First Beatitude | 19-11-1995

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, if we wished to sum up how a person may attain the perfection of the spiritual man as Christ desires him to be, we would have to study and live by our Lord’s Sermon on the Mount, and especially by the nine Beatitudes—a passage familiar, I think, to everyone. Moreover, we necessarily have the Lawgiver Himself, Jesus Christ, as our perfect example. And because the Lord became perfect man, this means that it is possible for man to fulfill what He told us. The Sermon on the Mount, then, is a perfect law, attainable by human beings—that is, it can be fulfilled. No one can claim that it sets forth something beyond human powers, something given by the Lawgiver yet impossible for man. No. It is a law attainable by human beings, and also the crowning fulfillment of the law. And when Christ completed—or rather, as He says at a later point in His Sermon on the Mount, shortly after the Beatitudes—when the Lord completed the Sermon on the Mount, He said: “You therefore shall be perfect,

“just as your Father in Heaven is perfect.” This may seem very far beyond us, yet it is true. What is it? Perfection. Perfection is possible; it is attainable. The Lord Himself tells us so: Become perfect, just as your heavenly Father is perfect. See, then, how far we are from the reality of living the Gospel. Through this law of His, the Lord even gives us the possibility of attaining the likeness of God, which after our Fall in Paradise we were unable to make a reality.

The likeness of God. God made us in His image, and that lies outside our own will, because it constitutes the very being called man. But He gave us the likeness as a possibility, so that we might attain it and bring the image of God to its fulfillment. We did not do this, and so the Lord comes to help us attain that likeness. The Lord delivered this teaching on the slope of a low hill or upon a low plateau, and for this reason we gave it the name “the Sermon on the Mount.”

In the Gospel according to Matthew, the Sermon on the Mount occupies three chapters and begins with the nine Beatitudes, which are so familiar to us. They are called Beatitudes because every statement begins with the word or description “blessed”: “Blessed are those who mourn,” “Blessed are the poor in spirit,” and so on. They are called this because, if these nine sayings given to us by the Lord are lived out, they make a person blessed—that is, truly happy. But the word “blessed,” as I have already said, means happy, and now, concerning the origin of the word...

The Macedonian expresses the tall—that is, a man of stature—because the Macedonians were tall, strong men: a man among the strong, a man among the many. Macedonia is also the land inhabited by the Macedonians, who are tall men. Thus, makos, the root mak-.

Blessedness truly answers the deepest human longing for happiness. Man was created to be happy, but he lost this possibility because of his sin. Christ comes to restore this blessedness. For this reason, in the first Beatitude He declares, in summary, that “theirs is the Kingdom of Heaven.” This means the full enjoyment of true, incorruptible, and eternal happiness and blessedness. We lost Paradise, and the Lord comes to restore what was lost,

to give us the Kingdom of God through the first Beatitude. Today, with God’s help, let us begin to examine this first Beatitude. There are nine Beatitudes, but as I told you, I do not know to what extent we are able to examine them and put them into practice. “Blessed are the poor in spirit, for theirs is the Kingdom of Heaven.” Let me translate it: “Happy are the poor in spirit”—I will leave that phrase untranslated for now—“because the Kingdom of Heaven belongs to them.” At first sight, then, it seems strange that the poor in spirit should be called blessed. Does this mean foolish people?

We use the expression in everyday speech: “Oh, he is poor in spirit.” Does it mean, then, foolish and slow-witted people, and that they are blessed because their dullness of mind may keep them from finding opportunities to sin? God forbid! Certainly not, certainly not. God made man quick-witted and detests foolishness; He does not love foolishness. Let me give you just a few examples. On one occasion the Lord said to His disciples, “Are you also still without understanding?” In other words, are even you foolish? And again, as a rebuke, He said: “Do you not yet understand or remember?”

Do you not understand, and do you not remember? That was on another occasion. Likewise, He said to the two disciples on the road to Emmaus: “O foolish ones, and slow of heart.” Here, “heart” again means the nous, the spiritual intellect. You are sluggish and slow to understand. If we were to translate it, we would say “slow-witted.” The foolish, senseless, and slow-witted man—what do all these descriptions show? They show that God does not delight in foolishness. God made man intelligent and quick-witted, able, as we might say, to grasp things quickly and to understand readily. What, then, does He mean when He says, “Blessed are the poor in spirit”? He means those who have a humble opinion of themselves. There is also a sense in which this poverty is a middle way, which we shall examine toward the end of our subject. But here it refers to those who have a humble opinion of themselves. As the Prophet Isaiah tells us, the Lord came “to preach the Gospel to the poor,” among other things. Does this mean that He came to preach the Gospel to those whose purses and pockets were empty? Would the Evangelist have the Lord say: “You know, in this gathering I will not permit any rich people. I want only poor people here, because I came to speak and proclaim glad tidings to the poor”? That is not what it means. What, then, is this poverty? You will see.

More precisely, in theological terms, these are people who are conscious of their own spiritual and moral insufficiency. “Spiritual” here means in relation to faith, not intellectual ability. They possess an awareness of their spiritual and moral inadequacy. Such people would accept the Gospel. This is the natural response: they would receive the Gospel. Why? Simply because they would be humble. The Pharisees and scribes, on the other hand, felt spiritually and morally self-sufficient. They said within themselves: “I need nothing. I am a righteous man. My position is secure.” Therefore, they did not accept the Gospel.

