Third Beatitude | 03-12-1995

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

A spiritual man was once asked how he would recognize a Saint, and he replied, “By his meekness.” Truly, meekness is the natural result of the first two Beatitudes. And so, with God’s help, we come to the third Beatitude, which says: “Blessed are the meek, for they shall inherit the earth.” Blessed, it says, are the meek, those who are gentle, because they shall inherit the earth. Meekness is the fruit of humility, and also the result of recognizing our own wretchedness and grieving over it. When a person sees what he himself is, then whatever another person may do, he sees himself reflected in that person—or rather, he sees himself reflected in the other when he considers what that person is like. He realizes: “I am the same; I am the same; I am the same.” Then he cannot raise his voice or rebuke the other harshly, and so he remains meek. You see, then, that meekness truly is the fruit of the first two Beatitudes: I have penthos, mourning and sorrow for my sins. Thank you.

I cannot place myself above another person. In the other person I see myself, and so I do not become angry; I remain in a state of meekness. Meekness is the virtue of apatheia, freedom from the passion of anger and wrath. The meek person is gentle, mild, forbearing, and possessed of patient endurance. As Basil the Great says: “Those whose character is restrained and who have been freed from every passion, so that no disturbance still dwells within their souls,

are called meek.” He says that those who have brought their passions under control, have been freed from them, and have no disturbance dwelling within their souls are called meek. But just as the first two Beatitudes of our Lord have been misunderstood, so the third Beatitude has also been misunderstood. The meek person is thought to have no spirit or courage, and meekness is regarded as a weakness of character. People assume that such a person lacks vigor, and that this is precisely why he remains meek. But this is a delusion. Of course, I should tell you that some people are meek by nature.

There are also meek people who have struggled very hard to attain meekness. And naturally, the one who has struggled to attain it has achieved something far greater than one who was simply born meek by nature. In any case, it takes much greater inner strength and self-mastery to remain meek—to remain calm and free from anger, and not to become enraged when one is treated unjustly or pushed aside—

than it does to become angry, shout, and fly into a rage. This is true: meekness requires greater strength. You see, people mistakenly think that the meek person has no vigor within him, that he is not truly alive and spirited. This is precisely the misunderstanding. In fact, the hot-tempered person has a weak character. He cannot endure a situation, and so he becomes angry. The meek person is strong. Yet meekness does not lack what we might call the soul’s forceful power—the power our first-created parents should have used to drive away the devil. What is this forceful power of the soul? It is what Eve, and then Adam, should have said to the devil from the beginning: “Go away! Leave this place.

Are you trying to deceive us?” The Lord possessed this power—the Lord is the image of meekness, as we shall see shortly—and He said to the devil: “Get behind Me, Satan.” He did not say this in the mild manner of someone saying, “Please, get up and leave.” He spoke with the soul’s forceful power: “Get behind Me, Satan.”

The Gospel says that He drove out all those who were buying and selling in the Temple. He overturned the tables of the money changers and the cages in which they kept doves and the like. This was certainly not done with some placid calmness. No, it was done with the soul’s forceful power. I would therefore like us to understand that meekness does not lack this power. Being meek does not mean that I have no force within my soul. I possess that force without losing my meekness. We must understand this. As we said before when speaking about anger, God placed this force within man so that he might become angry against evil.

Basil the Great tells us this, and it is true. Therefore, forcefulness of soul and meekness do not oppose one another. We might say that they coexist in harmony. Saint Gregory of Nyssa says: “The command is to restrain the passion and act meekly, not to be altogether without it.” When the Lord commands meekness, this does not mean that every passionate impulse must be absent—that I must have no force within me. Far from it. And another Father, Theophylact of Ohrid, tells us: “Those who never become angry are not called meek, for such people are insensible.

People who see every kind of evil and never become angry, he says, are insensible. “Rather, the meek possess anger but master it, and they become angry when they ought to,” just as David said: “Be angry, and do not sin.” They keep their anger under control, but when necessary they will become angry without sinning. The Psalter truly says: “Be angry, and do not sin.” As we shall see, the Apostle Paul repeats this: “Be angry, and do not sin. Do not let the sun go down on your anger, and give no place to the devil.” First of all, your anger must not continue for a long time.

“Do not let the sun go down” means that night must not find you still angry. By sunset, you should already have restored a good relationship. Furthermore, a person must become angry without sinning, not over personal matters or personal interests—not, “Why have you wronged me?” and then becoming angry—but over matters of broader concern, and above all over anything involving the law of God. When you see the law of God being transgressed, righteous indignation arises. We might say that the backbone of this indignation is the soul’s forceful power: anger and wrath directed against evil.

Moses is described as meek. Indeed, he bears the title “Meek.” He had to deal with two million stiff-necked Hebrews, and yet he was meek toward the people. But this did not prevent him from throwing down the tablets of the Law when he descended from Mount Sinai and saw the Hebrews worshipping the golden calf. He shattered the tablets—nothing less—and said, in effect, “A people who can so easily fall into idolatry do not belong to God’s law and are not worthy of it.” No, this was not counted as sinful anger or wrath on his part. Thus, each of us—

must become angry over matters concerning others, not over ourselves: not because someone has wronged or insulted us, but because, for example, someone has blasphemed God. Then we should show righteous indignation. Someone may ask, “Where is meekness in that?” But this indignation does not oppose meekness. They are two things which, as I have told you, work together. When I am indignant in this way, I do not sin, because the matter is not personal. The meek person is often thought always to give way in everything, even if he suffers loss. But meekness does not mean that he must always suffer loss, for he may stand his ground without becoming angry and still preserve his meekness.

At times, however, he will give way for the sake of spiritual gain, because spiritual gain is greater and more lasting than material gain. When another person intends to wrong him, he may choose not to pursue his rights. He knows that he will become angry, that the two parties will end up locked in a feud, and so on and so forth. Therefore, he prefers not to press his claim. He prefers to be wronged, because the gain he receives—spiritual gain, of course—will be better and more lasting than whatever he might have claimed as his rightful due. Isaac is mentioned here. He was Abraham’s son, and Isaac is a type of meekness.

What a wonderful man! We do not see him undertaking great deeds in the way that we see such abundant activity in the person of his son Jacob. Isaac is a type of Christ. Remember how his father was prepared to sacrifice him, and so on. Well then, after Isaac was left on his own and his father Abraham had died, he would dig a well to draw water for his flocks. When the neighboring peoples saw that he had opened a well, they would come and take it from him. Perhaps they could not easily dig one themselves, since digging a well is no simple matter; but above all, perhaps they could not find water. So they would seize his well and say, “This well belongs to us.” It is the sort of thing one sees on a smaller scale—

among neighbors. What an ugly thing! “It is mine; it is ours,” they would say. Isaac did not fight them; he moved farther away. Because he was blessed, God gave him every good thing. So he went farther on, dug another well, and found plenty of water. Then they came and took that one too. Isaac never quarreled with them when they laid claim to a well. He left it and dug another. This was remarkable. And God continually provided for him. Everything he put his hand to received abundant blessing. Wherever he went and whatever he did, all was blessed. In the same way, the meek person prefers to possess less and be content rather than, through wrath and anger, wrong and harm his own soul.

And God will always vindicate him in some other way, as I told you in the story of Isaac. We see this especially in disputes over inheritance. Oh, these inheritances! What claims people make, and very often those most insistent on claiming their rights are precisely the ones who are in the wrong. This is a serious matter. I assure you, there is hardly anything that troubles and perplexes me more than when someone comes to ask what he should do about an inheritance dispute. Yet, Glory to God, there are fine people—truly fine men and women.

Someone will say, “I am ready to surrender a right of mine for the sake of my brothers and sisters.” For what happens otherwise? Brothers and sisters may go their whole lives without even greeting one another—their whole lives—because some believe that another has wronged them.

Indeed. Meekness can turn more sinners toward Christ and toward virtue than perhaps fervent zeal, eloquent speech, or education can. Meekness has a more positive power. Parents and children need meekness in the home if they are to live harmoniously. If one person lacks it at a given moment, the other must possess it. Otherwise—

they cannot be happy at home; they will always be quarreling. If you take two pieces of flint—stones made of quartz—and strike them together, they produce a spark, as you may know. In the same way, when one person is hard and the other is hard, their collision produces a spark: it kindles a fire and starts a battle. But if you strike such a stone against a piece of wood, nothing happens. Thus, at least one of the two must possess this meekness. We also need meekness in our relationships with other people—with our coworkers, neighbors, relatives, friends, and fellow citizens.

We are all tested in our effort to remain meek, because meekness, as I have told you, preserves good relationships. Hostility, anger, and resentment damage those relationships and can, of course, destroy them beyond repair. We gain more through meekness than through anger. As a foreign proverb says, one accomplishes more with a drop of honey than with a barrel of vinegar. And the commandment of meekness—for it is a commandment; the Lord pronounces a blessing, but all the Beatitudes are also commandments—has its living embodiment. The embodiment of the virtue of meekness is our Lord Jesus Christ Himself. What did He say?

“Learn from Me”—that is, take Me as your example, receive your lesson from Me—“for I am meek and humble in heart.” I am meek and humble. You see how meekness is linked here with humility. An egotistical person cannot possess meekness, but a humble person can attain it. This is why I told you earlier that the first and second Beatitudes are connected with the third. In this Beatitude the Lord also added that “they shall inherit the earth.” But what earth will they inherit? On the contrary, we might say that because a man is meek, his neighbor may seize a few yards of his land.

Because he is meek, he may say nothing, or he may speak so mildly that the other man pays no attention to him, and thus he suffers injustice. How, then, will he inherit the earth? Nevertheless, we must say that all the Beatitudes promise both earthly and heavenly blessings. So earthly blessings are also included. John Chrysostom says, in effect: “Because the teaching is spiritual, do not suppose that the blessings of this present life are excluded. When Christ promises something belonging to this life, He does not limit His promise to that alone.”

