ξέρετε όσοι έχετε διαβάσει, δεν μπορούσε να μιλήσει, δεν ήταν εύλαλος. Είχε δύσκολη γλώσσα, ήταν βραδύγλωσσος, θα λέγαμε. Αυτό το θεώρησε ότι είναι μειονέκτημά του και ότι, για να πάει στον βασιλιά να κατορθώσει να του πάρει 600.000 ζευγάρια χέρια, τα οποία δουλεύανε και η οικονομία της Αιγύπτου προόδευε, έπρεπε να είναι καταφερτζής, να έχει μια γλώσσα που να ακούει από δύο μέρη. Αυτός, λοιπόν, δεν είχε αυτή τη γλώσσα και έτσι μαζεύτηκε και του λέει: «Δεν θα πάω, δεν μπορώ».

«Είμαι», του λέει, «βραδύγλωσσος». Του λέει, λοιπόν, ο Θεός: «Παρά τις γλώσσες, ποιος τις φτιάχνει; Δεν τις έφτιαξα Εγώ; Δεν ξέρω Εγώ ότι είσαι βραδύγλωσσος;». Λοιπόν, θα σε το ξέρω για να σε στέλνω; Αυτόν τον λόγο και το πρόγραμμα δεν μπόρεσε να το καταλάβει αυτός. Του είπε, λοιπόν: «Θα κάνεις ορισμένα θαύματα εκεί που θα πας, ώστε να σε πιστέψουν ότι δεν τα κάνεις εσύ, αλλά κάποιος άλλος που σου δίνει την ιδέα να κάνεις τα θαύματα, για λογαριασμό εκείνου ενεργείς». Τίποτα, δεν μπόρεσε να τον πείσει μέχρι εκεί. Και πάλι έβλεπε ο Θεός ότι όμως ήξερε, έβλεπε τη δύναμή του, ότι θα έπρεπε να είναι κάποιος δυνατός, κάποιος καταφερτζής, να μπορέσει να παίξει αυτόν τον ρόλο και να κάνει αυτή τη δουλειά. Και τότε ο Κύριος του λέει να βάλει το χέρι στον κόλπο του και πράγματι αυτός έβαλε το χέρι στον κόλπο του. «Βγάλε το», του λέει.

Το έβγαλε, τρόμαξε. Ήταν ολόλευκο, λεπρωμένο. Τρόμαξε. «Ξαναβάλ' το», του λέγει. Ξανατοβάζει. «Ξαναβγάλ' το». Το βγάζει, λευκό. Αυτός είσαι εσύ. Εσύ είσαι λεπρός. Εσύ είσαι αμαρτωλός. Εσύ θα την κάνεις τη δουλειά; Εγώ θα την κάνω. Πήγαινε, λοιπόν, εκεί πέρα που σε στέλνω. Και βάζετε και αυτό, εάν θέλετε εύκαιροι, την Έξοδο, στο Δ΄ κεφάλαιο, από 6, 7, 8, και από το 5 αν πάρετε, θα δείτε όλα τα επιχειρήματα του Θεού να πείσει τον Μωυσή να αναλάβει αυτή την εργασία που τον έβαζε εκεί πέρα. Απόδειξη, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος είναι λεπρός και του δείχνει ότι την αμαρτία την έχει μέσα του ο άνθρωπος. Γεννιέται με την αμαρτία. «Ἐν ἀνομίαις συνελήφθην καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου», λέει. Δεν είναι δυνατόν, λοιπόν, ο άνθρωπος να λέει ότι είναι καθαρός.

Άλλο πάλι που έρχεται εις επίρρωσιν των λόγων μας είναι στους Αριθμούς. Ξέρετε, το βιβλίο των Αριθμών είναι στην Πεντάτευχο: Γένεσις, Λευιτικό, Έξοδος, Αριθμοί, Δευτερονόμιο. Το βιβλίο, λοιπόν, των Αριθμών, το 12ο κεφάλαιο, εκεί αναφέρεται ένα περιστατικό που αποδεικνύει ότι πράγματι η λέπρα είναι τύπος αμαρτίας. Είναι πάλι η οικογένεια Μωυσέως. Ξέρετε, ήταν τρεις αυτοί: Μωυσής, ο Ααρών ως αρχιερεύς και η αδελφή τους, η Μαριάμ. Ο Μωυσής παντρεύτηκε μια μαύρη, μια Αιθιόπισσα, χωρίς να τους ερωτήσει αυτούς, χωρίς να της πάρει από λόγο, που λέμε, όπως έλεγε η μητέρα, η αδελφή, ο αδελφός, ο πατέρας, να της πάρουμε από λόγο. Καταλάβατε; Δεν...

μας ερώτησε και πήρε μία που δεν ξέρω τι, πήρε έναν ξυπόλυτο και τα λοιπά. Αυτό, λοιπόν, ενόμισαν, ότι αυτοί οι μαύροι, αυτοί οι Αιθίοπες, δεν... τους περιποιεί τιμή να μπει στην οικογένειά τους. Σε έναν άνθρωπο που μιλούσε με τον Θεό να πάρει μια μαύρη; Δεν το θεωρούσαν.

ήρθατε! Στα κρυφά να γλωσσοτρώνε, να δουλεύει το γλωσσάκι τους σαν τη γραφομηχανή. Ο Ααρών, ο αρχιερεύς, με τη Μαριάμ. Διαβάστε το εκεί, όπως σας είπα, στο 12ο, στίχος 10 και κατωτέρω, θα τα βρείτε αυτά. Τη συζήτηση, λοιπόν, επάνω, εναντίον του Μωυσέως. Ελεπρώθη η Μαριάμ από το κεφάλι μέχρι τα νύχια. Το καταλάβατε; Άρχισε να σαπίζει η ύλη της, ότι εξαιτίας της γλωσσολαλιάς αυτής, της γλωσσοφαγιάς εναντίον του Μωυσέως, ελεπρώθη. Δηλαδή, αυτό γίνεται και σε εμάς όταν το γλωσσάκι μας δουλεύει, είτε καλώς είτε κακώς.

Πολλές φορές δεν τη βλέπουμε τη λέπρα, γιατί είμαστε σε άλλο νόμο, δεν είμαστε στον τύπο. Τρόμαξαν. Μετανόησαν, οι δυο τους το συζητήσανε και...

είπανε να σπεύσουνε, να παρακαλέσουν τον Μωυσή να παρακαλέσει τον Θεό, εφόσον του πούνε τι έκαναν, να παρακαλέσει τον Θεό να συγχωράει τη λέπρα. Πράγματι, κάτω από την ανάγκη της λέπρας, πήγανε στον Μωυσή. Τη βλέπει ο Μωυσής, θέλει να λυθεί η αδελφή. Του είπαν το γεγονός. Ο Μωυσής, απλούς άνθρωπος, ούτε τους παρεξήγησε, τίποτα. Έκανε την προσευχή του στον Θεό να την καθαρίσει από τη λέπρα. Όμως ο Θεός δεν την καθάρισε. «Δεν θα καθαριστεί», λέει. «Θα τιμωρηθεί, θα κάνει κανόνα. Θα μείνει μία εβδομάδα, επτά ημέρες, έξω της παρεμβολής. Έξω». Πώς μας βάζουν κανόνα. Δύο μήνες κανόνα, σαράντα μέρες κανόνα. Έξω της παρεμβολής. Και τότε, λέει, θα καθαριστεί. Και πράγματι η Μαριάμ έκανε τον κανόνα της και μετά από επτά ημέρες εκαθαρίστηκε. Τύπος καθαρά της αμαρτίας και αυτό το περιστατικό. Εδώ δεν ξέρω αν το πιάσατε: παρότι τα λέγανε με τον Ααρών μαζί, ο Ααρών δεν...

ελεπρώθη, γιατί είναι αρχιερεύς και η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Βγάλτε μάθημα αυτό. Με ξέρουν το μάθημα αυτό. Εδώ πιάνουν πολλοί το μάθημα αυτό. Η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Ο ιερεύς λεπρούται σαν ψυχή, αλλά η Ιεροσύνη δεν λεπρούται. Εξωτερικά εσύ θα τον βλέπεις ότι είναι ράσο αυτός, ας είναι ό,τι θέλει. Αξίζει...

αξίζει τη λέπρα σαν αδελφή του στην ψυχή του, αλλά η Ιεροσύνη δεν είναι λεπρά. Καταλάβατε; Εν πάση περιπτώσει, είναι το δεύτερο αυτό που σας λέγω. Υπάρχει και ένα τρίτο στη Βασιλειών Δ΄. Είναι αυτό συσχετισμένο με τον Ελισσαίο και τον Γιεζί. Θυμόσαστε που πήγε ο λεπρός Νεεμάν να θεραπευθεί κάτω κλπ. Είναι ιστορικό όλο, ολόκληρη υπόθεση.

Και όσοι δεν την έχετε ακούσει αυτή την ομιλία, να τη ζητήσετε σε κασέτα, να τη βρείτε, να την ακούσετε. Να δείτε τι όπλα έχει για μας κατ' αυτούς τους Ορθοδόξους, για μας κατ' αυτούς τους Ορθοδόξους. Λοιπόν, αποτέλεσμα είναι ότι έγινε καλά. Πώς του είπε ο Ελισσαίος; Να βουτηχτεί εφτά φορές μέσα στον Ιορδάνη. Αυτός θεώρησε το θέμα εθνικό και πατριωτικό, δεν ωφέλησε, και νόμιζε ότι οποιοδήποτε νερό τον κάνει καλά. Γι' αυτό και θύμωσε να φύγει και είπε: «Εμείς στην πατρίδα έχουμε», λέει, «τον Αβανά και τον Φαρφάρ, μεγάλα ποτάμια. Θα έρθω σε αυτό εδώ πέρα το ρυάκι να βυθιστώ;». Έχεις τον Αβανά και τον Φαρφάρ, Φαρφάρ, αλλά δεν έχουν εκείνο που έχει ο Ιορδάνης αυτός ο μικρός. Ούτε εάν βουτηχτείς θα γίνεις καλά. Μπήκε, λοιπόν, ένας μικρός μέσα από τους δικούς του και λέει: «Πάτερ, μεγάλο πράγμα σού είπε; Εμείς ήρθαμε», λέει, «από τη Συρία εδώ».

Σου είπε να βουτηχτείς εσύ. Από το άρμα του αυτός δεν κατέβηκε κάτω, προτιμάει τη λέπρα και τον εγωισμό του παρά να ταπεινωθεί χωρίς λέπρα και να φύγει. Πολλοί το έχουν πάθει αυτό και τώρα συμβαίνει στη ζωή μας. Θέλουν να είναι στο άρμα τους και τα νομίζουν και τα φαντάζονται και τα φτιάχνουν με τον τρόπο τους και μένουν με τη λέπρα τους. Προτιμούν να μείνουν με τη λέπρα τους παρά να ταπεινωθούν. Εν πάση περιπτώσει, ο λεπρός κατέβηκε και πήγε και βυθίστηκε επτά: άπαξ, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε, έξι, και την εβδόμη φορά βγήκε πάνω σαν μικρό παιδί. Έφυγε ο άνθρωπος αυτός. Ο Ελισσαίος δεν θέλει να πάρει τίποτα. Του Γιεζή, του υποτακτικού του, κακοφάνηκε. «Καλά, δεν τα ζητήσανε, αλλά ας τα πάρουμε, ό,τι μας δίνει». Δεν ήθελε να πάρει. Έτσι είχε ο άνθρωπος εκείνος τους δικούς του και λοιπά και λοιπά, είναι ιστορία ολόκληρη. Ο μικρός θα ήταν ο Γιεζής εκεί μέσα. Ο μικρός πονηρός θα τρέξει κοντά.

