Fourth Beatitude | 10-12-1995

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we have come to the fourth Beatitude of Christ. These Beatitudes were spoken on the mountain that later gave its name to the Sermon on the Mount. The fourth Beatitude concerns the great virtue of righteousness. It says, “Blessed are those who hunger and thirst for righteousness, for they shall be filled.” In other words, blessed are those who hunger and thirst for righteousness, because they will be satisfied. Yet we human beings ought to be ashamed when we speak of justice, for the simple reason that justice does not exist upon the earth. That is why God exhorts us through the Prophet Isaiah: “Learn righteousness, you who dwell upon the earth.” Learn it; let it become a lesson to you: be just, all of you who dwell upon the earth—not merely in the land of Israel, of course, but throughout the whole world. What humanity has so deeply hungered and thirsted for is justice, on both the smallest and the largest scale: in the relationship between two people, and in the relationship between two nations or among many nations, whenever justice is absent between them.

Political and social systems are nothing more than attempts to administer justice—or so they claim. Nevertheless, never, ever upon the earth has there been a state governed by justice or a just society to any satisfactory degree. Never upon the earth—never—and neither will there be. This is a tragedy, because the problem lies within the human person himself. Many believe that if we change the political or social system, we will achieve greater justice. And so, as you see, one form of government succeeds another.

The effort is always to attain this justice: social justice and the justice owed by every person to every other person. But I will say this—and perhaps it is a central point of our talk this evening: the question of justice is a question within the human person. That is where the problem lies. Because each person persists in refusing to resolve it within himself, injustice has ultimately prevailed in life ever since the time of our first-created ancestors. When I say that it is a problem within every person, I mean this: you must become a spiritual person, and then, of course, you will possess

a sense of justice. Then, if the person beside you and the person farther away act in the same way, we shall have a just society. But I ask you: however romantic someone may be—if you will permit the expression—could he ever imagine, in any absolute sense, that a truly just society could exist? Never. The reason is simply that each person does not resolve this problem within himself. In other words, we do not have a society of spiritual people. There have always been only a few spiritual people. Consequently, since our society is not made up of spiritual people, it naturally follows that we shall always be seeking

justice without ever attaining it, except in a few isolated cases. But what is righteousness? In Holy Scripture, the word “righteousness” has a twofold meaning. As John Chrysostom says, it means “virtue as a whole, or that particular virtue which stands opposed to greed.” Thus it has two aspects—at least two, though we shall see a third at the end. The first aspect is nothing other than living and conducting oneself according to the demands of justice. How, then, does the word “righteousness” bear this meaning?

The other meaning is the possession of virtue as a whole, as John Chrysostom says. We shall examine this, because the word “righteousness” also means holiness. It signifies the sum of all the virtues. We shall come to that. Yet it is exceedingly important to be a person who lives according to the demands of justice. This means not seeking to gain possession of another person’s goods—not casting a covetous eye upon them, desiring them, or wishing to seize them, whether by theft, robbery, or any other means. In any case, one must not take away another person’s possessions. What, then, does justice mean? It means the rightful relationships that...

must exist between God, myself, and my neighbor. Pay close attention to this. Justice means rightful relationships between me and God, between me and myself, and between me and my neighbor. First, there is justice toward God. Have you noticed that in the Great Doxology we say, “Teach me Your statutes”? We say it, and there is nothing wrong with speaking of God’s rightful claims: “Teach me Your statutes.” What does this mean? Teach me what is justly due to You, what I must do and render to You. You see? What is it just for me to give You? These are God’s rightful claims. Thus justice toward God—my justice toward God—means...

not wronging God, but rendering to Him what belongs to Him; this is called piety. Justice toward myself means rendering to myself what I owe myself, both bodily and spiritually. It means that I have a duty to secure the salvation of my soul. This is called temperance. And justice toward my neighbor—rendering to him what I owe him—is called justice in the more specific sense. Thus the same word remains in use for both the broader and the specific meaning. The Apostle Paul sums all this up for us in two passages in his epistles.

I shall mention one of them. It is in his Epistle to Titus, in the second chapter, where he says: “Let us live temperately, justly, and piously in this present age.” How are we all to live in this present life? Temperately, meaning that I render what is just to myself; justly, meaning that I render what is just to my neighbor; and piously, meaning that I render to God what is rightfully His. It would be good for us to know this by heart. It is a very short sentence: “Let us live temperately, justly, and piously in this present age.” We, however, shall focus on justice in the sense of what we owe our neighbor. We shall not dwell on either piety or temperance. This justice is expressed both in deeds and in words.

Justice toward our neighbor. In practical life, justice appears in a way everyone can readily understand. That is why the word of God commands—and we shall offer only a few representative examples—“You shall have just balances, just weights, and a just measure.” God says this in Leviticus 19:36. This concerns weighing and measuring whatever you sell or give: just balances and just weights. All these must be accurate and fair. The same applies to the boundaries of the land you possess, whether it is a field

or a building plot. Take care not to take anything more from your neighbor. Keep only what belongs to you. “A just measure shall be yours.” A measure—take note—“a just measure shall be yours.” And conversely, God says in Proverbs 11:1: “A false balance is an abomination before the Lord.” A false balance means trying to cheat through dishonest weighing. This is an abomination before the Lord. Adulterating a product is also an injustice, because you want to make a greater profit and therefore corrupt what you sell. There is also the attempt...

Or rather, let us turn to certain professions. When lawyers or doctors demand excessive fees, what do they often do? Lawyers deliberately prolong a case in order to take more money from you. Or doctors prolong a patient’s treatment in order to obtain more money. This is an injustice. To some degree, everyone in his own field, profession, or work can devise some means of wronging another person. Each one invents and discovers his own method. I mentioned the professions of lawyer and doctor merely as examples, but this applies to every single profession.