In other words, the promise does not stop with earthly things; it goes beyond them. We receive a reward in earthly things as well, as you will see,

and also in spiritual and heavenly things. Abraham is an example of this. When David says, “But the meek shall inherit the earth,” in Psalm 36, he means literally the land of Israel. And Abraham was the one who truly took possession of that land peacefully. So it is. Yet the Apostle Paul directed our attention—or, forgive me, showed that Abraham’s attention was directed—toward the new earth, the true Earth, with a capital E. What is this earth? It is not merely the Promised Land; that was, we might say, the first stage. It is the Kingdom of God. Listen to what the Apostle Paul writes in the Epistle to the Hebrews: “By faith”—that is what the dative means—“he sojourned in the land of promise as in a foreign country,

dwelling in tents.” He lived there, but he did not build a permanent home, as though it were a foreign land and he did not intend to remain there. “For he waited for the city which has foundations, whose builder and maker is God.” He was waiting for another land, whose maker is God: the Kingdom of God. “These all died in faith, not having received the promises, but having seen them afar off, and embraced them.” That is, they greeted them from afar; they bowed before those eternal blessings of the Kingdom of God. “And they confessed that they were strangers and pilgrims on the earth.” This is what they confessed: that they were strangers and pilgrims. And what follows? “For those who say such things make it clear,” the Apostle Paul continues, “that they seek a homeland.”

Those who speak this way show that they are seeking a homeland. “But now they desire a better country, that is, a heavenly one.” Now, he says, they long for something better: a heavenly homeland, a heavenly land. And Paul’s conclusion is this: “For here we have no continuing city, but we seek the one to come.” We have no homeland here, he says, no lasting land here; instead, we seek the land that is to come. Saint John the Evangelist also says: “And I saw a new heaven and a new earth.” I saw a new heaven and a new earth. “For the first heaven and the first earth had passed away. And I saw the holy city, the New Jerusalem.” I saw it made new. “And I heard a loud voice from heaven saying, ‘Behold, the dwelling place of God is with mankind, and He will dwell with them.

And they shall be His people, and God Himself shall be with them.’” The new heaven and the new earth are the Kingdom of God. There, all who are saved will dwell with God, and God will be with them. Thus, in its deepest meaning, the earth is the Kingdom of God, which the meek shall inherit. As Basil the Great says: “That land, the heavenly Jerusalem, does not become the spoil of those who fight.” It does not become the plunder of those who struggle to seize a yard or a cubit of soil from another person. No. “Rather, it is appointed as the inheritance of those who are long-suffering and gentle in spirit”—that is, of people who show patient endurance, of those who possess

meekness. In the end, they inherit the land of God’s true promise, which is the Kingdom of God. And so, my beloved, I would like to ask you this: in the light of that land, the new earth, is it truly worth fighting here on this earth to gain a few square yards, after ruining our relationships with neighbors, friends, and even close relatives—perhaps for the rest of our lives? Take care. As you grow older, sooner or later you will find yourselves facing this matter of making claims, perhaps over an inheritance, or over something else that may happen to us. Therefore, let us make haste to acquire

the blessed virtue of meekness. This is what we shall take with us. All the other things we fight over will remain in this world; we shall take nothing with us. Then meekness will be our eternal gain, both here on earth and in Heaven. Let us repeat, then: “Blessed are the meek, for they shall inherit the earth.”

Ρώτησαν κάποιον πνευματικόν άνθρωπο πώς θα ανεγνώριζε έναν Άγιον και εκείνος απήντησε: «Από την πραότητά του». Πραγματικά, η πραότητα είναι το φυσικό αποτέλεσμα των δύο πρώτων μακαρισμών. Έτσι, με τη βοήθεια του Θεού, προχωρούμε εις τον τρίτον μακαρισμό, που λέγει: «Μακάριοι οι πραείς, ότι αυτοί κληρονομήσουσι την γην». Ευτυχισμένοι, λέει, οι πραείς, οι πράοι άνθρωποι, γιατί αυτοί θα κληρονομήσουν την γη. Είναι ο καρπός της ταπεινοφροσύνης και είναι ακόμη και η συνέπεια αθλιότητας και της λύπης δι’ αυτήν. Δηλαδή, ο άνθρωπος, όταν βλέπει ποιος είναι, ό,τι να κάνει ο άλλος άνθρωπος, τρόπον τινά σαν να ανακλά ο άλλος άνθρωπος —ή καλύτερα να ανακλά ο εαυτός του στον άλλον άνθρωπο— όταν βλέπει ποιος είναι ο άλλος άνθρωπος. Είναι εκείνο, είναι εκείνο, είναι εκείνο. Και δεν μπορεί να σηκώσει φωνή, άρα λοιπόν να ελέγξει άγρια, άρα λοιπόν μένει σε πραότητα. Βλέπετε, λοιπόν, ότι πράγματι είναι ο καρπός των δύο πρώτων μακαρισμών, που έχω πένθος, έχω λύπη για τις αμαρτίες μου. Ευχαριστώ.