Όταν τον έφτασε, «Γιατί ήρθες;» λέει, «τι συμβαίνει; Καλά είσαι;» «Ήρθαν κάτι των προφητών», λέει, «από εκεί και είναι γυμνοί. Αν θέλετε», λέει, «μου δίνετε κανένα κοστουμάκι γι’ αυτούς». Ήταν πλαστό, δικό του αυτό. Εν πάση περιπτώσει, τον φορτώσαν αυτοί, τα κατεβάσαν κάπου, τα πήγε, πήγε, τα έκρυψε αυτός. Τα έκρυψε σ’ ένα μέρος και πηγαίνει και μπαίνει μπροστά στον Ελισσαίο. «Πού ήσουν;» του λέει, «με το καλό, πούθεν έρχεσαι;» «Δεν πήγα πουθενά, δεν ήμουν», λέει. «Η λέπρα», λέει, «του Νεεμάν επάνω σου», και βγαίνει ολόλευκος. «Η λέπρα», του λέει, «του Νεεμάν επάνω σου», και βγαίνει ολόλευκος. Αποτέλεσμα, πράγματα είναι, όχι όμορφα διδάγματα; Αβανά και Φαρφάρ, μεγάλα δε ποτάμια, Παπισμός και Προτεσταντισμός, μεγάλα ποτάμια, τίποτα. Τα εφτά μυστήρια του Ιορδάνου, η Ορθοδοξία η μικρούλα, αυτή είναι που ρίχνει τη λέπρα. Κανένα άλλο ποτάμι δεν βγάζει τη λέπρα. Και μη πλανάται ο κόσμος και ας θελήσει να το μάθει.

Δεν είναι θέμα ποσότητος, είναι θέμα ποιότητος. Σας λέω αυτή την ομιλία να την ακούσετε, αν υπάρχει. Και υπάρχει και μια τέταρτη περίπτωση, σ’ έναν βασιλέα, ο οποίος, ο Οζίας βασιλεύς, ο οποίος εβασίλευσε από δεκαέξι χρονών στα Ιεροσόλυμα και εβασίλευσε πενήντα δύο χρόνια στα Ιεροσόλυμα. Αυτός ο Οζίας ο βασιλεύς τιμωρήθηκε στο τέλος διά λέπρας, διότι επέτρεψε στον λαό να θυσιάζει σε μέρος που ο Θεός δεν ήθελε να θυσιάζουν. Ήταν υψηλό μέρος και εκεί δεν ήθελε ο Θεός να θυσιάζουν. Και ο βασιλεύς δεν πήρε αυτά τα μέτρα, να μην θυσιάζουν εκεί, και ελεπρώθη. Θα το ζητήσετε αυτό;

Στα Παραλειπομένων θα το βρείτε και αυτό. Δεν θυμούμαι ακριβώς πού. Θα σας το βρω όμως και θα σας το πω. Δεν εφρόντισα να σημειώσω εδώ. Όμως θα συνεχίσουμε. Με βάση και εξ αφορμή, λοιπόν, όλων αυτών των στοιχείων, λέμε και αποδεικνύουμε με γραφικά αυτά ότι πράγματι είναι η υπόθεση στα χέρια των ιερέων. Οι άνθρωποι, εάν βάζανε τη λογική μπροστά, δεν θα πηγαίνανε κοντά τους. Οι δέκα θα φεύγανε κι αυτοί, εάν βάζανε τη λογική μπροστά. Τι του είπανε πρώτα; «Ιησού επιστάτα, ελέησον ημάς». Λέει, τι να ελεήσει; Να σου δώσει δυο δραχμές, τρεις δεκάρες; Και λέει...

Την ανάγκη τους. Τι ανάγκη τους ήτανε; Η ίασή τους. Θα ανεκαλύπτοντο στα σπίτια τους, στις οικογένειές τους, στις δουλειές τους, είχαν διαλύσει. Ο Χριστός τους ελέησε, όπως αποδεικνύεται, αλλά με έναν παράξενο τρόπο. Δεν τους ελέησε εξ ολοκλήρου Αυτός. Γιατί ο άνθρωπος, αν θέλει να σωθεί, αν θέλει να καθαρθεί από την αμαρτία, θα βάλει και αυτός από την πλευρά του. Τι μπορούσε να βάλει από την πλευρά του τώρα, στην περίπτωση αυτή, ο άνθρωπος; Να υπακούσει, είτε είναι λογικό αυτό που του λέγει είτε είναι παράξενο. Και στο παράξενο εξευτελίζεται το εγώ μας. Δεν τους έκανε καλά και να τους πει: «Πηγαίνετε, παιδιά, σας έκανα καλά. Δείξτε τώρα τους εαυτούς σας στους ιερείς, θα σας δώσουν το χαρτί, είστε ελεύθεροι από την ακοινωνησία».

Να πάρουν το απαγορευτικό χαρτί και να σας δώσουν χαρτί ελευθέρας, να πάτε στα σπίτια σας. Δεν τους έκαμε καλά. «Ξέρετε», λέει, «επιδείξατε τους εαυτούς σας». Ε, μα τι είναι αυτό πάλι; Να πάμε εμείς; Τους επιδείξαμε και μας έδιωξαν. Και δεν μας έκανες καλά να πάμε. Ούτε αυτοί του ζήτησαν λογική νύξη και εξήγηση του πράγματος. Και δέχτηκαν σαν μικρά παιδιά και ξεκίνησαν να επιδείξουν τις πληγές που είχαν. Και εν τω υπάγειν εθεραπεύθησαν. Στην οδό της υπακοής ο άνθρωπος λαμβάνει εκείνο που δεν περιμένει. Γνωρίζετε και μια άλλη φορά με τον ποτέ τυφλόν, που τον έχρισε στα μάτια με λάσπη και του λέει: «Τράβα να νιφθείς». Θα μπορούσε να του πει ο καημένος τυφλός: «Μα δεν ντρέπεσαι; Δεν ξέρω και ποιος είσαι. Έναν άνθρωπο με ιερό πρόσωπο, τυφλό, να με χρίσεις και να πάω να νιφθώ;»

Τι είναι αυτά τα πράγματα; Και εν τούτοις πήγε. Μπορεί να διαμαρτυρήθηκε, και μόλις πήγε είδε πως πίσω απ’ τη λάσπη ήταν το φως. Αυτό είναι. Αν θέλετε, αγαπητοί μου, να απαλλαγείτε από την αμαρτία και αν θέλετε να βλέπετε διαφορετικά, σταματάτε τη λογική σας. Όπου Θεός, εκεί ούτε έχει θέση το «πώς». Είναι λόγια του θείου Χρυσοστόμου. Αυτό. Όπου ο Θεός διατάσσει, όπου ο Θεός ομιλεί, όπου ο Θεός προστάζει, μη βάζεις τη λογική. Θα είχαμε αυτόν τον καρκίνο, την αποφυγή της τεκνογονίας στα σπίτια, αν ακούγαμε τον Θεό και δεν βάζαμε τη λογική στη μέση; «Πώς θα γίνει αυτό και πώς θα τα βγάλω πέρα;» και τούτο και τ’ άλλο.

