Second Beatitude | 26-11-1995

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Last time we spoke about the first Beatitude. With God’s help, this evening we shall speak about the second Beatitude. “Blessed are those who mourn,” says the Lord, “for they shall be comforted.” Happy are those who mourn, because they will be comforted. Admittedly, there are paradoxical expressions in the Word of God. He says that those who mourn are happy. Is that not contradictory? How can anyone be happy while mourning and sorrowing, when sorrow, pain, and mourning all seem opposed to blessedness—that is, to happiness? And how can the Lord call mourning blessed, when mourning and happiness seem incompatible, and when He Himself has planted in the human soul the desire for happiness? By nature, man seeks happiness, because this longing has been planted within him. And surely the old, ancient Paradise was itself a state of happiness. Yet here the Lord persists in saying this. We shall see precisely why. Like the first Beatitude, it is

misunderstood. “Blessed are the poor in spirit” is misunderstood, and this Beatitude has also been misunderstood. How can anyone be happy while mourning? As we have already said, we shall see this as our subject unfolds. Here we have two kinds of sorrow. Mourning is the same thing; I mention this so that I need not explain it each time. One is worldly sorrow, and the other is godly sorrow. Which of these, then, is called blessed? The Apostle Paul answers concerning both in Second Corinthians: “Godly sorrow produces repentance leading to salvation, not to be regretted.” In other words,

godly sorrow leads to salvation. “But the sorrow of the world,” he continues, “produces death.” Worldly sorrow, by contrast, produces death, calamity, and misery—certainly not blessedness. But these two kinds of sorrow are of essential importance to young and old alike, as you will see, so let us examine the nature of each. First, let us consider worldly sorrow. It is sorrow separated from hope in God and from patient endurance. Worldly sorrow is the sorrow that leads to despair, to utter hopelessness.

It is the loss of hope. And what causes it? The many difficulties of this present life: accidents, financial hardship, poverty, and failures. Suppose I fail at school or in the examinations known as the Panhellenic examinations. It can also come from frustrated worldly hopes, dreams, and expectations, or from unfulfilled desires—things I longed for but never attained in my life. Worldly sorrow can also arise from wounded pride.

It may come from an insult directed at me by others, from unsatisfied desires, even from envy, or from hostility shown to me by other people. All these can cause sorrow in the soul. The chief consequence of such sorrow, as I said, is despair and hopelessness. Not infrequently, it also leads to suicide. No one takes his own life without this kind of sorrow. Such sorrow must therefore be present, and it is worldly through and through. Every year—something that did not exist in former times, only a few decades ago, not many decades—you will now see, at the end of...

Furthermore, when worldly sorrow is present, it destroys our health in both soul and body. This is a very important point that we must add. Medical science tells us that one of the causes of cancer is sorrow that cannot be overcome—one form of it.

We have many... forms of treatment. Sorrow also causes nervous disorders of the stomach. Many times, although there is no physical cause, the stomach does not function properly: it cannot digest, it hurts, and the doctor says it is a nervous disorder. Such a disorder has chiefly a psychological cause, usually some sorrow, anxiety, or seemingly hopeless situation. There may also be poor functioning of the heart and a disturbance of the endocrine system. The endocrine glands, of course, produce secretions for particular purposes.

This action is very well known; ordinary people know it and speak of it. We have salivary glands inside the mouth. When we see appetizing food, the sight immediately stimulates these glands, and they produce saliva. Saliva is a digestive fluid. Digestion in the stomach is aided by saliva, because saliva has digestive properties. If I have no saliva, digestion is impaired. But when we are distressed, have you noticed that the salivary glands do not secrete? Then people say, “My distress has made it stick in my throat.”

See how distress inhibits the glands’ secretions. I say this because we have other glands as well, which of course we cannot control. The fluids—the secretions needed for digestion—are not produced, and digestion does not take place. Our inner organs become sluggish because distress and sorrow prevent these secretions from functioning. Sorrow is also responsible for the very frequent occurrence of strokes. All this shows that worldly sorrow leads to undesirable consequences. Naturally, the Word of God could not leave this whole condition unaddressed. For the Word of God, the Spirit of God, says in the Wisdom of Sirach:

30:21–23: “Do not give your soul over to sorrow, and do not afflict”—to afflict here means to press or crush; I repeat, it means to crush—“and do not afflict yourself by your own counsel.” Do not crush yourself. “Put sorrow far away from you”; remove sorrow from your side. “For sorrow has destroyed many, and there is no profit in it.” Sorrow has destroyed many people, and you accomplish nothing and gain nothing by it. You go on mourning, constantly remembering, and you go to find the departed. What have you gained? Have you brought him back? No. On the contrary,

you have opened the way for yourself to go where he is. The Wisdom of Sirach continues. The previous passage was in chapter thirty; what I shall now quote is from chapter thirty-eight: “For death comes forth from sorrow,” and “sorrow of heart will bow down one’s strength.” Sorrow of heart bends and weakens the strength by which a person can respond. By contrast, chapter thirty of the same book says: “Gladness of heart is the life of man.” When a person rejoices, he has life; that joy becomes his life. “And the rejoicing of a man prolongs his days.” A person’s gladness

bears the fruit of longevity, helping him live many years. But if you lack this gladness—if you do not live joyfully, but remain closed in and oppressed—then even your years and your life are diminished. Those who mourn according to the world mourn as though God did not exist. This is why the Apostle Paul writes: “But I do not want you to be ignorant, brethren,” concerning those who have died, “lest you sorrow as others who have no hope”—that is, like those outside Christianity, who have no hope in the resurrection of the dead. We, however, are comforted by the resurrection of the dead. Is the resurrection of the dead

a myth that we can simply put forward to comfort another person? No! It is a reality. Christ is risen. The dead will rise. We must also remember that, since worldly sorrow leads both to biological death and to spiritual death—take care, I emphasize spiritual death as well—it follows that it constitutes a deadly sin. Indeed, the Fathers number worldly sorrow among the seven deadly sins. Such is worldly sorrow and its destructive power, spiritually as well.