Those in authority must pay fair wages to their employees and workers. Indeed, Deuteronomy 24:15 says, “You shall not wrong a poor and needy laborer in his wages.” You must not wrong your poor worker or employee by paying him less than he is owed, or perhaps by delaying his wages or daily pay. Scripture emphasizes this: “You shall give him his wages on the same day.” You must pay your worker that very day. That very day. For if you do not pay him, what will he buy to eat and take home to his family? But employees and workers must not wrong their employer either. How do they wrong him? Through laziness, and also through deliberate, intentional damage that they may...

Thank you. They may do such things out of revenge. There is an extensive range of ways in which a worker can wrong an employer. Furthermore, they must work, as the Apostle Paul says, “not with eyeservice.” Eyeservice is a word that contains several ugly implications. It means: when he sees me, I work; when he does not see me, I do not work. That is eyeservice, and it is truly slavery of the soul. A person with a servile soul thinks in this way. All these matters, then, must be set right on both sides. Military officers, likewise, must act justly toward those under their command, especially in...

rendering justice, above all within the society in which we live, where opposing parties so often come before them. They must therefore administer justice without partiality. Is this person an acquaintance of mine? Is that one an important figure? None of this should matter. There must be neither the offering nor the acceptance of bribes. The judge must not accept a gift—for Holy Scripture says that gifts blind the judge—and no one should even consider offering a gift to the judge. To put it plainly, this is what we all know as greasing someone’s palm. Yes. Even being a good neighbor is a matter of justice. Suppose a woman sweeps up her rubbish and carries it over to another woman’s doorway.

Take it and put it in the rubbish bin. Why must you sweep your doorway and wash down your pavement, only to carry the rubbish to someone else’s door? It is deeply distressing. Yet I hear of this happening again and again. They end up in court. They insult each other and even come to blows, pulling each other’s hair. There is nothing more “charming,” in quotation marks, than watching two women quarrel! But here is just such a case, and they end up in court. “Yes, Your Honor, she beat me.” “No, Your Honor, I did not beat her; she insulted me.” And so on. Why does all this happen? Precisely because of what I have told you: there is no concern for what is right, no justice. Why should I not take my rubbish where it belongs?

You see? Why should I disturb my neighbor by turning the radio or television up loudly? Or why should I sing at midnight with my windows open? Because that is how I like it—it is summer! All these are matters...

at play here. You understand that the question of justice is extremely broad. A person who is just in his words will, of course, also be just in his deeds. This is why Saint James, the Brother of the Lord, says concerning the words I mentioned earlier: “If anyone does not stumble in word, he is a perfect man.” The person who does not stumble—that is, whose speech contains nothing blameworthy—is a perfect man. In the same way, condemnation, slander, defamation, lying, and every injustice committed by the tongue must also be considered: all the ways in which we wrong another person through our speech.

Our words. Saint James also says that the tongue becomes a fire, “a world of unrighteousness.” For the tongue is “an uncontrollable evil”—an evil that cannot be restrained—“full of deadly poison.” Such is the tongue. As the common saying goes, the tongue has no bones—it is a muscle and has no bones—yet it breaks bones. That is what the people say. It is said that, in order to determine the overall health of the body, the first thing doctors do is examine the condition of the tongue. The doctor says, “Let me see your tongue.” We open our mouth and put out our tongue so that the doctor may examine it.

From this he can discern sickness or health. The tongue is a mirror of bodily health. Here, we might also say that the tongue is a mirror of righteousness. If you are accusatory, slanderous, defamatory, deceitful, and so forth, you cannot possibly possess spiritual health. Most likely, of course, you will also be unjust and false in every other area of your life. There is also righteousness understood as universal virtue. This is the other meaning of the word that I mentioned at the beginning. Luke writes in his Gospel: “Zechariah and Elizabeth were both righteous before God, walking blamelessly in all the commandments and statutes of the Lord.”

What were they both? Righteous. Does this mean merely that they possessed the particular virtue of justice? No. The passage itself goes on to explain: they were “walking in all the commandments and ordinances of the Lord”; in other words, they kept the law of God. They were therefore blameless and above reproach. Put another way, they lived the whole of virtue; they lived in holiness, in the full and universal sense. Thus, in Holy Scripture, holiness is often—perhaps most often—called righteousness. This passage, then, gives us the meaning of righteousness as universal virtue. What is righteousness here? It is holiness. It is the fulfillment of the law of God. It is faith and love, theoria—divine contemplation—and action: these two together.

“Those who hunger and thirst for righteousness.” This hunger and thirst is a longing for the spiritual life. “Blessed are those who hunger and thirst for righteousness.” First, it is the longing for justice to prevail upon the earth. But secondly, this hunger and thirst is the longing for virtue to prevail within the person who desires it for himself, and also throughout the earth. It is holiness in the broad sense, rather than justice in the narrower sense. Let us remember the rich young man who once went to the Lord and asked for eternal life. “Lord,” he said, “what must I do to inherit eternal life?” Spiritual perfection—holiness—must indeed become the one great desire of our lives.

We forget this: spiritual perfection. The Apostle Paul said, “I count all things as refuse, that I may gain Christ.” I consider everything worthless, he says, beside the great goal of gaining the Kingdom of God, of gaining Christ. The spiritual person can carry within himself this search for the supreme object of desire. The older children will understand the word: what is desired is what we incline and aspire toward. God is the supreme object of desire. God is the highest fulfillment of all our desires. This does not mean that you throw everything else away. Everything else can lead us to God. We will work, eat, and drink. We will make our home presentable and, if you like, decorate it. It will be clean and beautiful, though certainly not lavish.