κοιμότανε αυτό το πράγμα. Λού λέει, δε ουδέ σε ανώ, ουδέ σε εγκαταλείπω. Σέχω, λέει, δικτυρή μου. Το 49ο κεφάλαιο του Ησαΐου να δείτε τι λέγει. Η μάνα, λέγει, δύναται να ξεχάσει το θηλάζον βρέφος αυτής; Μπορεί βέβαια να έχει ξεχαστεί στο τηλέφωνο και το παιδί να πέσει στη φωτιά. Μπορεί καμιά μάνα. Αλλά και αν, λέει, η μάνα, που δεν μπορεί —κατ’ εξαίρεση πάντοτε εκεί πέρα—, αλλά και αν αυτή το κάνει, εγώ, λέει, ουδέ σε ανώ, ουδέ σε εγκαταλείπω. Σ’ έχω στο χέρι μου και σε βλέπω καθημερινώς. Ο άνθρωπος κοιμάται το βράδυ και ο Θεός σκέφτεται, θέλει να τον βοηθήσει σε μια του υπόθεση που έχει. Δυστυχώς, αυτή η πίστη δεν υπάρχει σήμερα, αυτή η απλότητα δεν υπάρχει σήμερα. Ο εγωισμός είναι στη μέση, με τη λογική να λυθούν τα θέματα. Και η λογική, όπως ξέρετε, είναι να μας φυλάει από τις γούβες, όχι για να μας φυλάει από την πίστη. Η ανθρωπίνη σύνεση τυφλώνει προς αυτά τα θέματα του Θεού.

Χρειάζεται ένα ραβδί λευκό που λέγεται πίστη. Όπως ο τυφλός έχει το ραβδί το λευκό και βαδίζει ασφαλώς, έτσι ακριβώς και ο πιστός. Το ραβδί του λέγεται πίστη. Αλλά η πίστη προϋποθέτει κατάθεση του εγώ, και το εγώ ο άνθρωπος δεν είναι διατεθειμένος. Ο Χριστός το δακτυλοδείκτησε αυτό και είπε: «Όστις θέλει οπίσω μου ακολουθείν, απαρνησάσθω εαυτόν». Αυτό είναι το εμπόδιό του. Ο εαυτός του είναι το εμπόδιό του. Δεν είναι το πορτοφόλι του, δεν είναι η γυναίκα του, δεν είναι τα παιδιά του, δεν είναι ο άνδρας, δεν είναι τα λεφτά, δεν είναι η δουλειά. Αυτά τα έδωσα εγώ. Το εγώ του. Μεταφρασθεί, γιατί πίστη θα πει παραδίδομαι. Παραδίδομαι, παράδοσή του. Γι’ αυτό δεν έχουμε αυτά τα αποτελέσματα. «Εν τω υπάγειν», λέει, «εκαθαρίσθησαν». Εν τω υπάγειν. Εδώ ακόμη θα ήθελα να πω κάτι. Πρέπει να πηγαίνετε να δείξετε τους εαυτούς σας στους ιερείς.

Στους ιερείς. Γιατί να πάνε στους ιερείς; Εσύ είσαι ο Θεός; Ναι. Ιερεύς δεν είσαι εσύ; Ναι. Πώς, οι δυο μας τώρα, τι δουλειά έχουν οι ιερείς στη μέση μας; Πολλοί άνθρωποι που θέλουν να τακτοποιήσουν τα θέματά τους με τον Θεό χωρίς τον ιερέα έχουν λάθος βασικό. Είναι πλανημένοι οι άνθρωποι, δεν δούνε. Προστάζει ο Θεός: «Εκεί θα πάτε». Και δεν θα πάτε να διαλέξετε καλόν, «θα δείτε έναν καλόν παπά» και λοιπά και λοιπά. «Ξέρεις κανέναν καλόν;» Πετραχήλι να έχει, κι ας είναι ο πιο αμαρτωλός του κόσμου, πετραχήλι να έχει, ορθόδοξο, και κάνε τη δουλειά σου εσύ. Και άσ’ τον για τα δικά του αυτόν. Καλός, κακός, άλλο. Κοίτα τη δικιά σου τη δουλειά. Δεν τους είπε να πάνε να βρούνε κάποιον που ξέρω εγώ θα είναι. Γιατί μπορεί να υπάρχουν και δυο όψεις: εξωτερικώς να είναι και εσωτερικώς να μην είναι.

Το ζήτημα το ξέρει ο Θεός. Και εξωτερικώς να μην είναι, διότι έτσι τον φτιάχνει ο κόσμος και τον παρουσιάζει, και εσωτερικώς να είναι, το ξέρει το ζήτημα ο Θεός. Δεν τους είπε, λοιπόν, να πάτε να βρείτε έναν καλόν παπά και λοιπά. Τους όρισε: «Πηγαίνετε κάτω». Σε αυτούς έχω δώσει το δικαίωμα του δεσμείν τε και λύειν. Και σήμερα σε αυτούς έχει δώσει το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν. Αυτοί σας έδεσαν, σας λένε έξω από το σπίτι, απ’ τον χώρο, για κάποια δουλειά, κι αυτοί θα σας πούνε μέσα από το σπίτι της προτέρας δουλειάς και στην εκκλησία. Αυτοί θα το πούνε. Είδατε, δύο ιεροτελεστίες γίνονται για να φέρουν τον άνθρωπο στην εκκλησία, σε επαφή πάλι με τον Θεό, να κάνει τη θυσία εκείνη τότε, την αιματηρά κλπ. Έτσι περίπου γίνονται και σήμερα. Την εντολή την έχουν και το δικαίωμα οι ιερείς. Να το καταλάβουμε αυτό το πράγμα.

