You Shall Not Swear Falsely

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

From my notes, I see that we are in the fifth chapter of Matthew, specifically at the passage that speaks, on the one hand, about the Law in the Old Testament and, on the other, about the lesser commandments in the New Testament. In our last talk, it said, “You have heard that it was said to those of old, ‘You shall not commit adultery.’” But He told us to guard even our eyes, because we can commit adultery in our heart. Tonight I see that it says again: “You have heard that it was said to those of old, ‘You shall not swear falsely, but shall fulfill your oaths to the Lord.’ But I say to you...”

“Do not swear at all: neither by Jerusalem, for it is the city of the Great King; nor shall you swear by your head, because you cannot make a single hair white or black. But let your word be, ‘Yes, yes,’ or ‘No, no.’ Anything more than this is from the evil one.”

These, of course, are words from the Decalogue, as we were saying.

Now, in the New Testament, He completes them by giving the details. His teaching is drawn from what had been written in the Law. Now He comes, in the New Testament, and tells each person to pay attention to the details. In the Old Testament, we learn that God instituted the oath. There is a commandment concerning oaths in the Old Testament for cases in which something is uncertain. When a matter is in doubt—whether something belongs to you or not, or whether it belongs to me or not—then an oath is introduced.

An oath. I do not know whether you have read the Old Testament. If you open Exodus, chapter 22, verses 10 and 11, you will find the commandment that an oath must be given so that the truth can be established, the uncertainty resolved, and the matter formally confirmed by the oath. Of course, someone may say, “But the other man will gladly lie in order to gain something.” God is not speaking about such people. He is speaking about those who fear God, not those who do not fear Him. The one who does not will be punished by God.

He swore falsely. But why? Because he did not believe. If he had believed, he would not have committed perjury. Even if he were in need, he would go and swear truthfully; he would not swear falsely. Concerning such people, John Chrysostom goes so far as to say: “If you believe that the man is truthful, do not impose upon him the necessity of an oath.” If you believe that the man loves the truth, he says, do not make him swear. “But if you know that he lies”—if you know that he is a liar and a fraud—“do not compel him to swear.” Again, do not make him swear and force him to commit perjury. Do you understand?

In the first case, he says, do not make the man swear if he tells the truth, if you know him to be honorable and a responsible family man. Accept his word. In the other case, if you know him to be a fraud and a liar, do not make him swear either. He will swear readily; it costs him nothing to place his hand on the Gospel, as we were saying today. This is what the holy Father says on this subject as well. Unfortunately, we resort to oaths very easily. When we think about oaths, our minds usually turn to the occasion when we might be called into court and asked to swear. Then we try to comply and ask, “May I take the oath, my spiritual father? What should I do?” Or we ask someone else whom we think may know a little more about such things. Sometimes we simply make the decision ourselves.

We swear oaths, and very often we even swear falsely, because the oath is the final deception. By means of an oath, we try to cover up a whole series of other dishonest deeds. You know the casual expressions we use: “On my children’s bones,” “on my life,” “on my eyes,” “by God,” “my Most Holy Theotokos,” “on my father’s soul,” “by the Saint,” and a thousand other things. In the final analysis, these are false oaths. There is no reason for someone who speaks the truth to bring God into the matter and call Him as a witness for the defense. Such things happen.

We have told a whole string of lies and committed other filthy deeds. We have said things we should not have said. Now that we have been exposed, we try to cover our filth and shame with lies. We may not have stood accused with our hand upon the Gospel and sworn falsely in such cases. Yet we have lied and sworn false oaths in other ways, and none of this has ever even reached the confessor. I once gave a special talk about falsehood—not here, but elsewhere—and went into these details. Almost the entire audience stood convicted, with none of us speakers excluded.

This matter of falsehood and oaths has never reached the confessor. I do not know what happens in your own lives, or whether these subjects can be combined. Strictly speaking, they cannot, because they are two separate subjects. You can recognize your own guilt, see where you stand, and be more careful in the future.

There is no tongue that is not guilty of these two deadly sins. They are ugly sins—both falsehood and swearing oaths.

So, as I was saying, in the Old Testament the oath was established by law for situations in which something was uncertain. The oath had to be taken in the name of God. In fact, they distinguished between great oaths and lesser oaths. They quickly broke the lesser ones, but they feared the great oaths, when God was brought into the matter. They swore by the earth, by the sun, and by heaven. That is why He says: not by Jerusalem, not by the sun, not by heaven, not by God—by nothing at all. Now He excludes every oath and shuts them all out. He restrains them, in a sense, because the whole matter had become corrupt. It was the same with adultery. He does not merely say, “Your eye must not look.” He tells you to guard against the causes beforehand, so that the consequences may be prevented.

The Jews, then, had both great oaths and lesser oaths. They kept the great ones, let us say, but did not keep the lesser ones. In general, those who lie—whether knowingly or unknowingly, whether with premeditation or when suddenly caught off guard—fall into what David calls “the sins of the heel.” I do not know whether you have read about this. He is particularly afraid of these “sins of the heel,” as he calls them: sins that you tread upon easily. You see a matchbox lying on the ground and step on it as you walk; you crush it beneath your heel. It is not an atomic bomb, nor any other kind of bomb that will explode and strike you. It is something your eye scarcely notices, something that appears to be nothing.

You uttered a word, told a lie, or swore some oath, and so on. You will find it waiting before you, and God will call you to account for it. There is even a prophecy that I found in Zechariah, in the fifth chapter, which says the following. I do not know about you; you may well have read it and found it yourselves. It says: “And the Lord said to me, ‘What do you see?’” Zechariah replies: “And I said, ‘I see a flying sickle’”—a great sickle, he says, twenty cubits long and ten cubits wide. And He said to me: “This sickle...”

“...shall enter the house of the one who swears falsely in My name, and it shall destroy it and consume it.” This is how it is written, how it was spoken, and how it was decreed. A sickle of God’s justice, twenty meters long and ten meters wide, will enter the home of every person who swears falsely or tells lies, as Zechariah 5:2 says. Yet these things have passed unnoticed. If it were possible for us to be shown all the lies told every day, I do not know what would become of us. We imagine that we are free to say whatever we like.

You know that we often swear oaths as well. People swear; a mother swears: “Ah, you will not live to see tonight! What I am going to do to you! I will bury you before evening!” But you do not bury him—not even after many days. She swears that she will bury him before evening, but she buries neither her son nor her daughter that night. I do not know what the master craftsman says to his apprentice, or what one person or another says. From morning until evening, we swear and we lie. We use the tongue as though it were not made to glorify God, to speak what is right, holy, and fitting, but as though it were made to utter curses, lies, and a thousand other things.

I do not know what condition you yourselves are in. But He says that He does not accept this. What does He want? He wants what you have within you to be what is also upon your lips. The liar feels one thing and says another. He thinks one thing, feels another, and says something else. He presents himself as divided into three. In reality, the liar becomes something unnatural, because he intends to say one thing but says another. He plans to act in one way, yet, to meet the immediate need, he says something else. He misleads people and creates all kinds of harm. Such a thing is not permitted for a Christian. Someone will ask, “Never? Is there never a time when a person may do so?” There are exceptions, if you must...

...help in a particular situation or prevent something worse. Then it is not only permitted but required. But we do not lie in order to prevent something worse. Suppose someone comes running, drunk, with a knife in his hand, intending to slaughter another man. If the man he is pursuing has come inside and the attacker asks you, “Where did that scoundrel go?” what will you tell him? Will you say that he came in here? Will you tell him where he went, so that he can be murdered? And how will you bring healing to the attacker? By preventing the murder, you protect him as well. Even if the other man deserves to die, he has not yet been given the opportunity for metanoia, for repentance. So what will you do? You will say, “No, he did not come this way. He probably went over there, because I saw a trace farther down.” You are preventing something worse. We also have that beautiful example of Saint...

...Dionysius, who told a lie in order to hide his brother’s murderer. But we do not tell lies in circumstances like that. We do not swear an oath in order to rescue someone from a worse situation, to keep matters from deteriorating, or to prevent some evil. We do something else entirely. We create trouble; we throw wood onto a fire that has already been lit, when we ought to extinguish it. Discernment is needed to know when such a thing should be done. If you can do it as the Saint did, then do it as the Saint did. But the Saint did it and became holy. I do not think that any of us acts in this way and becomes holy. Do you know what is written outside? Have those of you who have venerated the Saint noticed it?

It is written outside, beneath the reliquary—you may have noticed it:

“He lied for the first time. He loses the virginity of truth, and the sinless man becomes a saint at the very moment he sins.”

He loses that virginity—the virginity of truth—and the sinless man becomes a saint at the very moment he sins. He bore witness by telling a lie, yet at that very moment he was sanctified, because through that lie he concealed his brother’s murderer. If you are ever counted worthy to go there, remember to read it. He is a great witness for us; we have nothing like that.

We swear over the slightest thing. “By the price I paid for it, by the price I’m selling it for, by my children!” A merchant swears by his children that he is selling something for exactly what it cost him, while making twice as much. They tell lies. I will say no more, because commerce has come to mean lying. You understand. So here He says, “Be careful.” Can you bring these things into harmony, so that what you think inwardly is also what you say outwardly? “Is this good, Mr. Panagopoulos?” What am I to say now? I have put it up for sale. If I tell him, “It isn’t good,” he will not buy it. But if I tell him, “It isn’t especially good, though it will do the job—and I’m offering it at this price because it has this defect,” perhaps he will still buy it.

Instead, Giannis is expected to trick him into buying it. Do you understand? And you women want to bargain the merchant down. “He took this much off for me,” or, “I got him to lower it by this much.” You got him to lower it, and he still made twice the profit. Since he knew what price he could accept, he first quoted you ten times as much. He told you endless lies and swore by his children, and you went away satisfied. You, in turn, lied that you had found it cheaper somewhere else. That too was a lie: you had not found it cheaper; you had not found it anywhere. And so this whole vicious circle continues among Christians.

Will anyone ever confess this? It has never reached the confessor. Perhaps some merchant, after doing this many times, has gone fearfully to his confessor and said, “This and that is what happens there.” But among the rest of us—the clever operators outside the marketplace—I know of no one who has gone and said, “I pulled this trick, committed this fraud, and told this lie.” He simply did it again, as though he were entitled to do so. Perhaps he has even recorded it as something for which he expects a reward from God. I do not know. This is how I see these things and how I think about them. So He forbids you to take anything at all upon your lips as an oath: neither heaven nor earth nor even Jerusalem. Nothing, nothing, nothing, nothing. Simply say, “Yes, yes,” and “No, no.”

That is the perfect standard; He gives us the exact measure.

If we attain it, then we have truly attained something. But we make no effort at all to reach it. And then, very often, we even commit perjury. We go and swear falsely, sometimes in favor of others and sometimes against them. Many people turn us into witnesses even though we know nothing at all. Every day they tell us about some incident of theirs. We know neither the people nor the facts, and afterward they call us as witnesses. So we go and testify, though we know neither the people nor the facts. We are manufactured witnesses. Everything we say is false, because we neither saw nor heard it ourselves; we know only what they told us. Has this perjury we committed ever been brought to confession?

Many times we have also sworn falsely to help others obtain pensions, or we ourselves have committed perjury in order to receive a pension. This has never reached the confessor. “But there is no other way.” I do not know—ask God. He might take you that very night, and then you would have no need of the pension. Do I know how God will arrange these things? He is not obliged to make a special exception for your case or mine. I say these things to show myself and all of us that we are not Christians at all. In these three chapters—the fifth, sixth, and seventh chapters of Matthew, or the corresponding passages in Luke—the law of the Gospel thoroughly examines the so-called Christian and reveals whether he is truly a Christian or not. That is why we are discussing it. And I am not the expert qualified to discuss these things.

Others more capable than I should discuss these matters. Yet a difficulty arises: they too may be doing the same things. Even if they are more capable, once you begin discussing this subject, matters become very hard indeed. In any case, if we choose to set ourselves face-to-face with these three chapters of the Gospel teaching, we do not measure up to the Kingdom of Heaven. We do not measure up. We are people of schemes, people of falsehood, people of perjury, people of fraud—done elegantly and discreetly, with gloves on. We do not measure up to the law of God. We do not. In the next verse, verse 38, He continues this thought and says:

“You have heard that it was said, ‘An eye for an eye and a tooth for a tooth.’ But I say to you, do not resist an evil person. Whoever strikes you on your right cheek, turn the other to him also. If anyone wants to sue you and take your tunic, let him have your cloak as well. And whoever compels you to go one mile, go with him two. Give to the one who asks you, and do not turn away from the one who wishes to borrow from you.”

In the Old Testament—I do not know whether you have followed this—people took justice into their own hands. We had, “An eye for an eye and a tooth for a tooth.” That was the rule in the Old Testament. If you read the twenty-first chapter of Exodus, you will find that this right was granted. If someone put out your eye, for example, you could put out his eye. If he knocked out your tooth, you could knock out his tooth, and so on. Here Christ changes things. He transforms them and places them within love. We are to endure the wrong done to us. Under the Old Testament, a person was not expected to endure the wrong; he was told to take justice into his own hands.

Here He tells us to endure the wrong and to avoid retaliation and taking justice into our own hands, if, of course, we wish to be worthy disciples of His. For Christ is the model. Christians are to be formed according to Christ. Otherwise we end up with a different kind of Christian. Christ is the firstborn. If the tree is good and sound, its fruit must correspond to it. Christ cannot possess one set of qualities while we possess another, or while we possess nothing resembling the qualities of Christ. And so He goes on to set out a series of examples. He says:

“Do not resist,” He says, “the evil person, the wicked man.” He is not speaking about Satan. “Do not resist the evil person.” In other words, when you are confronted by a corrupt and wicked person, do not repay him in kind. That often brings no benefit. Much greater benefit may result if you have the strength and forbearance to restrain yourself and show patient endurance, even when you are insulted or suffer loss, instead of taking justice into your own hands. If he slaps you, you may slap him once—or twice, if you are stronger. But nothing good comes of that.

Then he may pull out a knife, and you may pull out a pistol, and one or both of you may end up wounded or dead. Nothing has been gained. Of course, there are people who say—and many hear them and applaud—“I have my dignity, and Christianity is above all a matter of dignity.” Allow me to disagree, at least in part. Christianity is not dignity in the sense that people use and imagine the word. Christianity means conduct worthy of Christ. And when I am about to lose that Christlike conduct for the sake of so-called dignity, then I would rather do without such dignity. This is difficult for anyone to endure. It presupposes a cultivated person,

a person deeply cultivated within. Saint Spyridon was summoned to the palace, and he went. They did not want to admit him. The soldier guarding the door slapped him, even though the Saint had explained who he was, because his clothing did not appear worthy of respect in the guard’s eyes. Without becoming angry, the elder turned his face and offered him the other cheek also, according to the commandment of the Lord. And when he turned the other cheek, the weapon fell from the soldier’s hand.

When Saint Nektarios of Aegina, whose feast we celebrate next week, was being slandered and reviled by the public prosecutor, the police authorities, and other local officials, they had isolated him in a room by himself. He listened to dreadful accusations—even that children supposedly born from illicit relations had been thrown into the well there—yet he remained silent and completely unshaken.

He could have struck them like a thunderbolt, yet he gave no answer.

For just a moment he turned and looked up at the Lord hanging upon the Cross. Then, one after another, they came, made a prostration before him, left him, and went away. Then little Nektaria, who had been watching from a corner, rushed over and said, “Your Eminence, how did you endure such words? How did you endure those accusations, Your Eminence?” She fell to her knees at his feet. She was only a child, but she had heard everything from her corner. And she wondered, “How could he listen to all that? What did he say?” He said, “My child, when a person is accused…” What exactly did he say? “Well…”

Who among us imitates Christ? Are we Christians or not? Tell me: who among us imitates Christ in these circumstances, or in any circumstance that may arise? Christ presents every aspect of the example we need; at any moment you can bring Him before you and imitate Him. How did He conduct Himself? As Peter says, “Leaving you an example, that you should follow in His footsteps.” An elder was once asked how he remained undisturbed in situations that would make someone pull out not one pistol but a hundred. Still entirely undisturbed, he answered:

“By making good use of my eyes.” The other man said, “I do not understand you.” So the elder replied, “Let me explain. I look toward heaven, I look toward the earth, and I look around me.” Again the man said, “I do not understand.” And the elder replied, “Let me explain. I look toward the place for which I am destined, and I know that if I do what my ego and so-called dignity urge me to do, I will never reach it. Therefore, I do not do it. I also look downward and see that I am made from earth—and since I am earth…”

What is there to offend me? What is there to trouble me, if I truly believe that I am made of earth? Then I look around me and see that there are worse things as well. All this consoles me and gives me this calmness. Yes, because when someone comes and slaps you, though you have done nothing wrong—not even the slightest thing you might imagine—and does it in front of others, that is not so easy to swallow. And, of course, if you are somewhat strong and can handle him...

you are even more inclined to pay him back in kind, if not with something worse. If, of course, you are naturally small in stature and so on, you are forced to back down, because you are the weaker one and fear compels you to keep still. But that is one thing, and this is another. If, however, you reflect that Christ knew all these things before they happened, you are immediately consoled. “Then why did He permit them to happen?” Because you needed them. But we have never thought this way. We always keep Christ outside our lives; we have left Him at the icon corner in our home, while we go out on our own. We do not believe that Christ is with us, or that Christ knows what is going to happen to us.

Since we made the sign of the Cross in the morning and said, “Lord, help me; come with me today as well,” then whatever happens to me is blessed. Even if it goes against me, even if I am humiliated, it is for my good. I do not know what it is healing in me at that moment, what wounds it is mending, or what debts it is settling, my dear friends. For we want to be healed in our own way. No, my dear friends, we will not be healed where we choose, but where He chooses. He chooses. There are many crooked things within us. We will be healed where He wills, even through this kind of humiliation—through someone slapping me out in public.

Through that person He wants to humble me; through that person He wants to settle some debt of mine—I do not know what I have done or what I am doing. I want to satisfy the justice of God in my own way and become pleasing in God’s sight. No. God wants it done in this way. It does not agree with my reasoning—and then, suddenly, the blow comes. Just think about it. This teaching of the Gospel is truly a great matter. He tells you to turn the other cheek and not resist the evil person. “How can I turn it? I am only human.” Then cease being merely human and become a Christian. A Christian is not merely human. No, a Christian is not merely human. A Christian is more than human.

It is one thing to be human and another to be a Christian. It is one thing to be a good person and another to be a Christian. A Christian is more than human. A Christian has no blood in his veins, so to speak; he has water in his veins. He never flares up, never loses his temper, never becomes angry. He sees everything calmly. He knows that Christ knows all things, and when I know that He knows, I am consoled. Did He not know about these things? Did He not know? Since He permitted them, they must have been for my good. “Blessed be the name of the Lord.” This is where the path of human salvation begins. Yet this is the very cog on which we all stumble. At the slightest thing we become... You enter supposedly Christian homes and hear the doors crashing from being slammed.

You hear the shouting and say, “What is happening here? Am I in a Christian home?” Yes, you are in what is called a Christian home—but not in one that is truly Christian. You are not in a Christian home. He says, “Do not resist the evil person. But whoever slaps you on your right cheek, turn the other to him also.”

A woman had struck her husband on the head with a plank. She was always hitting him, and this time she had split his head open, so it was bandaged. This man used to confess to a priest. Another man went to the priest and asked him, “Does so-and-so come to you for confession?” “Yes,” he replied. “Have you ever asked him about his life at home?” “I do not remember.” “Then ask him and offer the man some consolation, because things are not going well for him.” “Why? What is happening to him? What do you know?” “Things are not going well with his wife. She beats him. In fact, she has now split his head open, and his head is bandaged. If he comes here in the next few days—for I doubt he will remove the bandage very soon—you will see it for yourself.”

“Say a few words to him.” The man received Holy Communion frequently and went to confession frequently; he was striving in the spiritual life. At some point he went to confess, and when the priest saw his bandaged head, he remembered what the other man had told him. He did not ask why his head was bandaged. He merely approached the matter indirectly: “I do not think I have ever asked you: do you have a family?” “I do.” “Do you have children?” “Yes, several—three.” “And a wife?” “Yes, a wife as well.” “Do you and your wife live in harmony? Do you agree with one another?” He replied, “Listen, Father, I did not come to confess my wife’s sins or my children’s sins.”

“I came to confess my own sins. Please, attend to my confession—my own confession. For if I confess their sins, then you must read the prayer of absolution over them.” This is what we often do. We go to confession and speak about what our husband does, what our wife does, or what our child does. A priest once handled this beautifully. A woman went to him and kept accusing her husband. The priest began the prayer: “The prayer of absolution for the servant of God George.” “No,” she said, “my name is Katina.” “But you confessed George’s sins. You said nothing about Katina herself; you spoke only about your husband. So it is your husband who will be forgiven.” Do you understand? Where is freedom from resentment in all this? It does not exist. These are the marks of a true Christian: the ego must depart, self-interest must depart, and so must the so-called dignity prized by this false and corrupt world.

They say a man is respectable simply because he wears a tie, without asking what lies beneath that tie. Another man may be honorable and moral but wear no tie, and they regard him as nothing. In any case, He continues: “And if anyone wants to sue you and take your tunic, let him have your cloak also.” This is a hard saying. The tunic is what we wear underneath, and the cloak is what we put on over it. If someone comes to take the garment underneath, He says, give him the outer one as well; give him both. Avoid going to court; do not begin swearing oaths and becoming involved in such things. Choose to suffer the loss. That is what He says. “But should I do it?” someone will ask. If you can, I tell you to do it. But you cannot—and neither can I. These things belong to the perfect...