Let us now consider godly sorrow, which is the sorrow called blessed here. Godly sorrow is always directly connected with the first Beatitude. Awareness of my sinfulness creates sorrow in my soul. “Blessed are the poor in spirit.” The one who is poor by his own free choice, who is humble and sees his true self, feels sorrow. This is why I told you that the second Beatitude is connected with the first. But the sorrow called blessed here is creative and fruitful. I shall give an example used by the Apostle Paul.

Forgive me, forgive me—the Lord Himself uses it. When a woman is about to give birth, He says, she is sorrowful, but her sorrow leads to life. Why? Because after giving birth, she has joy. Her sorrow is followed by joy. This is how He puts it: “She no longer remembers the anguish, for joy that a human being has been born into the world.” Beforehand she was troubled: How shall I give birth? I am in sorrow and distress. What will happen? How will it happen? But when the child is born, says the Lord, she forgets the sorrow, because a new human being has come into the world. The Lord gave this example for the following reason: “You, My disciples, will have sorrow. You will have sorrow. You will have sorrow.

I shall rise, and you will see Me again.” The world will rejoice in your sorrow because it succeeded in crucifying Me; but when I rise, all will be well with you. It is therefore a sorrow that quickly leads to joy. The same is true, if you will, of spiritual birth. Take care to note what I have said: spiritual birth. The Fathers of our Church analyze this subject in particular. Saint Nikodemos the Hagiorite offers a very beautiful treatment of it in his Heortodromion. Listen also to how Holy Scripture expresses it, in the ode of Isaiah: “Because of fear of You, O Lord,

We opened ourselves to the fear of God and placed it within us like seed. We were in labor; we suffered birth pangs. For when the seed enters and the process of conception begins, and so forth, then of course a person begins afterward to cry out in the pangs of childbirth.

The Greek word “ōdinēs,” written with an iota, does not mean ordinary pain—the similar word written with an upsilon—but the birth pangs of a woman about to give birth. So we received Your fear. We placed it within ourselves as seed, conceived, carried it, and gave birth. To what? We gave birth to the spirit of salvation. This is magnificent. It is what we call spiritual birth, and one must examine it carefully. Perhaps we shall discuss it in our talks on Isaiah, when we undertake a series of subjects. We may then speak about it, because it is among the fundamental prerequisites. It is extremely important. You see, then, that one who conceives the fear of God

experiences birth pangs—“ōdinēs,” written with an iota. We understand that labor pains are not pleasant; they are painful and sorrowful. Yet in the end he gives birth to the spirit of salvation, which is wonderful. Let us also remember the Prodigal Son. He sorrowed and mourned. He said, “My father’s hired servants”—that is, my father’s workers—“have bread to eat, while I am perishing with hunger,” and so forth. He sorrowed and wept. Yet this sorrow led him back to his father; it brought about his return. Such sorrow gives birth to tears, but they are tears of gladness. Psalm 125 puts it beautifully: “Those who sow in tears shall reap with rejoicing.” Those, it says, who sow with tears.

Now picture the scene: I have the seed bag—a scene from the old way of sowing—the seed bag and the field, and I am sowing. Those who sow with tears will reap with joy and gladness. This is a metaphorical image: those who labor for anything may have mourning and sorrow in their hearts. Yet their labor will bear fruit, and then they will reap that fruit with great gladness and joy. The Apostle Peter also grieved and wept, and through his weeping he was saved. Peter wept; he grieved. Godly sorrow also restores the human person to the Paradise that was lost.

Holy Scripture speaks of this, of course, and there is also a beautiful troparion from Cheesefare Sunday, which tells how Adam sat opposite Paradise and wept: “I wept for you, Paradise; I wept for you.” Yet now these tears of Adam have brought both him and his descendants—the human race—back into Paradise: into something better than the Paradise of old, through the coming here of the Son of God, through the Incarnation of Christ. Godly sorrow is also the beginning both of metanoia—repentance—and of blessedness. When someone weeps over what he has done, sorrow leads him to blessedness. This godly mourning also extends to the acquisition of virtue and knowledge.

I mean particular theological knowledge, but also knowledge in the broader sense, what we would call “wisdom.” Yes, because, as the Book of Proverbs says, the root of the tree of the virtues—and of this knowledge—is bitter, but its fruits are sweet. When I apply myself to study or to acquiring a virtue, this ascesis, this labor, is certainly something bitter; afterward, however, its fruits are truly sweet. God also loves mourning when a person mourns on behalf of others, especially when others are sinning. The Apostle Peter writes about this.

Lot, to use the word of Scripture, was “oppressed.” What does it say? He was oppressed; and a little farther on it says that Lot was “tormented” in Sodom—notice that word, “tormented.” By what? The Apostle Peter says this happened every day. By what? By seeing that city and its inhabitants sinning, by everything he saw around him. In other words, Lot wept. It was something dreadful and terrible—what has become proverbial even today: Sodom and Gomorrah. Yet all cities, according to their age—and especially in our own age—are becoming Sodom and Gomorrah. Can you weep for the people of your time? Can you feel pain for them? Can you?