Άνθρωποι που απορρίπτουν τους ιερείς για τον άλφα ή βήτα λόγο απορρίπτουν αυτόν τον Χριστό και αυτόν τον Θεό. Ούτε Χριστό έχουνε ούτε Θεό έχουνε. Γιατί πολλοί λένε: «Εγώ πιστεύω στον Θεό, πιστεύω στον Χριστό, αλλά μη μου λες για παπά». Γιατί ο σατανάς ξέρει ότι αυτή είναι η γέφυρα. Εφόσον απ’ αυτή τη γέφυρα δεν σε αφήνει να περάσεις, σε έχει στο χέρι. «Ο αθετών υμάς», λέει ο Χριστός, «εμέ αθετεί, και ο αθετών εμέ αθετεί τον αποστείλαντά με». Και τον Πατέρα γκρεμίζει και τον Χριστό δεν δέχεται αυτός που δεν δέχεται εσάς. «Πες του, εγώ σας λέγω. Εσύ ποιος είσαι που δεν τον δέχεσαι;» Για βάλ’ τον να σου διαβάσει λίγο νερό, θα γίνει αγιασμός και θα μένει ένα εκατομμύριο χρόνια. Για πήγαινε στον Άγιο Γεράσιμο να ακούσεις τον διάβολο. Ο τυχών παπάς, ο Ορθόδοξος, το πετραχήλι να εξηγείται πάνω, να κρεμεί, στο νησί κάτω.

Δεν το κάνει ούτε στον Προτεστάντη ούτε στον Βαπτιστή κανένας. Ουκ έστι φωνή, ουκ έστι ακρόασις. Λόγω ότι θα βάλει ο Ορθόδοξος, και οτιδήποτε κι αν είναι άνθρωπος, και ο πιο αμαρτωλός, είπα, πετραχήλι. Θα τον πολεμάει ο σατανάς περισσότερο και τα τελευταία, όμως είναι παντοδύναμος. Σ’ αυτούς έχει δώσει, λοιπόν, το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν. Πολύς κόσμος μάς μένει έξω, αγαπητοί μου, από την Εκκλησία εξαιτίας του διασυρμού αυτού του κλήρου. Και θέλω να ξέρετε και να βλέπετε ότι, όπου υπάρχει αλήθεια, βάλετε: γίνεται για κανέναν κλάδο τόσος θόρυβος όσο γίνεται για τον κλήρο; Δεν γίνεται. Γίνεται τόσος θόρυβος όσο γίνεται για τους μοναχούς; Δεν γίνεται. Κι έτσι, καλόγερος δεν γίνεται. Εδώ που υπάρχει ράσο ορθόδοξο και κομποσχοίνι...

Φεύγονται τα πάντα. Φεύγονται τα συμφέροντα του σατανά. Καταλαβαίνετε; Από εκεί θα καταλάβουν πού είναι το κλειδί, πού υπάρχει δύναμη, πού υπάρχει αντίσταση για τον σατανά. Όταν ο Χριστός μας ανέστη το ίδιο βράδυ, που βρεθήκανε για πρώτη φορά, και τους έδωσε τη διπλή ειρήνη, «Ειρήνη υμίν, ειρήνη υμίν», δυο φορές, στη συνέχεια τι τους είπε, αγαπητοί; «Εγώ θα φύγω, εσείς θα μείνετε. Καθώς απέσταλκέ με ο Πατήρ, καγώ πέμπω υμάς». «Λάβετε», λοιπόν, «Πνεύμα Άγιον», και τους ενεφύσησε, τους ενεφύσησε. Έκαμε Πεντηκοστή, πρώτη Πεντηκοστή. Δεν σας κάνει αίσθηση αυτό το πράγμα; Για διαβάστε το 20ό κεφάλαιο του Ιωάννη, να δείτε το βράδυ της Αναστάσεως τι έγινε εκεί, στο υπερώο, που ζήτηκε χάρη.

Της Πεντηκοστής. «Πνεύμα Άγιον, λάβετε Πνεύμα Άγιον». Τι δεν το κάνουμε; «Αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς· αν τινων κρατήτε, κεκράτηνται». Και υπάρχουν άνθρωποι δεσμευμένοι από τον κλήρο, δεσμευμένοι, που βγάζουν τη μανία, και χρειάζονται ευχές επισκόπου και άλλη πολλή δουλειά μέσω της Εκκλησίας για να λυθεί το σώμα και να ελαφρυνθεί και η ψυχή του αμαρτωλού ανδρός. Αυτά τα δικαιώματα που είχε ο Χριστός τα άφησε στους Αποστόλους. Και δεν το ξέρουμε αν είχε τα δικαιώματα ο Χριστός; Είπε στους Φαρισαίους, όταν είδαν τον ποτέ κατεβασμένον από την οροφή κάτω παράλυτον, «και ιδών την πίστιν αυτών», που τον υπεβάσταζαν, «αφέωνταί σοι αι αμαρτίαι». Οι πονηροί που καθόσανται εκεί...

Στον νου τους βλασφήμησαν. Καλύτερα, αυτός που αφήνει αμαρτίες; Να αφήσει αμαρτίες; Να είναι Θεός και ο γιος της Μαρίας... Του Ιωσήφ αφήνει αμαρτίες; Ο Χριστός όμως ήταν και Θεός και τους έπιασε. Για διαβάστε το, τους έπιασε. «Τι λογίζεσαι», λέει, «εσύ; Τι διαλογίζεσθε πονηρά; Τι ευκοπώτερον εστίν, αφίενταί σοι αι αμαρτίαι ή να του πω σήκω, πάρε το κρεβάτι και να φύγεις;» Εμείς γι’ αυτό τον φέραμε αυτόν, να του πεις «αφέωνταί σοι αι αμαρτίαι»; Και αν υπήρχαν αμαρτίες, εμείς δεν τις είδαμε. Τι είναι αυτό που μας λέτε; Τι του λέει, λοιπόν; «Ναι, έγειρε, πάρε το κρεβάτι σου και περιπάτει». Το παίρνει και φεύγει. «Για να δείτε, λοιπόν, ότι ο Υιός του Ανθρώπου έχει το δικαίωμα να αφήνει τις αμαρτίες», επειδή δείχνει, «πάρε το κρεβάτι σου και περιπάτει». Παίρνει το κρεβάτι στον ώμο και φεύγει. Αυτό, λοιπόν, το δικαίωμα που είχε ο Χριστός δεν το πήρε κοντά του. Το άφησε εδώ.