That is what I say: they belong to the perfect, not to us. We are already prepared; meanwhile, we have called the lawyer. We are ready. And we know beforehand that, very often, by the time a judgment is issued, the lawsuit will have consumed everything we stood to gain. When it is all over, what remains with us is bitterness, perjury, the people we brought in to swear on our behalf, and the fact that we will never speak to the other person again. That is what will remain. We will gain nothing at all. This is why the people have a saying: a bad settlement is better than a good lawsuit.

A bad settlement means accepting some loss. It is better for you to settle and suffer loss than to pursue and win a lawsuit. It is better because the settlement can preserve love. Tomorrow you will still be able to say good morning and to speak with the other person again. But if you go to court, whether you sue or are sued, even your greeting will cease. And there can be no return to the Holy Chalice, if you are truly a Christian. We are not speaking about what the world does; we are speaking about a true Christian. But the Lord says here, “Choose this instead. Is there anything else you want me to give you? Take this as well.” There is a beautiful story about this in the Sayings of the Desert Fathers. I do not know whether you ever read them. One day some robbers went to an elder’s hut. The elder was not there.

So they gathered up everything in the hut, and just as the elder was returning, they were leaving. As they went out, they saw him and laughed. “Farewell, children,” he said. “God be with you.” But when he entered, he saw a small bag behind the door that they had not taken. He picked it up, ran after them, and said, “You forgot this. You did not take it; you did not see it. Take this as well.” When they heard this, they turned back and left everything else with him too.

Can we grasp this? No, we cannot grasp such things. But suppose someone came up now and slapped me, and I had the strength to turn the other cheek so that he could slap that one too. What do you think? Would he strike me again? I say that he would not.

I say that he would not strike me again, and that he would immediately ask my forgiveness. If someone came and spat on me at this very moment, and I took out my handkerchief, wiped myself clean, continued my talk, and even said to him, “Thank you, thank you,” what do you think? Would he not come and ask my forgiveness afterward? And if he did not ask me here and now, he would come later, telephone me, or find me at my shop or my home to ask my forgiveness. Christ has made no mistakes, my dear friends. What He said is true. We are still cunning. Secondly, we do not have the life of Christ within us. We do not receive Holy Communion, and as long as we do not receive Holy Communion, we do not have hearts of compassion within us. We do not possess the goodness of Christ. It is Christ who changes human nature.

He brings it into conformity with the Gospel. He has spoken no falsehood. Everything He has said can be accomplished, and such examples do exist, though they are rare, of course, because few have truly striven. You too will have had some successes in these matters. Whenever you humbled yourselves, whenever you showed patient endurance, whenever you did not act hastily, whenever you placed prayer and forbearance first and did not take justice into your own hands or resort to the courts, and so on, you succeeded. And even if you did not succeed materially, at least your consciences are at rest. You can say good morning to the other person, and you have no difficulty approaching Holy Communion. It does not matter if the other person has not yet found the strength to move forward. That is a separate matter; it belongs to him. But as far as you are concerned, the commandment applies to “what depends on you.”

As far as it lies within my power, “live peaceably with all people.” And the commandment is to overcome evil with good: “Overcome evil with good.” I remember a Russian spiritual father I once had, now departed, who was at the Church of the Holy Unmercenaries. His name was Father Efthymios, and he would tell me, “Dimitri, when they throw a walnut at you, you must throw back a fig—take care.” That was how he spoke. “You must never throw back a walnut, Dimitri; remember what I am telling you. When someone throws you a walnut—a harsh word—do not answer in the same tone. You must throw back a fig. If you throw a walnut, it will make a noise and cause an uproar.”

“If you throw a fig, no sound will be heard.” That was a great lesson. But where are you to find the figs? You must be from Kalamata! Where was I to find figs when he was telling me this? “Your words are falling on deaf ears, Father Efthymios,” I used to think. And yet, looking back, I see that Father Efthymios was right. What he told me was absolutely true. “And whoever compels you to go one mile,” He says, “go with him two.” The word for forced service is Persian. In other words, if someone coerces you, compels you, or takes you by force—He is giving examples—and makes you go one mile, then you should go two. “Do you want us to go farther? Let us go farther still.”

In this way, you disarm the other person through your kindness. You know this from your own dealings with people. Those who have a good heart and speak kindly achieve better results than those of us who are quick-tempered and hasty in our thoughts and actions. There is a saying that a gentle tongue can draw milk from ten breasts, while a harsh tongue cannot draw milk even from its own. Of course, the tongue itself is not at fault. The one within, who directs the tongue, is at fault. It is the so-called inner person who must be changed. So when they compel you to go one mile, He says, go two miles with them.

At the end there is one more saying: “Do not turn away from the one who wishes to borrow from you.” In other words, if you are able to lend to him, do not turn away; stand by him in his need. Some people, for one reason or another, are able to relieve someone in his need but do not do so. Why? Because he was once their enemy, or because he once said something against them. God does not want this. God does not want such resentment. Indeed, if you can help your enemy, you place God under an even greater obligation, so to speak. God regards this as something better. For we all understand helping a friend who will help us in return tomorrow.

In worldly terms, helping a friend is simply a transaction. But if you give to and help an enemy—someone who may greet you politely on the surface but does not inwardly feel toward you as warmly as a person with whom you eat, drink, and celebrate—and you stand by him in his time of need, for many of us face difficult moments, then this, he says, is what you ought to do. God counts it as something far greater. And what happens then? What Saint Paul says in Romans, chapter twelve, as far as I remember, applies to that person: “You will heap burning coals upon his head.” What happens when you put a tray of burning coals on someone’s head? What happens?

You turn red, do you not? He too will blush with shame. He will say, “Look at how I treated him, and how he treated me! He could have said, ‘I have nothing to give you.’ He could have said something else or made some excuse—there are a thousand excuses—and yet he gave to me. Do you see what a wretched man I was?” By overcoming his harsh evil with goodness, you make that man always feel ashamed in your presence; you make him blush. “You will heap burning coals upon his head.” “Overcome evil with good.” This is Saint Paul’s reasoning there in the twelfth chapter of Romans. I do not know how well we are doing so far, but we have certainly found these things rather difficult.

We are guilty. I confess it: I speak about these things, and each time I do, I burn inside, because I see that I am not faithful to what I teach. Yet I am obliged to say them, because perhaps one of you, or someone listening to these recordings at the ends of the earth, may be able to do them. Why should I hold that person back? Why should I make it harder for him to do this, and to pray for us so that we too may do it? It depends on us, and when we truly desire it and begin, everything will happen. Christ is ready. In closing, let me tell you just one thing: the Gospel is not a fairy tale. The Gospel is truth; it is reality. It is not mere contemplation. It becomes praxis—it is lived out—and if a person is willing, the One who authored it, Christ Himself,

gives that person the strength to make it a reality. This is my prayer for you, because apart from this there can be no attainment of the Kingdom of Heaven.

Στις σημειώσεις μου βλέπω ότι ευρισκόμεθα στο 5ο κεφάλαιο του Ματθαίου και είμεθα συγκεκριμένως στο μέρος εκείνο που ομιλεί για τον νόμο αφενός στην Παλιά Διαθήκη, αλλά και για τις μικρές εντολές στην Καινή Διαθήκη. Στην περασμένη μας ομιλία έλεγε ότι «Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις· οὐ μοιχεύσεις» και αυτός μας είπε ότι το μάτι σας ακόμη να προσέξετε, διότι μπορεί να μοιχεύσετε εις την καρδία σας. Απόψε βλέπω εδώ να λέγει πάλιν: «Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις· οὐκ ἐπιορκήσεις, ἀποδώσεις δὲ κυρίω του σώρκου σου. Εγώ δε λέγω ημίν.

Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αν ότι φώλης εστί του Μεγάλου Βασιλέου, μήτε εν δικαιφαλήσου, ομόσυς, ότι ούδινα σε μίαν τρίχα λευκήν ημέλα να ποιήσεις, έστο δέ ο λόγος ημών νένε, ού ού. Το δέ περισσόν τούτων του πονηρού εστίν.

Αγία Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αν Απόλου. Είναι βέβαια λόγια αυτά του δεκαλόγου όπως τα λέγαμε.

Στην Καινή Διαθήκη τώρα να τα συμπληρώσει με λεπτομέρειες. Είναι παρμένα από εκεί, έχει υπόψη του αυτά τα οποία ήταν γραμμένα στον νόμο και έρχεται τώρα στην Καινή Διαθήκη και του λέγει, στον καθένα, να προσέξει τις λεπτομέρειες. Στην Παλιά Διαθήκη μαθαίνουμε ότι όρισε ο Θεός όρκο. Υπάρχει στην Παλιά Διαθήκη εντολή όρκου, όταν πρόκειται περί αμφιβόλου τινός περιπτώσεως. Όταν ένα θέμα τίθεται εν αμφιβολία, είναι δικό σου ή δεν είναι, είναι δικό μου ή δεν είναι, τότε μπαίνει όρκος στη μέση.

Όρκος. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει την Παλαιά Διαθήκη. Εάν θα ανοίξετε την Έξοδο στο 22ο κεφάλαιο, στίχος 10-11, θα βρείτε εκεί την εντολή ότι πρέπει να δίνεται όρκος, για να εξακριβωθεί και η αμφιβολία να γίνει πραγματικότητα, να επισημοποιηθεί διά του όρκου δηλαδή. Τώρα βέβαια θα πει κανείς ότι μα ο άλλος ευχαρίστως ψεύδεται για να κερδίσει κάτι. Δεν μιλεί γι’ αυτούς ο Θεός. Μιλεί γι’ αυτούς που φοβούνται τον Θεό. Δεν μιλεί γι’ αυτούς που δεν φοβούνται τον Θεό. Αυτός θα τιμωρηθεί από τον Θεό.

Επιόρκησε. Αλλά γιατί; Δεν επίστευσε. Και αν επίστευε, δεν θα επιορκούσε. Αν βρίσκεται σε ανάγκη, πάει, ευορκούσε. Δεν θα ψευδορκούσε. Γι’ αυτούς μάλιστα ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος έχει έρθει στη στιγμή να πει: «Εἰ μὲν πιστεύεις ὅτι ἀληθής ἐστιν ὁ ἀνήρ, μὴ ἐπαγάγῃς τοῦ ὅρκου τὴν ἀνάγκην». Μην τον ορκίζεις, λέει, τον άνθρωπο, αν πιστεύεις ότι ο άνθρωπος είναι φιλαλήθης. «Εἰ δὲ οἶδας ὅτι ψεύδεται», αλλά αν το ξέρεις ότι είναι ψεύτης, ότι είναι απατεών, «μὴ ἀναγκάσῃς ἐπὶ ὅρκον». Μην τον πάλιν, μην τον ορκίζεις και τον αναγκάζεις να ψευδορκήσει. Καταλάβατε;

Στη μία περίπτωση, λέει, μην τον ορκίσεις αν ο άνθρωπος λέει αλήθεια, αν τον ξέρεις για τίμιον, για οικογενειάρχη· στάσου στον λόγο του. Και στην άλλη περίπτωση, αν τον ξέρεις για απατεώνα, για ψεύτη, μην τον ορκίσεις. Αυτός θα ορκιστεί, δεν του κοστίζει τίποτα να βάλει το χέρι του στο Ευαγγέλιο, όπως τα λέγαμε σήμερα. Έτσι λέει ο θείος και σ’ αυτό. Εμείς, δυστυχώς, είμεθα εύκολοι στους όρκους. Εδώ πιάνουμε το θέμα, διότι πάντοτε ο όρκος πηγαίνει σε μας, στον νου μας, όταν κάποια φορά κληθούμε σε δικαστήριο, ξέρω γω, να ορκιστούμε. Τότε συμμορφωνόμαστε και ρωτούμε: «Κάνει να ορκιστώ, πνευματικέ μου; Τι να κάνουμε;» ή κάποιον άλλον που νομίζουμε ότι μπορεί να ξέρει δύο πράγματα περισσότερα και τα διάφορα. Ή παίρνουμε και μόνοι μας κάποια απόφαση.