The world today is heading toward destruction with mathematical certainty, and above all our younger generation, the young people of this present time. You know that young people of your age are the ones who have set out on the road to destruction. How, then, can you not weep and mourn? The heart mourns, and not infrequently tears also flow from the eyes. The Lord says that blessed is the person who mourns over whatever evil befalls others, and also over what befalls creation as a whole. Saint Isaac the Syrian speaks beautifully of this, especially in relation to nature: when you see destruction—for example, trees being cut down, the environment being ruined, and so forth.

Likewise, when someone sees the balance of creation being overturned and destruction coming upon the plant and animal kingdoms—and no less upon humanity—creation cries out. This is godly mourning. This is what the Lord calls blessed when He says, “Blessed are those who mourn.” Why? Quite simply, because it shows that they possess sensitivity; they are not unfeeling, and they do not laugh. You see people laughing when they witness a funeral or a disaster. They laugh; they are unfeeling. What a disgrace this is, yet it happens: they are cheerful. But when you are able to mourn, it reveals sensitivity, a sound emotional awareness, a sensitivity of the soul.

In all this, of course, there are certain dangerous extremes, which we shall consider very briefly. Notice what the Lord says: “those who mourn,” “blessed are those who mourn.” He does not say, “those who mourned.” This indicates duration, something continuing through time. In other words, it is something present throughout your whole life. Yet there is a dangerous extreme here: excessive sorrow. This is an extreme—mourning that goes beyond its proper measure. It reveals a failure to take account of God’s providence, and perhaps also a certain disposition that acts as though everything depended on us. No: you will mourn, but within the peace of God. Otherwise, it is as though we were acting without the power, love, and wisdom of God.

This usually appears in our personal misfortunes, when nothing can console us. When we say, “Why should this happen to me?” there is a certain egoism beneath it. When you say, “Why should this happen to me?” your own self, your egoism, comes to the forefront. The Apostle Paul imposed a penance on someone in Corinth who had sinned. But what does he now advise the Corinthians to do? Lift the penance, he says, lest “such a one be swallowed up by excessive sorrow”—that is, lest sorrow, too much sorrow, engulf him. Judas, by contrast, went so far as to take his own life, because his sorrow was essentially without hope. The Apostle Peter experienced his guilt, but he received consolation; his sorrow was comforted.

In the depths of godly sorrow there is joy. For this reason, the Fathers formed a compound word: charmolypē, joyful sorrow. It is sorrow that, in the end, in its final outcome, gives birth to joy. The fruits of godly mourning are these: “for they shall be comforted,” both here and there, says John Chrysostom—both here on earth and in heaven. The first fruit is peace. A heart comforted by God has peace, peace in God. It also has joy, the second fruit: joy in Christ. Its third fruit is hope. You see, godly mourning is also filled with hope. Godly mourning refines the soul, the feelings, thought, and attentiveness; it makes them more delicate and perceptive.

It gathers together the powers of the soul. It breaks that blind outward distraction which destroys the soul’s powers. But those who mourn also receive comfort in heaven. In the Apocalypse, John the Evangelist saw people clothed in white robes. “Do you see them?” someone says. “These are the ones who have come out of the Great Tribulation.” My beloved, together with the first Beatitude, let us also acquire the second—godly mourning—so that we may receive heavenly comfort.

Την περασμένη φορά είχαμε αναφερθεί εις τον πρώτον μακαρισμό. Με τη βοήθεια του Θεού θα μιλήσουμε απόψε για τον δεύτερον μακαρισμό. «Μακάριοι οι πενθούντες», λέγει ο Κύριος, «ότι αυτοί παρακληθήσονται». Είναι ευτυχισμένοι εκείνοι οι οποίοι πενθούν, γιατί αυτοί θα παρηγορηθούν. Ομολογουμένως υπάρχουν παράδοξα σχήματα μέσα στον Λόγο του Θεού. Είναι ευτυχείς, λέει, εκείνοι που πενθούν. Δεν είναι αντιφατικό; Πώς μπορεί κανείς να είναι ευτυχής όταν πενθεί, όταν λυπείται, όταν η λύπη, ο πόνος, το πένθος είναι στοιχεία που αντιστρατεύονται στη μακαριότητα, δηλαδή στην ευτυχία; Αλλά ακόμη, πώς μακαρίζει ο Κύριος το πένθος; Πένθος και ευτυχία, ασυμβατότητα. Όταν ο ίδιος έχει φυτέψει μέσα στην ανθρώπινη ψυχή την αναζήτηση της ευτυχίας. Ο άνθρωπος ζητεί, δηλαδή εκ φύσεως ζητεί. Αναζητά την ευτυχία, γιατί είναι ακριβώς μέσα του φυτεμένη αυτή η αναζήτηση. Και οπωσδήποτε και ο παλιός, ο αρχαίος Παράδεισος δεν ήταν παρά ένας τρόπος ευτυχίας. Αλλά εδώ ο Κύριος εν τούτοις επιμένει. Θα το δούμε ακριβώς γιατί επιμένει. Είναι, όπως ο πρώτος μακαρισμός,

παρεξηγημένος. Παρεξηγημένος, «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι», και εδώ έχει παρεξηγηθεί και αυτός ο μακαρισμός. Πώς είναι δυνατόν κανείς να είναι ευτυχής όταν πενθεί; Θα το δούμε όμως αυτό εις την πρόοδο του θέματός μας, όπως ήδη είπαμε. Εδώ έχουμε δύο κατηγορίες λύπης. Η πένθηση, θα τα λέγω για να μην το αναφέρω κάθε φορά, είναι το ίδιο πράγμα. Η μία είναι η κατά κόσμον λύπη, η άλλη είναι η κατά Θεόν λύπη. Ποια λοιπόν μακαρίζεται; Και για αυτές τις δυο απαντά ο Απόστολος Παύλος στη Δευτέρα προς Κορινθίους και μας λέει: «Η κατά Θεόν λύπη μετάνοιαν εις σωτηρίαν αμεταμέλητον κατεργάζεται». Δηλαδή,

λύπη κατά Θεόν οδηγεί στη σωτηρία. «Η δε του κόσμου λύπη», λέει στη συνέχεια, «θάνατον κατεργάζεται». Αντίθετα, η κοσμική λύπη, αυτή, λέει στη συνέχεια, κατεργάζεται τον θάνατο, τη συμφορά, τη δυστυχία, όχι βεβαίως τη μακαριότητα. Αλλά για να τα καταλάβουμε αυτά τα δυο, διότι είναι ουσιώδους σημασίας, για μικρούς και μεγάλους, θα το δείτε αυτό, να τα δούμε πώς έχουν, και το ένα και το άλλο. Να δούμε πρώτα την κατά κόσμον λύπη. Είναι η λύπη εκείνη που είναι χωρισμένη από την ελπίδα του Θεού και από την υπομονή. Η κοσμική λύπη είναι η λύπη που οδηγεί στην απόγνωση, δηλαδή στην απελπισία.

Απώλεια της ελπίδος είναι εκείνη που προκαλείται, από πού αλήθεια; Από ποικίλες δυσχέρειες του παρόντος βίου. Η λύπη που προέρχεται από ατυχήματα, από οικονομικές δυσπραγίες, πτώχεια, αποτυχίες. Αν έχω μία αποτυχία στο σχολείο, και μιας και θέτω αυτό, ή στις πανελλήνιες λεγόμενες εξετάσεις, ματαίωση κοσμικών ελπίδων και ονείρων και προσδοκιών, και ακόμη όταν έχω ανεκπλήρωτους πόθους, πόθους που στη ζωή μου δεν πραγματοποιήθηκαν. Πηγαίνει ακόμη η κατά κόσμον λύπη από έναν πληγωμένο εγωισμό.

Μία προσβολή που θα μου κάνουν οι άλλοι, από ανικανοποίητες επιθυμίες, ακόμη και από τον φθόνο μπορεί να έχω λύπη, πάντα ψυχική, και από μία τυχόν εχθρότητα που θα μου δείξουν οι άλλοι άνθρωποι. Κυριότερη συνέπεια της λύπης είναι η απόγνωση, όπως είπα, είναι η απελπισία. Όχι σπάνια είναι και η αυτοκτονία. Κανείς δεν αυτοκτονεί εάν δεν έχει αυτή τη λύπη. Πρέπει λοιπόν να υπάρχει αυτή η λύπη, άρα είναι μια λύπη πέρα για πέρα κοσμικών διαστάσεων. Κάθε χρόνο, κάτι που παλιότερα δεν υπήρχε, μερικές δεκαετίες πίσω, όχι πολλές δεκαετίες, που σήμερα κάθε χρόνο θα δείτε στο τέλος των...

την κατά Θεόν. Ακόμα η κατά κόσμον λύπη, όταν υπάρχει, καταστρέφει την ψυχοσωματική μας υγεία. Αυτό είναι ένα πολύ σπουδαίο στοιχείο, το οποίο πρέπει να το προσθέσουμε. Μια από τις αιτίες του καρκίνου, μας λέει η ιατρική επιστήμη, είναι η αξεπέραστη λύπη. Μία μορφή.

Έχουμε πολλές... μορφές θεραπείας. Ακόμη δημιουργεί νευρώσεις στο στομάχι. Πολλές φορές, χωρίς να υπάρχει αιτία, το στομάχι έχει μια δυσλειτουργία, επειδή δεν μπορεί να χωνέψει, έχει πόνο και ο γιατρός λέει ότι είναι νεύρωση. Η νεύρωση έχει κυριότατα ψυχολογική αιτία και συνήθως είναι κάποια λύπη, κάποια στεναχώρια, ένα αδιέξοδο που μπορεί να υπάρξει. Ακόμη έχουμε μια κακή λειτουργία της καρδιάς, μια δυσλειτουργία των έσω εκκρίσεων, μάλιστα για τις έσω εκκρίσεις, δηλαδή αδένες, οι οποίες προκαλούν μια έκκριση για κάποιο σκοπό.

σασπάρο, μία, γιο' πιέρε πάρα πολύ, πανελή. Πολύ γνωστή η ενέργεια, και ο λαός το ξέρει αυτό και το λέγει μάλιστα. Έχουμε σιελογόνους αδένες, είναι μέσα στο στόμα. Όταν βλέπουμε ένα ωραίο φαγητό, αυτό αμέσως προκαλεί τους αδένες και βγάζουν σάλιο. Το σάλιο είναι ένα γαστρικό υγρό. Συμπληρώνεται η χώνευση στο στομάχι και με το σάλιο. Είναι χωνευτικό το σάλιο. Εάν δεν έχω σάλιο, τότε χωλαίνει η χώνευση. Όταν όμως έχω μία στενοχώρια, έχετε προσέξει, δεν έχουμε έκκριση από τους σιελογόνους αδένες και λέμε ότι στέκεται στον λαιμό μου, λένε, από τη στενοχώρια μου.

Πώς αναστέλλεται η έκκριση των αδένων από τη στενοχώρια. Το λέγω γιατί έχουμε κι άλλους αδένες, τους οποίους βέβαια δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Δεν υπάρχουν χυμοί, θα λέγαμε, εκκρίσεις, εκκρίσεις για να γίνει η χώνευση, και δεν γίνεται η χώνευση, γιατί πέφτει σε ατονία το μέσα μας, γιατί αυτές οι εκκρίσεις από μία στενοχώρια, από μία λύπη, δεν λειτουργούν. Ακόμη η λύπη είναι υπεύθυνη αυτών των πολύ συχνών εγκεφαλικών επεισοδίων. Όλα λοιπόν αυτά δείχνουν ότι η κατά κόσμον λύπη οδηγεί σε πράγματα ανεπιθύμητα. Και δεν θα μπορούσε βέβαια να μην απασχολήσει και τον Λόγο του Θεού αυτή η όλη κατάσταση. Διότι λέγει ο Λόγος του Θεού, το Πνεύμα του Θεού, στη Σοφία Σειράχ:

30, 21-23: «Μη δῷς εις λύπην την ψυχήν σου και μη θλίψεις», θλίβω θα πει ζουλώ, θλίβω, ξαναλέγω, θα πει ζουλώ, «και μη θλίψεις σεαυτόν εν βουλή σου». Μη ζουλίξεις τον εαυτό σου. «Λύπην μακράν απόστησον από σου», να απομακρύνεις, λέει, από κοντά σου τη λύπη. «Πολλούς γαρ απώλεσεν η λύπη και ουκ έστιν ωφέλεια εν αυτή», διότι πολλούς κατέστρεψε η λύπη και δεν πετυχαίνεις τίποτα, δεν κερδίζεις με τη λύπη. Δεν θα πενθείς εσύ, θυμάσαι πάρα πολύ και πας και βρίσκεις τον μακαρίτη. Τι κέρδισες; Τον έφερες πίσω; Όχι. Αντιθέτως,

άνοιξες τον δρόμο για να πας εσύ εκεί που είναι εκείνος. Ακόμη συνεχίζει η Σοφία Σειράχ, το προηγούμενο στο τριακοστό κεφάλαιο, αυτό που θα σας πω στο τριακοστόν όγδοον κεφάλαιο: «Από λύπης γαρ εκβαίνει θάνατος», γιατί, λέει, από τη λύπη ξεπηδά ο θάνατος, «και λύπη καρδίας κάμψει ισχύν», και η λύπη της καρδιάς θα λυγίσει τη δύναμη, την ισχύ, τη δύναμη που έχει ένας άνθρωπος να αντιδρά. Κάμπτει τη δύναμη. Αντίθετα, το τριακοστό κεφάλαιο του ιδίου βιβλίου λέγει: «Ευφροσύνη καρδίας ζωή ανθρώπου». Όταν, λέει, χαίρεται ο άνθρωπος, έχει ζωή, είναι η ζωή του αυτό, «και αγαλλίαμα ανδρός μακροημέρευσις», και η αγαλλίαση του ανθρώπου

έχει σαν καρπό τη μακροημέρευση, να ζεις πολλά χρόνια, ενώ όταν δεν έχεις αυτή την αγαλλίαση, δηλαδή δεν ζεις χαρούμενα, ζεις κλεισμένα, ζορισμένα, τότε αυτό σου λιγοστεύει και τα χρόνια, τη ζωή. Οι κατά κόσμον πενθούν σαν να μην υπάρχει ο Θεός. Γι’ αυτό και ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Ου θέλομεν δε υμάς αγνοείν, αδελφοί», δεν θέλω, λέει, να αγνοείτε, «περί των κεκοιμημένων», για τους πεθαμένους, «ίνα μη λυπείσθε, καθώς και οι λοιποί οι μη έχοντες ελπίδα». Για να μην λυπόσαστε όπως αυτοί που είναι έξω από τον χώρο του χριστιανισμού, που δεν έχουν την ελπίδα της Αναστάσεως των Νεκρών. Έτσι παρηγορούμεθα με την Ανάσταση των Νεκρών. Η Ανάσταση των Νεκρών

είναι ένας μύθος, που μπορούμε απλώς να τον πετάμε, τον μύθο, να τον προβάλλουμε για να παρηγορήσουμε τον άλλον άνθρωπο; Όχι! Είναι μια πραγματικότητα. Ανέστη ο Χριστός. Θα αναστηθούν οι νεκροί. Δεν πρέπει να λησμονούμε ακόμη ότι, εφόσον η κατά κόσμον λύπη οδηγεί και εις τον βιολογικόν αλλά και εις τον πνευματικόν θάνατον, προσέξτε, υπογραμμίζω, και εις τον πνευματικόν θάνατον, είναι επόμενο να συνιστά θανάσιμον αμάρτημα. Όντως, οι Πατέρες συγκαταλέγουν την κατά κόσμον λύπη ανάμεσα στα επτά θανάσιμα αμαρτήματα. Αυτή είναι η κατά κόσμον λύπη, η καταστρεπτικότητά της και πνευματικά.

Να δούμε και την κατά Θεόν λύπη, που εδώ βλέπουμε ότι μακαρίζεται. Αυτή συνδέεται, η κατά Θεόν λύπη, πάντοτε άμεσα με τον πρώτο μακαρισμό. Δηλαδή, η συναίσθηση της αμαρτωλότητας δημιουργεί στην ψυχή μου λύπη. «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». Αυτός που είναι φτωχός με την ίδια του την προαίρεση, αυτός ο οποίος είναι ταπεινός, αυτός που βλέπει τον πραγματικό του εαυτόν, λυπείται, λυπείται. Γι’ αυτό σας είπα ότι συνδέεται ο δεύτερος μακαρισμός με τον πρώτο. Αλλά αυτή η λύπη εδώ που μακαρίζεται είναι λύπη δημιουργική, είναι λύπη γόνιμη. Και θα πάρω ένα παράδειγμα που το χρησιμοποιεί ο Απόστολος Παύλος.

Συγγνώμη, συγγνώμη, το χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Κύριος. Όταν, λέει, η γυναίκα ετοιμάζεται να γεννήσει, λυπείται, αλλά αυτή η λύπη της είναι προς ζωή. Γιατί; Διότι μετά από τον τοκετό έχει χαρά. Έχει μια λύπη που φέρνει μετά τη χαρά. Να πώς το λέει: «Ουκέτι μνημονεύει της θλίψεως διά την χαράν ότι εγεννήθη άνθρωπος εις τον κόσμον». Ότι τάραζε προηγουμένως, και πώς θα γεννήσω, και λυπούμαι, και στενοχωρούμαι, και τι θα γίνει, και πώς θα γίνει. Όταν γεννηθεί το παιδί, λησμονάει, λέει ο Κύριος, τη λύπη, και τούτο γιατί ήρθε στον κόσμο ένας καινούργιος άνθρωπος. Αυτό το παράδειγμα ο Κύριος το είπε για τον εξής λόγο: Εσείς, λέει, μαθητές μου, θα έχετε λύπη. Λύπη θα έχετε. Θα έχετε λύπη.

Εγώ θα αναστηθώ και θα με ξαναδείτε. Τότε ο κόσμος, ο οποίος θα χαίρεται με τη δική σας τη λύπη, γιατί κατάφερε εμένα να με σταυρώσει, όμως εσείς θα είστε καλά όταν εγώ θα αναστηθώ. Είναι λοιπόν μία λύπη που γρήγορα οδηγεί στη χαρά. Έτσι, αν θέλετε, είναι και ο πνευματικός τοκετός. Αυτό, προσέξτε τι είπα, ο πνευματικός τοκετός, αυτός ιδιαίτερα μάλιστα αναλύεται από τους Πατέρες της Εκκλησίας μας. Μια πολύ πολύ ωραία ανάλυση κάνει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, και στο Εορτοδρόμιον είναι αυτή η ωραία του ανάλυση. Και ακούστε πώς το λέει και αυτό η Αγία Γραφή. Είναι από την ωδή του Ησαΐου: «Διά τον φόβον σου, Κύριε,

Ευαγγελισμός, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Ανασταση, Ανοίξαμε το φόβο του Θεού μέσα μας, τον εβάλαμε μέσα μας, στάν θέρμα, Οδυνήσαμε, κυλοπονήσαμε, γιατί όταν μπήκαν σπέρμα, δηλαδή αρχίσει η διαδικασία του συγγύτρια και τα λοιπά, βέβαια αρχίζει κανείς μετά να φωνάει και αυτό θα νομίστον στο δίνες του φελκετού.

Το «ωδινήσαμε», ωδινήσαμε με γιώτα, που σημαίνει όχι οδύνη με ύψιλον, αλλά εδώ είναι ο κοιλόπονος που έχει η γυναίκα που επίκειται να γεννήσει. Πήραμε λοιπόν τον φόβο σου. Σπέρμα, το βάλαμε μέσα μας, κυοφορήσαμε και γεννήσαμε. Τι; Γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας. Είναι περίφημο αυτό. Είναι ο λεγόμενος πνευματικός τοκετός. Και θα πρέπει κανείς να το δει αυτό. Ίσως θα το πούμε αυτό στις ομιλίες που κάνουμε πάνω, επειδή είναι του Ησαΐου, όταν θα κάνουμε μια σειρά θεμάτων, ίσως θα μιλήσουμε εκεί γι’ αυτό που είναι βασικών προϋποθέσεων. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο. Βλέπετε λοιπόν, ένας ο οποίος συλλαμβάνει τον φόβο του Θεού

έχει τις ωδίνες, το «ωδίνες» με γιώτα, το καταλαβαίνουμε, δηλαδή τα κοιλοπονήματα δεν είναι ευχάριστα, είναι οδυνηρά, είναι λύπη. Στο τέλος όμως γεννάει το πνεύμα της σωτηρίας, που είναι θαυμάσιο. Ας θυμηθούμε ακόμη τον Άσωτο υιό. Λυπήθηκε, επένθησε. Όταν είπε: «Οι μίσθιοι του πατρός μου», δηλαδή οι δουλευτάδες του πατέρα μου, «έχουνε να φάνε ψωμί. Εγώ λιμώ απόλλυμαι», εγώ πεθαίνω από την πείνα, και λοιπά. Λυπήθηκε, έκλαψε. Ακόμη αυτή η λύπη τον οδήγησε εις τον πατέρα πίσω, δηλαδή του δημιούργησε την επιστροφή. Η λύπη αυτή γεννάει δάκρυα, αλλά είναι δάκρυα αγαλλιάσεως. Λέγει ωραιότατα ο 125ος Ψαλμός: «Οι σπείροντες εν δάκρυσιν εν αγαλλιάσει θεριούσιν». Αυτοί, λέει, που σπέρνουν με τα δάκρυα.

Φανταστείτε τώρα την περίπτωση: έχω το δισάκι με τον σπόρο, μια παλιά εικόνα σποράς, το δισάκι με τον σπόρο, το χωράφι, και σπέρνω. Αυτοί που σπέρνουν με δάκρυα, αυτοί θα θερίσουν με χαρά και αγαλλίαση. Και αυτό είναι μια μεταφορική εικόνα, ότι εκείνοι που κάνουν προσπάθειες για οτιδήποτε έχουν πένθος, έχουν θλίψη στην καρδιά τους. Όμως θα τελεσφορήσει ο κόπος και τότε θα θερίσουν τους καρπούς με πολλή αγαλλίαση και χαρά. Και ο Απόστολος Πέτρος λυπήθηκε και έκλαψε. Και με το κλάμα του αυτό σώθηκε. Έκλαψε, λυπήθηκε ο Πέτρος. Η κατά Θεόν λύπη επιστρέφει τον άνθρωπο και στον απολεσθέντα Παράδεισο.

Το αναφέρει βέβαια αυτό η Αγία Γραφή, αλλά ένα ωραίο τροπάριο είναι της Κυριακής της Τυρινής, ότι κάθισε ο Αδάμ απέναντι από τον Παράδεισον και έκλαψε. «Έκλαψα, σε έκλαψα, Παράδεισε, σε έκλαψα». Αλλά τώρα αυτά τα δάκρυα του Αδάμου ξαναγύρισαν και τον ίδιον και τους απογόνους του, τους ανθρώπους, πίσω στον Παράδεισο. Καλύτερον από τον αρχαίον Παράδεισον, με το να έρθει εδώ ο Υιός του Θεού, με την ενανθρώπηση του Χριστού. Η κατά Θεόν λύπη ακόμη είναι το προοίμιον και της μετανοίας και της ευτυχίας. Όταν κάποιος κλάψει γι’ αυτό που έκανε, τον οδηγεί η λύπη στην ευτυχία. Αυτό το κατά Θεόν πένθος επεκτείνεται και εις την απόκτηση και της αρετής και της γνώσεως.

Της ειδικής, της θεολογικής γνώσεως, αλλά και της γενικότερης γνώσεως, αυτό που θα το λέγαμε «σοφίαν». Λέγεται. Ναι, διότι η ρίζα, λέγει το βιβλίο των Παροιμιών, η ρίζα του δένδρου των αρετών, σε αυτή τη γνώση, είναι βέβαια πικρή, αλλά οι καρποί είναι γλυκείς. Όταν στρωθώ να διαβάσω, στρωθώ να αποκτήσω μια αρετή, αυτή η άσκηση, αυτός ο κόπος, οπωσδήποτε είναι κάτι πικρό, όμως οι καρποί μετά είναι όντως γλυκείς. Ακόμη ο Θεός αγαπά το πένθος όταν ο άνθρωπος πενθεί για λογαριασμό άλλων, κυρίως όταν οι άλλοι αμαρτάνουν. Γράφει ο Απόστολος Πέτρος πάνω σε αυτό το σημείο.

Ο Λωτ, θα πω τη λέξη, «καταπονούμενος». Τι το λέει; Καταπονούμενος, καταπονούμε, και παρακάτω έχει τη λέξη «εβασανίζετο», προσέξτε, «εβασανίζετο» ο Λωτ στα Σόδομα. Από τι; Καθημερινά, το λέει αυτό ο Απόστολος Πέτρος. Από τι; Όταν έβλεπε αυτή την πόλη, τους κατοίκους αυτής της πόλεως να αμαρτάνουν, από ό,τι έβλεπε γύρω του. Δηλαδή έκλαιγε ο Λωτ. Κάτι φρικτό και φοβερό, αυτό που σήμερα είναι παροιμιώδες, Σόδομα και Γόμορρα. Αλλά όλες οι πόλεις, και ανάλογα με την εποχή, ιδίως την εποχή μας, μεταβάλλονται σε Σόδομα και Γόμορρα. Μπορείς να κλάψεις για τους ανθρώπους της εποχής σου; Μπορείς να πονέσεις; Μπορείς;

Όταν ο σημερινός κόσμος οδηγείται στην καταστροφή με μαθηματική ακρίβεια. Και προπαντός η νέα γενεά μας, οι νέοι άνθρωποι αυτή τη στιγμή. Ξέρετε πως οι νέοι στην ηλικία σας είναι εκείνοι που πήραν τον δρόμο για την καταστροφή. Μπορείς λοιπόν να μην κλάψεις, να μην πενθήσεις; Πενθεί η καρδιά και όχι σπάνια και τα μάτια τρέχουν δάκρυα. Λέγει λοιπόν εδώ ότι είναι μακάριος όποιος πενθεί για ό,τι κακό συμβαίνει στους άλλους ανθρώπους, αλλά και γενικά στην κτίση. Το λέγει πολύ ωραία αυτό ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, ιδίως για τη φύση, όταν βλέπεις περιπτώσεις καταστροφής, π.χ. να κόπτονται τα δέντρα, να καταστρέφεται το περιβάλλον και λοιπά.

Επίσης, όταν βλέπει να αναποδογυρίζεται η ισορροπία της δημιουργίας και να επέρχεται καταστροφή και στο φυτικό και στο ζωικό βασίλειο, όχι λιγότερο και στον άνθρωπο, η κτίση βοά. Αυτό είναι το κατά Θεόν πένθος. Αυτό ο Κύριος το μακαρίζει και λέει «Μακάριοι οἱ πενθοῦντες». Γιατί; Γιατί απλούστατα δείχνει ότι αυτοί έχουν μία ευαισθησία, δεν είναι αναίσθητοι, δεν γελούν. Βλέπετε ανθρώπους που γελούν όταν βλέπουν μία κηδεία, όταν βλέπουν μία καταστροφή· γελάνε, είναι αναίσθητοι. Είναι βρε αίσχος, πράγμα που γίνεται, είναι χαρούμενοι. Όταν όμως μπορείς να πενθείς, δείχνει μια ευαισθησία, μια συναισθηματική λογική, μια ευαισθησία της ψυχής.

Σε όλα αυτά, βέβαια, υπάρχουν και κάποιες επικίνδυνες ακρότητες, τις οποίες με πολύ γρήγορο τρόπο θα δούμε. Αν προσέξουμε, τι λέει; «Οἱ πενθοῦντες», «μακάριοι οἱ πενθοῦντες»· δεν λέγει «οι πενθήσαντες», που δείχνει εδώ μία διάρκεια, χρόνο διαρκείας. Δηλαδή είναι κάτι που υπάρχει σε όλη σου τη ζωή. Αλλά υπάρχει όμως εδώ μία επικίνδυνη ακρότητα: η υπερβολική λύπη. Αυτή είναι μια ακρότητα, το παραπανίσιο, θα λέγαμε, πένθος. Αυτό προδίδει μια παράβλεψη της πρόνοιας του Θεού, αλλά και κάποια ιδιοσυγκρασία, σαν να πρόκειται εσύ, όχι το βάρος του σταυρού. Όχι, θα πενθήσεις, αλλά υπό την ειρήνη του Θεού· είναι σαν να ενεργούμε χωρίς τη δύναμη και χωρίς την αγάπη και τη σοφία του Θεού.

Συνήθως υπάρχει στις προσωπικές μας συμφορές, που δεν μπορούμε με τίποτα να παρηγορηθούμε. Όταν λέμε «μα εγώ να πάθω;», στο βάθος υπάρχει κάποιος εγωισμός. Όταν λες «μα εγώ να πάθω;», προεξέχει η περιφέρειά σου, ο εγωισμός σου. Για κάποιον αμαρτήσαντα στην Κόρινθο, ο Απόστολος Παύλος επέβαλε επιτίμιο. Τώρα όμως τι συνιστά εις τους Κορινθίους; Άραι το επιτίμιο, μήπως, λέει, «τῇ περισσοτέρᾳ λύπῃ καταποθῇ ὁ τοιοῦτος», δηλαδή μήπως τον καταπιεί η λύπη, η περισσότερη λύπη. Αντίθετα, βλέπετε, ο Ιούδας έφθασε στην αυτοχειρία, επειδή η λύπη του ουσιαστικά ήταν χωρίς ελπίδα. Ο Απόστολος Πέτρος εβίωσε την ενοχή, αλλά παρεκλήθη, παρηγορήθηκε η λύπη.

Βάθος... Στην κατά Θεόν λύπη υπάρχει η χαρά. Γι’ αυτό οι Πατέρες συνέθεσαν μία σύνθετη λέξη που λέγεται «χαρμολύπη». Αυτή που δημιουργεί στο τέλος, στην έκβαση, δημιουργεί τη χαρά. Αλλά και οι καρποί του κατά Θεόν πένθους είναι οι εξής: «ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται», και ενταύθα κακεί, λέει ο ιερός Χρυσόστομος, και εδώ στη γη και στον ουρανό. Ένας πρώτος καρπός είναι η ειρήνη. Μια καρδιά που παρηγορεί ο Θεός έχει ειρήνη, την εν Θεώ ειρήνη. Έχει και χαρά, δεύτερος καρπός, την εν Χριστώ χαρά. Έχει τρίτο καρπό την ελπίδα. Να, το κατά Θεόν πένθος ακόμα είναι γεμάτο από ελπίδα. Το κατά Θεόν πένθος εκλεπτύνει την ψυχή, το συναίσθημα, τη σκέψη, την προσοχή· εκλεπτύνει.

Συγκέντρωση δυνάμεων της ψυχής. Σπάζει εκείνη την τυφλή εξωστρέφεια που καταστρέφει τις δυνάμεις της ψυχής. Αλλά και στον ουρανό έχουν παράκληση οι πενθούντες. Είδε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψη κάποιους, λέγει, οι οποίοι ήσαν περιβεβλημένοι με λευκούς χιτώνες. «Βλέπεις αυτούς;» λέει κάποιος. «Είναι αυτοί που προέρχονται από τη Μεγάλη Θλίψη». Αγαπητοί μου, μαζί με τον πρώτον μακαρισμό ας αποκτήσουμε και τον δεύτερον, που είναι το κατά Θεόν πένθος, για να έχουμε την ουράνια παράκληση.