Το έχουνε οι Απόστολοι, οι οποίοι το διέδωσαν. Το δικαίωμα του δεσμείν και λύειν είναι στου Αποστόλου τα χέρια, στου Επισκόπου τα χέρια. Οι επίσκοποι έχουν αυτό το δικαίωμα, αλλά διότι πληθύνθηκε ο χριστιανισμός και δεν προλαβαίνουν πενήντα, εκατό, και χρειάζονται χιλιάδες, διαλέγουν ορισμένους από τους κληρικούς, εμπείρους, και τους δίνουν ένα ενταλτήριο γράμμα. Γράμμα. Δεν είχα την πρόνοια μάλλον να σας φέρω ένα τέτοιο ενταλτήριο γράμμα, χειρόγραφο του Αγίου Νεκταρίου, το οποίο το βρήκα στο Μόντρεαλ, υπογεγραμμένο από το ίδιο το χέρι, που τον κάνει εξομολόγο και του δίνει και το δικαίωμα να χειροτονεί καλογριές και καλόγερους, με το ίδιο το χέρι και με το ύφος το δικό του. Εάν θα το θυμηθώ, θα σας το διαβάσω έτσι έξτρα μέχρι την άλλη Κυριακή, αν έχουμε ζωή.

Ευχαριστώ πολύ. Σημειώστε το και να δείτε και την υπογραφή του, του Αγίου Νεκταρίου. Το αντίγραφο το έχω πάρει. Και με βάση αυτό το δικαίωμα του ενταλτηρίου αυτού γράμματος εξομολογούν για λογαριασμό του Επισκόπου. Ιατθή. Τώρα ένα άλλο πράγμα που δυσκολεύει πολλούς ανθρώπους να πλησιάσουν, όπως είπα και νωρίτερα, είναι, όπως τα λέγαμε, η καταλαλιά εις βάρος του κλήρου. Βλέπουμε δυστυχώς το φαινόμενο. Θέλω να ξέρετε ότι ο κληρικός είναι όργανον. Δεν αγιάζει τον πιστόν αφ’ εαυτού του, με τη χάρη του και με τη δύναμή του. Σε όλες τις περιπτώσεις ο Ορθόδοξος λέγει: «Κατάπεμψον το Πνεύμα Σου το Άγιον». Τι θέλετε; Στον γάμο, τι λέγει; «Στέφεται ο δούλος του Θεού τάδε...»

«...εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, τη δούλη του Θεού τάδε». Όχι «εγώ τους στεφανώνω». Στο βάπτισμα τι λέει; «Βαπτίζεται ο δούλος του Θεού Δημήτριος εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», όχι «εγώ τον βαπτίζω». Την ώρα της εξομολογήσεως τι λέει; «Εγώ σε συγχωρώ», όπως λένε οι Καθολικοί; Όχι. «Ο Κύριος, όσα δήσητε επί της γης έσται δεδεμένα και όσα λύσητε λελυμένα, λύσαι και τον δούλον Σου τούτον», Αυτός πάλι. Κάνεις αγιασμό, τι λέει; «Κατάπεμψον το Πνεύμα Σου το Άγιον και αγίασον το ύδωρ τούτο». Σε όλες τις περιπτώσεις ενεργεί το Πνεύμα το Άγιον. Αυτός είναι ένα όργανο. Καλό είναι το σύρμα που περνάει το ρεύμα να είναι γαλβανισμένο, αλλά και σκουριασμένο να είναι, θα πιάσεις, θα καείς. Περνάει η χάρη, γίνεται η εργασία. Γι’ αυτό να μη δυσκολευτεί κανένας ποτέ του και μείνει μακριά και πει...

«Ο παπάς είναι αμαρτωλός και τούτο, και ας συγχωρέσει τις δικές του αμαρτίες, και πώς να πάρω αντίδωρο από το χέρι αυτό και πώς να πάρω Θεία Κοινωνία;» Γιατί πολύς κόσμος μένει, κατ’ αυτή την έννοια, έξω. Και οι άλλοι νομίζουν: «Εγώ θα πάω στον Χριστό να τα πω, εγώ θα τα πω στην Παναγία, εγώ θα τα πω στον Θεό· είναι πανταχού παρών», όπως λένε οι Προτεστάντες, άλλοι αιρετικοί κλπ., «και είμαι εντάξει, δεν χρειάζεται». Όχι, έχει τακτοποιήσει άλλον τρόπο. Πάρε ένα τσεκ. Σου υπογράφω εγώ τώρα ένα τσεκ εκατό δολάρια και πήγαινε να τα εισπράξεις από τον διευθυντή της Τραπέζης. Δεν μπορείς να πάρεις τίποτα. Πήγαινε να τα εισπράξεις από τον μεγαλύτερο μέτοχο της Τραπέζης. Τίποτα δεν μπορείς να πάρεις. Θα πας στον υπάλληλο και ο υπάλληλος θα σε στείλει στο ταμείο και θα πάρεις τα λεφτά σου. «Αν δεν είσαι εσύ ο διευθυντής, δεν είσαι εσύ ο μεγαλύτερος μέτοχος;» Είμαι εγώ, αλλά με τέτοιον τρόπο. Δεν θα πας; Σε βγάλαν εκεί. Έτσι είναι και στην περίπτωση αυτή.

Ό,τι θέλεις, απευθείας. Δεν πρόκειται να πάρεις τίποτα απευθείας. Διαμέσου της Εκκλησίας, διαμέσου του κλήρου ελεείται ο κόσμος. Αυτό πρέπει να το καταλάβουμε. Αν θέλετε, φροντίσετε να βρείτε...

Του Αγαθαγγέλου τις Προφητείες, ένα βιβλιαράκι μικρό είναι, δεκάτη έκδοση λίγο. Να δείτε, εκεί γράφει το 1200, στη Μασσαλία το γράφει αυτό, το 1200. Μέσα στις άλλες προφητείες που γράφει, γράφει κατά της Γερμανίας: «Ουαί στη Γερμανία», που κατήργησε τον κλήρο και έκλεισε τη χάρη του Ουρανού. Παράγει Προτεστάντας. Πού το έβλεπε; Ο Προτεσταντισμός έγινε το 1500, αυτά γραμμένα το 1200, τριακόσια χρόνια γρηγορότερα, και τους οικτίρει διότι σβήνουν τον κλήρο, τον ξεγράφουν και χάνουν την επαφή με τον Ουρανό. Γι’ αυτό, όταν χτυπήσει η καμπάνα, είτε εσπερινός είτε όρθρος, και βάλει ο παπάς το «Ευλογητός», πρέπει νοερώς να βλέπει στον ιερέα ό,τι λέει, είτε τα καταλαβαίνει είτε δεν τα καταλαβαίνει. Να είναι πιασμένος από τον ουρανό και να δέεται υπέρ όλου...

Του κόσμου ολοκλήρου. Διά του κλήρου ελεείται ο κόσμος. Είτε θέλουμε να το καταλάβουμε είτε όχι. Και αν δεν το καταλάβουμε τώρα, θα το καταλάβουμε όταν πεθάνουμε. Που όταν πεθάνουμε θα δούμε ότι η προσφορούλα που πάει πίσω, η χηρούλα, το ορφανό, η μανούλα, θα έρχεται κοντά εκεί διά του αμαρτωλού κλήρου. Τότε θα καταλάβουμε τη δύναμη της Εκκλησίας και τη δύναμη του κλήρου, οποιοσδήποτε κι αν είναι αυτός. Ο Μέγας Βασίλειος, ένας που δεν έχει λόγους ώστε να μπορεί να τον πιάσει κανείς ότι δεν έχει μιλήσει σωστά, εκφράζεται ως εξής: «Ουδενός εστίν αμαρτίας αφιέναι». Κανένας, λέει, δεν μπορεί να αφήσει αμαρτία, «ει μη μόνου του Θεού». Ο Θεός, λέει, μπορεί να αφήσει αμαρτία. «Ο δε Κύριος όμως εμφυσών τοις Αγίοις Αποστόλοις...»

«Λάβετε Πνεύμα Άγιον· αν τινων αφήτε τας αμαρτίας, αφίενται αυτοίς». Ή τινι ουδενός εστίν αφιέναι αμαρτίας, ώστε ουκ έστιν ει μη μόνου του Θεού, αφήσει διά του Πνεύματος του Αγίου των Αγίων Αποστόλων. Εσύ πού πηγαίνεις; Μόνο ο Θεός και ο Θεός διά των Αποστόλων αφήνει τις αμαρτίες. Εσύ, λέει, πού πηγαίνεις; Θα τα ρωτήσεις; Πρέπει να πας στον κλήρο. «Ώσπερ τα πάθη του σώματος» —πού πας; Μια πληγή, μια αρρώστια, δεν τη δείχνεις στον καθένα ούτε στους τυχόντες, αλλά στους εμπείρους της τέχνης ιατρούς. Όταν θα πας στον γιατρό, στον ειδικευμένο: σε πονάει ο λαιμός σου, ε, πού θα πας; Στον οφθαλμίατρο; Πού θα πας; Στο στομάχι σου, θα πας στον ειδικό. Έχει κάτι το κεφάλι σου, θα πας στον άλλον.

Κάτι ακοής, θα πας εκεί. Έχει κάτι ο οφθαλμός, θα πας στον άλλον. Ούτω και η εξομολόγηση των αμαρτημάτων γίνεται, οφείλει, υπό του δυναμένου θεραπεύειν. Και αυτό μόνο μπορεί να το κάνει ο ιερέας. Εδώ θα ήθελα να απαντήσω σε μερικούς οι οποίοι δεν ξεγνωρίζουν την ερμηνεία ενός εδαφίου του Ιακώβου και πλανώνται μαζί με τους διαφόρους Προτεστάντες κλπ., που λέγει «εξομολογείσθε αλλήλοις». Να τα πείτε, λέει, μεταξύ σας και είστε εντάξει, δεν λέει για παπά εδώ κλπ. «Εξομολογείσθε αλλήλοις». Αυτό είναι για τους κληρικούς, δεν είναι για εμάς. Οι κληρικοί, παρότι είναι κληρικοί και εξομολόγοι, τις αμαρτίες τους δεν μπορούν να τις συγχωρήσουν. Εξομολογεί εμένα ο εξομολόγος και μου χαρίζει εμένα, μου διαβάζει ευχή. Τον εαυτό του δεν μπορεί. Πρέπει να τα πει σε άλλον εξομολόγο και ο άλλος να τα πει σε άλλον.

Τον Πατριάρχη, σε παραδείγματι ενσήμου μου, Αθηναγόρας, εξομολογείται σ' έναν ιερομόναχο. Έχω δει άλλον επίσκοπο στην Αγία Άννα και άνοιξα απρόπτως το δωμάτιο και βρήκα επίσκοπο γονατιστόν, να του διαβάζει ο αρχιμανδρίτης, ο ιερομόναχος, ευχή. Είχε εξομολογηθεί και, όταν σηκώθηκε, βγάζει το πετραχήλι και το δίδει στον άλλο για να εξομολογηθεί αυτός. Μόνος του δεν μπορεί να συγχωρήσει τις αμαρτίες του. Γι' αυτό λέει «εξομολογείσθε αλλήλοις», για να λυθείτε. Προσέξετέ τα. Πολλοί το παίρνετε με λάθος. Και να μου το πεις εμένα τι έκανα, τι βγαίνει από αυτό; Και να σου πω εγώ τι έκανα, τι βγαίνει από αυτό; Δεν βγαίνει τίποτα. Το τονίζεται, το χαρίζεται. Παλαιούλα πλησιάζει, δεν μαθαίνω και τη βρομιά του, δεν την κάνω και εγώ. Και εσύ τη δικιά μου. Πολλοί δεν το πιάνουν αυτό. Ο θείος Χρυσόστομος όμως λέγει: «Οι την οικουμένην οικούντες και εν ταύτη ποιούμενοι την διατριβήν, τα εν ουρανοίς εκείνοις επετράπησαν». Οι την οικουμένην οικούντες.