We see, then, how naturally this follows: the poor person is the one who has a humble opinion of himself. Yet I would like to tell you—though perhaps I shall mention it again later—that this does not mean someone suffering from feelings of inferiority, saying, “Poor little me.” Be careful: that is the opposite extreme, another form of egotism. Egotism has two poles. One consists of feelings of superiority, and the other of feelings of inferiority. Woe to us if we were to say that those suffering from feelings of inferiority are being called blessed here. God forbid!

Such people are unwell—I emphasize this, they are unwell. Would the Lord pronounce psychological sickness blessed? Could that ever be so? As we have said, what is meant is an awareness of spiritual and moral insufficiency: “I am not yet a saint. I have not yet reached spiritual heights, though I would like to.” But how can I say that I have not reached spiritual heights and that I still fall short? I can say it when I possess self-knowledge. Self-knowledge is exceedingly important, and it comes from looking at myself humbly and honestly.

I must look at myself honestly and see myself as I truly am. Only then can I speak of sound self-knowledge. And humility in general is precisely this: when I have humility, I see myself accurately and honestly; I do not follow my own self-serving judgment. Humility, of course, does not mean merely bowing one’s head. Some people bow their heads, and we assume they are humble, but a bowed head... True humility is an accurate knowledge of one’s actual condition.

Saint Basil the Great says—I will not give you the end of this passage, but I would like you always to remember these words—that humility is “the laying aside of vain conceit and the return from arrogant pride and loftiness to one’s true worth.” That is, you must lay aside vain conceit and leave behind that proud, arrogant, lofty, hollow pride and boasting. Then comes the phrase, “a return to one’s true worth.” You return to what you really are, to your actual worth. I would like you to remember those final words. What is humility? “A return to one’s true worth”—returning to your real self. But suppose you are able to do something and others ask you to do it.

You say, “I will do it.” Is that pride? You can do it, and when they ask, you agree because you know that you are capable of doing it. You possess an accurate knowledge of yourself. If you are capable, yet tell yourself and others, “I cannot,” this is often not humility but a feeling of inferiority. Or, if you prefer, it may be false humility, so that others will plead with you, praise you further, and so on. What, then, is humility? “A return to one’s true worth”—returning to what you are truly worth. The Book of Proverbs also says: “Those who know themselves are wise.” Those who know themselves are indeed wise.

The Philokalia also preserves this saying of the Fathers: “The beginning of progress is for each person to know himself.” What does it say? The beginning of spiritual progress is self-knowledge. This is what Socrates taught. Socrates did not invent the saying; he took it from the pediment of the temple of Apollo at Delphi: “Know yourself.” His entire philosophy—what we call Socratic or Platonic philosophy—revolves around this “Know yourself,” around the famous question sometimes called the anthropological problem: What is man? Who am I? Once, when one of Socrates’ disciples came to him, he praised all his knowledge because he believed he had found a philosopher who knew everything. The philosopher Socrates answered him:

“I know only one thing: that I know nothing. One thing I know, that I know nothing.” Why? Because Socrates possessed self-knowledge. He saw how much a human being could learn and how little he himself could know. Precisely because he was aware of his own insufficiency—his spiritual and intellectual insufficiency—he was truly great and wise. This is why Socrates repeatedly said what I have already quoted: “Know yourself.” In those words he summed up his philosophy. Menander also said, “Become what you are.” Menander was a playwright.

Sophocles, Euripides—“Become, become what you are.” He meant: become the person you truly are. Reach and discover, we might say, what you were created to become, and then become it. Egotism and pride, however, sadly prevent a person from seeing himself. Humility has, we might say, three aspects. The first is moral self-knowledge. This was sadly lacking among the chief priests, the Pharisees of Christ’s time, and the scribes. They believed themselves blameless, as though there were nothing wrong with them. You remember that woman who crossed herself here just a moment ago.

First, then, comes moral self-knowledge: knowing yourself and seeing your sinful condition. Do not say, “I have done nothing wrong in my life.” Do not say, “I am admirable; I am a most moral person.” There are some who say such things, although they have merely restrained themselves. Look at your inner inclinations. We have inclinations within us that we would be ashamed to reveal publicly. Listen carefully to what I said: inclinations—filthy inclinations, hidden and filthy inclinations that we would be ashamed to disclose or speak about. We may never have acted upon these inclinations, yet they remain within us: an impure subconscious, so to speak, and even without any outward act, an impure will. Did we not say, my dear friends, did we not...

Impure thoughts and desires—things, of course, that are not visible to most people. How, then, can I claim to be admirable? In Psalm 50, the Psalmist said: “Cleanse me from my hidden faults”—cleanse me from those things that lie hidden. If we were to express this in modern language, we would say: “Lord, cleanse my subconscious.” And if you wish, the ascetics who went out into the desert and devoted themselves to ascesis, to ascetic discipline, did so in order to purify the subconscious. Ask any psychologist whether it is easy or difficult for a person to cleanse his subconscious. He would tell you: “It is impossible.” Did you hear that? Impossible. We would say it is almost impossible, though not absolutely so. Through extremely demanding...

Through very rigorous ascesis, a person can, I say, cleanse his subconscious. In other words, we are not great or splendid in the eyes of God. So what must we do? We must have self-knowledge. The Apostle Paul descended the three steps of humility. On the first step he said, “I am the least of the Apostles.” After some years had passed, he said, “I am the least of all men.” And after several more years had passed, he said, “I am the worst of sinners.”

Let us remember the publican in the parable of the Publican and the Pharisee. We would say, “I am not a saint.”

The commandment says, “You shall become holy, for I am holy.” Since God’s commandment tells me to become a saint, I am not yet one, but I am on the path toward becoming one. This is entirely natural. Second comes intellectual self-knowledge: an accurate understanding of our intellectual gifts. The Apostle Paul says, “Not to think of oneself more highly than one ought to think, but to think with sober judgment.” In other words, a person should not think more highly of himself than he ought, but should think in a way that keeps him sober-minded. Do you see? I must discern my own intellectual powers and condition. And there is something else: I have abilities.

We do have abilities. But let us remember what the Apostle Paul also says: “Not that we are sufficient of ourselves to think anything as coming from ourselves, but our sufficiency is from God.” Second Corinthians 3:5. That is, we are not capable by ourselves. If we possess some ability or gift, it comes from God. God gave it to us. Elsewhere the Apostle Paul says, “What do you have that you did not receive?” Why, then, do you take pride in what you possess, as though it were your own? I have nothing that God has not given me. Whatever I possess, God has given it to me. Let us also recall, so to speak, what Socrates said about writing on paper.

Someone once asked him, “Why do you not write down the wise things you say?” He replied, “I consider the paper to be more valuable than the words I would write upon it.” Do you hear that? Let us also remember Newton, who said, “What am I? Wise?” Newton truly was wise, yet he asked, “Wise?” Let us remember Newton’s seashells. “What am I?” he said. “I am like a little child playing on the shore of a boundless ocean of knowledge, amusing himself with pebbles and seashells. Those are the only things the little child can know.” This is called intellectual humility. Ampère, for example, would go and listen to a catechism lesson taught by one of his students. Do you hear? The university professor went to listen to a young man. “Yes, my child,” he said, “I enjoy it. First of all, you remind me of what I learned when I was young.”

“And when you speak so beautifully, how could I not listen?” Do you hear? This was the great Ampère. Then there is what we might call bodily or material self-knowledge. It means knowing our physical attributes and our material means. We should not say, “Ah, I am handsome—you know, I have the face of Apollo,” or boast of this or that. No.

I have humility. The Lord also said what I quoted to you from the original text: “Blessed are the poor in spirit.” According to John Chrysostom, this means blessed are those who are poor by their own free choice. “For here, by ‘spirit,’ He means the soul and the free will.” What does this mean? He speaks of the spirit as one’s own free choice. Thank you.

As Zigabenos says, “Nothing that is involuntary is worthy of being called blessed.” Nothing is blessed without free choice. Every virtue is defined by being voluntary. For example, I remain poor in money because I choose to remain poor—not because I lack the ability to become rich, but because I choose to live without possessions for the glory of God, for the building up of His Church, for missionary work, or for some other sacred purpose. My dear friends, the fruit of this voluntary poverty and humility is the gaining of the Kingdom of God. For the Kingdom of God begins within us and reaches its fulfillment in Heaven. Therefore, to enter this Kingdom of God, we must pass through the very, very low doorway called humility.

Αγαπητοί μου, αν επιθυμούσαμε να συμπτύξουμε την πραγμάτωση του τελείου πνευματικού ανθρώπου, όπως τον θέλει ο Χριστός, θα έπρεπε να μελετούμε και να ζούμε την επί του όρους ομιλία του Κυρίου μας και ειδικότερα τους εννέα μακαρισμούς, που είναι, νομίζω, σε όλους, αυτή η περικοπή, γνωστοί. Επιπλέον και απαραίτητα έχουμε και τον Νομοθέτη, που είναι το τέλειον υπόδειγμα, ο Ιησούς Χριστός. Και επειδή ο Κύριος έγινε τέλειος άνθρωπος, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει η δυνατότητα στον άνθρωπο να πραγματώσει όσα Εκείνος μας είπε. Νόμος, λοιπόν, τέλειος η επί του όρους ομιλία, ανθρώπινα εφικτός, δηλαδή δυνατός. Δεν μπορεί να πει κανείς ότι είναι υπεράνθρωπη κατάθεση, δηλαδή κάτι που κατατίθεται από τον Νομοθέτη και είναι υπεράνθρωπον. Όχι. Ανθρώπινα εφικτός νόμος, αλλά και επιστέγασμα νόμου. Όταν ο Χριστός ετελείωσε — ή, ακριβώς, τη διατύπωση δίνει αυτό στην επί του όρους ομιλία Του, κάπου μετά, λίγο πιο κάτω από τους μακαρισμούς, θα λέγαμε — όμως, όταν ετελείωσε την επί του όρους ομιλία Του, ο Κύριος είπε: «Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι,

ὥσπερ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τέλειός ἐστιν». Δηλαδή, αυτό που φαίνεται πολύ μακρινό και όμως είναι αληθές. Τι; Η τελειότητα. Η τελειότητα είναι δυνατή, είναι εφικτή, μας το λέει ο Κύριος. Να γίνετε τέλειοι, όπως και ο Πατέρας σας ο Ουράνιος είναι τέλειος. Δείτε, λοιπόν, πόσο είμαστε μακριά από την πραγματικότητα, προκειμένου να ζήσουμε το Ευαγγέλιο. Με τον νόμο Του αυτόν ο Κύριος μάς δίδει τη δυνατότητα ακόμα να πραγματώσουμε το καθ’ ομοίωσιν, που μετά από την πτώση μας στον Παράδεισο δεν μπορέσαμε να το κάνουμε πραγματικότητα.

Το καθ’ ομοίωσιν. Ο Θεός μάς έκανε κατ’ εικόνα, και είναι έξω από τη θέλησή μας, γιατί αυτό συνιστά την ύπαρξη που λέγεται άνθρωπος. Αλλά το καθ’ ομοίωσιν το έκανε, μας το έδωσε ως δυνατότητα, για να μπορούμε να το φτάσουμε, να μπορούμε να αξιοποιήσουμε το κατ’ εικόνα. Αυτό δεν το κάναμε, και έτσι έρχεται ο Κύριος να μας βοηθήσει να πραγματώσουμε αυτό το καθ’ ομοίωσιν. Και ο Κύριος εξεφώνησε τον λόγο Του αυτόν σε κάποια πλαγιά χαμηλού λόφου ή σε κάποιο χαμηλό οροπέδιο, γι’ αυτό δώσαμε και την επωνυμία «επί του όρους ομιλία».

Καταλαμβάνει στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου η επί του όρους ομιλία τρία κεφάλαια και αρχίζει με τους γνωστοτάτους μας εννέα μακαρισμούς. Και λέγονται μακαρισμοί, γιατί σε κάθε πρόταση προτάσσονται οι λέξεις ή ο χαρακτηρισμός «μακάριος» ή «μακάριοι». «Μακάριοι οι πενθούντες», «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι» και όλοι ούτω καθεξής. Και τούτο γιατί, αν βιωθούν αυτές οι προτάσεις, οι εννέα προτάσεις που ο Κύριος μάς είπε, καθιστούν τον άνθρωπον μακάριον, δηλαδή ευτυχή. Αλλά, η λέξη μακάριος, ήδη το είπα, ευτυχής, τώρα και από τη λέξη

Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις Θεοτόκου, της Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ου Ο Μακεδόν που εκφράζει τον μακλή, δηλαδή των υψηλών άνδρα, διότι οι Μακεδόνες ήσαν άνδρες υψηλοί, ισχυροί, των ισχυρών άνδρα, των πολλήν άνδρων, αλλά και η Μακεδονία είναι η χώρα που κατοικείται από τους Μακεδόνες, που είναι υψηλοί άνδρες. Έτσι, μακός, τη λέξη μακ.

Η μακαριότητα ανταποκρίνεται στον βαθύτερο πόθο της ευτυχίας, πραγματικά. Ο άνθρωπος επλάσθη για να είναι ευτυχής, αλλά έχασε όμως αυτή του τη δυνατότητα ένεκα της αμαρτίας του. Και ο Χριστός έρχεται να αποκαταστήσει αυτήν τη μακαριότητα. Γι’ αυτό, στον πρώτο μακαρισμό, κεφαλαιωτικά λέγει ότι «αὐτῶν ἐστιν ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν». Δηλαδή η πλήρης απολαβή της αληθούς, της αφθάρτου και αιωνίου ευτυχίας και μακαριότητας. Δηλαδή εχάσαμε τον Παράδεισο. Έρχεται να αποκαταστήσει αυτή την απώλεια ο Κύριος,

να μας δώσει τη Βασιλεία του Θεού, λέγοντας τον πρώτο μακαρισμό. Ας αρχίσουμε να δούμε σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, τον πρώτο μακαρισμό. Εννέα είναι οι μακαρισμοί, αλλά σας είπα, δεν ξέρω κατά πόσο μπορούμε να τους κοιτάζουμε και να τους εφαρμόζουμε. «Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν». Να το μεταφράσω: «Ευτυχισμένοι οι πτωχοί τω πνεύματι» — δεν το μεταφράζω αυτή τη λέξη — «γιατί σ’ αυτούς ανήκει η Βασιλεία των Ουρανών». Λοιπόν, εκ πρώτης όψεως φαίνεται περίεργο το πώς μακαρίζονται οι πτωχοί τω πνεύματι. Πρόκειται δηλαδή περί των ανοήτων;

Το λέμε εκεί στη γλώσσα μας: «Αχ, αυτός είναι φτωχός τω πνεύματι». Πρόκειται, λοιπόν, περί των ανοήτων ανθρώπων, των αργοστρόφων, και αυτοί είναι μακάριοι γιατί πιθανώς, με την αργοστροφία του πνεύματός των, δεν θα ευρίσκουν την ευκαιρία να αμαρτήσουν; Ο Θεός να φυλάξει! Βεβαίως όχι, βεβαίως όχι, γιατί ο Θεός έκανε τον άνθρωπο εύστροφο και απεχθάνεται την ανοησία, δεν αγαπά την ανοησία. Και, αν θέλετε, έτσι δειγματοληπτικά να σας πω: όταν ο Κύριος είπε εις τους μαθητάς Του, εξ αφορμής κάποιας, «ἀκμὴν καὶ ὑμεῖς ἀσύνετοί ἐστε;», ώστε κι εσείς είσαστε ανόητοι; Ακόμα είπε, σαν επιτίμηση: «Οὔπω νοεῖτε οὐδὲ μνημονεύετε;»

Δεν καταλαβαίνετε και δεν θυμόσαστε; Ήταν μια άλλη περίπτωση. Όπως και στην περίπτωση των δύο προς Εμμαούς, που τους είπε: «Ὦ ἀνόητοι καὶ βραδεῖς τῇ καρδίᾳ». Εδώ καρδία είναι πάλι ο νους. Που είσαστε βραδυκίνητοι, αργόστροφοι. Αν έπρεπε να το μεταφράσουμε, θα το βάζαμε έτσι: αργόστροφοι. Ο ανόητος, άμυαλος και αργόστροφος, όλα αυτά τι δείχνουν; Δείχνουν ότι δεν αγαπάει ο Θεός τον ανόητον άνθρωπο. Ο Θεός έκανε τον άνθρωπο ευφυή, εύστροφο, να παίρνει γρήγορα, θα λέγαμε, αντίληψη, να έχει γρήγορη αντίληψη. Τότε τι εννοεί όταν λέγει «μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι»; Πρόκειται γι’ αυτούς που έχουν πτωχή ιδέα για τον εαυτό τους. Ακόμη, πρόκειται — γιατί έχει και έννοια στη μεσότητα, θα τη δούμε προς το τέλος του θέματός μας — πρόκειται για εκείνους που έχουν πτωχή ιδέα για τον εαυτό τους. Ο Κύριος, όπως μας λέει ο Προφήτης Ησαΐας, ήλθε «εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς», βασικά, και άλλα. Εδώ να ευαγγελιστεί στους φτωχούς στο βαλάντιο, στην τσέπη φτωχούς; Ή θα λέει ο Ευαγγελιστής να πει: «Ξέρετε, εδώ στη σύναξη που έχουμε», να λέει ο Κύριος, «δεν δέχομαι να υπάρχουν πλούσιοι. Θέλω να υπάρχουν φτωχοί, γιατί ήρθα να μιλήσω και να πω χαρούμενα πράγματα εις τους φτωχούς»; Δεν είναι έτσι. Τι, λοιπόν, είναι αυτή η φτώχεια; Θα το δείτε.

Θεολογικότερα, αν έρχεται το πράγμα, είναι εκείνοι που έχουν την αίσθηση της πνευματικής των και ηθικής των ανεπαρκείας. Πνευματική από θρησκευτικής πλευράς, πνευματική, όχι διανοητικής. Έχουν πνευματική και ηθική αίσθηση ανεπαρκείας. Αυτοί θα έκαναν αποδεκτό το Ευαγγέλιο. Αυτή είναι η φυσιολογική τοποθέτηση. Θα το δεχόντουσαν το Ευαγγέλιο. Γιατί; Διότι απλούστατα θα ήσαν ταπεινοί. Γι’ αυτό οι Φαρισαίοι και οι γραμματείς, που αισθάνονταν αυτήν την πνευματική και ηθική επάρκεια, ότι «εγώ δεν έχω ανάγκη, εγώ είμαι εντάξει άνθρωπος, εγώ είμαι εξασφαλισμένος άνθρωπος», αυτοί δεν δέχθηκαν το Ευαγγέλιο.

Λοιπόν, πόσο φυσιολογικά έρχεται το πράγμα, ότι δηλαδή ο φτωχός είναι εκείνος που έχει πτωχή ιδέα για τον εαυτό του. Εδώ όμως θα ήθελα να σας έλεγα — ίσως θα ήθελα να το πω και παρακάτω — δεν είναι εκείνος που πάσχει από αισθήματα μειονεκτικότητας και να λέει «εγώ το φτωχαδάκι, εγώ», που αυτό είναι το άλλο άκρο, προσέξτε, το άκρο του εγωισμού. Ο άξονας του εγωισμού έχει δύο πόλους. Ο ένας είναι τα αισθήματα υπεροχής και ο άλλος είναι ο πόλος, τα αισθήματα μειονεκτικότητας. Αλλοίμονο εάν εδώ θα λέγαμε ότι μακαρίζονται οι έχοντες αισθήματα μειονεκτικότητας. Να φυλάξει ο Θεός!

Είναι αρρωστημένοι άνθρωποι, το υπογραμμίζω, αρρωστημένοι άνθρωποι. Και θα εμακάριζε ο Κύριος τους αρρωστημένους ανθρώπους; Είναι δυνατόν ποτέ; Λοιπόν, είπαμε, είναι η αίσθηση της πνευματικής και ηθικής ανεπαρκείας. «Ακόμη δεν είμαι Άγιος, ακόμη δεν είμαι ανεβασμένος άνθρωπος. Θα ήθελα όμως να ήμουν». Αλλά από πού μπορώ να το λέγω αυτό, ότι δεν είμαι ανεβασμένος άνθρωπος, ότι υπολείπομαι; Όταν έχω αυτογνωσία. Η αυτογνωσία είναι σπουδαίο στοιχείο και βγαίνει από ένα ταπεινό και ειλικρινές κοίταγμα του εαυτού μου.

Με ειλικρίνεια να κοιτάξω τον εαυτό μου και να τον δω. Τότε θα μπορώ να μιλάω για μια σωστή αυτογνωσία. Και γενικώς η ταπείνωση, θα λέγαμε, είναι η ταπείνωση. Όταν έχω ταπείνωση, θα δω με ακρίβεια και με ειλικρίνεια τον εαυτό μου, δεν θα είμαι με τον δικό μου λογισμό. Και η ταπείνωση, βέβαια, δεν είναι το σκυμμένο κεφάλι. Μερικοί σκύβουν το κεφάλι και νομίζουμε ότι είναι ταπεινοί, αλλά το σκυμμένο κεφάλι... Και ακριβώς τώρα είναι η αληθινή γνώση της καταστάσεως της πραγματικής.

Ο Μέγας Βασίλειος — δεν θα σας πω, δεν θα σας πω το τέλος αυτής της περικοπής, αλλά θα ήθελα να το θυμόσαστε πάντοτε — η απόθεσις είναι, λέγει, ταπεινοφροσύνη, «ἡ ἀπόθεσις τοῦ ματαίου φρονήματος καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ ἐπάρματος καὶ ὕψους ἀλαζονικοῦ πρὸς τὴν οἰκείαν ἀξίαν ἐπάνοδος». Δηλαδή να αποθέσεις το μάταιο φρόνημα, να φύγεις από εκείνη την έπαρση, την αλαζονική και την υψηλή, την κούφια, την υπερηφάνεια και αλαζονία, την κούφια. «Πρὸς τὴν οἰκείαν ἀξίαν ἐπάνοδος». Και να γυρίσεις σε εκείνο που είσαι, εκείνο που αξίζεις. Εκείνο που θα ήθελα να θυμόσαστε, οι τελευταίες λέξεις. Τι είναι ταπεινότης; «Πρὸς τὴν οἰκείαν ἀξίαν ἐπάνοδος». Να γυρίσεις πίσω στον πραγματικό εαυτό σου. Μα, με αυτό, μπορείς να κάνεις κάτι και σου λένε οι άλλοι να το κάνεις.

θα το κάνω. Είναι υπερηφάνεια; Αφού μπορείς να το κάνεις, όταν σου πουν να το κάνεις, γιατί ξέρεις ότι μπορείς να το κάνεις. Γιατί έχεις ακριβή γνώση του εαυτού σου. Αν, ενώ μπορείς, τον εαυτό σου και τους άλλους πεις «δεν μπορώ», αυτό πολλές φορές δεν είναι ταπείνωση αλλά αισθήματα μειονεκτικότητας. Αν το θέλετε, μία ψευτοταπείνωση, για να σε παρακαλέσουν, να σου πουν περισσότερα και ούτω καθεξής. Λοιπόν, τι είναι ταπείνωσις; «Πρὸς τὴν οἰκείαν ἀξίαν ἐπάνοδος». Να γυρίσεις σε εκείνο που πραγματικά αξίζεις. Και οι Παροιμίες, το βιβλίο Παροιμιών, πάλι λέγει: «Οἱ ἑαυτῶν ἐπιγνώμονες σοφοί». Και είναι σοφοί αυτοί που ξέρουν τον εαυτό τους.

Ακόμη, η Φιλοκαλία από τους Πατέρες: «Ἀρχὴ προόδου τὸ ἐπιγνῶναι ἕκαστον ἑαυτόν». Τι έλεγε; Αρχή της προκοπής, το να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του. Εκείνο που έλεγε ο Σωκράτης. Ο Σωκράτης δεν το έλεγε, το πήρε από τη μετώπη του ναού του Απόλλωνος, από τους Δελφούς: «Γνῶθι σαυτόν». Όλη του η φιλοσοφία, η σωκρατική λεγόμενη φιλοσοφία, η πλατωνική, εκεί κινείται, πάνω στο «γνῶθι σαυτόν». Δηλαδή το περίφημο ανθρωπολογικό λεγόμενο πρόβλημα. Τι είναι ο άνθρωπος; Ποιος είμαι εγώ; Ο Σωκράτης, όταν επήγε ένας μαθητής του, εξεθείαζε όλη του τη γνώση, γιατί έβλεπε ότι είχε έναν φιλόσοφο που τα εγνώριζε όλα. Απαντά σε αυτόν

ο φιλόσοφος, ο Σωκράτης, απαντά σε αυτόν: «Μόνο ένα πράγμα γνωρίζω, ότι οὐδὲν οἶδα. Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Ένα ξέρω, ότι τίποτα δεν ξέρω. Γιατί; Γιατί είχε μια αυτογνωσία ο Σωκράτης, βλέποντας τι μπορεί ο άνθρωπος να μάθει και τι μπορούσε εκείνος να γνωρίζει. Και μόνο γιατί είχε αυτή τη γνώση της ανεπαρκείας του, της πνευματικής του, διανοητικής του ανεπαρκείας, αυτό τον καθιστούσε πράγματι σπουδαίον και σοφόν. Γι’ αυτό επανελάμβανε ο Σωκράτης εκείνο που σας είπα: «Γνῶθι σαυτόν». Εκεί έκλεισε τη φιλοσοφία του. Και ο Μένανδρος έλεγε: «Γένοι’ οἷος ἐσσί». Ο Μένανδρος ήταν συγγραφεύς θεατρικών έργων.

Ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης. «Γένοι’, γένοι’ οἷος ἐσσί». Ήθελε: να γίνεις εκείνος που είσαι πραγματικά. Δηλαδή να φτάσεις, να βρεις, να πείτε, και να γίνεις αυτό που είσαι κατασκευασμένος να γίνεις. Ο εγωισμός όμως και η υπερηφάνεια, δυστυχώς, εμποδίζουν τον άνθρωπο να δει τον εαυτό του. Η ταπείνωση έχει τρεις, θα λέγαμε, πτυχές. Η πρώτη είναι η ηθική αυτογνωσία. Αυτήν που εστερούντο, δυστυχώς, οι αρχιερείς, οι Φαρισαίοι της εποχής του Χριστού και οι γραμματείς. Πίστευαν τον εαυτό τους ότι είναι άμεμπτοι, δεν έχουν τίποτε. Θυμόσαστε εκείνη η οποία εσταύρωσε εδώ πριν τώρα.

Πρώτον, είναι η ηθική αυτογνωσία. Να γνωρίζεις τον εαυτό σου, να δεις την αμαρτωλή σου κατάσταση. Μη λες «δεν έκανα τίποτα στη ζωή μου», μη λες «είμαι σπουδαίος, είμαι ηθικότατος άνθρωπος». Είναι μερικοί που κάτι λένε, συμπεριεστάλησαν. Να δεις τις ροπές σου. Έχουμε τέτοιες ροπές μέσα μας, που θα ντρεπόμαστε να τις δημοσιοποιήσουμε. Ακούστε τι είπα: ροπές, βρώμικες ροπές, κρυφές βρώμικες ροπές, που θα ντρεπόμαστε να τις κάνουμε δημόσιες, να τις πούμε. Δεν κάναμε καμία πράξη προς τις ροπές αυτές τις ίδιες. Όμως έχουμε μέσα μας ροπές, ένα ακάθαρτο υποσυνείδητο, να το πω έτσι, και ούτε κάποια πράξη, και μία ακάθαρτη θέληση. Δεν είπαμε, αγαπητοί, δεν...

Διανοήματα και βουλήματα ακάθαρτα, εκείνα βέβαια που δεν φαίνονται εις τους πολλούς. Πώς μπορώ, λοιπόν, εγώ να λέγω ότι είμαι σπουδαίος; Έλεγε ο Ψαλμωδός, στον πεντηκοστό Ψαλμό: «Καὶ ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με», να με καθαρίσεις από εκείνα που είναι κρυφά. Αν έπρεπε να μιλήσουμε με μια σύγχρονη γλώσσα, θα λέγαμε: «Κύριε, καθάρισέ μου το υποσυνείδητο». Και, αν θέλετε, οι ασκητές που πήγανε στην έρημο, παρεασκητικοί, ήταν να καθαρίσουν το υποσυνείδητο. Ρωτήστε έναν οποιονδήποτε ψυχολόγο να δείτε. Είναι εύκολο, δύσκολο να καθαρίσει ο άνθρωπος το υποσυνείδητό του; Θα σας έλεγε: «Αδύνατον». Ακούσατε; Αδύνατον. Θα σας λέγαμε περίπου αδύνατο, όχι ακριβώς. Μπορεί όμως κανείς με πολύ βαριά

άσκηση να καθαρίσει, λέγω, το υποσυνείδητό του. Δηλαδή, μ’ άλλα λόγια, μ’ άλλα λόγια, δεν είμαστε στα μάτια του Θεού σπουδαίοι και πολυτελείς. Ναι. Τι, λοιπόν; Εδώ πρέπει να έχουμε μια αυτογνωσία. Ο Απόστολος Παύλος έλεγε, κατεβαίνοντας τα τρία σκαλοπάτια της ταπεινώσεως, ένα σκαλοπάτι: το πρώτο σκαλοπάτι έλεγε «Είμαι ο έσχατος των Αποστόλων». Όταν πέρασαν κάποια χρόνια, έλεγε «Είμαι ο έσχατος των ανθρώπων» και, όταν πέρασαν πάλι μερικά χρόνια, έλεγε «Είμαι ο έσχατος των αμαρτωλών».

Να θυμηθούμε τον Τελώνη της παραβολής Τελώνου και Φαρισαίου. Θα λέγαμε: «Δεν είμαι Άγιος».

Η εντολή λέγει: «Ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιός εἰμι». Αφού, λοιπόν, η εντολή του Θεού λέγει να γίνω Άγιος, δεν είμαι, αλλά είμαι στον δρόμο να γίνομαι Άγιος. Είναι φυσιολογικότατο. Δεύτερον, είναι η διανοητική αυτογνωσία, η διανοητική, εκείνη που αναφέρεται στην ακριβή γνώση των προσόντων των διανοητικών. Λέει ο Απόστολος Παύλος: «Μὴ ὑπερφρονεῖν παρ’ ὃ δεῖ φρονεῖν, ἀλλὰ φρονεῖν εἰς τὸ σωφρονεῖν», δηλαδή να μην φρονεί κανείς παραπάνω από εκείνο το οποίο πρέπει να φρονεί, αλλά να φρονεί εις το να μπορεί να είναι σώφρων. Είδατε; Να έχω διάγνωση των διανοητικών μου δυνάμεων και καταστάσεων. Κι άλλο ακόμη: είμαι προσοντούχος.

Προσόντα, έχουμε προσόντα. Ας θυμηθούμε εκείνο που πάλι ο Απόστολος Παύλος λέγει: «Οὐχ ὅτι ἱκανοί ἐσμεν ἀφ’ ἑαυτῶν λογίσασθαί τι ὡς ἐξ ἑαυτῶν, ἀλλ’ ἡ ἱκανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ». Β΄ Κορινθίους 3,5. Δηλαδή ότι δεν είμαστε από μόνοι μας ικανοί, αλλά εάν κάτι έχουμε, έχουμε μια ικανότητα, έχουμε ένα προσόν, αυτό είναι από τον Θεό. Ο Θεός μάς το έδωσε. Μάλιστα, κάπου λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Τί δὲ ἔχεις ὃ οὐκ ἔλαβες;» Γιατί, λέει, υπερηφανεύεσαι ότι είναι δικά σου αυτά που έχεις; Τίποτα δεν έχω, εάν δεν μου το έχει δώσει ο Θεός. Ό,τι είναι, ο Θεός μού το έχει δώσει. Και ας θυμηθούμε ακόμη, να το πω έτσι, τα χαρτιά του Σωκράτους.

Είπαν κάποτε: «Γιατί δεν γράφεις αυτά που λες τα σοφά;» Και είπε: «Θεωρώ, βλέπω, ότι τα χαρτιά είναι πιο ακριβά, πιο πολύτιμα από τα λόγια που θα έγραφα». Ακούτε αυτό; Να θυμηθούμε ακόμη και τον Νεύτωνα, που είπε: «Τι είμαι; Σοφός;» Σοφός ήταν ο Νεύτων, αλλά λέει: «Σοφός;» Τα κοχύλια του Νεύτωνος να θυμηθούμε. «Τι είμαι;» λέει. «Σαν ένα μικρό παιδάκι που παίζει στην παραλία ενός απεράντου ωκεανού γνώσεων και παίζει με τα βοτσαλάκια του και με τα κοχύλια. Αυτά», λέει, «μόνο μπορεί να γνωρίζει το μικρό παιδάκι». Αυτό λέγεται διανοητική ταπείνωση. Ο Αμπέρ, επί παραδείγματι, πήγαινε και άκουγε το κατηχητικό σχολείο, κατηχητικό μάθημα που έκανε ένας μαθητής του, φοιτητής. Ακούσατε; Ήταν καθηγητής Πανεπιστημίου ο καθηγητής. Έφτασε να ακούσει τα νιάτα. «Ναι, παιδί μου», λέγει, «μ’ αρέσει. Κατ’ αρχάς, μου θυμίζεις αυτά που έμαθα μικρός».

Να μιλάς τόσο όμορφα και τόσα δεν θα ακούω. Ακούσατε, ο πολύς Αμπέρ. Τέτοια είναι η σωματική ή η υλική, θα λέγαμε, αυτογνωσία. Είναι να γνωρίζουμε τα σωματικά μας προσόντα, τις περιουσιακές μας δυνατότητες. Να μην λέμε, «Α, εγώ είμαι όμορφος και ξέρεις ποιο είναι το πρόσωπο του Απόλλωνος». Ή τούτο ή εκείνο. Όχι.

Έχω ταπείνωση. Ο Κύριος ακόμα είπε αυτό που σας είπα από το πρωτότυπο: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». Αυτό θα πει μακάριοι εκείνοι που είναι πτωχοί διά της ιδίας των προαιρέσεως, λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος. «Πνεύματι γαρ ενταύθα την ψυχήν και την προαίρεσιν είρηκε». Τι είπε; Λέει πνεύμα, διά του ιδίου του πνεύματος, την προαίρεση. Ευχαριστούμε.

Όπως λέει ο Ζιγαβηνός, «διότι ουδέν των απροαιρέτων μακαριστόν». Τίποτα δεν μακαρίζεται χωρίς προαίρεση. Πάσα αρετή τω εκουσίω χαρακτηρίζεται. Δηλαδή, μένω φτωχός τώρα από χρήματα, γιατί θέλω να μένω φτωχός. Όχι γιατί δεν έχω την ικανότητα να γίνω πλούσιος, αλλά θέλω να μένω χωρίς περιουσία, για την δόξα του Θεού, για την οικοδομή της Εκκλησίας Του, για την ιεραποστολή και δεν ξέρω τι. Αγαπητοί μου φίλοι, ο καρπός αυτής της εκουσίου πτωχείας και ταπεινότητας είναι η απόκτηση της Βασιλείας του Θεού. Γιατί η Βασιλεία του Θεού αρχίζει από μέσα μας και ολοκληρούται στον Ουρανό. Για να εισέλθουμε, λοιπόν, σε αυτήν την Βασιλεία του Θεού, πρέπει να περάσουμε από την πολύ πολύ χαμηλή πορτούλα που λέγεται ταπείνωση.