We have our social life with other people: we greet them, work together with them, and so forth. All these things acquire value. But when? When the highest thing is present: the search for God, the supreme object of desire. When this is what we seek, everything else assumes its true proportion and value. It is characteristic of this Beatitude that Christ does not say, “those who have hungered and thirsted,” but “those who hunger and thirst.” He wishes to show that this is a continual state—a continual state.

The expression comes from Holy Scripture. You would find it, if I remember correctly, in Fourth Maccabees in the Old Testament. Fourth Maccabees—the fourth book, which is not numbered among the others—is the fiftieth book in my edition of the Old Testament. As is well known, there are four books of Maccabees. Fourth Maccabees was written in Greek, in magnificent Greek. Now, we know that there are four cardinal virtues, from which all the other virtues spring. They are prudence, temperance, courage, and justice. You see? Justice.

What does the virtue of justice mean here? Pay attention: it determines the proper proportion, both in measure and in quality, among the first three virtues. In other words, you cannot possess enormous prudence—prudence being a matter of the head, of the intellect, as though you had a head this large—and yet have the courage of a hare; that is, have no courage at all and be a coward. That cannot be. Prudence, temperance, and courage must exist in proper balance. You may possess temperance and be a pure person, yet still be careless and lack prudence. Justice then comes in

as their scales, so to speak, giving equal weight and proper balance to the virtues you possess. Thus, justice helps you to possess these three—prudence, temperance, and courage—in balance with one another, without being deficient in any of them. If this is so, then justice, as understood here, is absolutely necessary. It then receives another name: discernment. Discernment is this further meaning of justice. In other words, you cannot possess a great abundance of one virtue while being deficient elsewhere. Consequently, if justice—discernment—is absent,

you are in danger of losing the other three virtues as well. And now we come to the reward: “for they shall be filled.” They shall be satisfied. Christ speaks of fulfillment both in this present life and, completely, in the life to come. In this life, those who seek satisfaction through injustice are like people trying to quench their thirst with salt water. Emptiness and dissatisfaction will always remain within their souls when they try to gain things without gaining peace or spiritual benefit. But those who hunger and thirst for spiritual perfection will satisfy the deepest longings of their souls.

If they practice justice, they will have deep peace in their consciences, knowing, “I have wronged no one.” We often say, “I have wronged no one,” but we say it very carelessly. “I have wronged no one.” If I examine myself, I will see that I have wronged even you. If I do not teach this lesson well, I wrong you. If a teacher at school does not teach well, is he not wronging his pupils? “I have wronged no one.” Have you truly wronged no one? And the God of righteousness will, of course, remain as the constant companion dwelling within their souls. In the life to come, those who hunger and thirst for righteousness will be completely filled. Speaking of the new earth and the new

heavens, the Apostle Peter tells us that righteousness will dwell there forever, in every sense we have discussed: the first, the second, and the third. “But according to His promise,” he writes in his Second Epistle, “we await new heavens and a new earth.” We await new heavens and a new earth, all things made new, “in which righteousness dwells.” Righteousness—you see? Righteousness does not dwell here; there it will dwell. Is that not the Kingdom of God? And so, my beloved, let us practice righteousness in all its aspects, for it will give us that which justifies and gives true meaning to our existence.

Βρισκόμαστε, αγαπητοί μου, μπροστά στον τέταρτον μακαρισμό του Χριστού μας, που ελέχθησαν οι μακαρισμοί αυτοί επάνω στο ομώνυμον όρος, δηλαδή στο όρος εκείνο που πήρε μετά την ονομασία «Επί του Όρους Ομιλία». Και αναφέρεται ο τέταρτος μακαρισμός στη μεγάλη αρετή της δικαιοσύνης. Λέγει: «Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνην, ότι αυτοί χορτασθήσονται». Δηλαδή, ευτυχισμένοι αυτοί που πεινάνε και διψάνε τη δικαιοσύνη, γιατί αυτοί θα χορτάσουν. Θα πρέπει όμως να ντρεπόμαστε εμείς οι άνθρωποι όταν μιλάμε για δικαιοσύνη. Απλούστατα, διότι δεν υπάρχει η δικαιοσύνη επάνω εις την γη. Γι' αυτό ο Θεός συνιστά και λέγει διά του προφήτου Ησαΐου: «Δικαιοσύνην μάθετε, οι ενοικούντες επί της γης». Μάθετε, να σας γίνει μάθημα, να είσαστε δίκαιοι, όλοι εσείς που κατοικείτε επάνω εις την γη. Όχι βεβαίως μόνο εις την γη του Ισραήλ, αλλά σε όλη την οικουμένη. Εκείνο που τόσο η ανθρωπότητα πείνασε και δίψασε είναι η δικαιοσύνη. Και σε μικρογραφία αλλά και σε μεγαλογραφία. Σε σχέση μεταξύ δύο ανθρώπων αλλά και σε σχέση μεταξύ δύο λαών ή και περισσότερων λαών, όταν δεν υπάρχει ανάμεσά τους δικαιοσύνη.

Τα πολιτικά και όλα τα κοινωνικά συστήματα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία προσπάθεια για την απονομή της δικαιοσύνης. Έτσι λένε. Εν τούτοις, ποτέ μα ποτέ στη γη επάνω δεν υπήρξε σε ικανοποιητικό βαθμό κράτος δικαίου ή κοινωνία δικαίου. Ποτέ επάνω εις την γη, ποτέ, ούτε θα υπάρξει. Είναι μια δυστυχία αυτό, και τούτο γιατί το πρόβλημα βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Νομίζουν πολλοί ότι, αν αλλάζουμε σύστημα πολιτικό, κοινωνικό, εκεί θα επιτύχουμε περισσότερο τη δικαιοσύνη. Έτσι βλέπετε το ένα πολίτευμα να διαδέχεται το άλλο πολίτευμα.

Προσπάθεια πάντοτε να επιτύχουμε αυτήν τη δικαιοσύνη, την κοινωνική δικαιοσύνη και τη δικαιοσύνη του κάθε ανθρώπου προς πάντα άνθρωπον. Θα το λέγω όμως, και ίσως αυτό να είναι ένα βασικό σημείο της αποψινής μας ομιλίας. Δηλαδή τι; Ότι το θέμα της δικαιοσύνης είναι θέμα μέσα στον άνθρωπο. Εκεί υπάρχει και, επειδή ο άνθρωπος επιμένει να μην λύνει το πρόβλημα αυτό, ο κάθε άνθρωπος μες στον εαυτό του, γι' αυτό η αδικία τελικά επικρατεί στη ζωή από την εποχή των πρώτων πλάστων. Όταν λέγω «είναι πρόβλημα στον κάθε άνθρωπο», εννοώ το εξής: Πρέπει να γίνεις πνευματικός άνθρωπος, οπότε βεβαίως θα έχεις

αίσθημα της δικαιοσύνης. Ε, τότε, αν και ο πλαϊνός σου και ο παραπέρα κατά τον ίδιο τρόπο κινηθούν, τότε αποκτούμε μία κοινωνία δικαιοσύνης. Αλλά σας ερωτώ: όσο κανείς και αν είναι, επιτρέψατέ μου, ρομαντικός άνθρωπος, θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί απόλυτο, ιδιαιτέρως, θα μπορούσε ποτέ να σκεφτεί ότι θα ήθελε μια κοινωνία δικαίου; Ποτέ. Γιατί απλούστατα το πρόβλημα αυτό δεν λύεται από τον κάθε άνθρωπο. Δηλαδή, δεν έχουμε πνευματικούς ανθρώπους. Έχουμε πάντοτε λίγους πνευματικούς ανθρώπους. Και συνεπώς, εφόσον η κοινωνία μας δεν αποτελείται από πνευματικούς ανθρώπους, επόμενο είναι να αναζητούμε πάντοτε

τη δικαιοσύνη, χωρίς ποτέ να την εγγίζουμε παρά μόνο ελάχιστα και μεμονωμένα. Αλλά τι είναι δικαιοσύνη; Η λέξη «δικαιοσύνη» στην Αγία Γραφή έχει μια διπλή σημασία. Δικαιοσύνη εννοεί, όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, «την καθόλου αρετήν ή την μερικήν ταύτην, την απέναντι στην πλεονεξία κειμένην». Δηλαδή, έχει δύο, τουλάχιστον δύο —θα δούμε και μία τρίτη στο τέλος—, δύο όψεις. Η μία όψη δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να ζει κανείς και να πολιτεύεται σύμφωνα με τις απαιτήσεις του δικαίου. Πώς συμβαίνει μάλιστα αυτή η έννοια στη λέξη «δικαιοσύνη»;

Άλλη είναι το να έχεις την καθόλου αρετή, που λέει ο Ιερός Χρυσόστομος. Θα το δούμε, διότι η λέξη «δικαιοσύνη» σημαίνει την αγιότητα. Σημαίνει το σύνολο των αρετών. Θα το δούμε. Αλλά το να είμαι ο άνθρωπος που θα ζω σύμφωνα με τις απαιτήσεις του δικαίου είναι πολύ σπουδαίο. Δηλαδή, ο άνθρωπος να μην πλεονεκτεί για τα αγαθά του άλλου. Να μην τα υποβλέπει, να μην τα επιθυμεί, να μην θέλει να του τα αρπάξει. Είτε κλέπτοντας είτε ληστεύοντας είτε όπως θέλετε. Πάντως, να του αρπάζει τα αγαθά του άλλου. Δικαιοσύνη σημαίνει, τι σημαίνει; Οι νόμιμες σχέσεις που...

πρέπει να υπάρχουν ανάμεσα στον Θεό, στον εαυτό μου και στον πλησίον μου. Προσέξτε το αυτό. Δικαιοσύνη θα σημαίνει νόμιμες σχέσεις ανάμεσα εμού και του Θεού, εμού και του εαυτού μου, εμού και του πλησίον. Η δικαιοσύνη απέναντι στον Θεό. Έχετε προσέξει που λέμε και στη Μεγάλη Δοξολογία «δίδαξόν με τα δικαιώματά σου»; Το λέμε, δεν είναι κακόν αυτό, τα δικαιώματα του Θεού, «δίδαξόν με τα δικαιώματά σου». Τι σημαίνει αυτό; Δίδαξέ με τι είναι δίκαιον και σου ανήκει να το κάνω, να σου το αποδώσω. Είδατε; Τι είναι δίκαιο να σου το αποδώσω. Αυτά είναι τα δικαιώματα. Λοιπόν, η δικαιοσύνη απέναντι στον Θεό, εμού απέναντι στον Θεό...

να μην αδικήσω τον Θεό, να του αποδώσω ό,τι του ανήκει, λέγεται ευσέβεια. Η δικαιοσύνη απέναντι στον εαυτό μου, να αποδώσω στον εαυτό μου εκείνο το οποίο οφείλω να του αποδώσω, είτε σωματικά είτε πνευματικά, θέλει να πει να έχω χρέος να αποδώσω τη σωτηρία στον εαυτό μου. Αυτό λέγεται σωφροσύνη. Και η δικαιοσύνη απέναντι στον πλησίον, εκείνο το οποίο πρέπει να του αποδώσω, αυτό λέγεται δικαιοσύνη. Δηλαδή, παραμένει και στις δύο λέξεις. Αυτά όλα ο Απόστολος Παύλος τα συνοψίζει και μας τα λέει σε δύο μάλιστα σημεία στις επιστολές του.

Σας αναφέρω μία. Είναι στην επιστολή του προς Τίτον, στο δεύτερο κεφάλαιο, που λέγει: «Σωφρόνως...» δικαίως και ευσεβώς ζήσωμεν εν τω νυν αιώνι». Να ζήσουμε όλοι στην παρούσα ζωή πώς; Σωφρόνως, δηλαδή να αποδώσω το δίκαιο εις τον εαυτό μου, δικαίως, να αποδώσω το δίκαιο εις τον πλησίον, και ευσεβώς, να αποδώσω τα δικαιώματα, το δίκαιο, τα δικαιώματα στον Θεό. Αυτό μάλιστα καλό είναι να το γνωρίζουμε και απ' έξω. Μια πολύ μικρή πρόταση είναι: «Σωφρόνως και δικαίως και ευσεβώς ζήσωμεν εν τω νυν αιώνι». Θα μείνουμε βέβαια εμείς στη δικαιοσύνη, με την έννοια αυτά που οφείλουμε στον πλησίον. Δεν θα μείνουμε ούτε στην ευσέβεια ούτε στη σωφροσύνη. Αυτή παρουσιάζεται και με έργα και με λόγια.

Δικαιοσύνη προς τον πλησίον. Στην πρακτική, όμως, στην πρακτική, η δικαιοσύνη εμφανίζεται κατά έναν πολύ αντιληπτό τρόπο σε όλους. Γι' αυτό εντέλλεται ο λόγος του Θεού και λέει —θα πούμε μερικά πράγματα, έτσι δειγματοληπτικά—: «Ζυγά δίκαια και στάθμια δίκαια και χους δίκαιος έσται υμίν». Λέει ο Θεός στο Λευιτικόν, 19,36. Δηλαδή, τα ζυγίσματα, τα μετρήματα, αυτό που θα πουλήσεις, αυτό που θα δώσεις. Ζυγά δίκαια, στάθμια δίκαια, τα ζύγια σου, τα σταθμά σου. Όλα αυτά να είναι σωστά, να είναι δίκαια. Αλλά και την περιοχή που έχεις σαν χωράφι σου

ή οικόπεδο, και αυτό πρόσεξε, μην πάρεις από τον άλλον τίποτε περισσότερο. Θα κρατάς εκείνο το οποίο σου ανήκει. «Χους δίκαιος». Χους, κόμμα, ένα χους, ένα χους, πρόσεξε, «δίκαιος έσται υμίν». «Αντίποδα», λέει ο Θεός, είναι στις Παροιμίες 11,1: «Ζυγός δόλιος, βδέλυγμα ενώπιον Κυρίου». Ζυγός δόλιος, δηλαδή όταν προσπαθείς το ζύγι να κλέψεις. Αυτό είναι βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου. Ακόμα η νοθεία είναι αδικία, διότι θέλεις να κερδίσεις περισσότερο και νοθεύεις το προϊόν σου. Η προσπάθεια ακόμη...

Καλύτερα, οι δικηγόροι —να έρθουμε σε κάποια επαγγέλματα—, οι γιατροί, όταν ζητούν μια υπερβολική αμοιβή, πολλές φορές τι κάνουν; Μακραίνουν χρονικά μια υπόθεση οι δικηγόροι, ακριβώς για να σου πάρουν περισσότερα χρήματα. Ή μακραίνουν τη νοσηλεία με σκοπό την απόκτηση περισσοτέρων χρημάτων. Αυτό είναι μία αδικία. Λίγο πολύ όλοι στον χώρο τους, στο επάγγελμά τους, στην εργασία τους, μπορεί να σκεφτούν κάτι που τελικά να αδικήσουν τον άλλον καθ' οιονδήποτε τρόπο. Ο καθένας επινοεί, βρίσκει τον τρόπο του. Ανέφερα ενδεικτικά το επάγγελμα του δικηγόρου, του ιατρού, αλλά είναι όλα, μα όλα, τα επαγγέλματα.

Οι προϊστάμενοι πρέπει να αποδίδουν τη δικαία μισθοδοσία στους υπαλλήλους και στους εργάτες. Αλλά λέει μάλιστα το Δευτερονόμιο 24,15: «Οὐκ ἀδικήσεις μισθόν πένητος και ενδεούς». Του φτωχού σου εργάτη και υπαλλήλου δεν θα τον αδικήσεις με τον μισθό που θα του δώσεις λιγότερο, ίσως, ή θα του αργήσεις τον μισθό, το μεροκάματό του. Μάλιστα το τονίζει: «Αυθημερόν αποδώσεις τον μισθόν αυτού». Την ίδια μέρα, λέγει, θα πληρώσεις τον εργάτη σου. Την ίδια μέρα. Γιατί, αν δεν τον πληρώσεις, τι θα αγοράσει να φάει και να πάει στο σπίτι του; Αλλά και οι υπάλληλοι και οι εργάτες δεν πρέπει να αδικούν τον εργοδότη. Πώς τον αδικούν; Με την οκνηρία τους, αλλά και με εκούσιες, θεληματικές ζημιές που μπορούν...

Ευχαριστώ. Εκδικούμενοι. Υπάρχει μεγάλο ρεπερτόριον αδικίας του εργάτου προς τον εργοδότη. Ακόμη να εργάζονται, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, «μη κατ' οφθαλμοδουλείαν». Η οφθαλμοδουλεία είναι μια λέξη που περιέχει κάποια άσχημα πράγματα. Δηλαδή, με βλέπει, δουλεύω. Δεν με βλέπει, δεν δουλεύω. Αυτή είναι η οφθαλμοδουλεία και είναι πράγματι δουλεία της ψυχής. Ένας άνθρωπος με δουλική ψυχή σκέπτεται με τον τρόπον αυτόν. Πρέπει λοιπόν όλα αυτά και από τους μεν και από τους δε να είναι τοποθετημένα σωστά. Ακόμα οι στρατιωτικοί να έχουν δικαιοσύνη απέναντι στον υφιστάμενόν των, ειδικά σε...

αποδίδουν το δίκαιο, προπαντός δι' εκεί, το δίκαιο μέσα στην κοινωνία στην οποία ζούμε και πολλές φορές υπάρχουν οι αντίδικοι. Πρέπει λοιπόν να αποδίδουν το δίκαιο απροσωπόληπτα. Μήπως αυτός μου είναι γνωστός ή εκείνος είναι σπουδαίο πρόσωπο; Χωρίς δωροδοκίες και χωρίς δωροληψίες. Ούτε να πάρει ο δικαστής δώρο —τα δώρα, λέγει η Αγία Γραφή, τυφλώνουν τον δικαστή— ούτε εκείνος που σκέπτεται να δώσει δώρον εις τον δικαστή. Το γνωστό μας, να το πω απλώς, το γνωστό μας λάδωμα. Έτσι θα λέμε. Ναι. Ακόμα η καλή γειτονιά είναι θέμα δικαιοσύνης, όταν παίρνει η κυρά τα σκουπίδια της και τα πηγαίνει στην πόρτα της άλλης.

Πάρ' τα, πήγαινέ τα, ρίξ' τα εις τον κάδο των απορριμμάτων. Γιατί πρέπει να σκουπίσεις την πόρτα σου και να βρέξεις το πεζοδρόμιό σου και να πας τα σκουπίδια στην πόρτα της άλλης; Είναι θλιβερότατο αυτό. Μα το ακούω διαρκώς και διαρκώς αυτό. Φτάνουν μέχρι το δικαστήριο. Βρίζονται, έφτασαν σε ξύλο η μια με την άλλη. Τραβούν τα μαλλιά η μια της άλλης. Δεν υπάρχει πιο, εντός εισαγωγικών, χαριτωμένο να βλέπεις σε μάλωμα δύο γυναικών. Αλλά μια ακριβώς περίπτωση, και φθάνουν στο δικαστήριο. «Μάλιστα, κύριε πρόεδρε, με έδειρε». «Όχι, κύριε πρόεδρε, δεν την έδειρα, με έβρισε». Και το καθεξής. Όλα αυτά γιατί; Γιατί ακριβώς υπάρχει ό,τι σας είπα. Όχι πρόνοια δικαίου, δικαιοσύνη. Γιατί δεν τα πάω εκεί τα σκουπίδια μου;

Είδατε; Γιατί να ενοχλώ τον πλησίον μου, τον γείτονά μου, βάζοντας το ραδιόφωνο ψηλά, δυνατά, τηλεόραση και ραδιόφωνο; Ή γιατί να τραγουδάω μεσάνυχτα και να έχω τα παράθυρα εγώ ανοιχτά; Γιατί έτσι μ' αρέσει, καλοκαίρι. Όλα ζητήματα...

το παιχνίδι. Αντιλαμβάνεστε, το θέμα της δικαιοσύνης είναι ευρύτατο. Ο δίκαιος στα λόγια βέβαια είναι δίκαιος και στα έργα. Γι' αυτό λέγει τώρα ως προς τα λόγια που σας είπα προηγουμένως. Λέει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος: «Όστις εν λόγω ου πταίει, ούτος τέλειος ανήρ». Εκείνος ο οποίος δεν φταίει, δηλαδή δεν έχει κάτι επιλήψιμο στα λόγια του, αυτός είναι τέλειος άνθρωπος. Βέβαια και κατά ανάλογον τρόπο θα ενεργήσει η κατάκριση, η συκοφαντία, η δυσφήμιση, το ψέμα ή η αδικία της γλώσσης. Όταν αδικούμε τον άλλον με τη γλώσσα μας.

Τα λόγια. Ακόμα η γλώσσα γίνεται, όπως λέει ο Άγιος Ιάκωβος, πυρ, φωτιά, ο κόσμος της αδικίας. Γιατί η γλώσσα, «ακατάσχετον κακόν» η γλώσσα, δηλαδή δεν μπορεί να το περιορίσει το κακό αυτό, «μεστή ιού θανατηφόρου», γεμάτη από δηλητήριο θανατηφόρον, είναι η γλώσσα. Εκείνο που λέει ο λαός: η γλώσσα, λέει, κόκκαλα δεν έχει, είναι ένας μυς, δεν έχει κόκκαλα, και κόκκαλα τσακίζει. Έτσι λέει ο λαός. Λέγεται ότι οι γιατροί, για να εξακριβώσουν την όλη υγεία του σώματος, το πρώτο πράγμα που έχουν να κάνουν είναι να κοιτάξουν την κατάσταση της γλώσσας. Σου λέει ο γιατρός: «Να δω τη γλώσσα». Ανοίγουμε το στόμα, βγάζουμε τη γλώσσα μας, να τη δει ο γιατρός.

Απ' αυτό εξαρτάται η νοσηρότης ή η υγεία. Ο καθρέπτης της υγείας είναι η γλώσσα. Εδώ και ο καθρέπτης της δικαιοσύνης, θα λέγαμε, είναι η γλώσσα. Αν είσαι άνθρωπος κατήγορος, αν είσαι άνθρωπος συκοφάντης, δυσφημιστής, ψεύτης κτλ., δεν είναι δυνατόν να έχεις πνευματική υγεία και βέβαια θα είσαι πιθανότατα άδικος και ψεύτικος άνθρωπος και σε όλους τους άλλους τομείς της ζωής σου. Έχουμε και τη δικαιοσύνη σαν καθολική αρετή. Είναι η άλλη σημασία της λέξεως που σας είπα στην αρχή. Σημειώνει ο Λουκάς στο Ευαγγέλιό του: «Ζαχαρίας και Ελισάβετ ήσαν δίκαιοι αμφότεροι ενώπιον του Θεού, πορευόμενοι εν πάσαις ταις εντολαίς και

δικαιώμασι του Κυρίου άμεμπτοι». Τι ήσαν και οι δύο, λέει; Δίκαιοι, δηλαδή είχαν την αρετή της δικαιοσύνης; Όχι. Εξάλλου εξηγεί παρακάτω ότι «πορευόμενοι εν πάσαις ταις εντολαίς και δικαιώμασι του Κυρίου», δηλαδή τηρούσαν τον νόμο του Θεού. Άρα λοιπόν ήσαν άμεμπτοι, ακατηγόρητοι, δηλαδή, με άλλα λόγια, ζούσαν την καθόλου αρετή. Αγιότητα ζούσαν την καθόλου, την καθολική δηλαδή, την καθόλου αγιότητα. Έτσι λοιπόν λέγεται στην Αγία Γραφή πολλές φορές, ίσως τις περισσότερες φορές, η αγιότητα λέγεται δικαιοσύνη. Το χωρίο αυτό λοιπόν μας δίνει αυτήν την έννοια αυτής της καθολικής δικαιοσύνης. Τι είναι λοιπόν η δικαιοσύνη εδώ; Η αγιότητα. Είναι η πλήρωση του νόμου του Θεού. Είναι η πίστη και η αγάπη, θεωρία και πράξεις, αυτά τα δύο.

Πεινώντες και οι διψώντες τη δικαιοσύνη. Είναι η πείνα και η δίψα, είναι η λαχτάρα για την πνευματική ζωή. «Μακάριοι οι πεινώντες και οι διψώντες την δικαιοσύνην». Το πρώτο, για να επικρατήσει το δίκαιο στη γη. Τώρα, το δεύτερο, η πείνα και η δίψα είναι να επικρατήσει σε εκείνον που θέλει για τον εαυτό του, αλλά και στη γη, η αρετή. Η αγιότητα, με την ευρεία σημασία, όχι δηλαδή με τη στενή, που είναι η δικαιοσύνη. Ας θυμηθούμε εκείνον τον πλούσιο νέο κάποτε, που πήγε και ζήτησε από τον Κύριο την αιώνια ζωή. «Κύριε», λέει, «τι να κάνω για να κερδίσω την αιώνια ζωή;» Και η πνευματική τελειότητα πρέπει να γίνει βέβαια ο μοναδικά μεγάλος πόθος της ζωής μας. Η αγιότητα.

Το ξεχνάμε. Πνευματική τελειότητα. Ο Απόστολος Παύλος έλεγε: «Τα πάντα ηγούμαι σκύβαλα είναι, ίνα Χριστόν κερδήσω». Τα θεωρώ όλα, λέει, τιποτένια μπροστά στο μεγάλο θέμα, να κερδίσω τη Βασιλεία του Θεού, να κερδίσω τον Χριστό. Βέβαια, ο πνευματικός άνθρωπος μπορεί να έχει αυτό μέσα του, την αναζήτηση του άκρου εφετού. Τα μεγάλα παιδιά έχουν καταλάβει: εφετόν, έφεση, μια τάση. Το άκρον εφετόν είναι ο Θεός. Η ακρότης των επιθυμιών είναι ο Θεός. Όλα τα άλλα δεν τα απορρίπτεις στα σκουπίδια. Μας φέρνουν στον Θεό όλα τα άλλα. Θα δουλέψουμε και θα φάμε και θα πιούμε, θα ευπρεπίσουμε και το σπίτι μας, να το στολίζουμε αν θέλετε, θα είναι καθαρό, όμορφο, όχι πλουσίως βεβαίως.

Έχουμε την κοινωνική μας ζωή με τους άλλους ανθρώπους, θα πούμε την καλημέρα μας, τη συνεργασία μας, όλα αποκτούν αξία. Πότε όμως; Όταν υπάρχει το κορυφαίο, η αναζήτηση του Θεού, το άκρον εφετόν, αυτό να το αναζητήσουμε, τότε όλα παίρνουν την πραγματική τους διάσταση και αξία. Είναι χαρακτηριστικό εδώ των μακαρισμών αυτών ότι δεν λέγει «οι πεινάσαντες και οι διψάσαντες», αλλά «οι πεινώντες και οι διψώντες». Γιατί θέλει να δείξει ότι πρόκειται για μια διαρκή κατάσταση. Διαρκή κατάσταση.

Αγιογραφική είναι η έκφραση. Μάλιστα θα την βρίσκατε, πρόχειρα τώρα το λέω γιατί αυτό θυμάμαι, αυτό που θα σας πω λίγο πιο κάτω είναι στο Δέλτα Μακκαβαίων, στην Παλαιά Διαθήκη. Δέλτα Μακκαβαίων, το τέταρτο, το εκτός αριθμού, είναι το πεντηκοστό μου βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης. Είναι γνωστό ότι έχουμε τέσσερις, είναι γραμμένο ελληνικά, είναι γραμμένο ελληνικά σε μια υπέροχη γλώσσα, υπέροχη ελληνική γλώσσα, το Δέλτα Μακκαβαίων. Λοιπόν, είναι γνωστό ότι έχουμε τέσσερις κεφαλαιώδεις αρετές, από τις οποίες πηγάζουν όλες οι άλλες αρετές. Αυτές είναι: φρόνησις, σωφροσύνη, ανδρεία, δικαιοσύνη. Είδατε; Δικαιοσύνη.