Είναι για τους ιερείς. Οι την γην οικούντες και αυτοί που ποιούνε τη διατριβή εδώ, τα εν ουρανοίς εκείνοις επετράπησαν. «Οὐ γὰρ πρὸς ἐκείνους εἴρηκεν, ἀλλὰ πρὸς αὐτούς». Δεν είπε; «Ὅσα ἂν λύσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τῷ οὐρανῷ». «Ὅσα ἂν λύσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τῷ οὐρανῷ». Έχουσι γαρ και οι κρατούντες επί της γης δεσμείν εξουσία. Και πιάνει ο αστυφύλακας και σε πάει μέσα, πιάνει ο εισαγγελέας και σε βάζει μέσα, αλλά σωμάτων μόνον. Ουχί δε και ψυχής. Κι άπερ εργάζονται κάτω οι ιερείς, ταύτα ο Θεός άνω κυροί, και την των δούλων γνώμην ο Δεσπότης βεβαιοί. Ο Χρυσόστομος τα λέγει αυτά τα πράγματα. Και ένας ομολογητής, Ιώβ, λέγει: «Ιεροσύνη εστί τάξις θείου μυστηρίου». Εσείς το καταλαβαίνετε;

Μια δύναμη έχουσα πνευματικήν, υπό αρρένων ανθρώπων ενεργουμένη. Τώρα στο εξωτερικό έχουμε και ιέρειες, όχι στην Ορθοδοξία, στους άλλους χρωματισμούς. Υπέρ της των ανθρώπων σωτηρίας και βοηθείας, παρά του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού παραδεδομένη. Για αυτούς δε οι οποίοι λένε ότι είναι αμαρτωλός ο παπάς και πώς εγώ να πάω να πάρω από το χέρι του κλπ., κλπ., θέλω να σας πω κάτι που το αναφέρει ο Άγιος Αναστάσιος ο Σιναΐτης. Λέγει: «Μὴ εἴπῃς· ἁμαρτωλός ἐστιν ὁ προσφέρων», ο ιερεύς παραδείγματος, «καταδεδικασμένος ἐστίν, ἀνάξιός ἐστι καὶ οὐκ ἐπιφοιτᾷ ἡ χάρις τοῦ Πνεύματος τοῦ Ἁγίου». Μηδέν τοιούτων εννοήσεις. Άλλος εστίν ο...

των κρυπτών γνώστης και εξεταστής. Άλλος, λέει, που τα ξέρει καλά. Επίγνωθι σεαυτόν, ότι συ πάντως υψηλότερος; Συναγνωρίζονται αυτός είναι κάτι παραπάνω από σένα. Και παραχώρησον τῷ δικαίῳ Κριτῇ τὴν κρίσιν. Κι άσ' τονε τον δίκαιο Κριτή. Έστω δε ο ιερεύς εις τα περί του Θεού μη σφαλλόμενος δόγματα. Μη σου λέει κάτι για την Αγία Τριάδα, μη σου λέει κάτι για την Παναγία, αν μη σου λέει κάτι για τη Θεότητα του Χριστού, πέτα, αλλά, λέει, μην τα συζητείς. Των δε λοιπών ουκ ει συ δικαστής ή άρχων εξεταστής αυτού, αλλά επίγνωθι το οικείον μέτρον και αξίωμα. Πάρε τη θέση, και τη θέση του και αυτού. Δι' αυτό, παρακαλώ, μη κρίνετε, εξαιρέτως, λέει, ιερέα Θεού, αλλά μετά πίστεως πρόσελθε και μετάνοιας εμπράκτου και συνειδότος καθαρού...

θης μυστηρή και του αγιασμού επικέφτει πάντων. Επί. Come Άγγελος Θεού εστί ο προσφέρων την αναίμακτον θυσίαν. Συ δε αναξίως προσέρχει, δεν έχεις να ωφεληθείς τίποτα. Πού θα μπορέσει ο άγγελος αμαρτημάτων καθαίρειν; Κι άγγελος να είναι αυτός, όταν εσύ είσαι πονηρός, δεν έχεις τακτοποιηθεί, δεν λαμβάνεις μήτε τίποτα. Και ότι το λεγόμενον αληθές, αυτός ο Ιούδας μαρτυρεί, ότι ούτως γαρ εξ αυτών των αχράντων χειρών του Δεσπότου τον άρτον δεξάμενος, επειδή αναξίως αυτόν εδέξατο, ευθέως εισήλθεν ο σατανάς εις αυτόν. Από τον ίδιο τον Χριστό κοινώνησε, λέγει, ο Ιούδας, αλλά σατανάς μπήκε μέσα του, δεν ωφελήθηκε τίποτα. Μην κοιτάζετε λοιπόν αυτό το θέμα, μην το προσέχετε. Ο Άγιος Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης λέγει ένα σκληρό: «Δεν παραβλάπτεται ο δεχόμενος». Εγώ δεν έχω να ζημιωθώ τίποτα από την αμαρτία και...

από την κακότητα του κληρικού. «Ἢ καὶ ὁ διδοὺς ἀνάξιος τυγχάνοι», που, λέει, τα άχραντα χορηγεί μυστήρια, δεν μολύνονται, λέει, τα μυστήρια. Ή ο ιερεύς πάντα σε ανθρώπους εις κακίαν παρελαύνει. Δηλαδή, αν παραδεχτούμε ο ιερεύς έχει όλες τις αμαρτίες, όλη την κακότητα του κόσμου, τα άχραντα μυστήρια που λαμβάνεις από τα χέρια του, ο αγιασμός, το αντίδωρο, η ευχή, η συγχώρηση, για σένα είναι τακτοποιημένα και λελυμένα. Πολλοί, δυστυχώς, λέγω και επαναλαμβάνω, μένουμε μακριά διότι δεν τα προσέχουμε. Κλείνω με μια γνώμη του Χρυσοστόμου που λέγει: «Εἰ καὶ ἐγκλήμασιν ὦσιν ὑπεύθυνοι οἱ ἱερεῖς, οὐδὲ οὕτως ἡμῖν ἐστι τῶν ἐκείνων βίων κρίνειν». Όχι, λέει. «Ὁ γὰρ τιμῶν τὸν ἱερέα, τὸν ἀνεπίληπτον τιμᾷ τὸ ὑποκείμενον».

Τιμών τον ιερέα και τον Θεόν τιμήσει. Ο δε μαθών του ιερέως καταφρονείν, οδώ προβήσεται και εις τον Θεόν υβρίσει ποτέ. «Κἂν ὁ ἱερεὺς φαῦλος ᾖ, ὁ Θεὸς ὁρῶν».