Ορκιζόμεθα, και μάλιστα πολλές φορές ψευδοορκιζόμεθα, διότι ο όρκος είναι η εσχάτη πλάνη. Διά του όρκου κοιτάζουμε να καλύψουμε σειρά άλλων κατεργαριών μας. Και γνωρίζετε αυτά τα πρόχειρα που λέμε εμείς: «Στα κόκαλα των παιδιών μου», «στη ζωή μου», «στα μάτια μου», «μα τον Θεό», «Παναγία μου», «στην ψυχή του πατέρα μου», «μα τον Άγιο» και χίλια δυο άλλα. Αυτή είναι, σε τελευταία ανάλυση, ψεύτικη όρκηση και δεν υπάρχει κανένας λόγος ένας άνθρωπος που λέει την αλήθεια να βάζει τον Θεό κάτω, να τον φέρει ως μάρτυρα υπερασπίσεως. Αυτά ενδέχονται.

Έχουμε αραδιάσει σωρεία ψέματα και έχουμε κάνει άλλες βρωμιές. Έχουμε πει λόγια που δεν έπρεπε να έχουμε πει και έχουμε τώρα ξεσκεπαστεί και κοιτάζουμε με ψέματα να σκεπάσουμε τη βρωμιά μας, την πομπή μας. Δεν είμεθα ένοχοι στο Ευαγγέλιο, δεν καλούμεθα να βάλουμε το χέρι μας επάνω και ψευδορκήσαμε περί πίστεως σε τέτοιες περιπτώσεις. Αλλά είμαστε ψεύτες και ορκισμένοι ψεύτικα και άλλα, τα οποία ούτε καν έχουν φτάσει ποτέ στον εξομολόγο. Έκαμα ειδική ομιλία περί ψεύδους, όχι εδώ, αλλού, και ανέφερα τις λεπτομέρειες αυτές, που σχεδόν το ακροατήριο έμεινε ένοχο, μηδενός των ομιλούντων εξαιρουμένου.

Δεν έχει φτάσει ποτέ στον εξομολόγο το θέμα αυτό και του ψεύδους και του όρκου. Ξέρω τι συμβαίνει με εσάς και αν μπορεί αυτό το θέμα να συνδυαστεί. Δεν μπορεί απόλυτα, είναι δύο ξεχωριστά θέματα. Όμως μπορείτε το θέμα του ψεύδους γενικότερα να το προμηθευτείτε από μια κασέτα που είναι τώρα στη μέση, αυτές τις εξευτελιστικές, να δείτε όλες τις όψεις του θέματος. Να διαπιστώσετε τον εαυτό σας ένοχο, να αυτοτοποθετηθείτε μέχρι εδώ και να προσέξετε μελλοντικώς.

Δεν υπάρχει γλώσσα που να μην είναι ένοχη σε αυτές τις δυο θανάσιμες αμαρτίες. Είναι άσχημες αμαρτίες. Και το ψέμα και ο όρκος. Και τα δύο αυτά.

Λοιπόν, λέγω, στην Παλιά Διαθήκη νομοθετημένος όρκος, όταν επρόκειτο περί αμφιβόλου τινός καταστάσεως. Ήτο υποχρεωμένος να τεθεί ο όρκος στο όνομα του Θεού. Μάλιστα αυτοί είχανε όρκο μεγάλο και όρκο μικρό. Τους μικρούς όρκους τους παρέβαιναν γρήγορα. Τους μεγάλους τους φοβόσαντε, όταν έμπαινε Θεός στη μέση. Ορκιζόσαντε στη γη, ορκιζόσαντε στον ήλιο, ορκιζόσαντε στον ουρανό. Γι’ αυτό λέει ούτε στα Ιεροσόλυμα, ούτε στον ήλιο, ούτε στον ουρανό, ούτε στον Θεό, σε κανένα. Τώρα τους αποκλείει, τους κλείνει όλους έξω. Τους σφίγγει κατά κάποιον τρόπο, διότι ήταν κάπως μοχθηρό το πράγμα. Έτσι ήτανε ο μοιχεύσας γενικά. Όχι, δεν θα δει το μάτι σου· θα προσέξεις πριν τις αιτίες δηλαδή, για να προλάβει κατά κάποιον τρόπο τα αποτελέσματα.

Λοιπόν, οι Ιουδαίοι είχαν και μεγάλους όρκους και μικρούς. Εκρατούσαν τους μεγάλους, φερ’ ειπείν, αλλά τους μικρούς δεν τους εκρατούσαν. Γενικά, οι άνθρωποι οι οποίοι ψεύδονται, είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία, είτε κατόπιν προμελέτης είτε εξαπίνης καταλαμβάνονται, αμαρτάνουν σε εκείνα τα αμαρτήματα τα λεγόμενα της πτέρνης, τα οποία λέγει ο Δαβίδ. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει. Μάλιστα τα φοβείται, τα αμαρτήματα της πτέρνης, έτσι τα λέει. Δηλαδή αμαρτήματα που τα πατάς εύκολα. Βλέπεις ένα σπιρτόκουτο εκεί κάτω, το πατάς με το βάδισμά σου, το πατάς με την πτέρνα σου. Δεν είναι βόμβα ατόμου, δεν είναι βόμβα, ξέρω εγώ, να σκάσει, να σε κτυπήσει ένα σπιρτόκουτο. Εντούτοις, αυτό που δεν το πιάνει το μάτι σου δεν είναι τίποτα.

Έναν λόγο, είπες ένα ψέμα, είπες, ξέρω εγώ, έβαλες έναν όρκο και λοιπά. Θα το βρεις μπροστά σου και θα σου ζητήσει λόγον ο Θεός γι’ αυτό το θέμα. Μάλιστα υπάρχει μια προφητεία. Εγώ τη βρήκα στον Ζαχαρία αυτή, στο έψιλον κεφάλαιο, η οποία λέγει το εξής. Δεν ξέρω εσείς· το πολύ θα το έχετε διαβάσει, θα το έχετε βρει και εσείς αυτό. Λέγει: «Καὶ εἶπε Κύριος πρός με· τί σὺ βλέπεις;» Του λέγει ο Ζαχαρίας: «Καὶ εἶπον· ὁρῶ δρέπανον πετόμενον», ένα δρεπάνι μεγάλο, λέει, μήκους πηχῶν εἴκοσι, που είναι είκοσι πήχεις μεγάλο, και πλάτους πηχῶν δέκα. Και είπε προς με: «Τοῦτο τὸ δρέπανον

εἰσελεύσεται εἰς τὸν οἶκον τοῦ ὀμνύοντος ἐν τῷ ὀνόματί μου ἐπὶ ψεύδει, καὶ καταλύσει καὶ συντελέσει αὐτόν». Έτσι έχει γράψει, έτσι έχει πει, έτσι έχει αποφανθεί. Ένα δρεπάνι της δικαιοσύνης του Θεού, είκοσι μέτρα μάκρος και δέκα μέτρα πλάτος, θα μπει, λέει, σε κάθε σπίτι κάθε ανθρώπου ο οποίος ορκίζεται ή ψεύδεται, λέγει στον Ζαχαρία, έψιλον δύο. Και τούτα έχουν περάσει απαρατήρητα. Αν ήταν δυνατόν να μας δείχνανε τα ψέματα τα οποία λέγονται κάθε μέρα, δεν ξέρω τι θα γινόμαστε. Εμείς έχουμε τη γνώμη ότι μπορούμε να λέμε.

Ξέρετε ότι και ορκιζόμεθα πολλές φορές. Ορκίζονται οι άνθρωποι, ορκίζεται η μητέρα: «Αχ, δεν θα σε βρει το βράδυ! Τι θα σου κάνω! Θα σε θάψω μέχρι το βράδυ!» Δεν τον θάβεις πολλές ημέρες. Ορκίζεται, θα τον θάψει μέχρι το βράδυ· δεν θάβεις τον γιο ούτε την κόρη μέχρι το βράδυ. Ο μάστορας, δεν ξέρω τι λέει για τον μαστορόπουλο, ο Α, ο Β, ο Γ, από το πρωί μέχρι το βράδυ, ορκιζόμεθα και ψευδόμεθα. Δηλαδή αυτή η γλώσσα χρησιμοποιείται κατά έναν τρόπο σαν να μην έχει γίνει να δοξολογεί τον Θεό, σαν να μην έχει γίνει να λέει τα σωστά, σαν να μην έχει γίνει να λέει τα άγια, σαν να μην έχει γίνει να λέει τα πρέποντα, σαν να έχει γίνει να λέει κατάρες, να λέει ψέματα, να λέει χίλια δυο άλλα πράγματα.

Δεν ξέρω σε ποια κατάσταση εσείς βρίσκεστε. Όμως λέγει, δεν το παραδέχεται αυτό. Θέλει δηλαδή τι; Ό,τι έχεις μέσα να έχεις στα χείλη σου. Γιατί ο ψευδόμενος άλλα αισθάνεται και άλλα λέει. Άλλα σκέπτεται, άλλα αισθάνεται, άλλα λέει. Παρουσιάζεται με ένα τρίπτυχο. Είναι ένα έκτρωμα στην πραγματικότητα ο ψευδόμενος, γιατί, εφόσον θέλει να πει άλλα, λέει άλλα. Εφόσον σκέπτεται άλλα να ενεργήσει, για την ενεστώσα ανάγκη λέει άλλα και παραπλανά ανθρώπους και δημιουργεί, δεν ξέρω τι δημιουργεί. Δεν επιτρέπεται αυτό το πράγμα στον χριστιανό. Θα πει κανείς: «Ποτέ; Μα ποτέ δεν μπορεί ο άνθρωπος;» Είναι εξαιρέσεις, αν πρόκειται ποτέ να

βοηθήσεις μια κατάσταση, να προλάβεις κάτι το χειρότερο, τότε όχι μόνο επιτρέπεται, αλλά και επιβάλλεται. Αλλά εμείς δεν το κάνουμε αυτό για να προλάβουμε κάτι το χειρότερο. Έρχεται κάποιος, τρέχει με ένα μαχαίρι στο χέρι να σφάξει κάποιον, μεθυσμένος. Τι θα του πεις, ότι εδώ ήρθε μέσα, άμα σε ρωτήσει «Πού πήγε ο κερατάς;» και λοιπά; Τι θα του πεις, ότι εδώ πήγε; Τι θα του πεις, ότι πήγε εδώ; Γιατί θα φονευθεί. Πώς θα τον θεραπεύσεις αυτόν; Προλαμβάνεις και εκείνον τον φονευτή. Αν αξίζει να φονευθεί, ακόμη δεν του ήρθε η ευκαιρία να μετανοήσει. Τότε τι θα κάνεις; Θα πεις: «Όχι, δεν πήγε από εδώ, προς τα εκεί μάλλον θα πήγε, γιατί εκεί είδα ένα ίχνος πιο κάτω». Προλαμβάνεις κάτι το χειρότερο. Υπάρχει αυτό το ωραίο παράδειγμα άλλωστε του Αγίου

Διονυσίου, ο οποίος είπε ψέμα να κρύψει τον φονιά του αδελφού του. Αλλά εμείς δεν τα λέμε τα ψέματα σε αυτή την περίπτωση. Δεν ορκιζόμαστε καμιά φορά για τέτοιες περιπτώσεις, για να γλιτώσουμε μια κατάσταση χειροτέρα, για να μην επιδεινωθεί μια κατάσταση, να προλάβουμε. Κάνουμε κάτι άλλο εμείς. Εμείς δημιουργούμε, ρίχνουμε ξύλα επάνω σε μια φωτιά που άναψε, ενώ θα έπρεπε να τη σβήσουμε. Χρειάζεται μια διάκριση πότε θα το κάνεις αυτό. Αν το κάνεις σαν τον Άγιο, τότε κάν’ το σαν τον Άγιο. Αλλά ο Άγιος το έκανε και αγίασε. Από εμάς δεν νομίζω να κάνει κανένας τέτοιο και να αγιάσει. Ξέρετε τι γράφει απ’ έξω; Έχετε προσέξει, όσοι έχετε προσκυνήσει τον Άγιο;

Γράφει απ’ έξω, στη λάρνα κάτω, θα έχετε προσέξει:

«Εψεύστηκε για πρώτη φορά. Την παρθενία του χάνει και αγιάζει ο αναμάρτητος την ώρα που αμαρτάνει».

Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αντίχριστος, Ευαγγελιο, Την Παρθενιά που χάνει, την Παρθενία της Αληθείας, και αγιάζει ο αναμάρτητος την ώρα που αμαρτάνει. Η Μάρτυσε ψευδόμενος αλλά αγιάζεται αυτόν τον χρόνο του, διότι έκλειψε το πονιά του αδελφού του με το ψέμα του αυτόν. Αν ποτέ σας αξιώσετε, φτάστε εκεί, θυμηθείτε το να το διαβάσετε. Μεγάλο Μάρτυ για μας, εμείς δεν έχουμε τέτοια.

Στο παραμικρό ορκιζόμεθα. «Πάνω που τον εμπορευόμενο, πάνω που το δίδω, στα παιδιά μου, πάνω», ορκίζεται στα παιδιά του ότι πάνω που το δίδει και βγάζει τα διπλά. Ψέματα λένε. Μη σας πω άλλα, γιατί εμπόριο πάει να πει ψέματα. Καταλαβαίνετε. Εδώ λοιπόν λέγει: «Πρόσεχε». Μπορείς λοιπόν να συναρμολογήσεις τώρα αυτά, να καταφέρεις ό,τι σκέπτεσαι μέσα να βγει και απ’ έξω. «Είναι καλό, κύριε Παναγόπουλε, αυτό;» Τι να πω τώρα; Είπα εγώ για πούλημα. Αν του πω «δεν είναι καλό», δεν θα το πάρει αυτός. Αν του πω «δεν είναι καλό τόσο, όμως κάνει και τη δουλειά», πάλι δεν θα το πάρει. Ίσως του δίδω εις τιμήν αυτή, διότι έχει αυτό το σφάλμα. Πάλι θα το πάρει.

Να τον γελάσει ο Γιάννης να το πάρει. Καταλαβαίνετε; Εσείς οι γυναίκες πάλι πρέπει να σας κόψει ο έμπορος. «Μου έκοψε τόσο» ή «του έκοψα τόσο». Του έκοψες τόσο και έβγαλε και τα διπλά. Γιατί, εφόσον είχε να σου πει πόσο έχει, σου είπε δέκα φορές επάνω. Σου είπε ένα σωρό ψέματα, σου ορκίστηκε στα παιδιά του και εσύ έφυγες ικανοποιημένη. Του είπες εσύ ψέματα ότι το βρήκες αλλού φθηνότερα, και είναι ψέμα αυτό· δεν το βρήκες φθηνότερα, δεν το βρήκες πουθενά. Έτσι και γίνεται όλος αυτός ο φαύλος κύκλος μέσα στους χριστιανούς.

Θα εξομολογηθεί αυτό ποτέ; Δεν έφτασε σε εξομολόγο αυτό. Κανένας εμπορευόμενος μπορεί, από πολλές φορές που το κάνει αυτό, να έχει φτάσει με φόβο στον εξομολόγο και να λέει: «Άρα αυτό και αυτό γίνεται εκεί». Από τους άλλους εμείς όμως, τους λεγόμενους καταφερτζήδες απ’ έξω, ξέρω ότι κανένας δεν έφτασε να πει ότι «εγώ έκανα αυτή την κομπίνα, έκανα αυτή την απάτη, είπα αυτό το ψέμα». Επανέλαβε με αυτό. Το ότι δήθεν το δικαιούται αυτό. Και μάλιστα δεν ξέρω μήπως το έχει γράψει για να πάρει και μισθό από τον Θεό. Δεν ξέρω. Εγώ τα βρίσκω από εδώ και έτσι τα σκέφτομαι. Απαγορεύεται λοιπόν οτιδήποτε, λέει, να πιάσεις στο στόμα σου. Τι για τον ουρανό, τι για τη γη, ούτε μα τα Ιεροσόλυμα· τίποτα, τίποτα, τίποτα, τίποτα. Να πεις το «ναι, ναι» και το «ου».

Δηλαδή το τέλειο, δίνει την ακρίβεια.

Το πετύχουμε, το πετύχαμε. Αλλά εμείς δεν κάνουμε κανέναν αγώνα για να το επιτύχουμε αυτό το πράγμα. Και τότε, μάλιστα, πολλές φορές και ψευδορκούμε. Πηγαίνουμε και ψευδορκούμε. Και ψευδορκούμε και υπέρ των άλλων ή εις βάρος των άλλων πολλές φορές. Πολλοί άνθρωποι μας φτιάχνουνε μάρτυρες, χωρίς να ξέρουμε εμείς τίποτα, μας φτιάχνουνε. Κάθε μέρα μας μιλούν για κάποιο γεγονός δικό τους. Δεν μπορούμε να ξέρουμε εμείς ούτε πρόσωπα ούτε πράγματα. Και ύστερα μας καλούν για μάρτυρες. Και πάμε εμείς και μαρτυράμε. Δεν μπορούμε να ξέρουμε ούτε πρόσωπα ούτε πράγματα. Και είμαστε φτιαχτοί μάρτυρες. Είναι ψέματα όλα αυτά τα οποία είπαμε, γιατί εμείς δεν είδαμε ούτε ακούσαμε. Ό,τι μας είπαν αυτοί. Ξέρετε αυτό να έχει φτάσει ποτέ σε εξομολόγηση, αυτή η ψευδορκία που έχουμε κάνει;

Πολλές φορές, επίσης, έχουμε ψευδορκήσει για να βοηθήσουμε άλλους να βγάλουν συντάξεις ή εμείς οι ίδιοι έχουμε ψευδορκήσει για να βγάλουμε συντάξεις. Δεν έχει φτάσει ποτέ αυτό στον εξομολόγο. «Μα δεν γίνεται αλλιώς». Δεν ξέρω, να ρωτήσεις τον Θεό, που να σε έπαιρνε εκεί το βράδυ και δεν σου χρειαζόταν η σύνταξη. Ξέρω πού θα τα κάνει ο Θεός; Δεν έχει ανάγκη να αναφέρει την περίπτωσή σου μέσα, ούτε η περίπτωσή μου. Αυτά εγώ τα λέγω για να δείξω στον εαυτό μου και σε εμάς ότι δεν είμεθα καθόλου χριστιανοί. Γιατί ο νόμος ο Ευαγγελικός, στα τρία αυτά κεφάλαια, το πέμπτο, το έκτο και το έβδομο κεφάλαιο του Ματθαίου ή του Λουκά, ξεσκονίζει τον χριστιανό, τον λεγόμενο χριστιανό, εάν είναι χριστιανός ή όχι. Και γι' αυτό το συζητούμε. Και εγώ δεν είμαι ο ειδικός να τα συζητήσω αυτά.

Άλλοι ικανότεροι πρέπει να τα συζητήσουν αυτά τα πράγματα, αλλά βέβαια θα περνάει ένα πρόβλημα: αυτοί κάνουν. Ας είναι ικανότεροι, στο οποίο να το συζητήσεις, τώρα θα βγούμε στα μπαστούνια τα πράγματα. Πάντως, αν θελήσουμε να βάλουμε τον εαυτό μας αντιμέτωπον των τριών αυτών κεφαλαίων του ευαγγελικού λεγομένου λόγου, δεν αντέχουμε για τη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν αντέχουμε. Είμαστε οι άνθρωποι της κομπίνας, είμαστε οι άνθρωποι του ψεύδους, είμαστε οι άνθρωποι της ψευδορκίας, είμαστε οι άνθρωποι της απατεωνιάς, με το γάντι, όμορφα, όμορφα, με το γάντι. Δεν αντέχουμε στον νόμο του Θεού, δεν αντέχουμε. Στην όλη περίπτωση, στο πιο κάτω εδάφιο, στο 38ο, συνεχίζει τη σκέψη του και λέει:

Ικούσατε ότι ερέθη οφθαλμών αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ δεν λέγο ημίν, μη αντιστήνε το πονηρό. Αλλά όχις θεραπείσει επί των δεξιών σε αγώνα, πρέψω να το κετνάζει. και το θέλοντι σου κρυθίνε και τον χιτώ να σου λαβείν, άφησ' αυτό και το ημάταιον. Και ώστε σε αγκαλεύτη μιλιονέν, είπαγε μεταυτού δύο. Το ετούδησε δίδου και το θέλοντι από σου δανειστήθησε, μη αποστραθήσει.

Παλιά Διαθήκη, δεν ξέρω αν έχετε παρακολουθήσει. Οι άνθρωποι ελάμβανον το δίκαιο με το χέρι τους. Είχαμε «ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος». Έτσι είχαμε στην Παλιά Διαθήκη. Αν θα διαβάσετε την Έξοδο, στο 21ο κεφάλαιο, έδιδε το δικαίωμα αυτό. Αυτό. Σου έβγαζε, φερ' ειπείν, το μάτι, θα έβγαζες μάτι. Σου έβγαζε το δόντι, θα του έβγαζες δόντι. Και ούτω καθεξής. Εδώ πέρα τα πράγματα τα αλλάζει. Τα μετατρέπει τα πράγματα εδώ. Και εδώ τα βάζει τα πράγματα σε αγάπη. Να υποφέρουμε το αδίκημα. Εκεί δεν εδέχετο να το υποφέρει το αδίκημα. Να πάρει το δίκαιο με το χέρι του, έλεγε εκεί στην Παλιά Διαθήκη.

Λέει να το υποφέρει το αδίκημα, να αποφεύγουμε την αντεκδίκηση και την αυτοδικία, εάν θέλουμε βέβαια να είμεθα άξιοι μαθηταί του. Διότι ο Χριστός είναι το μοντέλο. Με βάση τον Χριστό θα κόπτονται οι χριστιανοί. Θα φτάσουμε ένα άλλο είδος χριστιανού. Ο Χριστός είναι πρωτότοκος. Αν το δέντρο είναι καλό, σωστό, πρέπει ταυτόχρονα και οι καρποί να είναι ανάλογοι. Δεν μπορεί ο Χριστός τώρα να έχει τις α ιδιότητες και εμείς να έχουμε τις β ή να μην έχουμε τίποτα εν σχέσει με αυτά που έχει ο Χριστός. Γι' αυτό παραθέτει στη συνέχεια εδώ μια σειρά. Λέγει λοιπόν...

«Μην αντισταθείς», λέει, «στον πονηρό, στον κακό άνθρωπο». Δεν λέει στον σατανά. «Μὴ ἀντιστῆναι», λέγω, «τῷ πονηρῷ». Δηλαδή, όταν βρεθείς αντιμέτωπος με έναν διεστραμμένον άνθρωπο, με έναν κακόν άνθρωπο, μην αποδώσεις τα ίδια. Πολλές φορές δεν βγάζει ωφέλεια. Περισσότερη ωφέλεια μπορεί να προκύψει αν έχεις τη δύναμη, αν έχεις την ανεκτικότητα να κρατήσεις, να υπομείνεις, έστω κι αν προσβληθείς, έστω κι αν ζημιωθείς, παρά να πάρεις με το χέρι σου το δίκιο. Σου έδωσε ένα σκαμπίλι, να του δώσεις ένα ή να του δώσεις δύο, εάν είσαι δυνατότερος. Αυτό δεν βγάζει τίποτα.

Και αυτός να βγάλει ένα σουγιά έπειτα και εσύ ένα πιστόλι, και να έχουμε έναν, δύο ή τραυματίες ή φονευμένους. Δεν βγήκε τίποτα από αυτό. Βέβαια υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι λέγουν, και το ακούνε πολλοί και το επικροτούν, ότι «έχω αξιοπρέπεια και ο Χριστιανισμός είναι κατεξοχήν αξιοπρέπεια». Να μου επιτρέψετε να διαφωνήσω μερικώς. Επίσης, ο Χριστιανισμός δεν είναι αξιοπρέπεια όπως το λένε οι άνθρωποι και όπως τον φαντάζονται. Ο Χριστιανισμός είναι χριστιανοπρέπεια και, όταν διά τη λεγόμενη αξιοπρέπεια πρόκειται να χάσω τη χριστιανοπρέπεια, ας μου λείπει αυτή η αξιοπρέπεια. Είναι δύσκολο στον καθένα να το ανεχτεί. Αυτό προϋποθέτει καλλιεργημένον άνθρωπο.

Εις βάθος άνθρωπο καλλιεργημένο. Εκλήθη ο Άγιος Σπυρίδων στα Ανάκτορα και πήγε στα Ανάκτορα. Δεν ήθελαν να τον υποδεχτούνε. Τον εσκαμπίλισε ο στρατιώτης, ο φρουρός ο οποίος βρισκόταν στην πόρτα, παρότι του είπε την ιδιότητά του. Γιατί; Διότι η περιβολή του δεν του περιποιεί τιμήν του φρουρού. Και, χωρίς να εκνευριστεί, γυρίζει το πρόσωπό του και το άλλο του μάγουλο ο Γέροντας να τον κτυπήσει και από εκεί, κατά την εντολή του Κυρίου. Και όταν εγύρισε και τη δεξιά του, έπεσε το όπλο από το χέρι του στρατιώτη.

Όταν ο Άγιος Νεκτάριος, που εορτάζει την άλλη βδομάδα, εσυκοφαντείτο και καθυβρίζετο από την εισαγγελική αρχή, από την αστυνομική αρχή και από τους άλλους παράγοντες του τόπου εκεί, και τον είχανε απομονώσει μέσα στην αίθουσα μόνον, και άκουγε, δεν ξέρω τι άκουγε, τις λέξεις ότι τα παιδιά από τις παρανόμους σχέσεις τα είχε πετάξει μέσα στο πηγάδι εκεί, αυτός ατάραχος σιωπούσε.

Μπορούσε να τους κεραυνοβολήσει και, εντούτοις, δεν απαντούσε.

Εστράφησε μια στιγμή μόνον και κοίταξε πάνω τον Κύριο που ήταν κρεμασμένος. Και τότε, ένας ένας με τη σειρά του, πήγαν, του βάλανε μετάνοια και τον άφησαν και έφυγαν. Και έφυγαν. Και όρμησε τότε η μικρή η Νεκταρία, η οποία έβλεπε από μια γωνία, και του λέει: «Σεβασμιότατε, πώς τα άντεξες αυτά τα λόγια; Πώς άντεξες, Σεβασμιότατε, αυτούς τους χαρακτηρισμούς;» Και πάει και πέφτει γονατιστή στα πόδια του. Αυτό μικρό ήταν, αλλά άκουγε από εκεί πέρα απ' τη γωνία. Και λέει: «Αυτός πώς άκουγε», λέει, «τι είπε;» Λέει αυτός: «Παιδί μου, όταν κατηγορείται...» Τι είπε; «Βαλά! Φου!»

Ποιος μιμείται από μας τον Χριστό; Είμεθα χριστιανοί, ναι ή όχι; Πείτε μου, ποιος μιμείται από μας τον Χριστό σε αυτές τις περιπτώσεις ή σε όποια περίπτωση του τύχει; Γιατί έχει όλες τις όψεις που μπορείς ανά πάσα στιγμή να τον πάρεις, να τον φέρεις μπροστά, να τον μιμηθείς. Πώς πολιτεύτηκε; Παρότι αναφέρει ο Πέτρος: «ὑπογραμμὸν ὑμῖν ὑπολιμπάνων, ἵνα ἐπακολουθήσητε τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ». Ερωτηθείς ένας γέρων πώς μένει ατάραχος σε τέτοιες καταστάσεις, που θα βγάλεις όχι ένα πιστόλι, εκατό, πώς μένει ατάραχος, πάλιν ατάραχος ων απήντησε:

«Καλήν χρήσιν τῶν ὀφθαλμῶν». Και πάλιν του λέει: «Δεν σε καταλαβαίνω». Και πάλιν του λέει: «Να σου ερμηνεύσω. Βλέπω», λέει, «τον Ουρανό, βλέπω τη γη και βλέπω και πέριξ». Και πάλιν του λέει: «Δεν σε καταλαβαίνω». Και πάλιν του λέει: «Να σου ερμηνεύσω. Βλέπω για πού προορίζομαι και γνωρίζω ότι, εάν κάνω αυτό που μου υποδεικνύει το εγώ και η λεγόμενη αξιοπρέπεια, δεν θα φτάσω ποτέ εκεί και, κατά συνέπεια, δεν το κάνω. Βλέπω, επίσης, προς τα κάτω και βλέπω ότι είμαι από χώμα και, σαν χώμα που είμαι...»

Τι είναι αυτό που με θίγει; Τι είναι αυτό που με πειράζει, αν το πιστεύω ότι είμαι από χώμα; Και έπειτα βλέπω και γύρω μου ότι υπάρχουν και χειρότερα. Και αυτά όλα με παρηγορούν. Και έχω την αταραξίαν αυτήν. Ναι, γιατί δεν μπορεί ο άνθρωπος, όταν έρθει ο άλλος, σου τραβήξει ένα σκαμπίλι και να μην φταίει — να φταίει τουλάχιστον, θα πεις, ξέρω εγώ τι — αλλά να μην φταίει και να σε σκαμπιλίσει και ενώπιον άλλων. Αυτό δεν καταπίνεται τόσο εύκολα. Και βέβαια, αν είσαι, πώς να πω, λίγο πιασούμενος και τον φέρνεις βόλτα...

Ενθαρρύνεσαι πιο πολύ να του δώσεις τα ίσια, αν όχι παραπάνω. Αν βέβαια εκ φύσεως είσαι μικρός στο ανάστημα και λοιπά, είσαι αναγκασμένος να αναδιπλωθείς, γιατί είσαι ο σφαλιάρας και ο φόβος σε αναγκάζει να μείνεις. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Αν όμως φιλοσοφήσεις ότι όλα αυτά τα γνώριζε ο Χριστός πριν να γίνουν, αμέσως παρηγορείσαι. «Και πώς το επέτρεψε να γίνουν;» Διότι σου χρειαζόταν. Αλλά εμείς ποτέ δεν σκεφτήκαμε. Τον Χριστό τον έχουμε πάντοτε έξω, τον έχουμε αφήσει στο προσκυνητάρι, στο σπίτι. Έξω είμαστε εμείς. Δεν το πιστεύουμε ότι ο Χριστός είναι μαζί μας, ότι ο Χριστός ξέρει τι θα μας συμβεί.

Εφόσον κάνουμε τον σταυρό μας το πρωί, είπαμε: «Κύριε, βοήθησέ με, έλα μαζί μου και σήμερα», ό,τι μου συμβεί είναι ευλογημένο. Έστω κι αν είναι ανάποδο, έστω κι αν εξευτελιστώ, είναι προς το συμφέρον μου και δεν ξέρω τι μου θεραπεύει εκείνη την ώρα, τι πληγές μου φτιάχνει, τι ντερεσέβια μου εξοφλεί, αγαπητοί. Διότι εμείς θέλουμε με τον τρόπο τον δικό μας να γειάσουμε. Όχι, αγαπητοί, δεν θα γιατρευτούμε εκεί που θέλουμε εμείς, αλλά εκεί που θέλει Αυτός. Αυτός. Έχουμε πολλά στραβά απάνω μας. Θα γιατρευτούμε εκεί που θέλει Αυτός, με αυτόν τον τρόπο του εξευτελισμού, να με σκαμπιλίσει ο άλλος εκεί έξω.

Με αυτόν θέλει να με ταπεινώσει, με αυτόν θέλει να μου εξοφλήσει, δεν ξέρω τι έχω εγώ φτιάξει και τι κάνω. Εγώ θέλω με έναν δικό μου τρόπο να ικανοποιήσω τη δικαιοσύνη του Θεού και να βρεθώ στα μάτια του Θεού. Όχι, ο Θεός θέλει αυτόν τον τρόπο. Δεν ταιριάζει με τη λογική τη δικιά μου. Και ντουπ. Για σκεφτείτε το. Ε, μεγάλη εδώ η ευαγγελική υπόθεση αυτή. Σου λέει να γυρίσεις το άλλο πρόσωπό σου, μην αντιστείς στον πονηρό. Πώς θα το γυρίσω; Άνθρωπος είμαι. Να πάψεις να είσαι άνθρωπος, να γίνεις χριστιανός. Και ο χριστιανός δεν είναι άνθρωπος. Όχι, δεν είναι άνθρωπος ο χριστιανός. Ο χριστιανός είναι υπεράνθρωπος.

Άλλο άνθρωπος, άλλο χριστιανός. Άλλο καλός άνθρωπος, άλλο χριστιανός. Ο χριστιανός είναι υπεράνθρωπος. Ο χριστιανός δεν έχει αίμα μέσα στις φλέβες του. Έχει νερό μέσα στις φλέβες του ο χριστιανός. Δεν ανάβει ποτέ, δεν νευρώνεται ποτέ, δεν θυμώνει ποτέ. Όλα τα βλέπει ίσωμα. Γνωρίζει ότι τα γνωρίζει και, όταν εγώ γνωρίζω ότι τα γνωρίζει, παρηγορούμαι. Δεν τα ήξερε Αυτός; Δεν τα ήξερε; Για να τα επιτρέψει, αυτό ήταν το συμφέρον. «Εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον». Από εκεί ξεκινάει ο τρόπος της σωτηρίας των ανθρώπων. Σε αυτό λοιπόν εδώ το γρανάζι σκοντάφτουμε όλοι. Στη θύρα γινόμεθα... Μπαίνετε σε χριστιανικά σπίτια και ακούτε οι πόρτες τι αστράφτουν από τα χτυπήματα.

Οι φωνές, και λέτε: «Τι γίνεται εδώ; Σε χριστιανικό σπίτι είμαι εδώ;» Ναι, είσαι σε χριστιανικό σπίτι λεγόμενο. Όχι στην πραγματικότητα, όμως. Δεν είσαι σε χριστιανικό σπίτι. «Μὴ ἀντιστῆναι», λέει, «τῷ πονηρῷ· ἀλλ’ ὅστις σε ῥαπίσει ἐπὶ τὴν δεξιὰν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην».

Μια κυρία είχε χτυπήσει τον άντρα της με ένα σανίδι στο κεφάλι. Πάντοτε τον χτυπούσε αυτή και του το είχε ανοίξει το κεφάλι και το είχε δεμένο. Αυτός ο άνθρωπος εξομολογείται σε έναν ιερέα. Ένας άλλος επήγε στον ιερέα και του λέγει: «Ο τάδε εξομολογείται σε σας;» Λέει: «Ναι». «Τον έχετε ρωτήσει ποτέ», λέει, «για τη ζωή στο σπίτι του;» «Δεν θυμάμαι». «Για ρωτήσετε», λέει, «να τον παρηγορήσετε τον άνθρωπο, γιατί δεν περνάει καλά». «Γιατί», λέει, «τι του συμβαίνει; Τι ξέρεις;» «Με τη γυναίκα του», λέει, «δεν πάει καλά. Η γυναίκα του», λέει, «τον κτυπάει. Και τώρα μάλιστα του έχει ανοίξει το κεφάλι και του έχει δεμένο το κεφάλι. Εάν θα έρθει τώρα κατ' αυτάς εδώ, γιατί δεν βλέπω να το λύσει σε πολύ λίγο καιρό, θα το δείτε κι εσείς δεμένο».

«Να του πείτε δύο λόγια». Αυτός, διότι συνεχώς κοινωνούσε και συνεχώς εξομολογείτο, αγωνίζετο ο άνθρωπος. Πήγε κάποια φάση να εξομολογηθεί και τον είδε ο ιερεύς με δεμένο το κεφάλι και θυμήθηκε τα λόγια του αλλουνού. Δεν τον ερώτησε γιατί έχει δεμένο το κεφάλι. Μόνον του είπε σε πλάγιο τέταρτο: «Δεν σε ρώτησα», λέει, «καμιά φορά. Έχεις», λέει, «οικογένεια;» Λέει: «Έχω». «Έχεις παιδιά;» «Έχω πολλά, έχω τρία». «Σύζυγο;» «Ναι, και σύζυγο». «Ομονοείτε», λέει, «με τη σύζυγο; Ομονοείτε;» Λέει: «Άκουσε, πάτερ μου», λέει, «δεν ήρθα», λέει, «να εξομολογηθώ για τη σύζυγο ούτε για τα παιδιά».

«Ήρθα να εξομολογηθώ για τις αμαρτίες τις δικές μου. Σε παρακαλώ, φτάσου στην εξομολόγησή μου». «Εξομολόγηση δικιά μου. Γιατί, αν εγώ εξομολογηθώ τις αμαρτίες αυτών, πρέπει να διαβάσεις τη συγχωρητική ευχή για αυτές», λέει. Γιατί εμείς αυτό κάνουμε πολλές φορές. Πάμε και εξομολογιόμαστε τι κάνει ο άντρας μας, τι κάνει η γυναίκα μας, τι κάνει το παιδί μας. Ήταν ωραία, έκανε ένας ιερεύς κάποτε. Κάποια πήγε και κατηγορούσε τον άντρα της. Διάβασε ο πάτερ και λέει: «Η συγχωρητική ευχή του δούλου του Γεωργίου». «Όχι», λέει, «Κατίνα με λένε». «Μα», λέει, «για τον Γεώργιο εξομολογήθηκες. Για την Κατίνα δεν είπες τίποτα δικό σου, για τον άντρα σου είπες. Ο άνδρας, λοιπόν, θα συγχωρεθεί», καταλάβατε; Πού ανεξικακία αυτή; Δεν υπάρχει. Αυτά τα γνωρίσματα του πραγματικού χριστιανού, όταν φύγει το εγώ, όταν φύγει το συμφέρον, όταν φύγει η λεγόμενη αξιοπρέπειά του, αυτού του ψεύτη, του διεφθαρμένου κόσμου.

Ο καθώς πρέπει, λέει, ο κύριος, φαντάζεται ό,τι φοράει γραβάτα. Ούτε τι έχει κάτω από αυτή τη γραβάτα. Το άλλο, το τίμιο, το ηθικό, που δεν έχει γραβάτα, αυτό δεν είναι τίποτα. Εν πάση περιπτώσει, συνεχίζει και λέγει: «Καὶ τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι καὶ τὸν χιτῶνά σου λαβεῖν, ἄφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον». Σκληρό αυτό. Αυτό. Χιτών είναι αυτό που φοράμε από μέσα και ιμάτιο είναι αυτό που βάζουμε απ' έξω. Αν ένας, λέει, έρθει να σου πάρει το από μέσα, δώσ' του, λέει, και το απ' έξω, δώσ' τα και τα δύο. Να αποφύγεις, να μην φτάσεις σε δικαστήριο, να μην αρχίσεις όρκους, να μην αρχίσεις τέτοια πράγματα. Προτίμησε να ζημιωθείς. Έτσι λέει. «Μα να το κάνω;» θα πει ο άλλος. Αν μπορείς, εγώ σου λέω να το κάνεις, αλλά δεν μπορείς και δεν θα το κάνω. Αυτά είναι των τελείων που...

Λέει εγώ. Είναι των τελείων. Δεν είναι ημών. Εμείς είμαστε έτοιμοι. Έχουμε τηλεφωνήσει τον δικηγόρο εδώ μεταξύ. Είμαστε έτοιμοι εμείς. Και το ξέρουμε προκαταβολικώς. Ξέρουμε ότι πολλές φορές, ώσπου να βγει μία απόφαση, θα έχει πάει το δικαστήριο εκείνα τα οποία πρόκειται να πάρουμε εμείς. Και έχει βγει, και εμάς μας μένει η κακία, η ψευδορκία, οι άνθρωποι που κουβαλήσαμε να ορκιστούν και το να μην ξαναμιλήσουμε με εκείνον ποτέ. Αυτό θα μας μείνει εμάς. Να κερδίσουμε τίποτα δεν πρόκειται να κερδίσουμε. Και έχει βγει από τον λαό ότι ένας κακός συμβιβασμός είναι καλύτερος, λέει, από μια καλή δίκη.

Κακός συμβιβασμός, να ζημιωθείς δηλαδή. Συμφέρει να συμβιβαστείς και να ζημιωθείς, παρά να κερδίσεις τη δίκη και να κάνεις τη δίκη. Είναι καλύτερα, γιατί με τον συμβιβασμό θα μείνει και η αγάπη. Θα μπορείς να πεις την καλημέρα αύριο, θα μπορείς να επανακοινωνήσεις. Ενώ, εάν κάνεις δίκη και δικάσεις ή δικαστείς, θα κοπεί η καλημέρα. Δεν έχει ξανά Άγιο Ποτήριο, αν είσαι χριστιανός πραγματικός. Δεν λέμε για τον κόσμο τι κάνει, λέμε για τον πραγματικό χριστιανό. Αλλά ο Κύριος εδώ: «Προτίμησε. Θέλεις τίποτα άλλο να σου δώσω; Πάρε και αυτό». Υπάρχει ένα ωραίο στο Γεροντικό, την περίπτωση αυτή. Δεν ξέρω αν το διαβάζετε ποτέ το Γεροντικό. Πήγανε κάτι ληστές κάποια μέρα σε μια καλύβα ενός γέροντος. Ο γέροντας δεν ήταν εκεί πέρα.

Μαζέψανε, λοιπόν, όλα εκεί και, την ώρα που πήγαινε αυτός, ο γέροντας, αυτοί έφευγαν. Όπως έφευγαν, τον είδανε και γελάσανε αυτοί. «Στο καλό», λέει, «παιδιά, ο Θεός μαζί». Όταν μπήκε μέσα, όμως, είδε πίσω από την πόρτα ένα σακουλάκι μικρό, το οποίο δεν το είχαν πάρει. Το παίρνει, λοιπόν, και τρέχοντας, ε, τους λέει: «Αυτό», λέει, «το ξεχάσατε», λέει, «δεν το πήρατε, δεν το είδατε», λέει. «Πάρτε το», λέει, «και αυτό». Όταν ήρθαν, λέει, γυρίσαν πίσω και του τ' άφησαν και τα υπόλοιπα.

Πιάνουμε αυτό; Δεν τα πιάνουμε εμείς αυτά. Αν παραδεχθούμε ότι θα έρθει ένας τώρα, για μένα, να με σκαμπιλίσει, έτσι, και εγώ έχω τη δύναμη να γυρίσω και την άλλη πλευρά, να με σκαμπιλίσει και την άλλη, τι λέτε; Θα μου τη δώσει; Εγώ λέω δεν θα μου τη δώσει.

Λέω δεν θα μου τη δώσει και θα μου ζητήσει και συγγνώμη ευθύς αμέσως. Αν έρθει ένας και με φτύσει αυτή την ώρα, εγώ βγάλω το μαντίλι μου και καθαριστώ και συνεχίσω την ομιλία μου και του πω και «ευχαριστώ, ευχαριστώ», τι λες; Αυτός δεν θα έρθει να μου ζητήσει συγγνώμη έπειτα; Και αν δεν μου τη ζητήσει τώρα εδώ, θα έρθει έπειτα, θα μου τηλεφωνήσει, θα έρθει στο μαγαζί, στο σπίτι, θα με βρει να μου ζητήσει συγγνώμη. Δεν έχει κάνει λάθη ο Χριστός, αγαπητοί μου. Τα έχει πει σωστά. Είμαστε πονηροί εμείς ακόμα. Δεύτερον, δεν έχουμε εμείς χριστιανικό χυμό μέσα μας. Δεν κοινωνούμε και, όσο δεν κοινωνούμε, δεν έχουμε σπλάχνα μέσα μας οικτιρμών. Δεν έχουμε χρηστότητα Χριστού. Χριστός είναι αυτός που αλλάζει τη φύση του ανθρώπου.

Τον κάνει στα μέτρα του Ευαγγελίου. Δεν έχει πει ψέμα. Όλα αυτά που έχει πει είναι κατορθωτά και υπάρχουν σπάνια βέβαια, διότι σπάνιοι ήσαν εκείνοι οι οποίοι αγωνίστηκαν. Και εσείς θα έχετε κάποιες επιτυχίες επάνω σε αυτά τα πράγματα. Όπου εταπεινωθήκατε, όπου εβαστήξατε υπομονή, όπου δεν εσπεύσατε, όπου βάλατε την προσευχή μπροστά και τη μακροθυμία και δεν πήρετε με το χέρι σας ή με το δικαστήριο κτλ., κτλ., επιτύχατε. Και αν δεν επιτύχατε υλικά, τουλάχιστον έχετε τις συνειδήσεις σας αναπαυμένες. Λέτε μια καλημέρα, δεν δυσκολεύεστε να πάτε να κοινωνήσετε. Αδιαφόρως αν ο άλλος δεν ηύρε να προχωρήσει ακόμα. Έτερον εκάτερον, αυτό είναι θέμα δικό του, του αλλουνού. Από την πλευρά σας όμως, διότι η εντολή είναι το «αφ’ υμών».

Ό,τι περνάει από το χέρι μου, «ειρηνεύετε μετά πάντων ανθρώπων» και η εντολή είναι να νικάς με το αγαθό το κακό. «Νίκα εν τω αγαθώ το κακό». Θυμούμαι, είναι μακαρίτης, ένα πνευματικό Ρώσο που είχα, ήταν στους Αγίους Αναργύρους, πατήρ Ευθύμιος, και μου έλεγε: «Δημητρό, όταν σου ρίχνουν καρύδι, εσύ θα ρίχνεις σύκο, πρόσεχε». Έτσι θα μιλούσε. «Ποτέ δεν θα ρίχνεις καρύδι, Δημητρό, αυτό που σου λέγω. Όταν σου ρίχνουν καρύδι, λόγο, να μην απαντάς εσύ με τον ίδιο τόνο. Εσύ θα ρίχνεις σύκο. Αν ρίξεις καρύδι, θα ακούγεται, θα γίνεται φασαρία».

Ρίξεις σύκο, δεν θα ακούγεται. Μεγάλο μάθημα αυτό. Αλλά πού να τα βρεις τα σύκα; Πρέπει να είσαι Καλαματιανός. Πού να τα βρεις τα σύκα; Πού να βρω εγώ σύκα τότε που μου τα έλεγε αυτό; «Τώρα βρέχει σ’ ένα ντουβάρι», πάτερ Ευθύμιε, έλεγα εγώ. Και εντούτοις τα βλέπω εκ των υστέρων ότι είχε δίκιο ο πάτερ Ευθύμιος. Πολύ σωστά μου τα έλεγε. «Και όστις», λέγει, «σε αγγαρεύσει μίλιον εν, ύπαγε μετ’ αυτού δύο». Αν σε αγγαρεύσει —αγγαρεία είναι περσική λέξη— δηλαδή εάν σε εκβιάσει, αν σε αναγκάσει, αν σε πάρει με το ζόρι, παραδείγματα φέρει, να σε πάει με το ζόρι σε ένα μίλιο, εσύ να πας δύο, λέει. «Πώς, θέλει να πάμε και παραπέρα; Να πάμε και παρακάτω».

Ακόμη, το να αφοπλίζεις με την καλοσύνη σου τον άλλον. Άλλωστε το ξέρετε αυτό το πράγμα από τις συναναστροφές. Όλοι οι άνθρωποι που έχουνε καλή καρδιά και καλή γλώσσα έχουνε αγαθότερα αποτελέσματα από εμάς που είμεθα οξύθυμοι, που είμεθα βιαστικοί στη σκέψη μας, στις ενέργειές μας. Και έχετε εκείνο που λέγεται, ότι η γλώσσα, λέγει, η μαλακιά βυζαίνει από δέκα μαστούς, εφόσον η σκληρή ούτε απ’ το δικό του. Αλλά δεν φταίει η γλώσσα βέβαια· φταίει αυτός που είναι μέσα, ο οποίος διευθύνει τη γλώσσα. Είναι ο εσωτερικός λεγόμενος άνθρωπος, ο οποίος θέλει τροποποίηση. Όταν λοιπόν, λέει, σε αγγαρεύσουν να πας ένα μίλι, εσύ, λέει, να πας μαζί τους δύο.

Έχει και ένα στο τέλος, τελειώνει: «Τῷ θέλοντι ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι μὴ ἀποστραφῇς». Δηλαδή, εάν μπορείς να τον δανείσεις, να μην αποστραφείς, να του παραβρεθείς δηλαδή στην ανάγκη του. Γιατί ορισμένοι άνθρωποι, για τον α ή β λόγο, όταν, παρότι μπορούνε κάποιον να τον ανακουφίσουν σε μια του ανάγκη, δεν το κάνουν. Γιατί; Γιατί υπήρξε κάποτε εχθρός τους. Γιατί τους είπε κάτι κάποτε. Αυτό δεν το θέλει ο Θεός. Αυτή την κακία δεν τη θέλει ο Θεός. Μάλιστα τον εχθρό σου, αν μπορέσεις να τον εξυπηρετήσεις, τότε πιο πολύ υποχρεώνεις το Θεό. Σου το βλέπει για καλύτερο αυτό το πράγμα. Διότι το να εξυπηρετήσεις το φίλο σου, που αύριο θα σε εξυπηρετήσει και αυτός, το ξέρουμε.

Κάνεις από μία δοσοληψία στην κοσμική λογική. Αν όμως δώσεις, βοηθήσεις έναν εχθρό σου, έναν που τέλος πάντων επιφανειακά μόνο σου λέει μια καλημέρα, ίσως μέσα του να μην έχει τα αισθήματα που έχει κάποιος άλλος που τρώτε μαζί, που πίνετε μαζί, που γλεντάτε μαζί, και σε εκείνον του βρεθείς στην ανάγκη του —γιατί πολλοί άνθρωποι βρισκόμαστε σε δύσκολες στιγμές πολλές φορές— αυτό, λέει, πρέπει να το κάνει. Ο Θεός το λογαριάζει πιο πολύ. Και τι γίνεται τώρα; Για εκείνον ισχύει εκείνο που λέγει στο 12ο κεφάλαιο, όσο ενθυμούμαι, ο Παύλος, Ρωμαίους: «Άνθρακας», λέει, «πυρός επισωρεύσεις επί την κεφαλήν αυτού». Τι γίνεται όταν βάλεις ένα δίσκο με κάρβουνα στο κεφάλι; Τι γίνεται;

Κοκκινίζεις, δεν κοκκινίζεις; Έτσι θα κοκκινίσει και αυτός. Θα πει: «Κοίταξε, τόσο εγώ συμπεριεφέρθηκα σε αυτόν και πώς αυτός συμπεριεφέρθηκε σε μένα. Θα μπορούσε να μου πει “δεν έχω”, θα μπορούσε να μου πει κάτι άλλο, δεν ξέρω, μια δικαιολογία, που υπάρχουν χίλιες δικαιολογίες, και εντούτοις μου έδωσε. Βλέπεις εγώ τι παλιάνθρωπος ήμουνα;». Και αυτό, ότι εσύ το κακό το δικό του, το σκληρό το δικό του, το ενίκησες με καλό, αυτόν τον άνθρωπο τον κάνεις να ντρέπεται πάντοτε μπροστά σου, να κοκκινίζει. «Άνθρακας πυρός επισωρεύσεις επί την κεφαλήν αυτού». «Νίκα εν τω αγαθώ το κακόν». Γιατί αυτός είναι ο συλλογισμός του Παύλου εκεί στους Ρωμαίους, στο δωδέκατο κεφάλαιο. Δεν ξέρω τώρα πώς μέχρι εδώ τα πάμε. Πάντως τα βρήκαμε λίγο δύσκολα τα πράγματα απ’ αυτή.

Είμεθα ένοχοι. Εγώ ομολογώ, τα λέγω και κάθε φορά που τα λέγω καίγομαι, διότι βλέπω ότι δεν είμαι συνεπής σε αυτά τα οποία λέγω. Είμαι υποχρεωμένος όμως να τα πω, διότι κάποιος από εσάς ή κάποιος από αυτούς που ακούν τις κασέτες στα πέρατα της οικουμένης να μπορεί να τα κάνει. Γιατί να τον σταματήσω τον άνθρωπο και γιατί να τον δυσκολέψω να το κάνει αυτός και να προσευχηθεί και για εμάς να το κάνουμε και εμείς; Από εμάς εξαρτάται και όταν εμείς θελήσουμε και ξεκινήσουμε, όλα θα γίνουν. Ο Χριστός είναι έτοιμος. Ένα μόνο, εν κατακλείδι, να σας πω: ότι το Ευαγγέλιο δεν είναι παραμύθι. Το Ευαγγέλιο είναι αλήθεια, είναι πραγματικότητα, δεν είναι θεωρία. Γίνεται πράξη και, αν ο άνθρωπος θελήσει, αυτός που το έγραψε, ο Χριστός ο ίδιος,

δίνει τη δύναμη στον άνθρωπο να γίνει πραγματικότητα. Αυτό σας εύχομαι, διότι έξω από αυτό δεν μπορεί να γίνει καμία επιτυχία για τη Βασιλεία των Ουρανών.