Δεν μπορώ να σταθώ πιο πάνω από τον άλλον άνθρωπο. Στον άλλον άνθρωπο βλέπω τον εαυτό μου και έτσι δεν θυμώνω, έτσι μένω σε μια κατάσταση πραότητας. Η πραότητα είναι η αρετή της απαθείας από το πάθος του θυμού και της οργής. Ο πράος άνθρωπος είναι ήπιος, ήμερος, επιεικής, υπομονετικός και, όπως λέγει ο Μέγας Βασίλειος: «Οἱ κατεσταλμένοι τὰ ἤθη καὶ παντὸς πάθους ἀπηλλαγμένοι, ὡς μηδεμίαν ἔτι ταραχὴν ἐνοικοῦσαν ἔχοντες ταῖς ψυχαῖς

πραεῖς προσαγορεύονται». Αυτοί, λέει, ονομάζονται πράοι άνθρωποι, εκείνοι οι οποίοι έχουν... καταστείλει τα πάθη τους και έχουν απαλλαγεί και δεν έχουν καμίαν ταραχή να κατοικεί μέσα στις ψυχές των. Αυτοί προσαγορεύονται, ονομάζονται πράοι άνθρωποι. Αλλά, όπως οι δύο προηγούμενοι μακαρισμοί του Κυρίου μας παρεξηγήθησαν, έτσι και ο τρίτος μακαρισμός, κι αυτός έχει παρεξηγηθεί. Θεωρείται ο πράος άνθρωπος χωρίς εμψύχωση, χωρίς ανδρεία. Θεωρείται η πραότητα δε σαν μία αδυναμία του χαρακτήρος. Δεν μπορεί να είναι ψυχωμένος άνθρωπος, γι’ αυτό ακριβώς μένει στην κατάσταση της πραότητος. Πρόκειται όμως για μία πλάνη. Βέβαια, πρέπει να σας πω ότι υπάρχουν πράοι άνθρωποι από φυσικού τους.

Υπάρχουν πράοι άνθρωποι που έχουν πάρα πολύ αγωνιστεί για να έρθουν στην κατάσταση της πραότητας. Και εκείνος, βέβαια, ο οποίος έχει αγωνιστεί για να φθάσει στην πραότητα, έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από εκείνον ο οποίος από φυσικού του έτσι γεννήθηκε να είναι πράος άνθρωπος. Πάντως, για να σταθεί κανείς πράος άνθρωπος χρειάζεται πολύ περισσότερη ψυχική δύναμη και επιβολή, για να μείνει κανείς ήρεμος, αόργητος, να μην οργιστεί σε περιστάσεις που αδικείται, που παραμερίζεται,

παρά να θυμώσει και να φωνάξει και να εξαγριωθεί. Αυτό είναι αλήθεια. Πιο πολλή δύναμη χρειάζεται. Βλέπετε πως η παρουσία του πράου ανθρώπου... είναι παρουσία ανθρώπου που δεν έχει μέσα του ψύχωμα, δηλαδή να είναι άνθρωπος ζωντανός και τα λοιπά. Εδώ είναι ακριβώς η παρανόηση που υπάρχει. Αντίθετα, ο θυμώδης είναι αδύναμος χαρακτήρας. Δεν μπορεί να αντέξει μία κατάσταση και θυμώνει. Ο πράος είναι δυνατός. Εν τούτοις, η πραότητα δεν στερείται, όπως κανείς θα πίστευε, του νεύρου της ψυχής, που έπρεπε να διαθέτουν οι πρωτόπλαστοι για να απομακρύνουν τον διάβολο. Δηλαδή, ποιο είναι το νεύρο της ψυχής; Είναι εκείνο που θα έπρεπε να έλεγε η Εύα αρχικώς, μετά ο Αδάμ, εις τον διάβολο: «Να αποχωρήσεις, φύγε από εδώ.

Εσύ θες να μας εξαπατήσεις;» Εκείνο που ο Κύριος είχε —ο Κύριος είναι εικόνα πραότητος, θα το δούμε λίγο πιο κάτω— ο οποίος Κύριος είπε εις τον διάβολον: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά». Δεν το είπε αυτό με μίαν, θα λέγαμε, πραότητα, έτσι όπως «Σε παρακαλώ, σήκω φύγε», αλλά ήταν με νεύρο ψυχής: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά».

Έβγαλε όλους, λέει, τους πωλούντας και αγοράζοντας εκεί στον ναό, ανέτρεψε τα τραπέζια των κολλυβιστών, των σαράφηδων, και τα κλουβιά που είχαν μέσα περιστέρια και τέτοια. Αυτά, βέβαια, δεν έγιναν με μία έτσι ηρεμία μακαρία, όχι· έγιναν με ένα νεύρο της ψυχής. Εδώ, λοιπόν, θα ήθελα να καταλάβουμε ότι η πραότητα δεν στερείται νεύρου ψυχής. Δεν σημαίνει ότι είμαι πράος, δεν έχω νεύρο ψυχής. Έχω νεύρο ψυχής, δεν χάνω την πραότητα. Αυτό πρέπει να το καταλάβουμε. Το νεύρο της ψυχής, είχαμε άλλοτε πει όταν μιλήσαμε για τον θυμό, το εναπέθεσε στον άνθρωπο ο Θεός, να οργίζεται κατά του κακού.

Μας λέγει ο Μέγας Βασίλειος, και είναι αληθές. Συνεπώς, νεύρο ψυχής και πραότης δεν αντιμάχονται. Θα λέγαμε συνυπάρχουν κατά έναν αρμονικό τρόπο. Λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης: «Τὸ μετριάζειν καὶ πράως, οὐ τὸ παντάπασιν ἀπαθὲς ἐγκελεύεται». Όταν λέγει, διατάσσει ο Κύριος την πραότητα, δεν σημαίνει με αυτό ότι πρέπει να λείπει το πάθος, δηλαδή να μην έχω νεύρο. Κάθε άλλο. Και ένας άλλος, ο Θεοφύλακτος, μας λέγει το εξής: «Πραεῖς λέγονται οὐχ οἱ μηδόλως ὀργιζόμενοι», όχι εκείνοι που δεν οργίζονται καθόλου. «Τοιοῦτοι γὰρ ἀναίσθητοι».

Τέτοιοι άνθρωποι, που δεν οργίζονται, ό,τι να βλέπουν άσχημο να μην οργίζονται, αυτοί, λέει, είναι αναίσθητοι. «Ἀλλὰ θυμὸν μὲν ἔχοντες, κρατοῦντες δέ, καὶ ὅτε δεῖ ὀργιζόμενοι», ως και ο Δαβίδ είπε: «Ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε». Κρατούν τον θυμό τους, αλλά, εάν πρέπει, θα οργιστούν χωρίς να αμαρτήσουν. Πραγματικά, το λέγει το Ψαλτήρι αυτό: «Ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε». Αυτό το επαναλαμβάνει, θα δούμε, και ο Απόστολος Παύλος. Τι θα πει αυτό, οργίζομαι και δεν πρέπει να αμαρτήσω; Μάλιστα, ως αυτού το λέει ο Απόστολος Παύλος: «Ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε. Ὁ ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω ἐπὶ τῷ παροργισμῷ ὑμῶν, μηδὲ δίδοτε τόπον τῷ διαβόλῳ». Καταρχάς, δεν θα έχει μήκος, χρονικό μήκος,

ο θυμός σας. Δηλαδή, «ὁ ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω», μη σας βρίσκει δηλαδή θυμωμένους η νύχτα. Όταν βασιλεύει ο ήλιος, να έχετε ήδη αποκαταστήσει μια καλή σχέση. Και ακόμη θα πρέπει να οργίζεται κανείς χωρίς να αμαρτάνει, επί πραγμάτων όχι προσωπικών, προσωπικών συμφερόντων ας το πούμε —«Γιατί με αδίκησες;» και οργίζομαι— αλλά επί πραγμάτων γενικότερου ενδιαφέροντος και προπαντός σε ό,τι αφορά στον νόμο του Θεού. Όταν βλέπετε να γίνεται παράβαση του νόμου του Θεού, γίνεται μία αγανάκτηση. Στην αγανάκτηση, θα λέγαμε, η σπονδυλική στήλη της αγανακτήσεως είναι το νεύρο της ψυχής, είναι ο θυμός, είναι η οργή.

Ο Μωυσής φέρεται, λέγεται πράος. Έχει μιαν επωνυμίαν: «Πράος». Είχε να κάνει με δύο εκατομμύρια ανθρώπων, Εβραίων, σκληροτραχήλων, και εν τούτοις ήτανε πράος απέναντι στον λαό. Δεν τον εμπόδιζε αυτό να πετάξει τις πλάκες του Νόμου όταν κατέβηκε από το όρος Σινά και είδε τους Εβραίους να λατρεύουν τον χρυσούν μόσχον. Έσπασε τις πλάκες, ούτε λίγο ούτε πολύ. Και είπε: «Σ’ έναν λαό που με τόση ευκολία μπορεί να ειδωλολατρεί, δεν του ανήκει, δεν του πρέπει ο νόμος του Θεού». Ναι, αυτό δεν λογαριάστηκε θυμός εκ μέρους του ή οργή που θα ήταν αμαρτία εκ μέρους του, όχι. Καθένας

συνεπώς θα πρέπει για τρίτα πράγματα να θυμώνουμε, όχι για τον εαυτό μας, όχι γιατί ο άλλος μας αδίκησε, μας έβρισε, όχι, αλλά γιατί, φερ’ ειπείν, έβρισε τον Θεό. Θα δείξουμε μία αγανάκτηση. Θα λέγαμε: «Πού είναι η πραότητα;» Μα δεν αντιμάχεται αυτή η αγανάκτηση την πραότητα. Είναι δύο πράγματα τα οποία, όπως σας είπα, συνεργάζονται. Και όταν αγανακτήσω, τότε δεν αμαρτάνω, γιατί είναι επί πράγματος μη προσωπικού. Θεωρείται ο πράος ότι παντού, πάντοτε υποχωρεί και ας συνεπώς ζημιώνει, έτσι θεωρείται. Δεν σημαίνει ότι ο πράος πάντοτε ζημιώνει, γιατί μπορεί να μην υποχωρεί χωρίς να θυμώνει και να διατηρήσει την πραότητά του.

Ενίοτε θα υποχωρήσει για το κέρδος το πνευματικό του, και είναι περισσότερο το κέρδος το πνευματικό και μονιμότερο από το υλικό κέρδος, όταν ο άλλος πηγαίνει να αδικηθεί και εκείνος δεν αναλαμβάνει τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων του. Γιατί ξέρει ότι θα θυμώσει, ότι θα γίνουν από δύο χωριά οι διάδικοι, ό,τι, ό,τι, ό,τι, ό,τι. Προτιμάει, λοιπόν, να μην διεκδικήσει, προτιμάει να αδικηθεί, γιατί το κέρδος που θα έχει θα είναι μονιμότερο και καλύτερο —εννοείται το πνευματικό κέρδος— από εκείνο το οποίο ίσως θα διεκδικούσε ως δίκαιό του. Μάλιστα, εδώ αναφέρεται ο Ισαάκ, είναι ο γιος του Αβραάμ, είναι τύπος πραότητος ο Ισαάκ.

Θαυμάσιος άνθρωπος. Δεν βλέπουμε πουθενά καμία δράση εκ μέρους του, όπως έχουμε πολύ μεγάλη δράση στο πρόσωπο του Ιακώβ, του υιού του. Ο Ισαάκ είναι τύπος Χριστού. Θυμηθείτε την προσπάθεια του πατέρα του να τον θυσιάσει και λοιπά και λοιπά. Ε, λοιπόν, όταν έμεινε μόνος του και ο πατέρας του Αβραάμ είχε πεθάνει, άνοιγε ένα πηγάδι για να αντλεί νερό και να ποτίζει τα κοπάδια του. Οι γειτονικοί λαοί βλέπανε ότι ανοίχθηκε ένα πηγάδι, είτε διότι αυτοί δεν μπορούσαν να ανοίξουν εύκολα —δεν είναι πολύ εύκολο να ανοίξεις ένα πηγάδι— αλλά προπαντός γιατί ίσως δεν έβρισκαν νερό, πήγαιναν και του το έπαιρναν, το πηγάδι. Και του λέγανε: «Το πηγάδι αυτό είναι δικό μας». Είναι εκείνο που βλέπει κανείς σε κάποια μικρά...

μικρογραφία μεταξύ γειτόνων. Τι άσχημο πράγμα! «Είναι δικό μου, δικό μας», έλεγαν. Δεν εμάχετο ο Ισαάκ, πήγαινε πιο πέρα. Επειδή ήταν ευλογημένος, ο Θεός τού έδινε όλα τα αγαθά. Γι’ αυτό πήγαινε παρακάτω, παραπέρα, άνοιγε άλλο πηγάδι και έβρισκε πολύ νερό. Πήγαιναν και του το έπαιρναν κι αυτό. Αυτό. Ποτέ ο Ισαάκ δεν μάλωσε μαζί τους όταν του το διεκδικούσαν· το άφηνε και έφτιαχνε άλλο. Ήταν εντυπωσιακό αυτό το πράγμα. Και ο Θεός πάντοτε του έδινε· ό,τι έπιανε στα χέρια του, με πολλή ευλογία. Παραπέρα, παραπέρα, ό,τι έκανε ήταν όλα ευλογημένα. Έτσι ο πράος άνθρωπος προτιμάει να μείνει στα λιγότερα και να είναι ευχαριστημένος, παρά να αδικήσει με την οργή, τον θυμό, τον εαυτόν του.

Και ο Θεός από αλλού θα τον δικαιώνει πάντοτε, όπως σας είπα την ιστορία του Ισαάκ. Εκείνο που βλέπουμε είναι ιδίως τα κληρονομικά. Πω πω, τα κληρονομικά! Τι, τι υπάρχουν, τι διεκδικήσεις δικαιωμάτων, και μάλιστα περισσότερο διεκδικούν εκείνοι οι οποίοι δεν έχουν δίκιο. Εδώ είναι τώρα το σπουδαίο και σας βεβαιώνω ότι δεν φοβήθηκα ή δεν συγχύθηκα περισσότερο από κάθε άλλο, όταν έρχεται κάποιος άνθρωπος να με ρωτήσει τι πρέπει να κάνει γύρω από τα θέματα τα κληρονομικά. Ειδικά, δόξα τω Θεώ, υπάρχουν ωραίοι άνθρωποι, ωραίοι άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες.

Σου λέει: «Είμαι έτοιμος να παραιτηθώ από ένα δικαίωμά μου, από τα αδέρφια μου», διότι εδώ τι γίνεται; Μια ζωή μπορεί να μην πουν καλημέρα τα αδέρφια, μια ζωή, επειδή νομίζουν κάποιοι ότι κάποιος τους αδικεί.

Πράγματι. Ακόμα, η πραότητα μπορεί να μεταστρέψει περισσοτέρους αμαρτωλούς εις Χριστόν, εις αρετήν, παρά ίσως ένας ζήλος ένθερμος, μια ευγλωττία λόγου ή μια μόρφωση. Η πραότητα έχει θετικότερα στοιχεία. Γονείς και παιδιά, μέσα στο σπίτι, για να ζήσουν αρμονικά χρειάζονται την πραότητα. Αν για μια στιγμή δεν την έχει ο ένας, πρέπει να τη διαθέτει ο άλλος. Γιατί αλλιώτικα...

δεν μπορούν να είναι ευτυχείς μες στο σπίτι, πάντα θα είναι τσακωμένοι. Αν πάρετε δύο στουρναρόπετρες —είναι αυτές χαλαζίες— και τις χτυπήσετε τη μια με την άλλη, βγάζει σπίθα, αν το ξέρετε αυτό. Έτσι, λοιπόν, όταν είναι σκληρός ο ένας, σκληρός ο άλλος, συγκρουστούν, θα βγάλουνε σπίθα, δηλαδή θα βγάλουνε φωτιά, θα βγάλουνε μάχη. Αν πάρετε μία τέτοια πέτρα και τη χτυπήσετε με ένα ξύλο, δεν βγαίνει τίποτα. Έτσι, λοιπόν, τουλάχιστον ο ένας από τους δύο πρέπει να έχει αυτή την πραότητα. Ακόμη, την πραότητα τη χρειαζόμαστε και στη σχέση μας με τους άλλους ανθρώπους, με τους συνεργάτες μας, με τους γείτονες, με τους συγγενείς, με τους φίλους, με τους συμπολίτες μας.

Όλοι δοκιμαζόμεθα να έχουμε πραότητα, γιατί διατηρεί, σας είπα, τις αγαθές σχέσεις. Η εχθρότητα, ο θυμός, η μνησικακία χαλούν, βέβαια, αυτές τις σχέσεις και, είπαμε, εννοείται, ανεπανόρθωτα. Με την πραότητα κερδίζουμε περισσότερο παρά με τον θυμό. Αυτό λέει μια ξένη παροιμία, ότι πιο πολλά κανείς πετυχαίνει με μία σταγόνα μέλι παρά με ένα βαρέλι ξίδι. Και η εντολή της πραότητας —γιατί εντολή είναι· ο Κύριος μακαρίζει, αλλά είναι εντολή, όλοι οι μακαρισμοί εντολές είναι— έχει το αντίκρισμά της. Και το αντίκρισμα της αρετής, της πραότητας, είναι αυτός ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός. Τι είπε;

«Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ», πάρετε δηλαδή παράδειγμα από μένα, πάρετε το μάθημά σας από μένα, «ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ». Ότι είμαι πράος και ταπεινός. Βλέπετε πως συνδέεται εδώ η πραότητα με την ταπεινοφροσύνη. Ο εγωιστής δεν μπορεί να έχει πραότητα, ο ταπεινός μπορεί να επιτύχει την πραότητα. Γι’ αυτό σας είπα προηγουμένως, έχουμε την περίπτωση του πρώτου και του δεύτερου μακαρισμού σε σχέση με τον τρίτο μακαρισμό. Ακόμα ο Κύριος σε αυτόν τον μακαρισμό προσέθεσε και τούτο, ότι «αὐτοὶ», λέγει, «κληρονομήσουσι τὴν γῆν». Αλλά ποια γη θα κληρονομήσουν; Αντίθετα, θα λέγαμε ότι εκείνος ο οποίος έχει πραότητα μπορεί να του αρπάξει ο γείτονας μερικά μέτρα χωράφι,

επειδή έχει πραότητα, να μην μιλήσει ή να μιλήσει τόσο που ο άλλος να μην τον λάβει υπόψη, και έτσι να αδικηθεί. Πώς, λοιπόν, θα κληρονομήσει την γην; Εν τούτοις, πρέπει να πούμε ότι όλοι οι μακαρισμοί υπόσχονται και επίγεια και ουράνια αγαθά. Παρά ταύτα, παρά ταύτα, έχουμε και την περίπτωση επιγείων αγαθών. Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: γαρ πνευματικόν υπηκτή, ού καφερείτε τα εν το παρόντι βίο, αντε τον εν το βίο τι πάλιν υπόσχεται, ού μέχρι τούτου την υπόσχεσιν θύστηση.

Δηλαδή, δεν σταματάει μέχρι την υπόσχεση των επιγείων πραγμάτων, προχωράει παρακάτω. Με άλλα λόγια, έχουμε αμοιβή και επί γείων πραγμάτων, θα το δείτε αυτό,

πνευματικών και ουρανίων πραγμάτων. Παράδειγμα είναι αυτός ο Αβραάμ. Όταν ο Δαβίδ λέγει: «Οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι γῆν», το λέει επί λέξει, είναι στον 36ο Ψαλμό, εννοεί τη γη του Ισραήλ. Και ο Αβραάμ ήταν εκείνος που πραγματικά κατέκτησε την γη αυτήν ειρηνικά. Αυτά. Αλλά ο Απόστολος Παύλος έστρεψε το ενδιαφέρον του —συγγνώμη— έδειξε το ενδιαφέρον του Αβραάμ στην καινούργια γη, την όντως Γη, με γάμα κεφαλαίο. Ποια είναι η γη; Δεν είναι η γη της Επαγγελίας, είναι, θα λέγαμε, η πρώτη φάση· είναι η Βασιλεία του Θεού. Ακούστε τι γράφει ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: «Πίστει», πίστει δηλαδή, είναι δοτική, «παρῴκησεν εἰς γῆν τῆς ἐπαγγελίας ὡς

ἀλλοτρίαν, ἐν σκηναῖς κατοικήσας». Κατοίκησε, αλλά δεν έκανε σπίτι, σαν να ήταν ξένη χώρα, σαν να πρόκειται να μην μείνει εκεί. «Ἐξεδέχετο γὰρ τὴν τοὺς θεμελίους ἔχουσαν πόλιν, ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργὸς ὁ Θεός». Περίμενε μια άλλη γη, της οποίας τεχνίτης, λέει, είναι ο Θεός, δηλαδή η Βασιλεία του Θεού. «Κατὰ πίστιν ἀπέθανον οὗτοι πάντες, μὴ λαβόντες τὰς ἐπαγγελίας, ἀλλὰ πόρρωθεν αὐτὰς ἰδόντες καὶ ἀσπασάμενοι». Δηλαδή έδωσαν ασπασμόν, γονάτισαν μπροστά στα αιώνια αυτά αγαθά της Βασιλείας του Θεού. «Καὶ ὁμολογήσαντες ὅτι ξένοι καὶ παρεπίδημοί εἰσιν ἐπὶ τῆς γῆς». Αυτό ομολόγησαν, ξένοι και παρεπίδημοι. Τι γίνεται; «Οἱ γὰρ τὰ τοιαῦτα λέγοντες ἐμφανίζουσιν», συνεχίζει ο Απόστολος Παύλος, «ὅτι πατρίδα ἐπιζητοῦσιν».

Που μιλάνε έτσι δείχνουν ότι ζητάνε πατρίδα. Νυν δὲ κρείττονος ὀρέγονται, τοῦτ’ ἔστιν ἐπουρανίου. Τώρα, λέει, κάτι καλύτερο επιθυμούν, δηλαδή επουράνιον πατρίδα, επουράνιον γη. Και το συμπέρασμα του Παύλου είναι το εξής: «Οὐ γὰρ ἔχομεν ὧδε μένουσαν πόλιν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦμεν». Δεν έχουμε, λέει, εδώ πατρίδα, δεν έχουμε εδώ γη, αλλά τη μελλοντική γη ζητάμε. Ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής αναφέρει και λέγει: «Καὶ εἶδον οὐρανὸν καινὸν καὶ γῆν καινήν». Είδα καινούργιο ουρανό, καινούργια γη. «Ὁ γὰρ πρῶτος οὐρανὸς καὶ ἡ πρώτη γῆ ἀπῆλθον, καὶ τὴν πόλιν τὴν ἁγίαν, Ἱερουσαλὴμ καινήν, εἶδον». Είδα καινούργια. «Καὶ ἤκουσα φωνῆς μεγάλης ἐκ τοῦ οὐρανοῦ λεγούσης· Ἰδοὺ ἡ σκηνὴ τοῦ Θεοῦ μετὰ τῶν ἀνθρώπων, καὶ σκηνώσει μετ’ αὐτῶν».

«Καὶ αὐτοὶ λαοὶ αὐτοῦ ἔσονται, καὶ αὐτὸς ὁ Θεὸς μετ’ αὐτῶν ἔσται». Καινούργιος ουρανός, καινούργια γη είναι η Βασιλεία του Θεού. Εκεί οι άνθρωποι, όσοι θα σωθούν, θα κατοικούν με τον Θεό και ο Θεός θα είναι μαζί τους. Έτσι λοιπόν ουσιαστικά η γη είναι η Βασιλεία του Θεού, την οποία θα κληρονομήσουν οι πραείς. Και όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος: «Ἐκείνη γὰρ ἡ γῆ, ἡ ἐπουράνιος Ἱερουσαλήμ, οὐ γίνεται τῶν μαχομένων λάφυρον». Δεν γίνεται εκείνων που μάχονται να αρπάξουν ένα μέτρο, έναν πήχυ χώμα από τον άλλον, να γίνει λάφυρό τους. Όχι, «ἀλλὰ μακροθύμων καὶ πραϋπαθῶν ἀνδρῶν πρόκειται κληρονομία». Δηλαδή, είναι για τους μακροθύμους ανθρώπους, για εκείνους που έχουν

πραότητα. Αυτοί τελικά κερδίζουν τη γη της αληθινής επαγγελίας του Θεού, που είναι η Βασιλεία του Θεού. Έτσι, αγαπητοί μου, θα ήθελα να σας πω ότι μπροστά σε αυτή τη γη, την καινούργια γη, αξίζει, αλήθεια, να μαχόμεθα σε τούτη τη γη για να αποκτήσουμε λίγα τετραγωνικά μέτρα, αφού χαλάσουμε τις σχέσεις μας με γείτονες, με φίλους και ακόμη και με στενούς συγγενείς μας, και αυτά ισοβίως; Προσέξτε, θα μεγαλώσετε, θα βρεθείτε πάντοτε λίγο ή πολύ μπροστά σε αυτό το θέμα της διεκδικήσεως, της κληρονομικής διεκδικήσεως ή δεν ξέρω τι άλλο, ασφαλώς που μπορεί να μας συμβεί. Γι’ αυτό ας σπεύσουμε να αποκτήσουμε

τη μακαριστή αρετή της πραότητας. Είναι αυτή που θα πάρουμε μαζί. Όλες οι άλλες συνδιεκδικήσεις θα μείνουν στον κόσμο αυτόν, δεν θα πάρουμε τίποτε. Και τότε, και εδώ στη γη και εις τον ουρανό, θα είναι το αιώνιο κέρδος μας. Ας επαναλάβουμε λοιπόν: «Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν».