Fifth Beatitude | 17-12-1995

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Being just is a great thing, but it is not the only mark of a good Christian. That is why, after the Beatitude concerning righteousness, which we discussed last time, the Lord speaks of the Beatitude concerning mercy. “Blessed are the merciful”—this is the fifth Beatitude. “Blessed are the merciful, for they shall obtain mercy.” Happy are those who are merciful, because they themselves will receive mercy. The righteousness of the previous Beatitude makes a person a true image of God on earth: both just and merciful. For God is both just...

...and merciful. In this way, a person shows those around him a beautiful image, revealing that he is the image of God. Throughout the Old Testament, we see God revealed as both just and merciful—never only just and never only merciful, but always both together. The divinely inspired Psalmist says, “The Lord is merciful and righteous, and our God has mercy.” This is Psalm 114. See: the Lord is both merciful and righteous. “And You, O Lord God, are compassionate and merciful, longsuffering and abundant in mercy.”

Thus, the God of the Old Testament is merciful, compassionate, longsuffering, and abundant in mercy. The theme of mercy is strongly emphasized there. At first glance, you may think that the virtue of mercy and the virtue of justice conflict with one another. How can I be someone who shows mercy? Take care: mercy does not simply mean tossing someone a small coin. Mercy has a very broad scope. I am telling you this beforehand so that you will understand it. We shall examine it further on, but I do not want you to misunderstand it. I mention it now because mercy does not simply mean giving a small coin to the poor man sitting on the steps of the Church after the Divine Liturgy.

As I told you, mercy and justice may appear to contradict one another. Let me return to the previous example. Someone might say, “Why is this idle man begging? It must mean that he squandered everything in his life. It must mean that he refuses to work.” So I judge him according to strict justice and show him no mercy. I refuse to give him anything. It therefore seems impossible for mercy and justice to coexist, as though they were opposed to each other. Yet they are not opposed. First of all, true justice is the justice that flows from mercy. That is true justice.

There is also a Latin saying that is very well known in law. You should keep it in mind, because it is extremely important. It is always set before legislators when they wish to formulate a law, and before judges who must apply it: extreme justice is extreme injustice. Even the administration of justice acknowledges this. Extreme justice is extreme injustice. If I decide that matters are exactly as they appear and refuse to consider anything else, I will ultimately arrive at injustice. A lawyer must always keep this in mind. You see, God pronounced punishment; He said...

“Will you eat from that fruit? You may eat from all the others, as I told you, but if you eat from this one, you will die.” Yet afterward mercy comes and rescues everything. That is why I explained to you that in God both justice and mercy exist to an infinite degree. It is another matter that, when God acts within history, one may seem to give way to the other. Yes, because these actions take place within space and time, and so they appear that way to us. But in God, justice exists infinitely, and mercy also exists infinitely. Moreover, when God shows mercy, He wills justice to be hidden within that mercy; and when He applies justice, He wills mercy to be hidden within that justice.

For example, in Isaiah 28:17 we read, “And I will establish My mercy by measure.” Take care: this passage is extremely important and has a very broad application. “I will establish My mercy by measure.” The word used here refers to scales. And when we speak of scales and weighing, we are speaking of justice. Thus He says: My mercy is offered according to measure—that is, with the scales of justice. In Me, mercy and justice exist together. This is consoling. I shall give you an example drawn chiefly from Saint Nicholas Cabasilas and his Commentary on the Divine Liturgy.

What is the Divine Liturgy? What is it? It is the offering of the Body and Blood of Christ. Let us consider this carefully.

It is not only an offering and an act of God’s mercy. As a matter of justice, God will also ask something from you. He will say, “I shall give you My Body and My Blood, but you will bring Me an offering loaf and wine.” As Saint Nicholas Cabasilas says, the offering loaf and wine contain human labor. Bread does not grow ready-made in the fields, nor does wine simply appear in the vineyard. They require fire, the mill, and all the labor you contributed in kneading the dough and everything else. Therefore, God says, “I shall give to you, but you too will give to Me.” This is what measure means; this is justice, an exchange: I shall give to Him, and He will give to me. And what do we give? We give a type, a symbolic figure.

God gives us the reality itself. He gives us His Body and His Blood, which free us from corruption and make us immortal. This is an immense gift! Yet we are not entirely passive in receiving it. Let me give you a contrasting example. We speak of free education: you go to school to learn, but you pay nothing at all. Then the student does not value the book that the state gives him without charge. At the end of the school year—I have seen this with my own eyes—students throw their supplementary books into the town square and tear them apart page by page.

They throw away and tear up their schoolbooks. But if you have paid something for them, you will preserve them. I still have my own schoolbooks—even my first-grade reader. Yes, I still have my first-grade reader. Of course, there is also a practical reason for keeping some of the others, since books on syntax, grammar, and similar subjects can still be consulted today. The point is this: you too must give something. That contribution may be small, but it teaches you to respect the gift you are about to receive. Do you see the first point, then? This is why Blessed Augustine says that when you go to receive Holy Communion, you should take care to bring an offering loaf as well. You will give, and you will receive. Here, as everywhere, I repeat: “And I will establish My mercy by measure.” Do you see how important it is for justice and mercy to be united, rather than opposed to each other? They do not conflict. At the Daphni Monastery...

...Christ the Pantocrator is depicted in the dome. If you close one eye so that you see only one of the Pantocrator’s eyes, you will notice that it is stern: the eyebrow is raised high and the gaze is severe. This represents justice and the Judge. Have you ever seen judges enter a courtroom smiling and joking? They are stern and serious. But if you look at the Pantocrator’s other eye, its eyebrow is not raised; it is level and natural. You will see a calm, fatherly eye. Why is this? Because in the same person justice and mercy are united.

It is extremely important for us to understand this. It is the great question of how love and justice coexist. Of course, a heresy is circulating in theological circles—and it is nothing less than a heresy—which claims that God is only love and not justice. I regard this as heresy, and I believe you too can see that it is heresy. God loves mankind. Some would have us forget His judgment, lest we think that He might punish. Yet at the same time, if we reject His gifts, He does not simply abandon us to perish. In the same way, the human person must be both just and merciful.

The previous Beatitude called blessed those who hunger and thirst for righteousness, and now the Lord says, “Blessed are the merciful.” A merciful person is a true human being. He is compassionate and sociable; he is what we call a beautiful person with a beautiful soul. This is why the Book of Proverbs says, “A merciful man is a great and precious thing.” It says that the merciful person is a great man, a true human being. But what is the full meaning of mercy? Mercy is the practical sharing of every good and beneficial thing that we possess.

That means anything we possess, whether material or, I repeat, spiritual. Mercy, then, is not merely empty words; it is also action. Mercy is love put into practice. In his First Epistle, John the Evangelist says, “My little children, let us not love in word or in tongue,” meaning that we must not love only with words and speech, “but in deed and in truth.” John Chrysostom also points this out to us: “Here He does not mean only those who show mercy with money, but those who do so through their deeds.”

When the Lord says, “Blessed are the merciful,” does He mean only those who give money? No. More generally, “The ways of showing mercy are varied, and this commandment is broad.” The manner of showing mercy is diverse and many-sided, and the commandment has a wide scope, as I told you. Mercy, therefore, means sharing not only money, but every gift, every talent, every ability, every good thing, and every form of useful knowledge. For if mercy were only a matter of money, it would be very limited and would concern only the rich. They alone would be able to practice mercy—but that is not so.

Money alone does not meet human needs. So many other things are needed, for both bodily and spiritual needs. If you wish, I shall briefly mention a few excellent examples.

If you are a craftsman, pass your craft on to your apprentices; do not leave them in ignorance. Do you know the secrets of your trade and refuse to share them? If you are a scholar, a lawyer, a doctor, a teacher, an engineer, or a pharmacist, you can use your own position to help others.

You can make things easier for others in every possible way. When you hold a responsible position, you can serve and help people. You can also assist in the work of a parish, such as catechesis. If you have the necessary qualifications and ability, you can undertake the catechesis of the children. You can take part in parish groups concerned with bringing the Holy Gifts to the sick, constructing a church that everyone wishes to build together, and so forth. We can also give food from our homes. We can give clothing from our homes. At this point, allow me to tell you another story from long ago. I do not know why I have wanted to tell it on every recent occasion, but I witnessed it myself, and at the time it literally shook me. What happened?

It was a sunny, breezy afternoon. I was walking along a road with someone, wearing my coat, and I do not remember what else we were carrying. Some distance away, we saw a man collapse. I was there with another person.

That road did not have many houses; the homes were scattered. Someone else who happened to be passing by came over, and others also gathered because the man had fallen. When he regained consciousness, he called out, “Come here.” Time passed, and quite a number of us gathered around him. Someone noticed that he had no coat on. Just then, a grocer’s delivery boy came by on his bicycle, carrying provisions and food. In those days there were small grocery stores, before supermarkets and all the rest. He got off his bicycle to see what had happened. People always gather when something unusual takes place.

Without wasting a moment, that young grocery boy—I still remember his name; he was called Stylianopoulos—took off his jacket, do you hear, took off his own jacket and gave it to the man to wear, saying, “Here, my friend, take it; it is cold.” This put all the rest of us standing there to shame, for none of us had thought to do it. So, as I have explained, we can give whatever we have. Here is also an example from Church history: Saint John, who came to be known as John the Merciful...

Someone sent him a beautiful, warm quilt for his bed. Then a poor woman appeared, and he gave it to her, saying, “This quilt will make your life better.” Indeed, the quilt was so valuable that he told her, “Go and sell it; you will receive enough money to buy several things.” As it happened, she sold it to the very quilt-maker from whom the man had bought it as a gift for Saint John. When the quilt-maker saw it, he bought it back and sent it to Saint John again. Then someone said, “The gentleman has sent it back once more.” And John replied, “Let us see who tires first: the one who keeps sending it, or the one who keeps giving it away.”

You see that we can give so many things: material possessions, as I have said, but also our craft and countless other things. Let us now consider another kind of mercy we can offer, when material things are not involved. This is what happened when the Apostle Peter and the Evangelist John went to worship at Solomon’s Temple. At the Beautiful Gate of the Temple sat a man lame from birth. What did the Apostle Peter say? “Silver and gold I do not have.” I have no coins to give you, neither gold nor silver. “But what I have I give you. In the name of Jesus Christ of Nazareth, rise up and walk.” I give you healing; arise.

“In the name of Jesus of Nazareth, rise up.” And the man leapt to his feet, completely healed. We see, then, that mercy is not limited to material things. It is significant that when the Lord judges us on the day of the Second Coming—for it is the Lord who gives us the commandment of mercy—He will not say, “I was in prison, and you did not pay the cost of setting Me free,” nor, “I was sick, and you did not pay for the doctor and the medicine to make Me well.” He will not say such things. What will He say? “You did not visit Me.” It is certainly good to pay for someone’s medicine and doctor so that he may recover. That is excellent. But can everyone afford to do so?

“You did not visit Me; you did not come to see Me.” He does not demand that you give anything more. Mercy, as I have said, embraces the whole range, from deeds to words and even to the willing disposition of the heart. You may have nothing to give, yet still possess the desire to give. Above all, a work of mercy is the salvation of souls: to deliver another person from deadly ignorance; to show him how to hold and study the Gospel; to turn back a heretic, as the New Testament says, “from the error of his way”; to strengthen someone who doubts the faith; and to bring a prodigal back to the way of God. To speak a...

...word of love and edification. The Wisdom of Sirach says that, as dew brings relief in scorching heat, so a good word is better than a gift. Our people also say, “A kind word has fed me, and I ate the food myself.” A gracious word is worth more than good gifts. The word is better than the gift, yet both belong to the gracious person: he offers both the kind word and the gift. Mercy is not confined to material things.

Mercy also means forgiving those who have offended us. Remember the parable of the wicked servant, whose master forgave him the debt of ten thousand talents. “Should you not also have shown mercy to your fellow servant, as I showed mercy to you?” His fellow servant owed him only one hundred denarii, a tiny sum by comparison, while the ten thousand talents represented an immense fortune. “Should you not also have shown mercy to your fellow servant?” the master said. He was not asking him merely to postpone the debt, but to forgive it.

This too is a form of mercy. And what does the Beatitude say? “For they shall obtain mercy.” They will be shown mercy. As John Chrysostom explains, they show mercy as human beings, but they receive mercy from God. Human mercy and divine mercy are utterly beyond comparison. You show a little mercy to another person, and God shows you a mercy immeasurably greater. The Apostle Paul compares works of mercy to sowing: “He who sows sparingly will also reap sparingly, and he who sows bountifully will also reap bountifully.”

He who sows will also reap with blessing. In material things, then, there is a blessing. Let us remember the widow of Zarephath and the Prophet Elijah: from the little bread she had, she gave some to the Prophet. Let us remember that wonderful woman Dorcas, who clothed and sheltered the poor. Let us remember Cornelius, to whom the angel said that his almsgiving had reached heaven—not only his prayer, but also his almsgiving. And as the Book of Proverbs says, “He who gives to the poor will not be in need.” Whoever gives to the poor—whatever kind of poverty it may be, even poverty of knowledge—will never himself remain poor. But the reward is found above all in spiritual things. It is the mercy of God, which covers both small and great.

This is expressed in the words “Lord have mercy,” whose depth cannot be described. Even today, along the road of our life, we may meet Lazarus of the parable, that poor man; the widow of Nain, whom we can comfort; the person who insults us; or our enemy—and we can show mercy. Let us therefore show mercy to all of them. Each gives us an opportunity to be merciful in many different ways, and the mercy of God will come to us as our reward. Then one day we shall hear: “Come, you blessed of My Father, inherit the Kingdom prepared for you.”

Το να είναι δίκαιος είναι σπουδαίο, μα δεν είναι το μοναδικό γνώρισμα του καλού χριστιανού. Γι' αυτό και ο Κύριος, μετά από τον μακαρισμό της δικαιοσύνης που λέγαμε την περασμένη φορά, αναφέρεται στον μακαρισμό της ελεημοσύνης. «Μακάριοι οι ελεήμονες»· είναι ο πέμπτος μακαρισμός. «Μακάριοι οι ελεήμονες, ότι αυτοί ελεηθήσονται». Ευτυχισμένοι αυτοί που είναι ελεήμονες, γιατί αυτοί θα ελεηθούν. Λοιπόν, η δικαιοσύνη του περασμένου μακαρισμού κάνει τον άνθρωπο αληθινή εικόνα του Θεού πάνω στη γη: δίκαιο και ελεήμονα. Γιατί ο Θεός είναι και δίκαιος...

Ελεήμων, και έτσι δίνει μία πολύ καλή εικόνα ο άνθρωπος στο περιβάλλον του, ότι είναι η εικόνα του Θεού. Καθ' όλο το μήκος της Παλαιάς Διαθήκης παρατηρούμε ότι εμφανίζεται ο Θεός και δίκαιος και ελεήμων, ποτέ μόνον δίκαιος και ποτέ μόνον ελεήμων, αλλά και τα δύο μαζί. Λέγει ο θεόπνευστος ψαλμωδός: «Ελεήμων ο Κύριος και δίκαιος και ο Θεός ημών ελεεί». Είναι ο εκατοστός δέκατος τέταρτος ψαλμός. Δείτε, ο Κύριος είναι και ελεήμων και δίκαιος. «Και συ, Κύριε ο Θεός, οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος».

Λοιπόν, ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης είναι και ελεήμων και οικτίρμων και μακρόθυμος και πολυέλεος. Παραφέρεται εκεί το θέμα της ελεημοσύνης. Εκ πρώτης όψεως νομίζετε ότι η αρετή της ελεημοσύνης και η αρετή της δικαιοσύνης αντιπάσχουν. Μα πώς είναι δυνατόν να είμαι άνθρωπος που θα δίδω το έλεος; Προσέξτε, ελεημοσύνη δεν είναι απλώς να πετώ μια δραχμούλα. Έχει πολύ ευρύ φάσμα το θέμα της ελεημοσύνης. Εκ των προτέρων σας το λέγω αυτό να το γνωρίζετε· θα το δούμε στη συνέχεια, αλλά και να μην το παρανοήσετε. Σας λέγω και λίγο, γιατί δεν είναι απλώς να δώσετε μια δραχμούλα σε αυτόν τον άνθρωπο που κάθεται εκεί στα σκαλοπάτια της Εκκλησίας μετά από τη Θεία Λειτουργία, που δίναμε στον φτωχό κάτι.

Εδώ μια γη... Αντιφάσκουν, σας είπα, η ελεημοσύνη με τη δικαιοσύνη. Αν πάρω το παράδειγμα το προηγούμενο, ή μάλλον την αναφορά της προηγουμένης, να πω: γιατί αυτός ζητιανεύει, αυτός ο άεργος άνθρωπος; Πάει να πει, λοιπόν, ότι στη ζωή του θα τα σπατάλησε, πάει να πει ότι δεν εργάζεται. Όχι, κανένας τότε. Λοιπόν, κρίνω δίκαια, δεν τον ελεώ. Δεν του δίνω με τίποτα. Έτσι μοιάζει ότι δεν είναι δυνατόν να συνυπάρχουν η ελεημοσύνη και η δικαιοσύνη και ότι αντιπάσχουν η μία την άλλη. Κι όμως δεν αντιπάσχουν. Πρώτον, πρώτον. Εξάλλου, η αληθινή δικαιοσύνη είναι αυτή που απορρέει από την ελεημοσύνη. Αυτή είναι η αληθινή δικαιοσύνη.

Υπάρχει και ένα λατινικό ρητό, στη νομική πολύ γνωστό. Αυτό θα το έχετε υπόψη σας και είναι πάρα πολύ σημαντικό. Πάντοτε τίθεται μπροστά στον νομοθέτη, όταν θέλει να διατυπώσει κάποιο νόμο, αλλά και μπροστά στους δικαστές που θα εφαρμόσουν τον νόμο: ότι η ακραία δικαιοσύνη είναι ακραία αδικία. Μάλιστα το λέει και η υπηρεσία δικαιοσύνης. Η ακραία δικαιοσύνη είναι ακραία αδικία. Εάν, δηλαδή, θεωρεί ότι τα πράγματα είναι έτσι και δεν βλέπω τίποτε άλλο, αυτό στο τέλος καταλήγει σε μία αδικία. Αυτό ο νομικός πρέπει πάντοτε να το έχει υπόψη του. Βλέπετε, ο Θεός τιμώρησε· είπε: τίποτα τέτοιο...

«Θα δοκιμάσετε από τον καρπό; Απ' όλες να δοκιμάσετε, ό,τι σας είπα. Θα πεθάνετε». Έρχεται όμως μετά το έλεος να περισώσει τα πάντα. Γι' αυτό σας εξήγησα ότι στον Θεό υπάρχει και η δικαιοσύνη και η ελεημοσύνη, το έλεος, δηλαδή, εις άπειρον βαθμόν. Άλλο τώρα ότι ο Θεός ενεργεί μέσα στην ιστορία, που μπορεί να μοιάζει το ένα να παραχωρεί τη θέση του στο άλλο. Ναι, γιατί αυτά είναι μέσα στον χωρόχρονο και μοιάζουν έτσι. Κατά τα άλλα, στον Θεό εις άπειρον βαθμόν υπάρχει η δικαιοσύνη, εις άπειρον βαθμόν υπάρχει και το έλεος, η ελεημοσύνη. Εξάλλου, ο Θεός, όταν ελεεί, θέλει μέσα εκεί να κρύβει τη δικαιοσύνη, και όταν εφαρμόζει τη δικαιοσύνη, θέλει εκεί μέσα να κρύβει το έλεος.

Παραδείγματος χάριν, στον Ησαΐα, στις είκοσι οκτώ κόμμα δεκαεπτά: «Η δε ελεημοσύνη μου εις σταθμούς». Προσέξτε, αυτό το χωρίο είναι πολύ σπουδαίο και έχει ευρεία εφαρμογή. «Η δε ελεημοσύνη μου εις σταθμούς». Σταθμός είναι τα ζύγια. Κι όταν μιλάμε για ζύγια, μιλάμε για ζυγαριά. Κι όταν μιλάμε για ζυγαριά, μιλάμε για δικαιοσύνη. Έτσι λέει: η ελεημοσύνη μου προσφέρεται με σταθμό, δηλαδή με ζύγια, δηλαδή με δικαιοσύνη. Έτσι, σε μένα η ελεημοσύνη και η δικαιοσύνη υπάρχουν, υπάρχουν μαζί. Αυτό είναι παρήγορο. Θα σας πω ένα παράδειγμα και είναι κύριο του Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, «Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας».

Τι είναι η Θεία Λειτουργία; Τι είναι; Είναι η προσφορά του Σώματος και Αίματος του Χριστού. Για να το δούμε. Μάλιστα.

Δεν είναι μόνο προσφορά και έλεος του Θεού. Θα σου ζητήσει από σένα θέμα δικαιοσύνης και θα σου πει: «Θα σου δώσω το Σώμα μου και το Αίμα μου, αλλά θα μου φέρεις εσύ πρόσφορο και κρασί». Και, όπως λέει ο Άγιος Νικόλαος ο Καβάσιλας, με το πρόσφορο και το κρασί έχει μπει ο κόπος του ανθρώπου, γιατί δεν φυτρώνει ούτε στα χείλη ούτε στ' αμπέλι, αλλά στη φωτιά και στον μύλο, που σημαίνει ότι εκεί έβαλες μέσα τον κόπο σου να ζυμωθεί κλπ. Οπότε, θα σου δώσω, αλλά θα μου δώσεις. Αυτό θα πει σταθμά, θα πει δικαιοσύνη, μια δοσοληψία: θα του δώσω, θα μου δώσει. Και τι; Εμείς δίνουμε έναν τύπο.

Ο Θεός μάς δίνει ένα πράγμα. Μας δίνει το Σώμα Του και το Αίμα Του, που μας αφθαρτίζουν και αθανατίζουν. Είναι τεράστιο αυτό! Αλλά δεν είναι παθητική η περίπτωση. Θα πω ένα άλλο παράδειγμα εκεί, που είναι αυτό το αντίθετο. Λέμε παιδεία δωρεάν. Θα πας να μάθεις γράμματα, αλλά δεν θα πληρώσεις τίποτα. Και πλήρως δεν θα πληρώσεις τίποτα. Εκεί ο μαθητής δεν εκτιμά το βιβλίο που του δίνει η πολιτεία δωρεάν και, στο τέλος της σχολικής χρονιάς, το έχω δει με τα μάτια μου, στην πλατεία, κάποτε φύλλο φύλλο τα βοηθήματα.

Θα τα πετάξει, θα σκίσει τα σχολικά. Αν όμως έχεις κάτι πληρώσει, θα τα κρατήσεις. Εγώ ακόμη έχω τα σχολικά μου βιβλία, για να μην πω και της πρώτης Δημοτικού το αναγνωστικό έχω. Ναι, και της πρώτης Δημοτικού το αναγνωστικό το έχω. Εκεί βέβαια και ευθύνη, γιατί τα άλλα ήδη τα συμβουλεύονται και σήμερα, το Συντακτικό και τη Γραμματική και ό,τι άλλο είναι. Ναι, αν τα κρατήσει. Εκεί είναι: θα δώσουν και εσύ κάτι. Αυτό το κάτι είναι μικρό, για να σεβαστείς τη δωρεά που θα σου δοθεί. Βλέπετε, λοιπόν, το πρώτο; Γι' αυτό λέει ο Ιερός Αυγουστίνος, όταν θα πας να κοινωνήσεις, πρόσεξε να πας και ένα πρόσφορο. Θα δώσεις και θα πάρεις. Και εδώ, παντού πάντα, θα το πω ξανά τώρα: «Η δε ελεημοσύνη μου εις σταθμούς». Βλέπετε πόσο σπουδαίο είναι η δικαιοσύνη και το έλεος συνδυασμένα και όχι αντιπάσχοντα; Δεν αντιπάσχουν. Στη Μονή Δαφνίου...

Υπάρχει ο Παντοκράτορας στον τρούλο και, αν κλείσετε το μάτι σας να βλέπετε μόνο το ένα μάτι του Παντοκράτορα, θα δείτε να είναι αυστηρό, το φρύδι επάνω ψηλά και αυστηρό μάτι. Είναι η δικαιοσύνη, ο κριτής. Είδατε ποτέ εκεί, σε ένα δικαστήριο, να μπουν οι δικαστές στο δικαστήριο χαμογελώντας και αστειευόμενοι; Είναι αυστηροί, είναι σοβαροί. Αν πάτε τώρα να δείτε το άλλο μάτι του Παντοκράτορα, το φρύδι δεν είναι σηκωμένο, αλλά είναι ίσιο, κανονικό. Θα δείτε ένα μάτι ήρεμο, πατρικό. Γιατί αυτό; Στο ίδιο πρόσωπο υπάρχει ο συνδυασμός της δικαιοσύνης και της ελεημοσύνης.

Το να αντιλαμβανόμεθα αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Είναι το μέγα θέμα της συνυπάρξεως της αγάπης και της δικαιοσύνης. Φυσικά, κυκλοφορεί μια αίρεση — τίποτε άλλο, αίρεση — σε θεολογικούς κύκλους, ότι ο Θεός είναι μόνον αγάπη και δεν είναι δικαιοσύνη. Το θεωρώ αίρεση και πιστεύω και εσείς το βλέπετε ότι είναι αίρεση. Ο Θεός είναι φιλάνθρωπος. Ήθελαν να ξεχνάμε τη δίκη Του, μην τυχόν τιμωρήσει, αλλά και ταυτόχρονα δεν μας αφήνει, αν υποτεθεί ότι αποποιούμεθα τις προσφορές Του, για να χαθούμε. Έτσι και ο άνθρωπος οφείλει να είναι και δίκαιος αλλά και ελεήμων.

αυτό τώρα μακάρι την όντως και την πιόντες μου η κύριο Στήνης, ο προηγούμενος μακαρισμός, και τώρα τη λέγει μακάρι τη ελεήμονε. Ωστόσο, με προτιμάνω... ελεήμων άνθρωπος είναι αληθινός άνθρωπος, είναι συμπαρτή, είναι κοινωνικό, είναι ωραίος άνθρωπος, αυτό που λέμε ωραία ψυχή, ωραίος άνθρωπος. Γι' αυτό λέγει το βλείο των Παρήμιων «Μέγα άνθρωπος και τίμιον ανήν ελεήμων». Ο άνθρωπος που είναι ελεήμων λέει ότι είναι μεγάλος άνθρωπος, βεβαίως άνθρωπος. Αλλά ποια είναι αυτή η πλήρη έννοια της ελεημοσύνης. Η ελεημοσύνη είναι εκείνη η πράσινη, η πρακτική μετάδοση κάθε καλού και αγαθού και ευχαριστώ που παρακολουθήσατε το βίντεο, ευχαριστώ που παρακολουθήσατε το βίντεο, ευχαριστώ που παρακολουθήσατε το βίντεο.

Του πράγματος που έχουμε, είτε είναι υλικό, ξαναλέγω, είτε είναι πνευματικό. Ελεημοσύνη, λοιπόν, δεν είναι λόγια απλώς κενά, αλλά είναι και, όπως βλέπω, πράξη. Ελεημοσύνη είναι η εφαρμοσμένη αγάπη. Λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην πρώτη του επιστολή: «Τεκνία μου, παιδάκια μου, μη αγαπώμεν με λόγο, μηδέ γλώσση». Δεν θα αγαπάμε με λόγια και με γλώσσα μόνο, «αλλά έργω και αληθεία». Ο δε Ιερός Χρυσόστομος μάς σημειώνει και μας λέει: «Ενταύθα ουχί τους χρήμασιν ελεούντας μόνον», αυτό το «ουχί» λέγει, «αλλά τους διά πραγμάτων».

Εδώ λέγει ο Κύριος «μακάριοι», λέει. Μόνον οι ελεήμονες είναι εκείνοι οι οποίοι δίνουν χρήματα; Γενικότερα, «ποικίλος γαρ ο της ελεημοσύνης τρόπος και πλατεία αύτη η εντολή», διότι, λέει, είναι ποικίλος ο τρόπος της ελεημοσύνης, ποικίλος, πολύπλευρος, και η εντολή είναι πλατιά. Έχει, όπως σας είπα, ευρύ φάσμα. Ελεημοσύνη, λοιπόν, είναι η μετάδοση όχι μόνο χρημάτων, αλλά και παντός χαρίσματος, παντός ταλάντου, πάσης ικανότητας, παντός αγαθού, πάσης καλής γνώσεως. Και τούτο γιατί, αν ήταν εκ χρημάτων μόνο θέμα η ελεημοσύνη, θα ήταν πολύ περιορισμένη και θα αφορούσε μόνο τους πλουσίους. Αυτοί μόνο θα μπορούσαν να ασκήσουν την ελεημοσύνη, αλλά δεν είναι έτσι.

Δεν ικανοποιεί μόνο το χρήμα τις ανάγκες του ανθρώπου, αλλά και τόσα άλλα πράγματα, σωματικές και πνευματικές ανάγκες. Κι αν θέλετε μερικά τέτοια παραδείγματα, εξαιρετικά δείγματα, συνοπτικά θα τα αναφέρω.

Τεχνίτης, να μεταδώσεις την τέχνη σου στους μαθητευόμενους, μην τον αφήνεις στην άγνοια. Κατέχεις μυστικά της δουλειάς και δεν τα λες; Αν είσαι επιστήμων, αν είσαι νομικός, αν είσαι γιατρός, αν είσαι δάσκαλος, αν είσαι μηχανικός, αν είσαι φαρμακοποιός, μπορείς από το πόστο σου να βοηθήσεις.

Αυτό θα διευκολύνει με κάθε τρόπο. Όταν κατώσεις διάξιο από τα θέστη, είναι επίτερη θέση. Μπορείς να εξυπηρετείς, να βοηθήσεις. Ακόμη μπορείς να βοηθήσεις σε μια ενοριακή προσπάθεια, όπως είναι η κατήχηση· να αναλάβεις, αν έχεις βεβαίως τα προσόντα και τη δυνατότητα, την κατήχηση των παιδιών, να αναλάβεις τυχόν συνεργεία που έχει η ενορία, θεία μετάληψη, ανέγερση του ναού, που όλοι μαζί θέλετε να χτίσετε, καινούργια εκκλησία, και ούτω καθεξής. Μπορούμε ακόμη να δώσουμε κάποιο τρόφιμο από το σπίτι μας. Μπορούμε ακόμη να δώσουμε κάποιον ιματισμό από το σπίτι μας. Μάλιστα εδώ, επιτρέψτε μου, έχω κι άλλο ένα πολύ παλιό. Τι; Δεν ξέρω σε κάθε πρόσφατο τι θα το θέλω να πω, γιατί ήμουνα αυτόπτης μάρτυς του πράγματος και τότε με είχε κυριολεκτικά συνταράξει. Πρώτα τι;

ήταν ένα ηλιόλυστο απόγευμα αλαφραγωμένο, όταν με κάποιον χώριζα κάποιο δρόμο και κρύβησα. Αδομήτων, βουλίτριων, χώριζα το παλιτό μου και δεν ξέρω τι άλλο χωρίζανε. Ήταν απαρκετά μακριά, ήταν κάποιος να πέφτει πάνω. Μπακέπαθα αυτός. Ήμουν με κάποιον μαζί εγώ.

Ο δρόμος αυτός δεν είχε πολλές κατοικίες, μοναχικά σπίτια. Κάποιος ακόμη, επειδή διάβαινε από εκεί, έφτασε, κι άλλοι πάντως έφτασαν από την πτώση του. Μάλιστα αυτός, μετά, όταν συνήλθε, ζήτησε: «Ελάτε εδώ». Έφτασε από κάτι και ζήτησε και ο βελονισμός μας οράθηκε. Περνούσε η ώρα και μαζευτήκαμε τόσοι άνθρωποι εκεί γύρω από αυτόν. Κάποιος σκέφτηκε ότι δεν φορούσε επάνω του πανωφόρι. Εκείνη την ώρα περνούσε και ένα μπακαλόπαιδο, δηλαδή περίπου μπακάλης, που πήγαινε με το ποδήλατο σε λύματα, σωστά, και τρόφιμα. Είχανε τότε τα μπακάλικα, μικρά μπακάλικα, πριν από τα σούπερ μάρκετ και όλα αυτά, και κατέβηκε από το ποδήλατό του για να δει τι συνέβαινε. Συνήθως πάντα γίνονται διαβάτες όταν υπάρχει κάποιο περίεργο, ναι!

Χωρίς να χάσει καιρό αυτό το παιδί, το μπακαλόπαιδο — θυμάμαι το όνομά του, τον έλεγαν Στυλιανόπουλο, θα θυμάμαι το όνομά του — λοιπόν, τον ρώτησε, έβγαλε το σακάκι του, ακούτε, έβγαλε το σακάκι του και του το έδωσε να το φορέσει, λέγοντάς του τη φράση: «Φίλε, πάρ' το, κάνει κρύο», προς μεγάλη μας ντροπή όλων των άλλων που είμαστε εκεί γύρω. Εμείς δεν τα βάζαμε. Μπορούμε, λοιπόν, να δώσουμε, όπως σας εξήγησα, ό,τι να 'ναι. Και κάτι από την εκκλησιαστική ιστορία: ο Άγιος Ιωάννης, που πήρε και την επωνυμία Ελεήμων...

Κάποιος του έστειλε ένα ωραίο, ζεστό πάπλωμα για το κρεβάτι. Εμφανίστηκε, λοιπόν, κάποια φτωχή και τού το δίνει, λέγοντάς της: «Με το πάπλωμα αυτό θα γίνει καλύτερη η ζωή σου». Δηλαδή, δεν είναι δυνατόν το πάπλωμα αυτό, που τότε σε μάλιστα είπε, πήγαινε πούλησέ το, θα πάρεις πιο πολλά χρήματα για να πάρεις κάτι περισσότερο. Συμπτωματικά πήγε και το πούλησε, γιατί ο άνθρωπος που του το είχε πάει δώρο, στον παπλωματά που το είχε πάει δώρο στον Άγιο Ιωάννη. Κι όταν το βλέπει ο παπλωματάς, ξαναγοράζει και ξαναστέλνει στον Άγιο Ιωάννη. Τότε λέει η μοναχή: «Ο κύριος πάλι το ξανάδωσε». Και λέει τότε ο Ιωάννης: «Για να δούμε ποιος θα βαρεθεί πρώτος, ο ένας να στέλνει και ο άλλος να χαρίζει».

Βλέπετε ότι μπορούμε να δώσουμε τόσα πράγματα, υλικά πράγματα, όπως σας είπα, ακόμη και τέχνη και ένα σωρό άλλα. Ας έχουμε τώρα και μια άλλη κατηγορία ελεημοσύνης που μπορούμε να κάνουμε. Είναι η περίπτωση που δεν υπάρχουν υλικά κάθε φορά. Είναι εκείνο που είπε ο Απόστολος Πέτρος με τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, όταν πήγαν να προσκυνήσουν στον Ναό του Σολομώντος. Ήταν ένας χωλός εκ γενετής, εκεί στην Ωραία Πύλη του ναού. Τι λέει ο Απόστολος Πέτρος; «Αργύριον και χρυσίον ουχ υπάρχει μοι». Δεν έχω να σου δώσω νομίσματα, ούτε πεντάκι, ούτε φλουρί, ούτε ασημένιο νόμισμα. «Ο δε έχω, τούτό σοι δίδωμι». Εκείνο που έχω, αυτό σου δίνω. «Εν τω ονόματι του Ιησού Χριστού του Ναζωραίου, έγειρε και περιπάτει». Σε κάνω καλά, σήκω.

«Εν τω ονόματι του Ιησού του Ναζωραίου, σήκω». Και πετάχτηκε πάνω, υγιής. Βλέπουμε, λοιπόν, όχι μόνο σε πράγματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όταν θα μας κρίνει ο Κύριος την ημέρα της Δευτέρας Παρουσίας, γιατί ο Κύριος την εντολή της ελεημοσύνης μάς δίνει, δεν θα μας πει: «Ήμουν στη φυλακή και δεν με ελευθερώσατε, πληρώνοντας τα έξοδα», ούτε «Ήμουν άρρωστος και δεν πληρώσατε τον γιατρό και τα φάρμακα για να γίνω καλά». Δεν θα μας πει τέτοια πράγματα. Αλλά τι θα πει; «Δεν με επισκεφθήκατε». Δεν είναι κακό πράγμα να πληρώσεις τα φάρμακα και τον γιατρό για να γίνει ο άλλος καλά. Πολύ ωραία. Μπορούν όμως όλοι να πληρώσουν; Αλλά αυτό έχει, δεν είναι το κάτω πάνω, πιο μία επίσης.

Με επισκεφθήκατε, δεν ήρθατε να με δείτε. Το να δώσεις και τίποτα ακόμη δεν το ζητάω. Η ελεημοσύνη καλύπτει, όπως σας είπα, όλο το φάσμα, από την πράξη ως τον λόγο, ως τη διάθεση. Μπορεί να μην έχεις να δώσεις τίποτε, αλλά να έχεις όμως τη διάθεση να δώσεις. Και πράξη είναι πρωτίστως η σωτηρία των ψυχών: να απαλλάξεις τον άλλον από τη θανατηφόρον άγνοια, να του υποδείξεις πώς να κρατά και πώς να μελετάει το Ευαγγέλιο, να επιστρέψεις αιρετικόν, όπως λέει η Καινή Διαθήκη, «ἐκ πλάνης ὁδοῦ αὐτοῦ», τον αμφιβάλλοντα στην πίστη να τον στερεώσεις, τον άσωτο άνθρωπο να τον επιστρέψεις στον δρόμο του Θεού. Να πεις το

λόγι αγάπης και οικοδομής, λέει μανικά εκεί η Σοφία κυρά, ουσί καύθανα να πάβει δρόσα, τον καύθανα δεν τώρα να πάβει δροσιά, ούτω χρήτον λόγο, τι δώσει, έτσι λέει είναι πιο καλύτερα να πεις ένα καλό λόγο, παρόν να δώσεις κάτι, είναι εκείνο που λένε οι λαός μας. ο Λόγος που με φόρτασε και το αυτομείωσα, ο καλός Λόγος, και ιδού Λόγος υπέρ δώμα αγαθών, λέει εδώ η Τροφή Εσύρας, ότι ο Λόγος είναι πιο αγαθός από τον αδότης πάτη και ακότερα παρααντρή και χαριτωμένο, αλλά και τα δυο ανήκουν στον άντρα που έχει, είναι χαριτωμένος άνθρωπος, είναι άνθρωπος, και το Λόγο και τη δόση, δεν είναι κάτι που να είναι ειλικό.

Αλλά η ελεημοσύνη είναι ακόμη να συγχωρούμε εκείνους. Μετά τελείωσε. Τελείωσε πάλι, τελείωσε. ποιο δεν έλεγε με τα τροπικία, αν όμως έλεγες με τον βλαϊνό μας και μιλήσετε εκεί τη βαρβολή του χάρη του δούλου δουλε πονηρέ μες δύο κύριους που χάρησαν τα μύρια τα άλλα εντάξει, ουκ έβληξε σε, δεν απέτρεπε και εσύ, έλεγισε, έλεγισε το σύμβουλό σου ως και εγώ και έλεγισα Να φανείς και εσύ την άνθρωπο, τη Λέφρα, τη Κροστάλη, μα και τι μου φαντούσες εμένα. Αυτό είναι δυο δινάρια μόνο. Τι νόμι, εκατό δινάρια. Είναι δύο χρυσές λίρες. Και τι μήρια τ' άλλαντα που είναι ένα, είναι δύο εκατομμύρια τετραχώσις χιλιάδες χρυσές λίρες τα λίρες. Δεν μπορούσε να φανείς και εσύ, έλεγε η μόνη της την άνθρωπο, όχι να χαρίσει.

ελεημοσύνης. Τι λέγει εδώ, ότι αυτοί ελεηθήσονται, αυτοί λέγει θα ελεηθούν και όπως πολυάζει ο Ιερός Πληθόνος αυτοί μεν ελεούσουν ως άνθρωποι ελεούνται δε παρά στους Θεού, ούτε εσείς δεν είστε ο ανθρώπινος έλεος και θείος. Ευχή ελέη στον άλλον και λέει ο Θεός, αλλά κι αλλιώς που δείχνεις εκεί, που δείχνεις με κάποιες που δείχνει ο Θεό τεθένα είναι ασύμβλητα περιστώτες. Ο Πάσιλος Παύλος παρομοριάζει την εργοστοίμη μέχρι φορά, ο σκύρων αυτιδωμένος βλέπει αυτιδωμένους και αυτερείς, αυτός που συγκούδηται φτάνει και συγκούδηται ξαφνίσει και ο σκύρων επ' ευλογίες, επ' ευλογίες θα περίσει, θα περίσει.

Ο σπείρας και το ευλογητό. Στα υλικά, δηλαδή, πράγματα υπάρχει μια ευλογία. Θα θυμηθούμε ακόμη τη χήρα στα Σαρεπτά με τον προφήτη Ηλία, που έδωσε από εκείνο το λίγο ψωμάκι για τον προφήτη. Θα θυμηθούμε εκείνη τη θαυμάσια γυναίκα, τη Δορκάδα, που ήταν το σκέπασμα των φτωχών ανθρώπων. Θα θυμηθούμε τον Κορνήλιο, που του είπε ο Άγγελος ότι η ελεημοσύνη του έφθασε στον ουρανό· όχι μόνο η προσευχή του, αλλά και η ελεημοσύνη του. Και όπως λέει το βιβλίο των Παροιμιών, «ὁ διδούς πτωχοῖς οὐκ ἐνδεηθήσεται». Όποιος δίνει στους φτωχούς, καθ' οιονδήποτε τρόπο φτωχός να είναι, φτωχός να είναι από γνώσεις, αυτός, λέγει, δεν θα μείνει ποτέ φτωχός. Αλλά κυρίως στα πνευματικά υπάρχει η αμοιβή. Είναι έλεος του Θεού, που καλύπτει μικρούς και μεγάλους.

Εκείνο που λέγεται το «Κύριε, ἐλέησον», που είναι ανεκδιήγητο. Λοιπόν, και σήμερα μπορούμε να συναντήσουμε στον δρόμο της ζωής μας τον Λάζαρο της παραβολής, εκείνον τον φτωχό, τη χήρα της Ναΐν, να την παρηγορήσουμε, τον υβριστή μας, τον εχθρό μας, και να δώσουμε έλεος. Ας δείξουμε λοιπόν σε όλους αυτούς το έλεός μας. Όλοι αυτοί δίνουν την ευκαιρία να φανούμε ποικιλότροπα ελεήμονες και το έλεος του Θεού θα έρθει σε μας σαν αμοιβή. Και θα ακούσουμε μια μέρα: «Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν».