Interpretation of the Akathist Hymn, Stanzas Eta to Nu

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In our previous talk, prompted by the so-called Akathist Hymn, which is read in our Church during this season, we had the opportunity to say that this hymn is entirely doctrinal. In a concise and accessible way, it gives a person the opportunity to learn all the tenets of the faith. As we said, it begins with the Annunciation and presents the Theotokos’s reactions—reactions that were reasonable and natural, as we explained.

They were even scientific reactions, if you like. It also presented the Angel’s second explanation of how this would come to pass, and finally the Theotokos’s acceptance. It showed her now with child, her womb bearing God. Then, if you remember, it showed her subsequent concern about whether all this was true and whether she really shared in this Mystery. This led to her visit to the hill country and her meeting with Elizabeth, where it was revealed that this was indeed the truth.

She also heard the words spoken by the elderly woman: “Blessed is she who believed what was spoken to her.” Why do you waver? Are you looking for rational proofs? “She who believed what was spoken to her.” You have come to know these things; believe them—believe what has been told to you. So there we see what took place: the Theotokos’s participation in the Mystery. In any event, John the honored Forerunner’s greeting from within his mother’s womb to the Mother of the Lord—when he leaped for joy in her womb—was the final confirmation that this was indeed so. The Theotokos remained three months in the hill country with her elderly relative, and afterward returned

to Nazareth, to the elder Joseph. The matter troubled him, and he regarded her as having conceived by another man, as the hymn says. But God intervened and resolved the matter through the Holy Spirit, by the angel He sent. Joseph was then at peace. The hymn leaves us there, at the seventh letter of the alphabet, zeta, with her now remaining with Joseph. We now come to the second part. The second part begins with the letter eta, the eighth letter. To follow its content, one must keep in mind the events in Bethlehem. As you know, Joseph and Mary came to Bethlehem—and Christ was therefore born there rather than somewhere else—because of a decree we discussed once at Christmas, when speaking on this subject. Caesar had issued a decree that the whole world should be registered. Among all those who set out, each traveling to his own native place, were Joseph and Mary. It was rather like our own practice: to be registered, we would not register where we happened to be living, but in the place from which we came. We would not vote where we happened to be, but in our place of origin. So among all the people traveling for various reasons was this couple

Joseph and Mary, who traveled to Bethlehem because they belonged to the house and lineage of David. David was the son of Jesse the Bethlehemite, so that was where they had to go. In any event, we know from the Evangelist Luke, who recounts the events of the Nativity, that there was no room for them in the lodging places—that is, in the inns there. There seems to have been great overcrowding, with many people, and no shelter, bed, or room could be found for them. Evidently not even the people of Bethlehem took pity on them. Surely the elder Joseph, when he saw that the young girl was becoming unwell, as we might say—for that was how she would have appeared to them—would have sought help. The difference in their ages was plainly more than fifty or sixty years. A venerable man was sheltering, protecting, and caring for a girl of fourteen or fifteen. You understand the difference. Surely he knocked at someone’s door and showed them the girl in her expectant condition. Yet no one was moved. Little by little, after knocking, asking, and receiving one refusal after another, he found himself outside the town, apparently at its edge. There were many caves there, and they must have entered one of them in order

to find shelter for the night, as we would say. Perhaps he did not even expect the birth to take place that night. In any event, they found themselves among the animals. This is indicated later by the Angel when he directs the shepherds, if they wished to go in turn and see the newborn child that night. He told them that the sign—the distinguishing mark—would be this: they would not find Him in a house, but in a manger. He had been laid there, in a manger. That was the distinguishing sign. Here in Athens, for example, the civil records tell us that every night, in every twenty-four-hour period, there are anywhere from eighty to one hundred and twenty or one hundred and thirty births.

And so it was only natural that two or three other children may also have been born there that night. There could therefore have been some confusion. If someone wanted to know exactly whom the announcement concerned—about whom heaven proclaimed, “Glory to God in the highest, and on earth peace, goodwill among men”; about whom it said, “Unto you is born this day a Savior”—who was He?

There could have been some confusion. So this was the distinguishing sign: the Angel told them that He was in a manger, not in a cradle. At precisely this point, the Second Stanza of the Salutations in the Akathist speaks. Beginning with the letter eta, it repeats the words spoken—or rather written—by the Evangelist Luke.

“The shepherds heard the angels praising Christ’s coming in the flesh.” And indeed, this is what the angels proclaimed: that God had shown His favor toward the earth and had sent a Savior. And the shepherds ran. They did not wait for daybreak. They disregarded the danger to their property, for, as the Evangelist says elsewhere, they were living out in the fields, keeping watch over their flocks. People kept watch in the fields for two reasons: because of irrational beasts and because of rational beasts—so that wild animals would not devour their sheep and rational beasts, human beings, would not steal them. Those were the two reasons.

As we know, as soon as the Angel departed, they discussed the matter among themselves and made their decision. They said, “Let us go as far as Bethlehem and see for ourselves whether what the Angel has told us is true.” They left everything behind in the middle of the night and set out. This also teaches us that when something can bring us closer to events through which we will be edified and drawn toward God, sacrifices must be made. Neither our work nor our interests will be endangered. Nothing is in danger, because God has the power to protect and provide for everything. And so they “ran as to a shepherd.” When they heard that a Savior had come, who could He be? He would not be someone trivial or insignificant, but someone great, one who “shall shepherd them with a rod of iron.” So they “ran as to a shepherd,” as though going to meet a shepherd.

“They beheld Him”—the Shepherd they had imagined—“as a spotless lamb.” They found the Shepherd as a lamb, “fed in the womb of Mary,” one who had come forth from Mary’s womb. Imagine what they thought they would find, and what they actually found. These are the events concerning the revelation made to the shepherds. I would like us to understand that when Christ was born, no one knew it—not even the angels. This Mystery remained a mystery, as our Church says so beautifully: “I behold a strange and most wondrous Mystery.” All humanity remained...

both rational and irrational creation, and even the spiritual creation, remained strangers to this Mystery. Not even the one through whom the Mystery was being fulfilled, the Theotokos, understood what it was. If you have carefully read the passage describing the shepherds’ visit by night, you will see how the Most Holy Theotokos (All-Holy) drew back in awe. It was as though she were saying, “What is happening here? How did they learn of this? Who told them?” And when, of course, they explained that angels had guided them there, had revealed it to them, and had told them that they would be there by a manger, all this seemed profoundly mysterious to her. The text says, “But the Theotokos kept all these words in her heart.” In other words, she gathered together and treasured all these strange events unfolding around her.

In our simple way of speaking, she might have said, “Let us see what this is, where it will lead, what this child is, and what is happening here.” She could not even conceive of what this truly was, nor comprehend the manner of the conception, the pregnancy, and the birth. In any event, as I was saying, when Christ was born, the rabbis and everyone else knew nothing of the matter. If you will permit the expression, God’s broadcasting service sent out two messages: one to the shepherds, and another abroad, to the Magi. Both groups came to understand that this momentous event had taken place only through revelation, through a divine message.

They set out. The shepherds came and were with them that very night, while the others began their journey from afar and arrived much later. As we have said before, it was about two years before they reached Him, met Him, and worshiped Him. God Himself, then, sent these two messages from His heavenly headquarters: “Speak to these people, and to those people.” From this we learn that Christ is not discovered; He is revealed. No matter how much knowledge a person possesses, unless he humbles himself and is counted worthy by God to have the truth of Christianity revealed to him, he is foolish and knows nothing. He may have all the wisdom of the world in his head, but he will never be moved in his heart,

nor will he move anyone else through his learning. Christianity—the whole matter of Christ—concerns the human heart. It is not a matter of the human intellect. The intellect is in the pay of the heart; it is hired by the heart. Do you imagine that you can grasp friendship with your intellect? You cannot. And so God, who was directing events at that moment, saw who was fit to receive this revelation first. He sent the angels into the fields of Bethlehem to meet the shepherds by night. And He also sent the star, the God-guided star, to Arabia to inform the Magi,

as we have said before. Thank you. They were wise men, Magi of universal learning, with at least four or five degrees, we might say—astrologers, physicians, and theologians in their own fashion. They were prominent men, great minds, at least in terms of learning. Yet they were evidently people of good intent, and they received word that Christ had already been born, that the Messiah had been born. For they too were awaiting some extraordinary event in human history. As learned men, they had preserved a prophecy given by one of their own Magi, an astronomer named Balaam, some fifteen hundred years before Christ. This event is recorded in the Book of Numbers, one of the five books of the Pentateuch in the Old Testament, in the twenty-fourth chapter and following.

All these events are recorded there. Balaam was one of the great authorities among their own people. Just as we speak of Hippocrates or Galen in relation to our sciences, so they spoke of Balaam in the field of astronomy. He had prophesied that when a star arose—a strange star—the Expected One would come, the Shiloh, as he calls Him; that is, in simple language, the Messiah. “A star shall arise out of Jacob,” the prophecy says. You know that Judah, from whose name Judea is derived, the place where Christ was born, was a son of Jacob. Abraham begot Isaac, Isaac begot Jacob, and Jacob begot Judah and his brothers. The prophecy is therefore speaking of Jacob, the father of the Jewish people.

We should know, more generally, that the land of Palestine was divided into portions corresponding to the sons of the Patriarch Jacob. Judah and his tribe occupied what was called Judea. The prophecy therefore said that the birth, the coming of this Shiloh—the Expected One, the Messiah—would take place there. So when the Magi saw this strange star, they immediately understood that Balaam’s prophecy had been fulfilled. As prominent and educated men, they surely met and discussed the matter. This star does not belong to the family of stars we know, they must have said, for they understood such things.

“Those who worshiped the stars were taught by a star.” And so a star appeared among them and stirred their minds. They searched for the cause, found the prophecy for which they had waited from generation to generation, and concluded that this was indeed the event it foretold. But where were they to go? Did they take a Sputnik and come from Arabia? Did they take an airplane? What did they take? Where was this Judea? Who was this Jacob? Naturally, they needed time even to plan the expedition. For them, it truly was an expedition. How would they travel? What would they take with them? Would they go on foot or by camel? What provisions would they need? All this required time

for the whole plan to be drawn up and carried out, and at last they set out. They may well have made some wrong turns at first, going this way and that. In any event, they eventually located Judea, learned about Jacob and the rest, and, as you know, came to the king of Judea. There they asked, “Where is He who has been born King of the Jews?” When Herod heard that a king had been born, it struck him like a thunderbolt from a clear sky. If a king had been born, then his own kingdom was in danger—and he knew nothing about it. As you know, Herod immediately took action. He questioned his officials and all those whom he thought might know: the scribes, the chief priests, and the others. Where was this King to be born? From their writings they discovered that He was to be born in Bethlehem. I am telling you this briefly, since these are the events of Christmas.

The hymnographer has all these events in mind and sets them out in order; that is why I am recalling them for you. When Herod realized that these foreigners were not wandering about aimlessly, but knew something, and when he confirmed it by comparing their words with the prophecies, he became even more afraid. He immediately devised his own response: he would kill the King. So he summoned the Magi secretly, took them aside, and deceitfully determined when the star had appeared. “When did you see the star?” We should always bear in mind that the star they had seen in their homeland—the star from which they understood that something extraordinary had been born in Israel, there in Judea—had disappeared from their sight.

The words, “You taught those who worshipped the stars by means of a star,” do not give the whole explanation. They were guided from their homeland, but later they were guided once again by the star—obviously the same star—from Jerusalem onward. For after Herod told them, “Our writings say that He is to be born in Bethlehem of Judea. Go and inquire carefully about the Child, then come back and tell me as well, because I too want to go and worship Him”—which, of course, was a lie—they set out for Bethlehem, and then the star appeared again. When they saw it, “they rejoiced with exceedingly great joy,” both because they were about to encounter something extraordinary and because all their efforts had not been in vain. The star now went before them, guiding them in a perfectly straight course in broad daylight, for they certainly had not set out at night.

They were traveling from Jerusalem to Bethlehem, which today is eleven or twelve kilometers away by paved road; in those days it may have been thirteen or fourteen, since the roads may now have been made straighter. In any event, the journey would have taken about four hours. They certainly set out in the morning, and as you know, the stars—and even the moon—are hidden by the rising sun and cannot be seen. Yet this star guided them and came to rest above the house where the Mother and Child were. We must keep these events in mind in order to understand what the hymn says in the ninth letter: “When the Magi beheld the God-guided star”—God-guided, because God Himself made its course—“when the Magi beheld the God-guided star.”

“They followed its radiance”—watching where it went and where its light pointed ahead of them. So they followed behind it, “holding it as a lamp.” They relied upon it and held to it as though it were a lamp: it went before them, and they followed close behind, “and through it they sought the mighty King.” They thought that if the whole heaven was being set in motion, they must be going to find a king, something momentous, some great person. Through this lamp, this star, they sought the mighty King, “and having reached the Unapproachable One, they rejoiced and cried: Alleluia.” Glory to You, O God, their efforts were not in vain: they reached the Unapproachable One. He is called unapproachable because God is beyond our reach, and yet—

He had been born and was waiting there for them to meet Him in Bethlehem. When they went there, as the hymn says above, they expected to find a ruler, a king. They did not yet know what had been born—who He was, whether He was small or great. So the very next letter takes up the story and says: “The sons of the Chaldeans beheld in the hands of the Virgin”—these eminent Chaldeans, descendants of the Chaldeans, saw in the hands of this young maiden—“Him who with His hand fashioned mankind.” The Creator of man had now entered such a state that He was being held by His own creature, in the hands of a young maiden. “The sons of the Chaldeans beheld—”

“in the hands of the Virgin Him who with His hand fashioned mankind; and understanding Him to be the Master,” although they saw Him as a little child, they recognized Him for what He truly was: the Master. “And understanding Him to be the Master, though He had taken the form of a servant, they hastened to honor Him with gifts and to cry out to the Blessed One.” They hastened to bring out their gifts and offer Him gifts worthy of His rank and His mission.

They gave Him gold. Gold is the tribute offered to a king: they honored and worshipped Him as King. What else did they offer? They offered myrrh. Remember that about a hundred pounds of myrrh and aloes were used to prepare Him for burial. Myrrh is a type of His death, signifying that although He is King, one day He will die. At the same time, they offered Him incense: gold, frankincense, and myrrh. The incense signifies that the sacrifice He would offer would rise fragrant like incense before God. Thus, in these three gifts, they offered precisely those things that confessed who He was—

and what role He would fulfill when He came into the world, taking the form of a servant. Notice how beautifully the hymn says, “Him who with His hand fashioned mankind.” People today do not believe this. They prefer, and even take pride in claiming, that their father is an ape, an irrational animal, rather than acknowledging God as their Father. Among the many things written to remind us that Christ is the Creator and God, He also did this: when Christ came into the world, He had providentially arranged for a man to be born blind. Christ met this man along the way and worked a miracle upon him, thereby revealing His identity.

When He met the blind man, what did the disciples ask Him? “Rabbi, who sinned, this man or his parents, that he was born blind?” They believed what we too often believe today: that the sins of parents bring suffering upon their children. Christ answered, “Neither this man sinned, nor his parents.” Then what was the reason? If neither he nor his parents had sinned, why was he born blind? There is a third explanation, He says, something else entirely: “that the works of God might be revealed in him.” That is the point. God once performed a work with no human witnesses. Was anyone there, apart from the angels, to see God create man? No. And now He takes up this work again: He spits on the ground, makes clay with His saliva, and places it upon the man’s eyes. “Go, wash in the pool of Siloam.” He went, washed, and came back seeing. As for the gifts the Magi offered at that time—

to this day, you should know, simply as a matter of information, they still exist. They are arranged as three necklaces, each consisting of a cord with various knots. The gold, frankincense, and myrrh have been combined in such a way that they form solid pieces about the size of a plum.

There are four or five plum-sized pieces on each necklace, and the treasure is kept in three separate portions. It was divided in this way as protection against antiquities thieves: if one portion is stolen, another will be spared; and if another is stolen, the third will remain. They are kept in three different places. One portion is brought out for veneration when someone visits the Holy Mountain, specifically the Holy Monastery of Saint Paul. They bring it out to be venerated, especially when they see visitors who are devout, because crowds of tourists go there. If a hundred people visit the Holy Mountain, ninety-five are foreigners and five are Greeks. Humanity knows the Holy Mountain better than Greece does. This is unfortunate, of course, because we Greeks are like this with everything Greek.

We are embarrassed; we fear being regarded as excessively religious, even though these holy places are Greek. Gadara was called the Athens of that region, and mosaics still remain there to this day; the whole world knows about them except the Greeks. So these Gifts are there, as I have told you. This is not something accessible to you women, since the mountain is closed to you. But some of us men could go, even merely as tourists, as we say, if not out of devotion. What exists on the Holy Mountain exists nowhere else in the world. Not even the Holy Land possesses what is preserved on the Holy Mountain, in this garden of the Most Holy Theotokos. So, as I was saying, if the monks see that someone is devout, they bring this out among the other relics and ancient treasures for him to see and venerate. Whenever I speak about this, I always remember something that happened to me in connection with these Gifts. Fifteen years ago, when I first went to the Holy Mountain—

I visited that monastery without knowing, of course, what was preserved there. By God’s providence there was a hieromonk there—and I mention this simply as background; I need not have told you, but it is part of the story—whom I knew personally. He had left our company here and gone there. Apparently wishing to do me a kindness, he sent a monk to summon me to the sanctuary, where they had uncovered and displayed holy relics for veneration. So I went. I do not now remember whether I was alone or whether other visitors came with me. Among the other treasures, I saw something like a necklace with four or five pieces on it. I do not remember exactly, but they were, as I told you—

about the size of plums. As he was explaining, “This is such-and-such a relic; this belongs to Saint Luke; and this, for example, belongs to Saint Gregory,” he then said, “Here is a portion of the Precious Gifts.” The moment I heard the words “the Precious Gifts,” you can imagine what happened. A sense of awe takes hold of you. You are standing before the very things Christ received as a little Child—things that had been preserved, passed through the centuries, and finally come to be kept on the Holy Mountain. So I stood there in awe and examined them closely. I took the candle from his hand—there was no electricity—so that I could see them better. In any event, I venerated and kissed them, then moved farther along. As I was leaving, my eyes turned back toward them. I stepped aside and again stood before them in awe. I had felt this same awe on one other occasion, when I stood face-to-face with the holy skull of the Apostle Thomas.

The entire skull of the Apostle Thomas. Imagine seeing before you the head of the man who saw Christ, touched Christ, and denied Christ—that is, who doubted Christ’s Resurrection. What awe can seize a person! Or consider another example. When we go to Saint Hierotheos in Megara: Saint Hierotheos was sent as a representative from Athens to the funeral of the Most Holy Theotokos in Jerusalem, for two of our own went there, Saint Dionysios the Areopagite and Saint Hierotheos. Imagine standing before a skull, the head of a man who surely kissed the body of the Theotokos. When a person reflects upon this and is able to enter into it spiritually, he is filled with awe. In any event, I stood to one side. I do not know what happened after that; the hieromonk put each relic away in order and returned them to their cases. I went over, thanked him, and then went to what is called the archontariki, the monastery’s guesthouse.

There they offer you something sweet, a little raki, perhaps some Turkish delight, and so on, while they arrange a room for you. Then a monk came and said, “The father who was in the church wants to see you.” So I left and went down to the church. He said to me, “Mr. Panagopoulos, I have something to tell you.” I asked, “What is it?” He said, “When I brought out the Precious Gifts for you to venerate, I was sitting beside you, as you saw. When you kissed them, a tiny piece broke away from the Precious Gifts and fell there. I saw it and pointed it out.” These Gifts are solid like iron because of the gold. They are extremely hard; they do not simply break. You would have to strike them with something or cut them with a saw.

Yet this piece broke away. I want you to understand how solid they appeared. “Solid as granite,” he told me. “And yet it broke away. I do not know why. I picked it up, and I have it here.” He had softened a little candle wax and placed the fragment on it. It was a tiny piece, about the size of three pinheads joined together. “Consequently,” he said, “it clearly belongs to you. You may take it.” You can understand how a person might feel at such a moment. I accepted it, thanked him, and placed it inside a wooden cross that I wear. I opened a small hole, put it inside, and sealed it over with wax. So these things still exist there, as I have told you. And they are not the only things preserved there. Let me mention in passing that there is even bread remaining from the loaf Christ used at the Mystical Supper on the evening of Great and Holy Thursday.

It came by way of Constantinople. When the Franks entered and occupied the city, they found the box containing it, with an inscription identifying it as coming from the Precious Gifts of that time, and they tried to destroy it. They had introduced unleavened bread and did not want this loaf to remain as evidence that Christ had used leavened bread. But they did not succeed in destroying it, and it exists to this day, along with thousands of other things preserved there. In any event, the point is that the Magi had expected one thing, but found something else. They found in the hands of a Virgin the One who had fashioned the world. Remember that Herod had spoken with them, and in exchange for the information he gave them they had undertaken to return and report to him. That was only human courtesy; he had probably given them hospitality for a night, and so they felt obliged to go back.

Apparently, however, they spent the night outside Bethlehem. If you are ever counted worthy to go there, the cave in which the Magi stayed can still be seen today. It is on the left side of Bethlehem, directly beside the road leading to the Lavra of Saint Theodosios the Cenobiarch—or rather, forgive me, the road leading to the Lavra of Saint Savvas. There is a monastery there dedicated to Saint Theodosios the Cenobiarch. Within its large enclosure, which is walled all around to protect the people at least from the wild beasts of the desert, there is an underground cave where the Magi were given shelter that night. Today there are tombs inside it: the tomb of Saint Theodosios the Cenobiarch, the tomb of the mother of Saint Savvas the Sanctified—

Saint Savvas did not bury his mother in his own monastery, because no women whatsoever are admitted there—and other tombs as well. There, in that cave, the Magi were warned in a dream not to return to Herod and tell him where they had found Christ, because Herod had already devised his plan. But there is Another above who sees all things and directs everything surrounding Christ, the little Jesus. He told them to return to their homeland by another road. And so, as you know, they departed and, as the hymn says, left Herod raving like a fool. “The Magi, having become God-bearing heralds”—they became heralds, for here we should make another important observation: the Apostles were not the first heralds of Christ. The Magi were the first.

Second come those who were present at Pentecost: Parthians, Medes, Mesopotamians, Cretans, Arabs, and so on; and the eunuch of Candace. All those who heard and witnessed the events of Pentecost, when the Holy Spirit descended, became part of this second mission. Then came the Apostles, who were sent out after the Resurrection of Jesus: “Go therefore and make disciples of all nations,” and so forth. That is why the hymn says here: “The Magi, having become God-bearing heralds”—they bore God within them, and so they became heralds—“returned to Babylon, fulfilling Your oracle.” The oracle was that when a star arose out of Jacob, the awaited Messiah would come. They went, and before their very eyes they saw that this had truly come to pass.

“Fulfilling Your oracle, and proclaiming You, the Christ, to all.” Wherever they stopped and wherever they went, they proclaimed Christ, “leaving Herod to his raving, for he knew not how to sing: Alleluia.” Herod failed to behold the mystery and say: “Glory to God! A King from heaven is being born. What place do I have here? I too would wish to live under His Kingdom.” But he did not do this. They left him raving, unable to sing Alleluia, because he did not see or understand—or rather, he refused to understand. These supernatural events should have moved him and brought him to surrender. Instead, they left him to his senseless ravings. But what followed, as you know, was this: when Herod saw that he had been deceived by the Magi,

he issued an order, and all the little children two years old and under were slain, according to the time he had ascertained from the Magi. This was why Herod needed to know the date of the Child’s birth: he had immediately devised his plan of destruction. Then, as you remember, he sent his men and had them all killed. But, as I said earlier, there is Another above who sees everything and guides the course of events. What happened? He warned Joseph in a dream and said: “Take the Child and His mother, flee into Egypt, and remain there until I tell you, for they are about to seek the life of the Child.” The Child was about to be hunted down and killed. So take His mother—“the Child and His mother”—

not “your child and your wife,” or “your wife and your child,” but “the Child and His mother.” Here it is made perfectly clear that Joseph is not the Child’s father, but one who stands apart from them according to the flesh and ministers to them. And the command is “flee,” not merely “go.” Here we are given a lesson that we must always keep in mind.

If we are able to protect ourselves from something, we must not refuse to do so on the assumption that God will protect us anyway. Could God not have protected Himself? Of course He could. Yet in this instance He chose the humbler course and fled from the sword of Herod. We must never expose ourselves to danger when we are able to guard against it. If we can avoid the danger, let us not expose ourselves to it, because God will not help us in such presumption. Everything God did on earth He left as an example for us, “leaving us an example, that we should follow in His steps.” He left us these footprints so that we might heed them and follow His way of life.

Imagine hearing, in the middle of the night, a little donkey hurrying away, or a camel striking the ground as it gallops—clop, clop, clop—and disappearing into the distance. You ask: “What is that? Who is it? Where are they going?” God is fleeing. “God is fleeing from whom?” From Herod. Here is another point that troubles some people. They ask: “Why did God need to flee, if He truly was God?”

He could have struck Herod down and escaped. But then God would have been a criminal; God would have been a killer. And at the Judgment, Herod could have said to Him: “You did not leave me time to repent. Yes, I did this evil thing, but You did not allow me time for metanoia, for repentance. You gave everyone else time. You went to Adam in the cool of the evening. You went afterward to Cain and tried to help him. You wait patiently for so many others. Why did You not wait for me? You are unjust.”

Instead, God Himself fled and left Herod to face his own failure and his own wickedness. Herod even slaughtered his own children. Do you know what the historians say about him? “It is better to be Herod’s pig than Herod’s son.” If you were Herod’s pig, there was a chance that he would not slaughter you; but if you were his son, he would certainly kill you. For he slaughtered even his own children. And I do not know how many thousands he ordered to be killed so that the whole kingdom would mourn on the day of his death. This was wickedness in its highest degree. Yet even here God chose the humbler course and fled. “Go,” He told Joseph. It would be a weary journey. Do you know how difficult it was? Do you know how far they traveled? More than four hundred kilometers. How did they go? By car, by airplane, by Sputnik? How did they travel? On a little donkey, with a few belongings loaded upon it and the Most Holy Theotokos seated there with the Child, while the elder walked beside them—or perhaps they used a camel—to pass beyond

the borders and reach, as we would say today, foreign territory beyond Herod’s sphere of power. They had to travel about four hundred kilometers. And how long did they remain there? Some say seven years, others six, and others five. In any case, they stayed there a long time, until Herod died a natural death and Joseph was warned again. God had told him: “Go there, and I will tell you when the time has come. Remain there until I speak to you. Do not be anxious or torment yourself over what is happening back home.” And so the elder Joseph set out. This shows why he was so necessary: first, to shelter the Theotokos, so that, on a human level, she would not be seen traveling while pregnant and without a husband, for she could have been stoned as an adulteress; and second, to help this young woman, especially during the flight into Egypt. Traditions concerning their journey have been preserved to this day even among those hostile to the faith—Muslims, Arabs, and Jews.

Tradition even identifies the places where they stopped. There is what is called the spring of the Most Holy Theotokos, where she rested, cared for Christ, washed Him, and so forth. There are also the ruins of an inn where the couple spent the night during their flight into Egypt. All the events of Christ’s flight into Egypt can be found described in detail eight hundred and fifty years beforehand, in the nineteenth chapter of Isaiah. If you have the Old Testament, open the book of Isaiah and you will see the flight of Christ into Egypt. In the canon sung before the “Rejoice” verses begin in the Akathist Hymn, the Theotokos is presented as “a light cloud”—that is exactly what it says—a light cloud bearing Him who is above the heavens

into Egypt. There it is said that when Christ entered Egypt as a little Child in His mother’s arms, all the sacred objects worshiped by the Egyptians fell and were shattered. You know, according to Pascal, the enduring miracle is the fulfillment of the prophecies. It is the abiding miracle that no one can alter, because this was not an event recorded afterward as history. It had been written down by those who would become enemies of Christ eight hundred years before Christ. This is exactly what the Hymnographer has in mind when he says in the stanza beginning with the letter lambda:

“By shining in Egypt the illumination of truth”—the light of God entered the darkness of Egypt’s false worship—“You drove away the darkness of falsehood; for its idols, O Savior, unable to endure Your might, fell down.”

They could not remain standing; they fell and shattered. “And those delivered from them”—those who escaped from idolatrous worship and later came to believe in God—cried out to the Theotokos. This is precisely what the Hymnographer has in mind when he says in the first “Rejoice”: “Rejoice, restoration of mankind.” This is a restoration from idolatrous worship and from the darkness of false light. “Rejoice, downfall of the demons,” for those altars of the demons fell. We now come to the final stanza of this second part of the Akathist, the stanza beginning with the letter mu. Up to this point, the hymn has presented what happened when Christ was born: how the shepherds came, how the Magi came, how they returned, and what happened in Egypt after He fled there. Now, in the stanza beginning with mu, it presents the Meeting of the Lord and the events of the fortieth day.

As we said during the days of Christmas, if you remember, Symeon the God-Receiver was so called because he received God, not merely a man. Likewise, the Theotokos bore God in her womb, not merely a man. Symeon was one of the Seventy translators of the Old Testament, who worked around 280 years before Christ, during the reign of the Ptolemies, the successors of Alexander the Great. At that time, he doubted the passage in Isaiah 7:14: “Behold, the virgin shall conceive and bear a son.” He said, “I have translated it, but I do not believe that it can come to pass.” Tradition says that he then received an invisible blow across the face.

He heard that the prophecy would not only be fulfilled, but that he himself would hold the Child in his arms. From that time onward, he had an inner assurance that he would not see death until he had received God’s salvation. And so the elder waited, and judging from the context he must have been nearly three hundred years old. On the day when the Most Holy Theotokos brought Christ to the Temple, His parents came to offer the prescribed sacrifice. They offered two turtledoves. One was slain, and its blood was sprinkled upon the neck and wings of the other, which was then released, stained and covered with blood. This was a type, showing that one day Someone would be sacrificed so that the human soul might be set free and go not to Hades but to the Kingdom of Heaven.

On that day, as the unsuspecting couple, Joseph and the Most Holy Theotokos, came to the Temple, Symeon was guided there. He met them and took the Child into his arms, as the account tells us. When he received Him, he thanked God for counting him worthy of this and spoke certain prophecies about both the little Child and His mother. His brief prophecy about the Child is one you will remember: “This Child is appointed for the fall and rising of many.” In other words, because of Him some would rise and others would fall. Faith in His person would mean salvation for some and destruction for others. Then Symeon turned to His mother

and told her, among other things, that a sword would pierce her heart. This was, of course, a prophecy concerning the day of the Crucifixion. If you go to the place where this scene occurred and look at the icon of the Most Holy Theotokos gazing across some fifty or sixty meters at Christ, her Son, being crucified, you will see how fully the iconographer was filled with the Spirit of God. You will say that a sword truly pierced the heart of the Most Holy Theotokos and that Symeon the God-Receiver’s prophecy was fulfilled. With this in mind, the Hymnographer says: “When Symeon was about to depart from this present age of deception.” For do you remember what Symeon said?

“Lord, now You are letting Your servant depart in peace, according to Your word; for my eyes have seen Your salvation, which You have prepared before the face of all peoples”—for the whole world—“a light for revelation to the Gentiles and the glory of Your people Israel.” So, as Symeon was preparing to depart, the hymn says: “When Symeon was about to leave this present age of deception.” It calls this age a deceiver, and indeed it is. Anyone who does not carefully attend to his passage through this world is deceived again and again. He seeks his security in one place when his true security lies elsewhere; and where he imagines himself secure, he is utterly insecure. This world truly is a deceiver. It deceives us completely and surrounds us with deception,

with all the things around us that we chase after in order to enjoy them, until death overtakes us in the midst of them. The hymn therefore says: “When Symeon was about to depart from this present age of deception, You were given to him as an infant”—You were placed in his arms, as You had promised—“yet he also knew You to be perfect God. Therefore, amazed at Your ineffable wisdom, he cried: Alleluia.” He said, “Glory to God.” Here the second section of the Akathist Hymn comes to an end. The first part related the events surrounding Christ’s conception. The second part has told us how He was born and what followed, up to the encounter with Symeon the God-Receiver. The remaining two parts speak about Christ’s work in the world. Whether we continue, of course, depends upon

your willingness. Perhaps we shall discuss the third part. In any case, I would like to remind you once again that this is no insignificant work. It is the most beautiful work in ecclesiastical literature and, if you wish, even in literature more generally, apart from the Gospels. It is a most beautiful text, and if a person could absorb it, he could learn in a concise and comprehensive way the whole content of the faith concerning Christ. But only if he wishes, for Christ never forces anyone. Salvation depends upon the one who is willing. You do not want it? Then eat, drink, and be merry. No one compels you. But there will be wailing at the end. And some people have a very popular saying in their simple language, though it has no place here.

“In the end,” as the saying goes, “the groom gets shaved.” Yet this will often prove true for us, because we regard all these things as mere chance: that we exist, that we breathe, and that we are here. We imagine that all of this is our own achievement. But it is not our achievement; it belongs to Someone else, whom we will not be able to escape, whether we want to or not.

Στην περασμένη μας ομιλία μιλήσαμε εξαιτίας του λεγομένου Ακαθίστου Ύμνου, ο οποίος μέσα στην περίοδο αυτή διαβάζεται από την Εκκλησία μας, και μας είχε δοθεί η ευκαιρία να πούμε εκεί ότι αυτός ο ύμνος είναι όλος δογματικός και δίδει μια ευκαιρία στον άνθρωπο, συνοπτικά και ακούραστα, να μάθει όλους τους όρους της πίστεως. Αρχίζει, είπαμε, από τον Ευαγγελισμό, μας παρουσιάζει τις αντιδράσεις της Θεοτόκου, λογικά δηλαδή, όπως τα λέγαμε, τα φυσικά.

Επιστημονικές, αν θέλετε, ακόμη αντιδράσεις. Μας παρουσίασε ακόμη τη δευτερολογία του Αγγέλου, το πώς θα γίνει αυτό. Εν τέλει, την αποδοχή της Θεοτόκου. Την κατάστασή της ως έγκυος πλέον, ως θεοδόχον έχουσα την μήτρα. Δεύτερον, της ανησυχίας της στη συνέχεια, αν ενθυμείστε, στο εάν και κατά πόσον είναι αλήθεια αυτά και συμμετέχει αυτή αυτού του μυστηρίου, την επίσκεψή της στη συνέχεια εις την ορεινή, απέναντι πλέον της Ελισάβετ, που εκεί έγινε η αποκάλυψη ότι πράγματι έτσι έχει το θέμα.

Άκουσε μάλιστα και τα λόγια που είπε η γραία: «Μακαρία ἡ πιστεύσασα τοῖς λελαλημένοις». Τι αμφιζητείς; Ζητάς λογικάς αποδείξεις; «Ἡ πιστεύσασα τοῖς λελαλημένοις». Έχεις γνωρίσει αυτά, πίστευσέ τα, που θα πιστέψεις σε αυτά που σου έχουν πει. Λοιπόν, να τώρα το τι έγινε εκεί, η μέθεξη της Θεοτόκου. Εν πάση περιπτώσει, ο χαιρετισμός από την κοιλία της μητρός του, του Τιμίου Προδρόμου προς τη Μητέρα του Κυρίου, που εσκίρτησε εν αγαλλιάσει εν τη κοιλία της, ήτο το επισφράγισμα ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Η παραμονή της Θεοτόκου τρεις μήνες στην ορεινή, κοντά στη γιαγιά, και η επιστροφή έπειτα

στη Ναζαρέτ, εις τον γέροντα Ιωσήφ, όπου τον επροβλημάτισε το θέμα και την εθεώρησε ως κλεψίγαμον, όπως είπε εκεί. Όμως επενέβη ο Θεός και έλυσε, διά Πνεύματος Αγίου, με τον άγγελο που έστειλε, την υπόθεση και ηρέμησε πλέον ο Ιωσήφ, και μας αφήνει εκεί, στο έβδομο γράμμα της αλφαβήτου, στο Ζ, να μένει πλέον με τον Ιωσήφ. Τώρα είμεθα στο δεύτερο μέρος. Το δεύτερο μέρος αρχίζει από το Η γράμμα, από το όγδοο γράμμα, το οποίο, για να το παρακολουθήσει κανείς το περιεχόμενο αυτό, θα πρέπει να έχει υπόψη του τα γεγονότα της Βηθλεέμ, ξέρετε, για να βρεθούν οι δύο, ο Ιωσήφ και η Μαρία, στη Βηθλεέμ, ώστε να γίνει αιτία να γεννηθεί εκεί και όχι κάπου αλλού, ήτο κάποιο διάταγμα που λέγαμε κάποτε τα Χριστούγεννα, που μιλούσαμε σχετικώς, που έβγαλε τότε ο Καίσαρ, να απογραφεί πάσα η οικουμένη. Μεταξύ, προφανώς, των ανθρώπων που διακινήθησαν για να πάνε ο καθένας στην πατρίδα του, δηλαδή στον τόπο της καταγωγής του, όπως εμείς προκειμένου να απογραφούμε, δεν θα απογραφούμε εκεί που βρισκόμεθα, αλλά εκεί που καταγόμεθα. Δεν θα ψηφίσουμε εκεί που βρισκόμεθα, αλλά εκεί που καταγόμεθα. Λοιπόν, αυτοί οι οποίοι διακινήθησαν, κατά διαφόρους περιπτώσεις, είχαν μέσα και αυτό το ζεύγος

του Ιωσήφ και της Μαρίας, το οποίον διακινήθη προς την Βηθλεέμ, διότι ήσαν από την πατριά του Δαβίδ. Ο Δαβίδ, παιδί του Ιεσσαί του Βηθλεεμίτου, έπρεπε κανονικά να πάνε εκεί. Εν πάση περιπτώσει, γνωρίζουμε από τον Ευαγγελιστή Λουκά, ο οποίος αναφέρει τα περιστατικά αυτά της γεννήσεως, ότι δεν ευρέθη τόπος εν τω καταλύματι, δηλαδή στα πανδοχεία που ήσαν εκεί πέρα, δεν βρέθη τόπος. Φαίνεται συνωστισμός, πολύς κόσμος, είτε και δεν εξοικονομήθη κάπου κάποια στέγη, ένα κρεβάτι, ένα δωμάτιο και για αυτούς. Αλλά ούτε και οι Βηθλεεμίτες, προφανώς, γιατί ασφαλώς ο γέρων, όταν θα ήκουσε αδιαθεσία, όπως θα λέγαμε, της μικρής, έτσι θεωρείτο σ’ αυτούς. Γιατί προφανώς η διαφορά της ηλικίας είναι άνω των πενήντα-εξήντα ετών. Ένας σεβάσμιος άνθρωπος εσκέπαζε, προστάτευε, συμπαρίστατο σε μια παιδίσκη δεκατεσσάρων-δεκαπέντε ετών. Αντιλαμβάνεστε τη διαφορά. Ασφαλώς κάποια πόρτα θα χτύπησε και θα έδειξε, προφανώς, και την κόρη στην ενδιαφέρουσα κατάσταση που ευρίσκετο. Όμως κανείς δεν εσυγκινήθη, ώστε σιγά-σιγά ευρέθη έξω της πόλεως, κτυπώντας και ρωτώντας και παίρνοντας αρνητικάς απαντήσεις, και βρέθηκε στην άκρη, προφανώς, της πολίχνης αυτής, που εκεί είναι αρκετά σπήλαια, και σε ένα εξ αυτών θα εισήλθον προκειμένου

να απαγκιάσουν, όπως θα λέγαμε, για τη νύχτα. Ίσως και να μην προέβλεπε ότι τη νύχτα εκείνη θα ήταν η γέννα. Εν πάση περιπτώσει, ευρέθησαν μεταξύ των ζώων, όπως μας αναφέρει έπειτα ο Άγγελος, όταν θέλει να οδηγήσει τους ποιμένες, αν θα ήθελαν αυτοί βέβαια με τη σειρά τους να επήγαιναν να τον έβλεπαν, αυτόν τον νεογεννηθέντα, το βράδυ εκείνο. Και τους είπε ότι το σημείο, το σημάδι δηλαδή, η διάκριση, θα είναι ότι δεν θα το βρείτε σε σπίτι αυτόν, θα το βρείτε σε φάτνη. Εκεί έχει ανακλιθεί, σε φάτνη, το διακριτικό. Γιατί, όπως εδώ στην Αθήνα, παραδείγματι, κάθε βράδυ από τις ληξιαρχικές πράξεις γνωρίζουμε ότι έχουμε γέννες από ογδόντα μέχρι εκατόν είκοσι-εκατόν τριάντα κάθε βράδυ, κάθε εικοσιτετράωρο.

Και εκεί φυσικό ήταν το βράδυ εκείνο να γεννήθησαν, ξέρω εγώ, και δύο-τρία άλλα παιδιά. Κατά συνέπεια μπορούσε να γίνει μία σύγχυση. Αν ήθελε, λοιπόν, κάποιος επακριβώς να γνωρίσει περί τίνος ο λόγος, για ποιον ο ουρανός ειδοποιεί και λέγει «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία», για ποιον λέγει «ἐτέχθη ὑμῖν», με ύψιλον, για σας, «σήμερον σωτήρ», ποιος είναι,

μπορούσαν να έχουν κάποια σύγχυση. Αυτό το διακριτικό. Όμως τους είπε ότι αυτός υπάρχει σε φάτνη, δεν είναι σε κούνια. Εδώ ακριβώς έρχεται η Δευτέρα Στάση των Χαιρετισμών του Ακαθίστου να πει, και με το Η γράμμα αναφέρει τα λόγια εκείνα τα οποία είπε, γράφει μάλλον,

ο Ευαγγελιστής Λουκάς. «Ἤκουσαν», λέγει, «οἱ ποιμένες τῶν ἀγγέλων ὑμνούντων τὴν ἔνσαρκον Χριστοῦ παρουσίαν». Πράγματι, οι άγγελοι αυτό είπαν, ότι ευδόκησε ο Θεός προς τη γη και έστειλε Σωτήρα. Και δραμόντες, δεν περίμεναν να ξημερώσει, αδιαφόρησαν για τον κίνδυνο της περιουσίας των, διότι αγραυλούσαν, όπως λέγει σε ένα άλλο μέρος ο Ευαγγελιστής, για τα ποίμνιά τους. Οι άνθρωποι αγραυλούσαν για δύο λόγους: για τα άλογα θηρία και για τα λογικά θηρία, να μην τους φάνε τα πρόβατα ή να μην τους κλέψουν τα λογικά θηρία, οι άνθρωποι, για αυτούς τους δύο λόγους.

Όπως ξέρουμε, αυτοί μόλις ο Άγγελος έφυγε, συνεζήτησαν μεταξύ των και πήραν απόφαση και είπαν ότι θα πάμε μέχρι τη Βηθλεέμ να δούμε στην πράξη αυτά τα οποία μας είπε ο Άγγελος, αν είναι αλήθεια, και τα εγκατέλειψαν μέσα στη νύχτα και έφυγαν. Δείχνει και σε εμάς, όταν πρόκειται για θέματα που θα μας φέρουν κοντά σε γεγονότα που θα ωφεληθούμε προς τον Θεό, πρέπει να γίνονται θυσίες. Και δεν κινδυνεύει ούτε η δουλειά μας ούτε το συμφέρον μας. Τίποτα δεν κινδυνεύει, διότι ο Θεός έχει τη δύναμη να καλύψει και να ικανοποιήσει. Αυτοί, λοιπόν, «δραμόντες ὡς πρὸς ποιμένα». Διότι όταν ακούν ότι ήρθε Σωτήρ, ποιος είναι; Δεν θα είναι κάποιος αστείος, κάποιος μικρός· μεγάλος, «θα ποιμάνει ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ», και «δραμόντες ὡς πρὸς ποιμένα», σαν να συναντήσουν έναν ποιμένα.

«Θεωροῦσι τοῦτον» τον Ποιμένα, που τον φανταζόνταν, «ὡς ἀμνὸν ἄμωμον». Τον βρήκαν, λέει, αμνόν, τον βρήκαν αρνί, τον Ποιμένα, «ἐν γαστρὶ Μαρίας βοσκηθέντα», ο οποίος είχε βοσκηθεί, είχε προέλθει από τη γαστέρα της Μαρίας. Πώς εφαντάζοντο ότι δήθεν τι θα βρίσκανε και τι ευρήκαν. Αυτά είναι τα περιστατικά που αναφέρουν αναφορικώς με την αποκάλυψη προς τους ποιμένες. Ήθελα να ξέρουμε ότι, όταν ο Χριστός εγεννήθη, δεν το γνώριζε κανένας, ούτε οι άγγελοι ακόμα. Το μυστήριο αυτό ήταν ένα μυστήριο, όπως λέγει ωραιότατα η Εκκλησία μας, «μυστήριον ξένον ὁρῶ καὶ παράδοξον». Έμεινε όλη η ανθρωπότης...

η λογική και η άλογος και αυτή η πνευματική ακόμη, ξένη προς το μυστήριο αυτό. Μήτε αυτή η οποία οικονομούσε το μυστήριο, η Θεοτόκος, γνώριζε περί τίνος επρόκειτο. Διότι, αν έχετε διαβάσει με προσοχή το κείμενο εκεί που αναφέρει την επίσκεψη νύχτα των ποιμένων, με τέτοιο δέος και λοιπά η Παναγία μας, πώς συνεστάλη, σου λέει: «Τι γίνεται εδώ; Πού το μάθανε; Ποιος το πληροφόρησε;» Και όταν, ασφαλώς, αυτοί είπαν ότι άγγελοι μας οδήγησαν και φτάσαμε μέχρι εδώ, αυτοί μας αποκάλυψαν, αυτοί μας είπαν ότι είσαστε εδώ μέσα σε φάτνη, αναφέρει εκεί ότι της φάνηκε τόσο μυστήριο. «Ἡ δὲ Θεοτόκος», λέει, «συνετήρει πάντα τὰ ῥήματα ταῦτα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς». Δηλαδή τα μάζευε αυτά τα παράξενα γύρω της.

Θα έλεγε, όπως λέμε εμείς στην απλή μας γλώσσα, να δούμε τι είναι, πού θα βγει, τι είναι αυτό το παιδί, τι γίνεται εδώ πέρα. Δεν ήταν δυνατόν ούτε καν να συλλάβει περί τίνος επρόκειτο, ούτε όπως έγινε η σύλληψη και η κυοφορία και η γέννα. Εν πάση περιπτώσει, λέγω, όταν εγεννήθη ο Χριστός, και οι Ραβίνοι και οι άλλοι πάντες ήσαν ξένοι προς την υπόθεση. Εκ μέρους, να μου επιτραπεί ο χαρακτηρισμός, της ραδιοφωνικής εκπομπής του Θεού εστάλησαν δύο μηνύματα: το ένα μήνυμα προς τους ποιμένας και το άλλο μήνυμα στο εξωτερικό, προς τους μάγους, διότι και οι μεν και οι δε, κατόπιν αποκαλύψεως, κατόπιν θείου μηνύματος,

αντελήφθησαν ότι έλαβε χώραν αυτό το σοβαρό θέμα. Εκινήθησαν, και οι μεν ήρθανε εκεί και παρευρέθησαν το ίδιο βράδυ κοντά τους, και οι άλλοι εκινήθησαν από εκεί και έφτασαν έπειτα από αρκετόν χρόνο, όπως έχουμε πει άλλοτε, περίπου έπειτα από δύο χρόνια έφτασαν να τον βρουν και αυτοί, να τον συναντήσουν και να τον προσκυνήσουν. Τα δύο αυτά, λοιπόν, μηνύματα τα έστειλε ασφαλώς ο Θεός από το Αρχηγείο. «Μιλήστε σε αυτούς και σε αυτούς». Από αυτό βγαίνει ότι ο Χριστός δεν ανακαλύπτεται, αποκαλύπτεται. Οποιαδήποτε γνώση και αν έχει ο άνθρωπος, εάν δεν ταπεινωθεί να αξιωθεί από τον Θεό να του αποκαλυφθεί η υπόθεση του Χριστιανισμού, είναι αστείος, δεν ξέρει τίποτα. Έχει όλη τη σοφία του κόσμου στο κεφάλι του. Ούτε αυτός θα μπορέσει ποτέ να συγκινηθεί στην καρδία,

ούτε άλλος να συγκινήσει με τις γνώσεις του. Διότι η υπόθεση του Χριστιανισμού, του Χριστού, έχει σχέση με την καρδία των ανθρώπων. Δεν έχει σχέση με τον νου των ανθρώπων. Ο νους είναι αργυρώνητος της καρδίας, είναι πληρωμένος από την καρδιά. Περιμένετε ποτέ με τον νου σας να πιάσετε το θέμα του φίλου; Δεν πιάνεται. Είδε, λοιπόν, αυτός ο οποίος κινούσε τα νήματα αυτή την ώρα, ο Θεός, ποιοι είναι κατάλληλοι να δεχτούν πρώτον αυτή την Αποκάλυψη, και στέλνει τους αγγέλους προς τα χωράφια της Βηθλεέμ να συναντήσουν τη νύχτα τους ποιμένες. Και στέλνει και τον Αστέρα, θεοδρόμον αστέρα, τον έστειλε στην Αραβία να πληροφορήσει τους μάγους,

όπως έχουμε πει πάλιν. Ευχαριστώ. Σοφοί ήσαν, μάγοι πανεπιστήμονες, τουλάχιστον με τέσσερα-πέντε διπλώματα, αστρολόγοι, ιατροί, θεολόγοι με τον τρόπο τους. Επίσημοι άνθρωποι, μεγάλα κεφάλια κατά γνώση τουλάχιστον. Όμως, καθώς φαίνεται, ήσαν καλοπροαίρετοι άνθρωποι και ειδοποιήθησαν από εκεί ότι ήδη ο Χριστός εγεννήθη, ο Μεσσίας εγεννήθη. Διότι κι αυτοί από την πλευρά τους περίμεναν ένα παράξενο πράγμα να λάβει χώρα στην ανθρωπότητα. Διότι κρατούσαν κι αυτοί ως επιστήμονες μία προφητεία ενός μάγου, του Βαλαάμ, αστρονόμου ονόματι, η οποία έλαβε χώρα χίλια πεντακόσια χρόνια π.Χ. Το περιστατικό αυτό είναι γραμμένο στο βιβλίο των Αριθμών, ένα βιβλίο της Πεντατεύχου της Παλαιάς Διαθήκης, στο εικοστό τέταρτο κεφάλαιο και κατωτέρω.

Αναφέρονται όλα αυτά τα περιστατικά, που αυτός ο μεγάλος ο δικός τους, πώς λέμε εδώ για την επιστήμη μας ο Ιπποκράτης, ο Γαληνός, ξέρω εγώ, έτσι για αυτούς εκεί ο Βαλαάμ, αυτός από απόψεως αστρονομίας, και αυτός είχε προφητεύσει ότι όταν ανατείλει άστρον, παράξενο άστρον, τότε θα έρθει ο αναμενόμενος, ο Σηλώ, έτσι λέγει, ο Μεσσίας δηλαδή, να πούμε στα απλά μας λόγια. Αυτό το άστρο, λέει, «θα ανατείλει εξ Ιακώβ». Ξέρετε, ο Ιούδας, εξ ου η Ιουδαία, όπου εγεννήθη ο Χριστός, είναι γιος του Ιακώβ. Αβραάμ εγέννησε Ισαάκ, Ισαάκ Ιακώβ, Ιακώβ Ιούδα και τους αδελφούς αυτού. Κατά συνέπεια ομιλεί για τον πατέρα των Ιουδαίων, που είναι ο Ιακώβ.

Η περιοχή της Παλαιστίνης, γενικότερα θα μπορούμε να γνωρίζουμε, εμοιράστηκε σε μερίδια κατά αναλογία των παιδιών του Πατριάρχου Ιακώβ. Ο Ιούδας είναι με τη φυλή του στην Ιουδαία τη λεγομένη. Εκεί ήταν, λοιπόν, η προφητεία ότι θα ελάμβανε χώραν η γέννησις, η έλευσις αυτού του Σηλώ, του αναμενομένου, του Μεσσίου. Όταν, λοιπόν, αυτοί εκεί είδαν το παράξενο αυτό αστέρι, αντελήφθησαν αμέσως ότι επραγματοποιήθηκε η προφητεία η οποία υπήρχε, του Βαλαάμ, και ασφαλώς θα πήρανε, θα κάμαν κάποια σύσκεψη, σαν επίσημοι άνθρωποι που ήσαν, μορφωμένοι. Τώρα ο αστέρας δεν είναι της οικογένειάς μας, γιατί αυτοί ξέρουν.

«Οἱ ἄστρα λατρεύοντες ὑπὸ ἀστέρος ἐδιδάσκοντο». Παρουσιάζεται, λοιπόν, ένα αστέρι μέσα εκεί να τους προβληματίσει. Ανεζήτησαν την αιτία, βρήκανε την προφητεία, την περίμεναν από γενεά σε γενεά και κατέληξαν ότι πράγματι κάτι τέτοιο είναι. Αλλά πού να κινηθούνε; Πήραν το Σπούτνικ και ήρθαν από την Αραβία; Πήρανε το αεροπλάνο; Τι πήρανε; Πού πέφτει αυτή η Ιουδαία; Πού είναι αυτός ο Ιακώβ; Φυσικό, χρειαζόταν κάποιος χρόνος, ακόμη να βάλουν σε σχέδιο αυτοί την εκστρατεία. Γιατί πρώτοι τους ήταν η εκστρατεία. Πώς θα πάνε; Τι θα πάρουν μαζί τους; Πεζοί θα πάνε; Με καμήλες θα πάνε; Τι τρόφιμα θα πάρουν, ξέρω εγώ. Αυτά όλα χρειάζεται ένας χρόνος για να γίνει αυτό

το επιτελικό σχέδιο και να ενεργηθεί, και ξεκίνησαν πλέον. Ασφαλώς, πιθανόν να είχαν και αποτυχίες στην αρχή, να πήγαιναν προς τα εδώ, να πάνε προς τα εκεί. Εν πάση περιπτώσει, κάποτε εντόπισαν την Ιουδαία, εντόπισαν περί Ιακώβ και τα τέτοια αυτά, και έφτασαν, όπως ξέρετε, στον βασιλέα της Ιουδαίας και ρώτησαν εκεί: «Ποῦ ἐστιν ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων;» Αυτό ήτανε κεραυνός εν αιθρία για το κεφάλι του Ηρώδου, όταν άκουσε ότι γεννήθη βασιλεύς. Κατά συνέπεια, για να γεννηθεί βασιλεύς κινδυνεύει η βασιλεία του, και αυτός δεν ξέρει τίποτα. Εκινήθη τότε, όπως γνωρίζετε, ο Ηρώδης, ερώτησε τους επισήμους του, ερώτησε αυτούς οι οποίοι νόμιζε ότι μπορούν να έχουν γνώμη, τους γραμματείς, τους αρχιερείς και τους λοιπούς, πού γεννάται. Αυτοί βρήκαν από τα χαρτιά ότι γεννάται στη Βηθλεέμ. Εν συντομία σας τα λέγω, είναι θέματα των Χριστουγέννων.

Τα έχει υπόψη του αυτά και τα έχει μέσα στη σειρά του, γι’ αυτό σας τα ανασύρω. Όταν βρήκε ότι αυτοί οι άνθρωποι, ξένοι, ο Ηρώδης δηλαδή, όταν βρήκε ότι δεν κινούνται ασκόπως αλλά κάτι έχουν υπόψη τους, όταν λοιπόν το διασταύρωσε αυτό το πράγμα με τις προφητείες, εφοβήθη πιο πολύ. Έβαλε αμέσως στο σχέδιο το δικό του πώς θα αντιδράσει, ότι θα τον φονεύσει τον βασιλέα. Γι’ αυτό και κάλεσε λάθρα, κρυφά, στην άκρη και με παραπλανητικό τρόπο εξακρίβωσε τον χρόνον του φαινομένου αστέρος. «Πότε είδατε το αστέρι;» Ας έχουμε πάντοτε υπόψη μας ότι το αστέρι το οποίο είδαν αυτοί στην πατρίδα τους, βάσει του οποίου ερμήνευσαν ότι κάτι παράξενο εγεννήθη στο Ισραήλ, εγεννήθη εκεί πέρα στην Ιουδαία, το έχασαν αυτό το αστέρι.

«Τοὺς ἄστρα λατρεύοντας ὑπὸ ἀστέρος ἐδίδασκες» δεν έχει απόλυτον ερμηνεία. Οδηγήθησαν από εκεί, αλλά οδηγήθησαν έπειτα ξανά από το αστέρι, το ίδιο προφανώς, από τα Ιεροσόλυμα και κάτω. Διότι, όταν τους είπε ότι στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας αναφέρουν τα χαρτιά μας, πηγαίνετε ακριβώς, εξετάσετε περί του παιδίου, επανέλθετε, γυρίστε να μου πείτε και εμένα, γιατί και εγώ θέλω να πάω να το προσκυνήσω — ψέματα βέβαια — και ξεκίνησαν αυτοί να πάνε προς τα εκεί, τότε ξανά εφάνηκε το αστέρι. Όταν το είδαν αυτοί, «ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα», διότι αφενός θα αντιμετώπιζαν ένα παράξενο πράγμα, αφετέρου δεν πήγαν οι κόποι τους χαμένοι. Και μπροστά τώρα ο αστήρ οδηγούσε εν πλήρει ευθεία, εν πλήρει μεσημβρία, γιατί ασφαλώς δεν ξεκίνησαν το βράδυ.

πάνε από τα Ιεροσόλυμα στη Βηθλεέμ, η οποία σήμερα απέχει 11 με 12 χιλιόμετρα με άσφαλτο βέβαια, τότε ας ήταν 13-14, σήμερα μπορούν να έχουν ευθυγραμμιστεί οι δρόμοι. Οι δρόμοι. Ήταν μια υπόθεση, εν πάση περιπτώσει, περίπου τεσσάρων ωρών για να πάνε. Ασφαλώς το πρωί ξεκίνησαν να πάνε και τα αστέρια, όπως ξέρετε, και αυτή η σελήνη ακόμη, άμα τη ανατολή του ηλίου, καλύπτονται, δεν φαίνονται. Όμως αυτό τους οδήγησε και έφτασε από πάνω στο σπίτι όπου ήταν μέσα η μητέρα με το παιδί. Αυτά λοιπόν τα περιστατικά πρέπει να έχει υπόψη ο άνθρωπος για να δικαιολογήσει αυτό που λέει στο θήτα γράμμα και είναι το εξής: «Θεοδρόμον αστέρα», θεοδρόμον, ο Θεός φτιάχνει αυτόν τον δρόμο, «Θεοδρόμον αστέρα θεωρήσαντες Μάγοι».

«τούτου ηκολούθησαν τη αίγλη», πού πηγαίνει, πού φωτίζει, μπροστά εδώ. Ηκολούθησαν λοιπόν πίσω από αυτόν και «ως λύχνον κρατούντες αυτόν», εβαστούντο από αυτόν, τον κρατούσαν σαν λυχνάρι, αυτός πήγαινε μπροστά κι αυτοί κοντά, «δι’ αυτού ηρεύνων κραταιόν άνακτα», διότι ενόμιζαν ότι, για να κινείται ένας ουρανός ολόκληρος, βασιλιά θα βρούνε, κάτι μεγάλο πράγμα θα βρούνε, ένα μεγάλο πρόσωπο θα βρούνε. Δι’ αυτού, διά του λύχνου αυτού, του αστέρος, ηρεύνων, έψαχναν, κραταιόν άνακτα, «και φθάσαντες τον άφθαστον, εχάρησαν βοώντες· Αλληλούια». Δόξα σοι ο Θεός που δεν πήγαν χαμένοι οι κόποι μας και φτάσανε στον άφθαστον. Άφθαστον το λέει γιατί ο Θεός είναι άφθαστος, όμως

γεννήθηκε και τους περίμενε εκεί να συναντηθούν στη Βηθλεέμ. Τώρα, εκεί που πήγανε, όπως λέει πιο πάνω, αυτοί ανέμεναν να βρούνε άνακτα, να βρούνε βασιλιά, ξέρω εγώ. Δεν ήξεραν τι έχει γεννηθεί, τι είναι, τι μικρό, μεγάλο πράγμα είναι, δεν ήξεραν ακόμη. Γι’ αυτό στο άλλο ακριβώς γράμμα παίρνει τη θέση και λέγει το εξής: «Ίδον παίδες Χαλδαίων», αυτοί οι επίσημοι, οι Χαλδαίοι, οι απόγονοι των Χαλδαίων, «εν χερσί της Παρθένου», στα χέρια αυτής της κόρης, «τον πλάσαντα χειρί τους ανθρώπους». Ο δημιουργήσας τον άνθρωπο τώρα έχει γίνει σε τέτοια κατάσταση που κρατείται από το πλάσμα του, από τα χέρια μιας κόρης. «Είδον λοιπόν οι παίδες Χαλδαίων»

«εν χερσί της Παρθένου τον πλάσαντα χειρί τους ανθρώπους και Δεσπότην νοούντες αυτόν», παρότι τον έβλεπαν μικρόν, τον θεωρούν, όπως είναι, Δεσπότη, «και Δεσπότην νοούντες αυτόν, ει και δούλου έλαβε μορφήν, έσπευσαν τοις δώροις θεραπεύσαι και βοήσαι τη Ευλογημένη». Έσπευσαν, λέγει, με τα δώρα που έβγαλαν να δώσουν τα ανάλογα δώρα που του άξιζαν, σύμφωνα με τη θέση του και την αποστολή του.

Του έδωσαν, του προσέφεραν χρυσό. Χρυσός είναι αντίκρισμα του βασιλέως, τον προσέχουν, τον προσκυνούν ως βασιλέα. Τι άλλο του προσέφεραν; Του προσέφεραν σμύρνα. Σμύρνα, θυμηθείτε, σμύρνα και αλόη ως λίτρα 100 χρησιμοποίησαν στην ταφή του και στην περιποίησή του. Είναι τύπος του θανάτου του, ότι αυτός, παρότι είναι βασιλιάς, θα πεθάνει μια μέρα. Ταυτόχρονα του προσφέρουν θυμίαμα, χρυσόν, λίβανον και σμύρνα. Το θυμίαμα είναι ότι η θυσία που θα κάνει αυτός θα είναι εύοσμος ως θυμίαμα ενώπιον του Θεού. Δηλαδή, με τα τρία αυτά δώρα τα οποία προσέφεραν, προσέφεραν εκείνα ακριβώς που τον ομολογούν τι είναι,

ποιος ο ρόλος που θα παίξει ερχόμενος εις τον κόσμο, λαβών δούλου μορφήν. Ωραίο είναι αυτό το οποίο λέγει, αν το προσέξαμε, «τον πλάσαντα χειρί τους ανθρώπους». Δεν το πιστεύουν οι άνθρωποι σήμερα. Προτιμούν και σεμνύνονται να έχουν πατέρα έναν πίθηκο, ένα άλογο ζώο, και δεν θέλουν να έχουν τον Θεόν. Λοιπόν, μέσα στα τόσα που έχει γράψει και έχει υπενθυμίσει ότι είναι αυτός ο Δημιουργός, ο Θεός, έκαμε και εκείνο, αν ενθυμείστε, το ότι, όταν ήρθε ο Χριστός στον κόσμο, είχε οικονομήσει να έχει γεννηθεί ένας εκ γενετής τυφλός, τον οποίον συνάντησε ο Χριστός στον δρόμο του και θαυματούργησε επ’ αυτού και, κατά αυτήν την έννοια, έδειξε την ταυτότητά του.

Όταν συνάντησε τον τυφλόν, τι του είπανε οι μαθητές; «Ραββί», λέγει, «τις ήμαρτεν, ούτος» «ή οι γονείς αυτού, ίνα τυφλός γεννηθή;» Γιατί επίστευαν αυτό που πιστεύουμε κι εμείς σήμερα, ότι οι αμαρτίες γονέων παιδεύουν τα τέκνα. Απαντά ο Χριστός: «Ούτε ούτος ήμαρτεν», λέγει, «ούτε οι γονείς αυτού». Τότε τι είναι; Αν αυτός δεν ήμαρτεν, ούτε οι γονείς, γιατί γεννήθηκε τυφλός; Είναι τρίτη κατάσταση, λέει, είναι κάτι τι άλλο: «Ίνα φανερωθή τα έργα του Θεού εν αυτώ». Αυτό. Ο Θεός έκαμε ένα έργο κάποτε που δεν είχε μάρτυρες. Υπήρχε κανένας, εκτός των αγγέλων, να δει τη δημιουργία του ανθρώπου παρά του Θεού; Δεν υπήρχε. Και κρατάει τώρα αυτή την υπόθεση και πτύει χαμαί με λίγο σάλιο και φτιάχνει λάσπη και του βάζει στους οφθαλμούς. «Πήγαινε, πλύσου στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ», και πήγε και πλύθηκε και εγένετο βλέπων. Αυτά τα δώρα τα οποία προσέφεραν οι Μάγοι τότε,

μέχρι σήμερα, να το έχετε υπόψη σας, απλώς πληροφοριακώς σας το λέγω, υπάρχουν σε κατάσταση τριών περιδέραιων, πάλι σε ένα περιδέραιο με διάφορους κόμπους, έτσι. Είναι ο χρυσός, το λίβανον και η σμύρνα ζυμωμένοι κατά τέτοια έννοια που αποτελούν μεγέθη, το στερεό αυτό πράγμα, δαμασκίνου.

Ένα δαμάσκηνο και ένα περιδέραιο τώρα με 4-5 σε μέγεθος δαμασκίνου. Αυτό υπάρχει σε τρία κομμάτια. Κομμάτια. Και το έχουν χωρίσει κατά τέτοια έννοια για τους αρχαιοκαπήλους: αν τους κλέψουν το ένα, να γλιτώσουν το άλλο. Αν τους κλέψουν το άλλο, να γλιτώσουν το άλλο. Και είναι φυλαγμένα σε τρία διαφορετικά μέρη. Το ένα εξ αυτών το προβάλλουν όταν κανείς πάει στο Άγιον Όρος και συγκεκριμένως στην Ιερά Μονή του Αγίου Παύλου. Το προβάλλουν και το προσκυνούν όταν ιδούνε μάλιστα ανθρώπους που ευσεβούνται. Γιατί εκεί έχει σωρηδόν πλήθος τουρίστες. Αν πάνε 100 επισκέπτες στο Άγιον Όρος, 95 είναι ξένοι και οι 5 είναι Έλληνες. Το Άγιον Όρος το ξέρει περισσότερο η ανθρωπότης παρά η Ελλάς. Δυστύχημα βέβαια αυτό, γιατί εμείς είμαστε σε όλα τα ελληνικά.

Ντρεπόμαστε, θεωρούμεθα θρησκόληπτοι, πως οι Άγιοι Τόποι είναι ελληνικοί. Τα Γάδαρα, Αθήναι λέγονται τα Γάδαρα, εκεί υπάρχουν κάτω μωσαϊκά μέχρι σήμερα, τα ξέρει ολόκληρος ο κόσμος πλην των Ελλήνων. Υπάρχουν λοιπόν, σας λέγω, αυτά εκεί. Δεν είναι θέμα για εσάς, δεν μπορείτε, είναι απρόσιτο όρος για εσάς. Όμως, για άλλους από εμάς, τους άνδρες, που θα μπορούσαμε να πάμε, έστω και από τουρισμό που λέμε, όχι από ευσέβεια. Διότι αυτά που υπάρχουν στο Άγιον Όρος δεν υπάρχουν σε όλο τον κόσμο. Ούτε στους Αγίους Τόπους υπάρχουνε αυτά τα οποία υπάρχουν στο Άγιον Όρος, στο περιβόλι αυτό της Παναγίας. Αν λοιπόν, λέγω, δούνε άνθρωπο που ευσεβείται, του παρουσιάζουν και αυτό μέσα στα άλλα λείψανα ή στα άλλα αρχαία που έχουνε, για να δει και να προσκυνήσει. Όταν μιλώ γι’ αυτό το πράγμα, πάντοτε ενθυμούμαι ένα περιστατικό συνδεδεμένο με μένα αναφορικώς με αυτά. Όταν προ 15ετίας επήγα το πρώτον στο Άγιον Όρος,

ευρέθηκα στη Μονή αυτή, χωρίς βέβαια εγώ να ξέρω τι φυλάσσεται εκεί. Ήτο, κατ’ οικονομίαν, ένας ιερομόναχος — αυτό πληροφοριακώς το λέγω, μπορούσα να μη σας το πω, αλλά έτσι για την ιστορία — ο οποίος ήταν γνωστός μου, είχε φύγει από τη συντροφιά μας εδώ και είχε πάει εκεί. Και προφανώς ήθελε να με ευχαριστήσει μάλλον και, όταν ειδοποιήθη από ένα μοναχό να πάω στο ιερό, που έχουν αποκαλύψει, έχουν προβάλει Άγια Λείψανα να προσκυνήσω, επήγα. Δεν θυμούμαι τώρα αν ήμουνα μόνος μου ή αν ήρθαν και άλλοι επισκέπτες και ήρθαν μαζί. Μέσα στα άλλα λοιπόν βλέπω και ένα σαν περιδέραιο με 4-5, δεν θυμούμαι, σαν, ας πούμε, όπως σας είπα,

δαμασκίνου. Και εκεί που μου έλεγε «αυτό είναι αυτό, είναι του Αγίου Λουκά και είναι ο φερήπιν του Αγίου Γρηγορίου», «εδώ», μου λέει, «αυτά είναι μέρος από τα Τίμια Δώρα». Μόλις άκουσα εγώ «τα Τίμια Δώρα», καταλαβαίνετε τώρα. Βρίσκεσαι, σε καταλαμβάνει ένα δέος. Βρίσκεσαι τώρα σε αυτά τα οποία δέχτηκε ο Χριστός ως μικρός. Και να έχουν περισωθεί και να έχουν κάνει τον κύκλο και να βρίσκονται και να φυλάσσονται στο Άγιον Όρος. Στάθηκα λοιπόν με δέος και τα περιεργάστηκα. Πήρα το κερί από το χέρι του, γιατί και δεν έχουν ηλεκτρικά, το κερί από το χέρι, να τα δω από κοντά πώς είναι. Εν πάση περιπτώσει, τα προσκύνησα, τα ησπάσθην, προχώρησα πιο κάτω. Έφυγα, ξανά το μάτι μου προς τα εκεί. Τραβήχτηκα στην άκρη και με δέος εστάθηκα μπροστά σε αυτό το πράγμα. Αυτό το δέος το είχα αισθανθεί πάλι άλλη μια φορά, όταν βρέθηκα αντιμέτωπος της Αγίας Κάρας του Αποστόλου Θωμά.

Ολόκληρη η κάρα του Αποστόλου Θωμά. Σκεφτείτε να δείτε τώρα μπροστά το κεφάλι το οποίο είδε τον Χριστό, ψηλάφησε τον Χριστό και αρνήθηκε τον Χριστό, δηλαδή αμφισβήτησε την Ανάσταση του Χριστού. Τι δέος μπορεί να καταλάβει τον άνθρωπο. Ή ακόμη ένα άλλο. Όταν πάμε στον Άγιο Ιερόθεο στα Μέγαρα. Ο Άγιος Ιερόθεος είχε πάει αντιπροσωπεία στην κηδεία της Παναγίας μας στα Ιεροσόλυμα, αφορμής των Αθηνών, γιατί πήγανε δύο δικοί μας εκεί, ο Άγιος Διονύσιος Αρεοπαγίτης και ο Ιερόθεος. Σκέψου τώρα να είσαι μπροστά σε μια κάρα, ένα κεφάλι, το οποίο ησπάσθη ασφαλώς το σκήνωμα της Θεοτόκου. Όταν λοιπόν αναλογιστεί, αν μπορεί να μεταφερθεί πνευματικώς, τον καταλαμβάνει κάποιο δέος. Εν πάση περιπτώσει, εστάθηκα στην άκρη εκεί πέρα. Δεν ξέρω τι έγινε, συνέστειλε αυτός ένα-ένα με τη σειρά και τα έβαλε στις θήκες. Εγώ απ’ εκεί ήρθα, ευχαρίστησα και πήγα στο λεγόμενο αρχονταρίκι.

Προσφέρουν ένα γλυκό, ένα ρακί, ξέρω εγώ, ένα λουκούμι και λοιπά, μέχρι που να σε τακτοποιήσουν να πας κάπου σε ένα δωμάτιο να μείνεις. Έρχεται ένας καλόγερος και μου λέει: «Σας θέλει ο πάτερ που ήταν στην εκκλησία». Αφήνω κι εγώ και κατεβαίνω στην εκκλησία. Μου λέει λοιπόν: «Κύριε Παναγόπουλε, έχω να σας πω κάτι». Λέγω: «Τι;» «Όταν σας έβγαλα τα Τίμια Δώρα να ασπαστείτε, εγώ, όπως είδατε, καθόμουν δίπλα. Όταν ασπαστήκατε τα Τίμια Δώρα, απεκόπη ένα μικρό κομμάτι από τα Τίμια Δώρα και έπεσε εκεί επάνω. Εγώ το είδα και το υπέδειξα». Αυτά δεν είναι σαν σίδερο, σημαία, λόγω του χρυσού. Πολύ στερεό, δεν κόβεται αυτό το πράγμα. Το χτυπήσεις με, δεν ξέρω τι, με πριόνια το κόψεις.

Απεκόπη αυτό. Θέλω να πιστεύω πως το βλέπανε στερεό. «Στερεό, γρανίτης», μου λέει. «Όμως απεκόπη. Γιατί απεκόπη, δεν ξέρω. Εγώ το συνέλεξα και το έχω», μου λέει. Είχε ένα κεράκι το οποίο είχε απαλύνει και το είχε βάλει επάνω. Ήταν ένα κομματάκι σαν να ενώσουμε τρία κεφάλια από καρφίτσα. «Και κατά συνέπεια», μου λέει, «ανήκει σε εσάς ασφαλώς. Μπορείτε να το πάρετε». Άμα καταλαβαίνετε τώρα πώς μπορεί να αισθανθεί ένας άλλος προς αυτό το πράγμα. Το εδέχθην, ευχαρίστησα και το έβαλα και το έχω μαζί μου σε ένα σταυρό ξύλινο που φέρω επάνω μου. Άνοιξα μια τρύπα και το έβαλα μέσα και το έκλεισα από πάνω με κερί. Υπάρχουν, σας λέγω, λοιπόν αυτά ακόμη εκεί. Και δεν είναι μόνο αυτά που υπάρχουν εκεί. Αν σας πω παρεμπιπτόντως ότι υπάρχει άρτος ακόμη, υπόλοιπον από τον άρτον που έκανε ο Χριστός το Μυστικό Δείπνο τη Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ.

Ήρθε μέσω Κωνσταντινουπόλεως και ηθέλησαν, όταν πήγαν οι Φράγκοι εκεί, κατέλαβον, βρήκαν το κουτί αυτό που είχε μέσα, με επίγραμμα πάνω, από τα Τίμια Δώρα τότε, και ηθέλησαν να το καταστρέψουν, γιατί αυτοί είχαν βάλει τα άζυμα, για να μη φαίνεται ο Άρτος, αυτός ήταν ο Άρτος, και δεν κατόρθωσαν να το καταστρέψουν και υπάρχει μέχρι σήμερα. Και χιλιάδες άλλα πράγματα που υπάρχουν εκεί. Εν πάση περιπτώσει. Αποτέλεσμα είναι ότι αυτό είχαν υπόψη τους οι άνθρωποι, έτσι εσκέφτηκαν και άλλα βρήκαν εκεί. Βρήκαν εκείνον, στα χέρια μιας Παρθένου, που έπλασε τον κόσμο. Θυμηθείτε ότι είχε γίνει μια συζήτηση μεταξύ Ηρώδου και αυτών και είχαν λάβει μια υποχρέωση έναντι της πληροφορίας και έτσι είναι και ανθρώπινο, από ευγένεια, να γυρίσουν να τον ειδοποιήσουν. Ασφαλώς τους εφιλοξένησε κάποιο βράδυ εκεί πέρα τους ανθρώπους, έχουν κάποια υποχρέωση και σκέπτονται να γυρίσουν.

Έμειναν όμως προφανώς στη Βηθλεέμ έξω. Αν ποτέ αξιωθείτε και πάτε, υπάρχει το σπήλαιο που έμειναν οι Μάγοι μέχρι σήμερα. Είναι στο αριστερό μέρος της Βηθλεέμ, είναι ακριβώς στον δρόμο επάνω που περνάει και πηγαίνει στη Λαύρα του Αγίου Θεοδοσίου του Κοινοβιάρχου — συγγνώμη, που πηγαίνει στη Λαύρα του Αγίου Σάβα, Λαύρα, τη Λαύρα. Εκεί είναι ένα μοναστήρι εις μνήμην του Οσίου Θεοδοσίου του Κοινοβιάρχου. Μέσα στον περίβολο τον μεγάλο που είναι φραγμένο γύρω-γύρω, να γλιτώσουν από τα θηρία τουλάχιστον της ερήμου οι άνθρωποι εκεί, υπάρχει στο υπέδαφος το σπήλαιο αυτό που εφιλοξενήθησαν οι Μάγοι το βράδυ εκείνο. Σήμερα είναι τάφοι εκεί πέρα μέσα: ο τάφος του Αγίου Θεοδοσίου του Κοινοβιάρχου, ο τάφος της μητρός του Αγίου Σάβα του Ηγιασμένου.

Δεν την έθαψε στο μοναστήρι, τη μητέρα την έθαψε από εκεί, διότι δεν δέχεται καθόλου γυναίκες στο μοναστήρι του, και άλλοι τάφοι εκεί. Εκεί, στο σπήλαιο αυτό, εχρηματίσθησαν κατ’ όναρ οι Μάγοι να μην γυρίσουν στον Ηρώδη να του πούνε πού βρήκαν τον Χριστό, διότι ο Ηρώδης είχε φτιάξει το σχέδιο το δικό του. Αλλά από πάνω, διότι υπάρχει άλλος που βλέπει και οδηγεί τα νήματα γύρω από τον Χριστόν, τον μικρόν Ιησούν, τους είπε να πάνε δι’ άλλης οδού στην πατρίδα τους. Και, όπως γνωρίζετε, έφυγαν και άφησαν, όπως λέγει, τον Ηρώδη ληρώδη. «Κήρυκες λοιπόν θεοφόροι γεγονότες οι Μάγοι», κήρυκες έγιναν, διότι ακόμη εδώ είναι μια άλλη παρένθεση, ότι κήρυκες του Χριστού δεν είναι οι Απόστολοι πρώτον. Πρώτον είναι οι Μάγοι.

Δεύτερον είναι εκείνοι οι οποίοι ευρέθησαν την Πεντηκοστή, Πάρθοι, Μήδοι, Μεσοποταμίτες, Κρήτες, Άραβες κ.λπ. Ο Ευνούχος της Κανδάκης. Όλοι αυτοί οι οποίοι άκουσαν και είδαν τα γεγονότα της Πεντηκοστής, που κατέβη το Πνεύμα το Άγιον κ.λπ. Αυτή η δεύτερη αποστολή. Και έπειτα είναι οι Απόστολοι, οι οποίοι απεστάλησαν μετά την Ανάσταση του Ιησού: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη» και λοιπά. Γι’ αυτό σου λέει εδώ: «Κήρυκες θεοφόροι», μετέφερον Θεόν, γι’ αυτό είναι κήρυκες, «γεγονότες οι Μάγοι, υπέστρεψαν εις την Βαβυλώνα, εκτελέσαντές σου τον χρησμόν». Ο χρησμός ήταν: όταν βγει αστέρι στον Ιακώβ, θα έρθει ο αναμενόμενος Μεσσίας. Αυτοί πήγαν και πραγματοποιήθη ενώπιόν τους ότι πράγματι έγινε αυτό το πράγμα.

«Εκτελέσαντές σου τον χρησμόν». «Και κηρύξαντές σε τον Χριστόν άπασιν», όπου σταθήκαν, όπου βρεθήκαν, εκήρυξαν τον Χριστόν, «αφέντες τον Ηρώδην ως ληρώδη, μη ειδότα ψάλλειν· Αλληλούια». Ο οποίος δεν κατόρθωσε να ιδεί το μυστήριο και να πει: «Δόξα σοι ο Θεός. Πω πω, γεννιέται βασιλεύς από τον ουρανό. Τι δουλειά έχω εγώ στη μέση; Ήθελα να είμαι υπό τη βασιλεία του». Αλλά αυτός δεν το έκαμε αυτό. Τον άφησαν, λέει, ληρώδη, μη ειδότα ψάλλειν, για να... Διότι δεν είδε, δεν κατάλαβε, δεν θέλησε μάλλον να καταλάβει. Διότι τα υπερφυσικά αυτά πράγματα έπρεπε να τον συγκινήσουν και να παραδοθεί. Και τον άφησαν, λέει, ληρώδη. Όμως η συνέχεια έχει ως εξής, όπως ξέρετε. Όταν ο Ηρώδης είδε ότι ενεπαίχθη υπό των Μάγων,

έστειλε, έβγαλε διαταγή και εφόνευσαν όλα τα μικρά, διετή και κατωτέρω, κατά τον χρόνον ον ηκρίβωσε παρά των Μάγων. Αυτό του χρησίμευσε, η ημερομηνία του Ηρώδου, πότε εγενήθη, διότι έκανε, κατέστρωσε αμέσως το σχέδιο της εξοντώσεως και έστειλε τότε, αν ενθυμείστε, και εφόνευσε όλους. Αλλά, όπως είπα και γρηγορότερα, από πάνω υπάρχει άλλος ο οποίος βλέπει και αυτός κινεί τα σκοινιά. Τι έγινε; Ειδοποίησε κατ’ όναρ τον Ιωσήφ και του λέγει: «Παράλαβε το παιδίον και τη μητέρα αυτού και φεύγε εις Αίγυπτον και ίσθι εκεί έως αν είπω σοι. Μέλλουσι», λέει, «ζητείν την ψυχήν του παιδίου». Πρόκειται να διωχθεί, να σκοτωθεί, να φονευθεί το παιδί. Παράλαβε λοιπόν τη μητέρα, «το παιδίον και τη μητέρα αυτού»,

το παιδί σου και τη γυναίκα σου, τη γυναίκα σου και το παιδί σου. «Το παιδίον και τη μητέρα αυτού». Εδώ φαίνεται καθαρά ότι είναι ο Ιωσήφ ξένος, αυτούς τους οποίους κοντά διακονείς, και «φεύγε», όχι πορεύου, φεύγε. Εδώ ένα μάθημα που πρέπει πάντοτε να το έχουμε υπόψη.

Μας: μην μπούμε, εφόσον εμείς μπορούμε από κάτι να φυλαχτούμε, ότι δεν θα φυλαχτούμε και θα μας φυλάξει ο Θεός. Δεν μπορούσε ο Θεός να φυλάξει τον εαυτόν του; Μπορούσε. Εν τούτοις έκαμε το μικρότερον στο σημείο αυτό και έφυγε από προσώπου μαχαίρας Ηρώδου. Μην εκθέσουμε ποτέ τον εαυτό μας σε κίνδυνον, εφόσον μπορούμε να τον φυλάξουμε, εφόσον μπορούμε να μην τον εκθέσουμε. Μην τον εκθέσουμε, διότι ο Θεός δεν θα μας βοηθήσει. Ό,τι έκαμε ο Θεός στη γη, τα άφησε παράδειγμα για μας. Υπογραμμὸν ὑπολιμπάνων, ἵνα τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ περιπατήσωμεν. Μας άφησε, λέει, αχνάρια τέτοια εδώ, να τα προσέξουμε και να ακολουθήσουμε τον τρόπο της ζωής της δικής του.

Τι να ακούς μέσα στη νύχτα τώρα κάποιο γαϊδουράκι να φεύγει γρήγορα ή μια καμήλα να χτυπάει και να καλπάζει, τακ τακ τακ, και να φεύγει. Και να ρωτάς: «Τι είναι; Ποιος; Πού; Ποιος είναι;» Ο Θεός φεύγει. «Ο Θεός φεύγει από πού;» Από προσώπου Ηρώδου. Εδώ υπάρχει μια άλλη περίπτωση πάλι, η οποία σκανδαλίζει ορισμένους, και λέγουν ότι τι ανάγκη να φύγει ο Θεός, αν ήταν Θεός;

Επάτασσε τον Ηρώδη και να γλιτώσει. Τότε θα ήταν κακούργος ο Θεός. Θα ήταν σφαγέας ο Θεός. Και θα μπορούσε να του πει αύριο, κατά την κρίση, ο Ηρώδης: «Ότι εμένα δεν με άφησες να μετανοήσω. Ναι, το έκαμα αυτό το πράγμα, αλλά δεν με άφησες, δεν μου έδωσες χρόνο να μετανοήσω. Σε όλους έδωσες χρόνο. Στον Αδάμ πήγες στον δειλινό. Στον άλλον, στον Κάιν, πήγες εκ των υστέρων και τον βοηθάς. Και σε τόσους άλλους τους περιμένεις. Εμένα δεν με περιμένεις; Είσαι άδικος».

Ο Θεός έφυγε αυτός, τον άφησε αυτόν αντιμέτωπον της αποτυχίας του. Αντιμέτωπον της κακίας του. Έσφαξε και τα παιδιά του. Γιατί οι ιστορικοί ξέρετε τι λένε για τον Ηρώδη; «Κάλλιο να είσαι χοίρος του Ηρώδου παρά υιός». Αν είσαι γουρούνι του Ηρώδου, υπάρχει εκδοχή να μην σε σφάξει. Αλλά αν είσαι υιός, θα σε σφάξει οπωσδήποτε. Διότι έσφαξε και τα παιδιά του ακόμα. Και δεν ξέρω πόσους χιλιάδες είχε δώσει εντολή να σφαγούν, για να πενθήσει το κράτος την ημέρα του θανάτου του. Κακία με λοφίο. Και σε αυτή την περίπτωση ο Θεός κάνει το μικρότερο και φεύγει. «Πήγαινε», του λέει. Θα κουραστείς. Ξέρετε, είναι δύσκολο αυτό το εγχείρημα. Ξέρετε πόσο μακριά πήγαν οι άνθρωποι; Άνω των 400 χιλιομέτρων. Με τι πήγανε; Με το αυτοκίνητο, με το αεροπλάνο, με το Σπούτνικ; Με τι πήγανε; Με κάποιο γαϊδουράκι, που βάλανε μερικά πραγματάκια επάνω και βάλανε και την Παναγία με το παιδί και κοντά ο γέρων με τα πόδια, ή με καμιά καμήλα, για να περάσουν έξω των

συνόρων, να βρεθούν στο εξωτερικό, όπως θα λέγαμε, της επιρροής του Ηρώδου, της περιοχής. Χρειαζόταν περίπου 400 χιλιόμετρα και πήγε εκεί. Και πόσο καιρό έμεινε εκεί πέρα; Κατά άλλους έμεινε 7 χρόνια, κατά άλλους έμεινε 6, κατά άλλους έμεινε 5. Όμως έμεινε πολύ καιρό εκεί, μέχρι που απέθανε φυσιολογικά ο Ηρώδης και τότε ξαναειδοποιήθη. «Πήγαινε», του λέει, «εκεί πέρα. Εγώ θα σε ειδοποιήσω. Ίσθι εκεί ἕως ἂν εἴπω σοι. Μην ανησυχείς, μην έχεις τριβέλι τι γίνεται πίσω». Και ξεκίνησε ο γέρων αυτός. Να γιατί χρειαζόταν κατεξοχήν: αφενός να σκεπάσει την Θεοτόκον, ώστε να μην κυκλοφορεί έγκυος χωρίς άντρα έξω, τουλάχιστον κατά το ανθρώπινο, διότι θα λιθοβολείτο ως μοιχαλίς, και αφετέρου να τη βοηθήσει, τη μικρή αυτή, σε αυτή τη φυγή κατεξοχήν στην Αίγυπτο. Υπάρχουν μέχρι σήμερα και η παράδοση αυτών των εχθρών, των μουσουλμάνων, των Αράβων και των Εβραίων.

Αναφέρει και τα μέρη που εστάθησαν. Υπάρχει πηγή της Παναγίας, η οποία λέγεται, που εστάθηκε, περιποιήθη τον Χριστόν, τον έπλυνε και τα τέτοια. Υπάρχει επίσης πανδοχείον όπου διανυχτέρευσεν το ζεύγος, φεύγοντας προς την Αίγυπτον. Είναι ερείπια μέχρι σήμερα. Αυτά όλα τα περιστατικά της φυγής του Χριστού στην Αίγυπτον λεπτομερώς θα μπορεί κανείς να τα βρει 850 χρόνια π.Χ. γραμμένα στο 19ο κεφάλαιο του Ησαΐου. Αν έχετε Παλαιά Διαθήκη, ανοίξετε τον Ησαΐα και θα δείτε τη φυγή του Χριστού εις την Αίγυπτον. Στον κανόνα που ψάλλει πριν αρχίσει τα «Χαίρε», στον Ακάθιστον Ύμνο, παρουσιάζει την Θεοτόκον ως νεφέλην κούφην, έτσι λέει, ως νεφέλην κούφην που φέρει

Αίγυπτο των υπέρθεων. Εκεί αναφέρεται ότι, όταν ο Χριστός επήγε εις την Αίγυπτον, μικρός στην αγκαλιά της μητέρας του, όλα τα σεβάσματα των Αιγυπτίων έπεσαν και εκρημνίστησαν. Ξέρετε, το μόνιμο θαύμα, κατά τον Πασκάλ, είναι η πραγματοποίηση των προφητειών. Το μόνιμο θαύμα που δεν μπορεί κανείς να το μεταβάλει, διότι αυτό δεν ήταν ένα πράγμα ιστορικό που γράφει εκ των υστέρων· είναι γραμμένο από τους εχθρούς του Χριστού 800 χρόνια π.Χ. Αυτό ακριβώς είχε υπόψη του όταν, στο λάμδα γράμμα, λέγει εδώ ο Υμνογράφος:

Λάμψας εν τη Αιγύπτο φωτισμόν αληθείας, πήγε το φως του Θεού στο σκοτάδι στην λατρεία στην Αίγυπτο, εδίωξας του ψεύδου στο σκότος, τα γάρι είδω λατάφτης της Αιγύπτου, σωτήρ, μίαν εκατά σου την ισχύν πέπτοκεν, εκατά ισχύν μίαν σου την πέπτοκεν.

Δεν μπόρεσαν να σταθούνε, έπεσαν και σπάσαν. «Οἱ τούτων δὲ ῥυσθέντες», αυτοί που εγλίτωσαν από τη λατρεία και πίστεψαν εκ των υστέρων εις τον Θεόν, εβόων προς την Θεοτόκον. Αυτό έχει ακριβώς υπόψη του αυτός και γι’ αυτό λέγει στο πρώτο του «Χαίρε»: «Χαῖρε, ἀνόρθωσις τῶν ἀνθρώπων». Όταν λέμε ανόρθωσις από τη λατρεία, από το σκοτάδι του ψευδούς φωτός. «Χαῖρε, κατάπτωσις τῶν δαιμόνων», που οι βωμοί αυτοί έπεσαν, των δαιμόνων. Το τελευταίο γράμμα τώρα του δευτέρου αυτού μέρους του Ακαθίστου είναι το μι. Μέχρι εδώ παρουσίασε το τι έγινε όταν εγεννήθη, πώς πήγαν οι ποιμένες, πώς πήγαν οι μάγοι, πώς επέστρεψαν και το τι έγινε στην Αίγυπτο όταν έφυγε. Έχει τώρα εδώ πέρα την Υπαπαντήν, στο μι γράμμα.

Τα γεγονότα των 40 ημερών. Όπως είχαμε πει, αν θυμάστε, τις ημέρες των Χριστουγέννων, ο Συμεών ο Θεοδόχος — Θεοδόχος διότι εδέχθη Θεόν, όχι ανθρωποδόχος, δεν εδέχθη άνθρωπον, όπως θεοδόχον έχουσα την μήτραν, όχι ανθρωποδόχον, η Θεοτόκος — ήταν ένας από τους ερμηνευτάς των Εβδομήκοντα της Παλαιάς Διαθήκης, των Εβδομήκοντα, το 280 χρόνια π.Χ., επί Πτολεμαίων, των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αυτός αμφισβήτησε τότε το εδάφιο 7:14 του Ησαΐου, που λέγει: «Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν». Είπε ότι εγώ το ερμήνευσα, αλλά δεν το πιστεύω ότι μπορεί να πραγματοποιηθεί. Και η παράδοση λέγει ότι εδέχθη ένα ράπισμα αόρατο.

Ήκουσε ότι όχι μόνο θα πραγματοποιηθεί, αλλά θα το πάρεις εσύ στα χέρια σου. Από τότε αυτός είχε την πληροφορία, την εσωτερική, ότι δεν θα γνωρίσει θάνατον έως ότου δεχθεί το σωτήριον του Θεού. Και έμενε ο γέρων τώρα στην άκρη εκεί και πρέπει, με βάση τα συμφραζόμενα, να είναι περίπου στα 300 χρόνια. Την ημέρα που ο Χριστός από την Παναγία μας πηγαίνει στο ναό, οι γονείς να κάμουνε αυτή τη θυσία που έκαναν, προσέφεραν δύο τρυγόνια, έσφαζαν το ένα και με το αίμα εράντιζαν τον λαιμόν και τις φτερούγες του άλλου και το άφηναν ματωμένο και βαμμένο και έφευγε. Ήταν ένας τύπος ότι κάποιος θα θυσιαστεί κάποια μέρα, για να ελευθερωθεί η ψυχή του ανθρώπου, να μην πηγαίνει στον Άδη αλλά να πηγαίνει στη Βασιλεία των Ουρανών.

Την ημέρα εκείνη, λοιπόν, που πήγαιναν οι άνθρωποι ανύποπτοι αυτοί, το ζεύγος Ιωσήφ, Παναγίας, οδηγήθηκε αυτός στο ναό και βρέθηκε αντιμέτωπός του και το επήρε στο χέρι του, όπως μας αναφέρουν τα περιστατικά τότε εκεί. Όταν το πήρε στο χέρι του, ευχαρίστησε το Θεό που τον αξίωσε γι’ αυτό και είπε ορισμένες προφητείες, τόσο για τον μικρόν όσο και για τη μητέρα του μικρού. Για τον μικρόν, εκείνο που είπε επιγραμματικώς είναι, και θα ενθυμείστε κι εσείς: «Οὗτος ὁ μικρὸς κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ εἰς ἀνάστασιν πολλῶν». Δηλαδή άλλοι θα πάνε επάνω εξαιτίας του και άλλοι θα πάνε κάτω. Δηλαδή η πίστη στο πρόσωπό του για άλλους θα σημάνει σωτηρία και σε άλλους απώλεια. Και στραφείς προς τη μητέρα

είπε, συν τοις άλλοις, ότι εσένα ρομφαία θα περάσει στην καρδιά σου. Της έκανε μια προφητεία, βέβαια, για την ημέρα της Σταυρώσεως, διότι αν πάτε να δείτε την εικόνα αυτή στο οικείον μέρος, εκεί που έλαβε χώραν αυτή η σκηνή, και δείτε την εικόνα της Παναγίας που βλέπει απέναντι, σε εξήντα μέτρα περίπου, πενήντα-εξήντα μέτρα, το Χριστό, τον Υιό της, να σταυρώνεται, και δείτε την εικόνα πόσο Πνεύμα Θεού είχε αυτός ο οποίος την εζωγράφησε εκεί, θα πείτε ότι πραγματικά εδώ επέρασε ρομφαία την καρδία της Παναγίας και πραγματοποιήθη αυτό του Συμεών του Θεοδόχου. Γι’ αυτό, έχοντας υπόψη του, εδώ ο υμνωδός λέγει: «Μέλλοντος Συμεῶνος τοῦ παρόντος αἰῶνος μεθίστασθαι τοῦ ἀπατεῶνος». Γιατί θυμόσαστε τι είπε;

«Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου, ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου, ὃ ἡτοίμασας κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν λαῶν», για όλο τον κόσμο, «φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν καὶ δόξαν λαοῦ σου Ἰσραήλ». Προκειμένου, λοιπόν, να φύγει, λέει: «Μέλλοντος Συμεῶνος μεθίστασθαι τοῦ παρόντος αἰῶνος τοῦ ἀπατεῶνος». Τον αιώνα εδώ τον λέγει απατεώνα. Και πράγματι είναι απατεών. Όποιος δεν προσέξει το πέρασμά του από τον κόσμο τούτον, ξεγελιέται πολλές φορές. Αλλού αναζητεί την ασφάλειά του και αλλού είναι η ασφάλειά του. Και εκεί που νομίζει ότι είναι ασφαλής είναι ανασφάλιστος. Πράγματι είναι απατεών. Είναι απατεών ο κόσμος, είναι απατεών εις άκρως μας περιβάλλει,

άλλα πράγματα που είναι γύρω μας, τα οποία εμείς τρέχουμε πίσω να τα απολαύσουμε και λοιπά, και εκεί μας καταλαμβάνει ο θάνατος. Λοιπόν λέει: «Συμεῶνος τοῦ παρόντος αἰῶνος μεθίστασθαι τοῦ ἀπατεῶνος, ἐπεδόθης ὡς βρέφος αὐτῷ», εδόθηκες, λέει, στα χέρια του, όπως είχες υποσχεθεί. «Ἀλλ’ ἐγνώσθης τούτῳ καὶ Θεὸς τέλειος», αλλά σε γνώρισε, εγνωρίστηκες, λέει, σ’ αυτόν και Θεός τέλειος. «Διόπερ ἐξεπλάγη σου τὴν ἄρρητον σοφίαν, κράζων· Ἀλληλούϊα». Είπε: «Δόξα σοι ο Θεός». Εδώ ακριβώς τελειώνει η δευτέρα στάση του Ακαθίστου Ύμνου. Εφόσον είπε τα περιστατικά, πρώτα το πώς συνελήφθη, έπειτα μας αναφέρει στο δεύτερο μέρος τα περιστατικά, το πώς εγεννήθη και τι μεσολάβησε εκ των υστέρων μέχρι της περιπτώσεως του Συμεών του Θεοδόχου. Στη συνέχεια, στα άλλα δύο μέρη, αναφέρει το έργον του Χριστού εις τον κόσμο. Είναι θέμα βέβαια του

θέλοντος. Ίσως θα συζητήσουμε στο τρίτο μέρος. Πάντως, εκείνο που θα ήθελα και πάλι να υπενθυμίσω είναι ότι δεν είναι αμελητέο το έργο αυτό. Είναι το ωραιότερο έργο που μπορεί να υπάρξει στην εκκλησιαστική φιλολογία, αλλά και, αν θέλετε, και γενικότερα, έξω του θρησκευτικού μέρους, Ευαγγελίους. Είναι το ωραιότερο κομμάτι αυτό και, αν μπορούσε ο άνθρωπος να το αφομοιώσει, θα μπορούσε να μάθει συλλήβδην, συνοπτικώς, όλη την υπόθεση της πίστεως γύρω από τον Χριστό. Αν ήθελε, βέβαια, διότι ο Χριστός ποτέ δεν αγγαρεύει κανέναν. Του θέλοντος ήρτηται η σωτηρία. Δεν θέλεις; Φάγε, πίε, ευφραίνου. Δεν σε βιάζει κανένας. Ολολυγμός στο τέλος. Και λένε ορισμένοι, στην απλή τους γλώσσα, ένα πολύ λαϊκό, το οποίο δεν έχει θέση εδώ.

«Στο τέλος», λέει, «ξυρίζουν τον γαμπρό». Όμως σε εμάς πολλές φορές θα λάβει χώρα αυτό το πράγμα, διότι εμείς όλα αυτά τα θεωρούμε τυχαία, και που βρισκόμεθα και που αναπνέουμε και που είμεθα εδώ. Όλα αυτά είναι δικά μας κατορθώματα. Δεν είναι δικά μας κατορθώματα· είναι κάποιου άλλου, που δεν θα μπορέσουμε να τον αποφύγουμε, είτε το θέλουμε είτε όχι. Εύχομαι η χάρη της Παναγίας μας να είναι και πάλι μαζί μας.