Η έννοια εδώ της αρετής της δικαιοσύνης ποια είναι; Είναι ότι, προσέξτε, καθορίζει τη σχέση σε ποσότητα και ποιότητα ανάμεσα στις τρεις πρώτες αρετές. Δηλαδή, με άλλα λόγια, δεν μπορείς να έχεις μια φρόνηση τεράστια —η φρόνηση που είναι θέμα κεφαλιού, φρόνηση στο μυαλό, ένα κεφάλι τέτοιο— και να έχεις την ανδρεία του λαγού. Δηλαδή να μην έχεις ανδρεία, να είσαι δειλός άνθρωπος. Δεν μπορεί αυτό να γίνει. Πρέπει λοιπόν να έχεις σε μια ισοτιμία και τη φρόνηση και τη σωφροσύνη, ό,τι είναι ανδρεία. Μπορεί να έχεις σωφροσύνη, να είσαι αγνός άνθρωπος, αλλά να είσαι επιπόλαιος, να μην έχεις φρόνηση. Έρχεται η δικαιοσύνη

ζυγαριά των, σαν δίκην ισοτιμίας, να σου δώσει δηλαδή την ισοτιμία σε αυτά που έχεις. Άρα λοιπόν η δικαιοσύνη εδώ έρχεται να βοηθήσει να τα έχεις αυτά τα τρία, φρόνηση, σωφροσύνη και ανδρεία, να τα έχεις σε μια ισότητα μεταξύ τους. Να μην υστερείς σε κάτι. Αν έτσι τα πράγματα έχουν, τότε η δικαιοσύνη, όπως μας τη λέει εδώ, είναι αναγκαιοτάτη και τότε παίρνει ένα άλλο όνομα που λέγεται διάκριση. Διάκρισις, τώρα η καινούργια έννοια της δικαιοσύνης, που σημαίνει διάκριση. Δεν μπορείς, με άλλα λόγια, να είσαι ο άνθρωπος που έχεις κάτι πολύ, κάπου αλλού να υστερείς, και συνεπώς, αν λείψει η δικαιοσύνη, η διάκριση,

κινδυνεύεις να χάσεις και τις τρεις άλλες αρετές. Και ερχόμαστε στην αμοιβή. «Ότι αυτοί», λέει, «χορτασθήσονται», αυτοί θα χορτάσουν. Ομιλεί περί χορτασμού και στην παρούσα ζωή, αλλά και ολοκληρωτικά εις τη μέλλουσα ζωή. Στην παρούσα ζωή, εκείνοι που ποθούν την ικανοποίηση της ζωής των με την αδικία, προσπαθούν, μοιάζουν με εκείνους που θέλουν να ξεδιψάσουν με αλατισμένο νερό. Το κενό, το ανικανοποίητο, θα μείνει πάντοτε μέσα στην ψυχή τους, όταν προσπαθούν να κερδίζουν χωρίς ειρήνη, ψυχική ωφέλεια. Εκείνοι που διψούν και πεινούν την πνευματική τελειότητα, αυτοί θα ικανοποιούν τους βαθύτερους της ψυχίστρας.

Αν ασκούν τη δικαιοσύνη, θα έχουν μια βαθιά ειρήνη στις συνειδήσεις τους, ότι δεν αδίκησα κανέναν. Πολλές φορές, και το λέμε, «δεν αδίκησα κανέναν», είναι πολύ επιπόλαια εκφορά κουβέντας. «Δεν αδίκησα κανέναν». Εγώ, αν ψάξω, θα δω ότι έχω αδικήσει και εσάς. Αν δεν κάνω καλό μάθημα, σας αδικώ. Αν ο καθηγητής στο σχολείο δεν κάνει καλό μάθημα, αδικεί, δεν αδικεί; «Δεν αδίκησα κανέναν». Δεν αδίκησες κανέναν; Και ο Θεός της δικαιοσύνης βέβαια θα είναι μόνιμος συγκάτοικος της ψυχής των. Στη μέλλουσα ζωή, εκείνοι που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, αυτοί εκεί πλήρως θα χορτάσουν. Μιλώντας ο Απόστολος Πέτρος για την καινούργια γη και τους καινούργιους

ουρανούς, μας λέγει ότι εκεί μόνιμα πια θα κατοικεί η δικαιοσύνη, με όλες τις τέτοιες έννοιες, και με την πρώτη και με τη δεύτερη και με την τρίτη έννοια. «Καινούς δε ουρανούς και γην καινήν», γράφει στη Δευτέρα του Επιστολή, «κατά το επάγγελμα, κατά την υπόσχεση αυτού προσδοκώμεν». Εμείς καινούς ουρανούς και καινούργια γη, καινά όλα, καινούργια, «εν οις δικαιοσύνη κατοικεί». Δικαιοσύνη. Βλέπετε; Εδώ δεν κατοικεί δικαιοσύνη, εκεί θα κατοικεί δικαιοσύνη. Δεν είναι στη Βασιλεία του Θεού; Έτσι, αγαπητοί μου, ας ασκήσουμε τη δικαιοσύνη σε όλες τις πλευρές, που θα μας δώσει ό,τι δικαιώνει την ύπαρξή μας.