Catecheses of St Cyril 210 | 06-04-1992

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are studying the Catecheses of Saint Cyril of Jerusalem, and we saw that in his fifth and final catechesis he speaks about certain practical details, so that the catechumens might approach the Mystery of the Holy Eucharist after their Baptism. We had already examined the words we say at every Divine Liturgy, which certainly express how we are to approach: the summons, “With the fear of God, faith, and love, draw near.”

“Draw near.” Last time, we explained what this fear of God is, and what this faith is: faith that what they are about to receive in Holy Communion is the Body and Blood of Christ. And what is this love? Love is not only the love among the faithful, although that is one element. The foremost element, however, is love for the divine-human person of Jesus Christ. Do you love Him whom you are about to receive? Do you love Him? And if you say, “Lord, I love You,” might someone then answer: “Lord, I love You; I will lay down my soul and my life for You, and I will even go to prison for You”?

The Lord said, “Will you lay down your life for Me and go to prison? Truly, I tell you, tonight—now, within a few hours—you will deny Me three times.” This is how our love is tested. And this love, my dear friends, can give us inner assurance only as we grow deeper in the knowledge of the person of the God-Man, Jesus Christ.

If we ever come to know who He is, then we will love Him. When we learn what He has given us, what He continues to give us, and what He will give us, then we love Him. Otherwise, a merely academic love has nothing to offer. But these are the things we discussed last time.

What, then, would happen if these conditions were absent? For these three essentials constitute our preparation. Fasting and the other forms of preparation—which we shall consider today, if time permits, and again next time—as well as the Office of Preparation for Holy Communion and all the rest, are summed up in the words, “With the fear of God, faith, and love, draw near.” They simply awaken the fear of God within us: when I fast, when I… For otherwise, if I do not believe—forgive me, I mean if I do not pray…

I draw near—take care—without fear, that is, without reverence or awe. I draw near heedlessly, and that would be a very grave sin. What consequences, then, might follow if someone had not prepared? The Apostle Paul tells us in his First Epistle to the Corinthians, chapter eleven, verses 27 through 32. I shall read his words: “Therefore whoever eats this bread or drinks the cup of the Lord unworthily…”

“…will be guilty of the Body and Blood of the Lord.” He will be guilty, Paul says, with respect to the Body and Blood of Christ. He continues: “But let a man examine himself.” “Let him examine himself” means: let me see who I am and where I stand. “And so let him eat of the bread and drink of the cup”—and only then receive Holy Communion. “For he who eats and drinks unworthily”—he says it a second time. And this word “unworthily”… Of course, we are all unworthy. Does not the priest say in a prayer shortly before the consecration of the Precious Gifts, “No one bound by fleshly desires…”?

“…and pleasures is worthy to approach or draw near or minister to You,” and so forth. If anyone says, “I am worthy, and I received Holy Communion in a thoroughly worthy manner,” he is filled with pride and lacks self-knowledge. He does not know who he is. We must therefore fulfil the necessary conditions with complete self-knowledge. We shall cleanse ourselves as far as we can, including through confession, yet we shall always retain a sense of our unworthiness. Christ alone counts us worthy; we are not worthy in ourselves. We shall therefore draw near conscious of our unworthiness, which means, of course, that we will have fulfilled the conditions for receiving Holy Communion.

“For he who eats and drinks unworthily eats and drinks judgment to himself, not discerning the Lord’s Body.” Here “judgment” means condemnation. Such a person, he says, eats and drinks condemnation—condemnation! It is astonishing. The Apostle Paul then states one consequence: “For this reason many among you are weak and sick, and many have fallen asleep.” For this reason, he says, there are among you those who are unwell and sick, and many even die. This frightens us; it truly frightens us. And he continues: “For if we judged ourselves, we would not be judged.”

If, he says, we made proper distinctions, discerned ourselves, and possessed self-awareness, then God would not judge us: “we would not be judged.” Therefore, as you see, my dear friends, these conditions must be present. On this subject, John Chrysostom says: “Just as those who pierced Him then did not pierce Him in order to drink, but in order to pour out His Blood, so also the one who partakes unworthily derives no fruit from it.” In other words, just as those who pierced Christ with the spear did so not to drink the Blood from His wound…

…but to pour out the Blood of Christ, so it is with the one who partakes unworthily: he receives no benefit and reaps no fruit. In a prayer from the Divine Liturgy of Saint Basil the Great, after the prayer of the Holy Anaphora—that is, after the Mystery has been accomplished—Saint Basil says, as the faithful are about to receive Holy Communion: “Yes, our God, and make none of us guilty of these Your dread and heavenly Mysteries.” Do not let anyone become guilty with regard to Your dread Mysteries, “nor infirm in soul and body…”

“…through partaking of them unworthily.” Do not permit us, through receiving Holy Communion unworthily, to fall into sickness of soul and body. But note this carefully: it does not mean that every illness is excluded. Saint Basil the Great, who wrote these words, was sick throughout his life and died, as you know, at the age of forty-nine. The sickness—or even death—that may follow an unworthy participation in the Mysteries is of another kind. We shall see this a little further on. And the prayer continues: “But grant us…”

“…until our final breath”—that is, for as long as we live—“worthily to receive a portion of Your holy things.” This word “worthily,” of course, is relative, as I have already told you. There truly have been deaths. People have told me of them; we know of them and have read about them. There is also something else that the Word of God does not mention here. Do you know what it is? Demonic possession. Father Philotheos Zervakos, of blessed memory, the abbot of Longovarda Monastery on Paros, once related that a man went to receive Holy Communion.

It seems that in such cases there is also a deliberate provocation on the person’s part. It is not simply a matter of someone receiving Holy Communion without knowing better. For if God were to punish every person who approaches unworthily, do you know something? Not a soul would be left alive. Indeed. How, then, were Ananias and Sapphira, the husband and wife who told a lie, struck dead? If everyone who tells lies had to be struck dead, not a soul would be left alive. Who has never told a lie, or who does not tell lies? Yet we shall be judged. We shall indeed be judged. But when God sees an exceptional case, He may punish that particular person. When a person displays—how shall I put it?—a spirit of provocation, irreverence, and impiety…

Father Philotheos relates that a man went to receive Holy Communion. He had not moved even one step away from the Holy Chalice when he fell to the ground, became possessed by a demon, and began crying out, “I am burning! I am burning!” You see, then, that demonic possession can also occur. But there is another very striking example, which serves as a type or foreshadowing of this case: the well-known account of the Ark being carried to Jerusalem. They placed the Ark of God upon a new cart…

There was a great procession, with thousands of people, an entire litany going before it, with choirs and King David singing, and so forth. At one point on the journey, the cart was being guided by a man named Uzzah. These things are written in Second Samuel, chapter six, if you wish to read them. This man had no evil intention. As he guided the oxen pulling the cart, they came to a certain place on the road…

There may have been a pothole, and the cart began to tip over. Naturally, if it overturned, the Ark would fall to the ground. Uzzah rushed to take hold of the Ark and save it—simply to keep it from falling. But the moment he touched the Ark, he fell dead. Why? Because the Levites were required to carry it. The Levites were those appointed to handle the holy things. Uzzah was guiding the cart; he had no right to touch the Ark. You will find many things there. Read Second Samuel, chapter six, as I told you. David was deeply grieved. Notice that David…

…was from the tribe of Judah, not the tribe of Levi. Not even David had the right to touch it. He did not. What does this mean, my dear friends? This man was punished because, in a spontaneous moment, he touched the Ark of God, and he suffered what he suffered. How much greater is the reverence required here, where we have the living Body and the living Blood of Christ! How much greater! This is precisely why, after the consecration, the Church warns us with the word, “Let us attend.” Let us take heed. “Let us attend” means precisely “let us pay attention.” And so, after “Let us attend,” the priest proclaims, “The Holy Things are for the holy.”

“The Holy Things are for the holy”; that is, these Holy Things—the Body and Blood of Christ—belong to the saints. And the people reply, “One is Holy, One is Lord,” conscious, as I have said, of their unworthiness. You will remember that, when we studied Saint Cyril’s fifth Mystagogical Catechesis, we examined this proclamation, “The Holy Things are for the holy.” You will remember it. We therefore need preparation. But let us now consider some very interesting things Saint Cyril tells us, which also give us the history of certain practices that no longer exist today. Yet remnants of them have survived.

As I was telling you earlier, while answering your questions, we must know our ritual, liturgical, and ecclesiastical history. We must never be eager to abolish something merely because we do not understand it or consider it unnecessary. It may be the surviving remnant of a practice or situation from ancient times. We do not destroy antiquities when we find a piece of marble, a sculpture, or an inscription. We preserve them, because they can give us precious information. Who has ever imagined that we should destroy the antiquities we discover, whatever they may be? These elements preserved in written texts are likewise monuments—monuments of antiquity.

And there are also the things that still exist and sometimes tell us what was done in the history of the Church: how Christians received Holy Communion, how they approached, how they entered the Church, and how this or that was done—not only in liturgical matters, but in many other areas as well. Now, we were at paragraph 21, which we had already begun, and let us examine it a little further. “When you approach, do not come with your wrists outstretched.” In other words, when you approach, do not stretch out your hands like this. “Nor with your fingers spread apart.” Do not hold your fingers open either—do not make this kind of gesture. No, then; you are not to approach Holy Communion like that.

Your left hand, like a throne in the shape of a cross—you see?—will be cupped, forming a hollow, and there you will receive the Body of Christ. Forgive me: “Receive the Body of Christ, saying, ‘Amen,’ and you will drink, saying, ‘Amen.’” We examined these things last time. I have mentioned them only to connect them with what follows.

With every precaution and all due care, you will take the precious Bread, which you have received here in your right palm. Then—notice this—you will bring it to your eyes, right here, to your eyes. “Having carefully sanctified your eyes by contact with the Holy Body, then partake of it.” That is, take the Body of Christ which you have received here in your palm, touch it to one eye and then the other, and afterward consume it. “Partake of it.” We need to say something about this. And take care, he says, that none of it is lost.

We shall look at that a little further on. Why touch it to the eyes? This was a customary practice. Of course, we do not find it in the Lord’s command, “Take, eat,” nor do we find it in our present liturgical practice. Yet it was a custom among the ancient Christians to receive the Body of Christ—and later the same would be done with the Blood of Christ; we shall see how—and touch it to their eyes. Why? Sight is one of the five senses. And as the Prophet Jeremiah says, the five senses…

Saint Nicodemus the Hagiorite explains that they are the openings, the little windows, of the soul. Indeed, through the five senses the soul acquires knowledge of the world outside it. If I cannot see or hear, if I have no sense of touch or smell, the soul is shut in and receives no information. Here, then, the senses are openings. An opening means a little window. Thus the Prophet Jeremiah says, “Death has come up through the windows.” Imagine a tower with little windows high up.

Death climbed up, found the little windows open, and entered through them. This is what the enemy used to do in the walled cities of those days: they would bring ladders, climb up, and leap in through a window, and so forth. This is meant metaphorically. Metaphorically. Take care, because through these openings called the senses—and among them sight is called by Saint Nicodemus the Hagiorite the royal sense—if you are not careful about the images you receive from outside, about what you look at and keep looking at… What do I mean? At the theater…

At the cinema, on the street—whatever we see. Take care, because death will enter through there. Death will descend into your soul, and then you will be spiritually dead; you will be lifeless.

So the ancient Christians would take the Body of Christ and touch it to their eyes, so that their eyes might be sanctified. Perhaps you will object: “But when a person consumes the Body of Christ, is not the whole body sanctified? Is this gesture really necessary?” It is something of an excess. That is why I told you that it was a custom of that time: they sought, so to speak, to reinforce the sanctification of the senses, and especially of sight. And of course, it was a very beautiful custom, because it showed the reverence of the faithful. Only take care, he says, that it does not fall to the ground and that none of it slips away.

He then says, “Take care…” But there is another reason as well. Ah, forgive me. We have a surviving remnant of this practice. Can you identify it? A remnant, a relic. What is it? It is seen when people receive the antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy. Indeed, there are still people—I have seen it many times—who open the left palm underneath, place the right hand over it crosswise, and in this way receive the antidoron. Do you know what that is? It is a relic, a remembrance of how the ancient Christians received Holy Communion. But now someone who knows nothing sees a woman approaching like that and says, “Come now, madam, just take the antidoron.”

If you know nothing, if you do not know how to respect history—our relics and ancient remnants—that is what you will say. On the contrary, you should rejoice in it. You should say, “How beautiful this is!” You should not rush to abolish it. Indeed, one might even say in every church, “My dear people, this is how you should receive the antidoron.” The people now receive it in place of the Body of Christ, because receiving the Body in the hand was discontinued for reasons of safety, since it could lead to accidents and loss. The gesture was therefore transferred from the Body of Christ to the antidoron, from the Gift to that which is given instead of the Gift. The people now receive the antidoron here, in the cupped right hand. Then they eat it, and you know that other custom—you have seen it; how many times have we seen it? Any little crumbs left here are placed on the head. Do you know why?

To sanctify our head, just as the ancient Christians sanctified their eyes and their senses, so that nothing evil might enter through them. Is that not beautiful? Most beautiful. But there is something else as well. When I first became a clergyman, I encountered the following practice. When we came to the point where the holy Bread was on the holy diskos and we said, “The Holy Things for the holy,” we took the Lamb between two fingers of each hand and raised it slightly above the holy diskos. After that, our service book, the Typikon, said nothing further, and we placed the holy Bread back down, having of course elevated it crosswise before setting it down again.

I saw that the bishop who ordained me kissed the Lamb, and I adopted the practice without knowing anything more about it. In fact, once the daughter of a certain clergyman—someone connected with them may be listening; no matter, none of them is present—went and told her father about it. We were celebrating the Divine Liturgy outdoors, at Saint Demetrios, where the Metropolis had a camp, so what I was doing could be seen from the front. She noticed that I kissed the Lamb—she was observant, a fine young woman—and this was something she had not seen her father do. So she went and told him, “You know, Father Athanasios kisses the Lamb.”

Later he asked me about it, and so on. My dear friends, I did not know why I kissed the Lamb; I simply inherited the practice. It is Tradition, but we must search among these surviving relics and discover what they once meant. So then, what is this practice? After all, the Greek verb “to kiss” also means “to love.” It is nothing other than this: before I receive the Lamb and partake of Holy Communion, I embrace Him and kiss Him. It is a warm, deeply affectionate embrace, a warm kiss. “I will not give You a kiss like Judas.” Who has not heard these words?

I will not give You a kiss like Judas, but a warm kiss of genuine love. And with what great reverence and love a person would make this gesture, tenderly kissing the Lamb of God! Then comes the instruction: “Take care that you lose none of it.” Take care that nothing is lost. Here I ask: what does “anything” mean? It means even the smallest thing. Remember what the Lord said at the multiplication of the loaves and the feeding of the five thousand: “Gather up what remains, so that nothing may be lost.” The Greek word for “anything” is used absolutely here and is unaccented: “so that nothing may be lost.” You know that the feeding of the five thousand, together with the command that followed it, is a foreshadowing—a typological prefiguration—of the Mystery of the Holy Eucharist. If someone asked you, “Where is it written that nothing must be lost?”—yes, it is written there. After they had eaten their fill, they went and found the Lord in Capernaum. And do you know what the Lord told them? “I am the true Bread.” Indeed! Yes, His Body. For “My Body is truly food, and My Blood is truly drink.” He was speaking to those people who had eaten that bread in the wilderness.

The Lord said, “So that nothing may be lost.” There it is: the Lord Himself said it. Of course, the words also have other meanings, for the word of God has many dimensions. But here we are considering this particular point. And Saint Cyril says, “Take care,” so that none of what you already hold in your hand is lost. That is what the word “anything” means here. Today the Church calls such a particle “dust.” This means a minute speck of dust—something so small that the eye can scarcely see it, and even smaller still. Nothing must be lost. For this reason we have a small sponge, flat and clean.

With this little sponge, called the mousa, we clean our fingers. After the priest has handled the Lamb, broken it, divided it, and cut portions for their further liturgical use, particles will naturally remain here on his fingers. We clean them meticulously, so that nothing whatsoever remains—nothing, nothing, nothing.

The Church, then, calls it “dust” with reference to its size, but with reference to its precious nature she calls it a pearl, drawing on the parable of the pearl of great price. I shall say no more, because time is always short.

My dear friends, these things are endless. There are so many of them—so many, and so beautiful. When we live them within the Divine Liturgy, we delight in them, because we understand them; we understand, and so we truly delight in them. Every believer should experience this delight through knowledge. “Take care,” then, not to lose any of it. And now he says: if you lose any of it, you have suffered a loss as though it were one of your own limbs—as though you had lost a part of your own body.

As though you had lost your hand or your eye; or as though one of your limbs had been damaged—your hand withered or your eye blinded. This is what the words mean: “as though you had suffered the loss of one of your own limbs.” And then he gives an example.

“For suppose someone gave you grains of gold. Would you not hold them with the greatest care, guarding against losing even the smallest one and suffering loss?” If someone gave you grains of gold, he says, would you not hold them very securely?

So that you would lose nothing. How much more, then—how very much more—“will you take greater care that not even a crumb should fall from that which is more precious than gold and precious stones?” Is not the Body of Christ far more precious than gold and precious stones? Very much more. “So that not even a crumb should fall.” Here, the word “crumb” does not mean exactly what we mean by it today; that usage may have arisen later. Today we say, “Give me some of the soft part,” meaning the inside of the bread, while the other part we call the crust—or perhaps it has a different name in different places, I do not know. The hard part is outside, and the soft inner part is what we call the crumb. In Greek, that word is spelled with an iota.

It has nothing to do with the word for “soul.” Here, “crumb” does not mean the inside of the bread. It means what the next word, “tiny particle,” means: something exceedingly small, what we called a speck of dust—something smaller still, something minute. Nearly one or two particles, like manna. In her present liturgical language, the Church calls such a tiny particle a “pearl.” Be careful, then, not to lose anything or let anything fall, because you will suffer loss. Let us make a brief comment on this. Who has not witnessed some mishap involving the Holy Chalice? Such mishaps do occur.

Mishaps involving the Body and Blood of Christ. My dear friends, this is a fearful thing. To begin with, the people are often unaware of what they are doing, and they push and crowd one another in order to receive Holy Communion on certain feast days: Pascha, Great and Holy Thursday, the Dormition of the Theotokos, and Christmas. They crowd together without considering that this congestion may cause a mishap. To those of you listening, I would say: if you see a crowd forming, remain until last. People must stand one behind another. In an earlier talk, we discussed how we should approach in single file. Once you have finished, do not step backward.

Otherwise you may step on the feet of the person behind you; and when the person behind sees you do it, he will repeat the same movement and step back toward the person behind him. You remember—I spoke about this. Instead of turning all the way around, leave from the side. Once your mouth has been wiped with the Communion cloth, step out of the line and return to your place. So one cause of a mishap is crowding. Another is carelessness on the part of the communicant. He is in a hurry and does not open his mouth properly. We have already discussed all this, as you remember, so we need not repeat it. A third cause of mishaps—and it must be said—is carelessness on the part of the priest.

When the priest is careless. I will explain. Sometimes, when we take the Holy Gifts with the Communion spoon, placing both the Body and the Blood upon it... Many priests do not give the Body, for fear of a mishap. That is not right. We do not give the Body to a very tiny infant, who cannot swallow and understands nothing. We give it to a child who is able to cooperate with us. We can tell whether the child is attentive. Is the child still a very young infant? Does the child understand or not? You can see. When the child is old enough, you can tell, and you give the child Holy Communion with the Body. If the child does not cooperate, you do not give the Body.

We give only the Blood. So then.

Sometimes, as the Communion spoon is lifted from the Holy Chalice, a drop hangs beneath it. This truly happens; liquid can form a drop underneath. We must look carefully: is there a drop? During the movement from the Holy Chalice to the communicant’s mouth, that drop may fall. If the Communion cloth is not there—which should never happen—it may fall to the floor; but even if it falls onto the cloth, though that is a less serious sin than falling to the ground, it is still a mishap. One must look to see whether a drop is hanging beneath the spoon.

It is hanging there. Although this concerns the priest and may not be of direct interest to you, the spoon should be returned to the Holy Chalice. Since the Lamb is on top, the spoon is touched against the Lamb, and the Lamb absorbs the drop. Then the spoon is brought once more to the communicant’s mouth. I will say no more, because we discussed the rest on a previous occasion. I mention it only because we are speaking about suffering loss, and this matter is extremely important. We must truly take care not to suffer such loss. But let us continue. This was paragraph twenty-two. “Then, after you have received the Body of Christ, approach also the chalice of the Blood.”

“Do not stretch out your hands, but bow down in a gesture of worship and reverence, saying, ‘Amen.’” Here he speaks of receiving from the Holy Chalice, which was held by the deacon. The deacon held it. The priest or bishop gave the Body, while the deacon offered the Holy Chalice. The Communion cloth hung from it, as you know. The deacon held the cloth in his hand, but it was not wrapped around the stem of the Holy Chalice. Why?

Because there are so many careless people. Someone might pull the Communion cloth, dragging it away and overturning the Holy Chalice. Instead, the deacon holds the cloth between two fingers and grips the stem of the chalice with the rest of his fingers, so that if someone pulls it, the cloth comes free without causing a mishap with the Holy Chalice.

So, he says, you are not to approach with your hands stretched out, but bowed down, in the form and posture of worship, with great reverence. Let me now describe our present practice. You place the Communion cloth beneath your chin. The Greek word for this cloth comes from a verb meaning “to wipe.” Many call it the Holy Mandylion, but that is not what it is. It is the Communion cloth: you place it, remove it, and wipe with it. It is placed beneath the chin.

People do not know the word “chin.” When I say, “Place the Communion cloth beneath your chin,” they do not realize that I mean the jaw. I mention this simply as a comment on the Greek language. In those days, when the deacon gave Holy Communion to each person separately, you held the cloth with both hands. This is no longer done in the same way, because we now use the Communion spoon. But notice something important here: what he said concerning the Body of Christ, he now says concerning the Blood of Christ, just as I told you. “Be sanctified also by partaking of the Blood of Christ.” Be sanctified by the Blood of Christ that you have received.

“And while the moisture is still upon your lips, touch it with your hands, and sanctify your eyes, your forehead, and your other senses.”

How beautiful!

He speaks of the moisture. The Greek word means moisture; we still use a related word in Greek to say that something has become moist. After receiving Holy Communion, he says, take a little of that moisture with the tip of your finger. Again, I will not ask, “Has not the whole body already been sanctified?” This was a custom of that time; we do not have it today. As I told you, something of it has been preserved in the custom surrounding the antidoron, the blessed bread distributed after Liturgy. Take the moisture, he says, and anoint your eyes with it. He expresses it very clearly here.

“While the moisture is still there”—that is what the phrase means: the moisture present upon the lips—“touch your eyes and forehead.” You are to touch and anoint your eyes, your eyelids, and your forehead. “And sanctify the other senses.” Which are the others? Your ears, in some manner, and your nose. What does this mean? It means that we sanctify our senses, so that they may become holy. Somewhere the Apostle Paul says, “Put to death, therefore, your members which are upon the earth: fornication, uncleanness, passion,” and so forth. When he says, “Put your members to death,” he does not mean that I should destroy the members of my body.

He means that I should make them dead to sin, precisely where sin takes hold. Where does sin take hold? He gives fornication as an example: “Put to death, therefore, your members which are upon the earth: fornication, uncleanness.” Where does it take hold? Wherever fornication and desire take hold, those members must become dead to sin. How are they made dead to sin? Certainly, through receiving Holy Communion. And so the ancient Christian placed the moisture of the Blood of Christ upon the senses, to make them dead to sins, but also to place within them Life itself, which is Christ, by anointing them with the Blood of Christ. Then he continues: “Afterward, wait for the prayer.”

“Give thanks to God, who has counted you worthy of such great Mysteries.” Then he says: after waiting for the prayer, give thanks to God, who has counted you worthy of such great, such exalted Mysteries. So, after receiving Holy Communion, there is a prayer—a prayer of thanksgiving. It is as though he were saying: do not leave the Church immediately after receiving Holy Communion. Wait and listen to the prayer as well. At the end we say, “We give thanks to Thee, O Lord our God, who hast counted us worthy,” and so forth, “to become partakers...”

“...of Thy spotless Mysteries.” The wording is in the plural because it does not concern the priest alone, but the people as well. My dear friends, this brief liturgical prayer can be extended, and its fuller form is none other than what we call the Service of Thanksgiving after receiving the Holy Gifts, through which we give thanks to the Lord. But pay attention here!

Our Church, desiring to keep her children close to her in a state of proper preparation, has composed prayers which, taken together, are called the Office of Preparation for receiving the Holy Gifts. She has divided these prayers, this Office of Preparation for receiving the Holy Gifts, into four parts. The first is joined to Compline. The second is said in the morning, together with the morning prayers. The third...

The third part is said shortly before we receive Holy Communion, and the fourth after we have received. All these prayers, of course, are found in the Horologion of our Church, arranged in the sections just as I have described them to you. In this way, this service—or at least its first three parts—forms a mystical staircase that leads you upward, until you reach the mystical Upper Room where the Lord set forth the Mystical Supper on the night of Great and Holy Thursday, where that mystical table was laid...

The table of Christ. It raises you step by step, like a staircase, so that you may reach it, be properly prepared, and become a partaker of the Body and Blood of Christ.

I told you that this preparation takes place through the service for the receiving of the Holy Gifts. The service is nothing other than an ascent of the soul. Its troparia and prayers are so precious that anyone who understands even a little of the text will truly rejoice—truly rejoice. It is beneficial to do this, because we must prepare our soul and our heart to receive the divine seed. Saint Cabasilas—Saint Nicholas Cabasilas of Thessalonica, though not a bishop of Thessalonica—mentions this in the first chapter of his commentary on the Divine Liturgy. I will read you the text itself. Listen to what he says.

In his first chapter—I will quote the text from his interpretation of the Divine Liturgy—listen to what he says: “And the Lord made this clear in the parable of the sower.” That is what he says: the Lord made it clear in the parable of the sower. “For the Lord said, ‘The sower went out to sow.’” “The sower went out to sow his seed”—you remember the passage—not to plow the land, but to sow. The sower did not go out to plow or till the field, but to sow the seed. This presupposes, then, that the heart has already been plowed. “For the plowing and every other preparation ought to be supplied by us.” In other words, this entire preparation, this plowing, must be done by us. “Since, therefore, it is so necessary for the order of the Mysteries that everyone should be in a good spiritual state and properly prepared, this too had to be included in the order of the sacred rite—and indeed it is, for this is what the prayers accomplish in us.”

“And all that is sacredly done and said within it.” It is not only the service for the receiving of the Holy Gifts, but the entire setting that constitutes the Mystery of the Holy Eucharist: prayers, hymns, and Psalms. Vespers and Matins, as well as the Divine Liturgy itself, surround the Mystery of the Holy Eucharist. “And all that is sacredly done and said within it”—everything that is done, said, and liturgically celebrated in a sacred manner during the Divine Liturgy. And he says, “For they sanctify us even through what we behold,” because all these things sanctify us—listen—and “prepare us: first, to receive it worthily.”

They prepare and dispose us, on the one hand, to receive the Mystery worthily, and, on the other, “to preserve the sanctification and remain in possession of it”—so that this sanctification may be preserved within us and we may continue to possess the Mystery. This is what Saint Nicholas Cabasilas says. As you can see, then, we need to examine this service as well and analyze it as far as possible, because it has much to teach us. Mind you, we will not analyze the entire service; that would take a very long time. But we can take one or two points from each part.

We will see how we should approach, how exactly we should conduct ourselves, and how the Church prepares us for the most sacred Mystery of the Holy Eucharist. God willing, then, my dear friends, we will continue next Monday.

Ευρισκόμεθα εις το βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων και είδαμε ότι στην πέμπτη του κατήχηση, την τελευταία, αναφέρεται σε μερικά τεχνικά στοιχεία, προκειμένου οι κατηχούμενοι να προσέλθουν εις το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας μετά από το βάπτισμά των. Και είχαμε ήδη αναλύσει εκείνο που λέμε σε κάθε Θεία Λειτουργία και αποτελεί οπωσδήποτε ένα στοιχείο προσεγγίσεως, το παράγγελμα «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης».

«Προσέλθετε». Και είχαμε ήδη εξηγήσει την περασμένη φορά τι είναι αυτός ο φόβος του Θεού, τι είναι αυτή η πίστη. Πίστη ότι αυτό που θα κοινωνήσουν είναι το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Και τι είναι η αγάπη. Και ότι η αγάπη δεν είναι μόνο μεταξύ των πιστών, διότι αυτό είναι ένα στοιχείο. Αλλά το κυριότατο στοιχείο είναι η αγάπη προς το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Αυτόν τον οποίον θα κοινωνήσεις, τον αγαπάς; Τον αγαπάς; Και αν πεις «Κύριε, σ' αγαπώ», τότε μήπως θα απαντούσε κάποιος: «Κύριε, σ' αγαπώ και την ψυχή μου βάζω για Σένα, τη ζωή μου, και στη φυλακή μπαίνω για Σένα».

Είπε ο Κύριος: «Βάζεις τη ζωή σου για μένα και στη φυλακή μπαίνεις; Σε βεβαιώνω ότι απόψε, τώρα, σε λίγη ώρα, θα με απαρνηθείς τρεις φορές». Έτσι είναι δοκιμασμένη αυτή μας η αγάπη. Και η αγάπη, αγαπητοί μου, αυτή δεν μπορεί να δώσει πληροφορία παρά μόνο εάν βαθαίνουμε εις την γνώση του προσώπου του Θεανθρώπου, του Ιησού Χριστού.

Αν μάθουμε κάποτε ποιος είναι, τότε θα τον αγαπήσουμε. Όταν μάθουμε τι μας έδωκε και τι μας δίδει και τι θα μας δώσει, τότε τον αγαπούμε. Αλλιώτικα, μια ακαδημαϊκή αγάπη δεν έχει τίποτα να προσφέρει. Ωστόσο, αυτά λέγαμε την περασμένη φορά.

Αν δεν υπάρχουν αυτές οι προϋποθέσεις, τότε τι θα συνέβαινε; Διότι η προετοιμασία μας είναι αυτά τα τρία ουσιαστικά. Διότι και η νηστεία και η άλλη κάποια, θα τη δούμε και σήμερα, ίσως θα προλάβουμε, και την επόμενη φορά, η κάποια προετοιμασία και η ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως και όλα αυτά, αυτά περιληπτικώς αναφέρονται στο «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε». Διότι απλώς υπεγείρουν τον φόβο του Θεού, όταν θα νηστέψω, όταν θα, θα... Γιατί αλλιώτικα, αν δεν πιστέψω, συγγνώμη, δεν προσευχηθώ.

Προσέρχομαι, προσέξτε, αδεώς, χωρίς δηλαδή φόβο, χωρίς δέος, αδεώς προσέρχομαι, και τότε αυτό θα ήταν μια πολύ μεγάλη αμαρτία. Τι συνέπειες, λοιπόν, θα μπορούσαν να υπάρξουν, αν υποτεθεί ότι κάποιος δεν ετοιμάστηκε; Και ο Απόστολος Παύλος μάς αναφέρει στην Πρώτη προς Κορινθίους Επιστολή του, στο ενδέκατο κεφάλαιο, ανάμεσα στους στίχους 27 και 32, τα εξής πράγματα, τα οποία θα διαβάσω: «Ώστε, ος αν εσθίη τον άρτον τούτον ή πίνη το ποτήριον του Κυρίου αναξίως».

«Ένοχος έσται του σώματος και αίματος του Κυρίου». Θα είναι, λέγει, ένοχος απέναντι στο Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Και συνεχίζει: «Δοκιμαζέτω δε άνθρωπος εαυτόν». Θα πει «δοκιμαζέτω», να δω ποιος είμαι, πού βρίσκομαι. «Και ούτως εκ του άρτου εσθιέτω και εκ του ποτηρίου πινέτω», και έτσι να κοινωνεί. «Ο γαρ εσθίων και πίνων αναξίως» — το λέγει δεύτερη φορά. Και αυτό το «αναξίως»... Βέβαια, όλοι ανάξιοι είμεθα. Δεν λέγει ο ιερεύς μια ευχή λίγο προ του καθαγιασμού των Τιμίων Δώρων: «Ουδείς άξιος των συνδεδεμένων»;

«Ταις σαρκικαίς επιθυμίαις και ηδοναίς προσέρχεσθαι ή προσεγγίζειν ή λειτουργείν σοι» κ.λπ. Κι αν κάποιος πει ότι «άξιος είμαι και πανάξια κοινώνησα», έχει υπερηφάνεια, έχει έλλειψη αυτογνωσίας. Δεν γνωρίζει ποιος είναι. Θα πρέπει να έχουμε, λοιπόν, τις προϋποθέσεις με πλήρη αυτογνωσία. Θα καθαρίσουμε όσο μπορούμε τον εαυτό μας και με την εξομολόγηση και πάντα θα έχουμε το αίσθημα της αναξιότητας. Μόνο ο Χριστός μάς αξιώνει, εμείς δεν είμεθα άξιοι. Θα προσερχόμεθα, λοιπόν, με τη συναίσθηση της αναξιότητας, που σημαίνει ότι θα έχουμε οπωσδήποτε μετέλθει τις προϋποθέσεις για να κοινωνήσουμε.

«Ο γαρ εσθίων και πίνων αναξίως, κρίμα εαυτώ εσθίει και πίνει, μη διακρίνων το σώμα του Κυρίου». Κρίμα θα πει καταδίκη. Καταδίκη, λέει, τρώει και πίνει ο άνθρωπος αυτός. Καταδίκη! Είναι εκπληκτικό. «Δια τούτο», λέει τώρα μία συνέπεια εδώ ο Απόστολος Παύλος, «εν υμίν πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και κοιμώνται ικανοί». Γι' αυτό, λέει, ανάμεσά σας υπάρχουν αδιάθετοι και άρρωστοι, και γι' αυτό και πεθαίνουν αρκετοί. Αυτό μας τρομάζει, μας τρομάζει. Και συνεχίζει: «Ει γαρ εαυτούς διεκρίνομεν, ουκ αν εκρινόμεθα».

Αν, λέγει, ξεχωρίζαμε, διακρίναμε, είχαμε επίγνωση του εαυτού μας, τότε δεν θα μας έκρινε ο Θεός, «ουκ αν εκρινόμεθα». Γι' αυτό, όπως βλέπετε, αγαπητοί μου, πρέπει να υπάρχουν αυτές οι προϋποθέσεις. Λέγει πάνω σε αυτό ο Ιερός Χρυσόστομος: «Ώσπερ ουν και τότε οι κεντήσαντες, ουχ ίνα πίωσιν εκέντησαν, αλλ' ίνα εκχέωσιν· ούτω και ο αναξίως μετιών, και μηδέν εντεύθεν καρπούμενος». Δηλαδή, όπως τότε εκείνοι που ελόγχισαν τον Χριστό, όχι για να πιουν το Αίμα που ελόγχισαν,

αλλά για να χύσουν το Αίμα του Χριστού, έτσι είναι και εκείνος ο οποίος ανάξια μετέρχεται και δεν έχει τίποτα να ωφεληθεί, δεν έχει τίποτα να καρπωθεί. Σε μία ευχή της Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου, μετά την ευχή της Αγίας Αναφοράς, δηλαδή μετά την τέλεση του Μυστηρίου, σημειώνει εκεί ο Μέγας Βασίλειος, ενόψει ότι οι πιστοί θα κοινωνήσουν: «Ναι, ο Θεός ημών, και μηδένα ημών ένοχον ποιήσης των φρικτών σου τούτων και επουρανίων Μυστηρίων». Μην καταστήσεις, μην επιτρέψεις να γίνει κανείς ένοχος των Μυστηρίων σου των φρικτών. «Μηδέ ασθενή ψυχή τε και σώματι».

«Διά το αναξίως αυτών μεταλαμβάνειν». Ούτε να επιτρέψεις, κοινωνώντας ανάξια, να φτάσουμε να έχουμε ασθένεια ψυχής και σώματος. Αλλά εδώ σημειώστε, προσέξτε: δεν εννοείται η περίπτωση ότι αποκλείεται μία αρρώστια. Ο Μέγας Βασίλειος, που τα γράφει αυτά, ήταν μία ζωή άρρωστος και απέθανε, όπως γνωρίζετε, εις ηλικίαν 49 ετών. Άλλης μορφής είναι αυτή η αρρώστια, όταν κοινωνούμε ή αδιαθετούμε, ή και θάνατος. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω, όταν γίνεται αυτή η ανάξια, θα λέγαμε, μετοχή των Μυστηρίων. Και λέγει: «Αλλά δος ημίν».

«Μέχρι της εσχάτης ημών αναπνοής», όσο ζούμε δηλαδή, «αξίως υποδέχεσθαι την μερίδα των αγιασμάτων σου». Και αυτό το «αξίως», βέβαια, σχετικόν, όπως ήδη σας το είπα. Έχουμε πράγματι θανάτους ανθρώπων, έχουμε πράγματι. Μου έχουν διηγηθεί, γνωρίζουμε, έχουμε διαβάσει. Έχουμε και κάτι άλλο που δεν το λέγει εδώ ο Λόγος του Θεού. Ξέρετε τι είναι; Ο δαιμονισμός. Κάποτε διηγείτο ο πατήρ Φιλόθεος Ζερβάκος, ο μακαρίτης, ο ηγούμενος της Μονής Λογγοβάρδας Πάρου. Πήγε κάποιος να κοινωνήσει.

Φαίνεται ότι σε αυτές τις περιπτώσεις έχει ο άνθρωπος και μία πρόκληση. Δεν είναι γιατί δεν ήξερες, πήγες να κοινωνήσεις. Γιατί, αν έπρεπε ο Θεός να τιμωρεί καθέναν αναξίως προσερχόμενο, ξέρετε κάτι; Δεν θα είχε μείνει ρουθούνι. Ναι. Πώς, παρακαλώ, θανατώθηκαν οι δύο, το ζεύγος Ανανίας και Σαπφείρα, που είπαν ψέματα; Αν έπρεπε να θανατώνονται όσοι λένε ψέματα, ρουθούνι δεν θα είχε μείνει. Ποιος δεν είπε ψέματα ή ποιος δεν λέει ψέματα; Θα κριθούμε, όμως. Θα κριθούμε, όμως. Λοιπόν, όταν όμως δει ο Θεός μία ιδιάζουσα περίπτωση, τότε τιμωρεί κατά κεφαλήν. Όταν φαίνεται ο άνθρωπος, τι να πω, ξέρω εγώ, έχει μια πρόκληση μέσα του, μια ασέβεια, ένα αίσθημα

ανευλαβές. Έτσι διηγείται τώρα ο πατήρ Φιλόθεος: πήγε κάποιος να κοινωνήσει. Δεν έκανε ένα μέτρο να φύγει από το Άγιο Ποτήριο, έπεσε κάτω, δαιμονίστηκε και άρχισε να φωνάζει: «Καίωμαι, καίωμαι». Βλέπετε, λοιπόν, ότι έχουμε και περίπτωση δαιμονισμού. Αλλά εκείνο που είναι ένα παράδειγμα πολύ χτυπητό και που είναι τύπος της περιπτώσεως είναι εκείνη η γνωστή ιστορία της μεταφοράς της Κιβωτού εις τα Ιεροσόλυμα, που την έβαλαν, την Κιβωτό του Θεού, την έβαλαν επάνω σε μία άμαξα με καινούρια

λοιπά, και ήτανε μεγάλη πομπή, χιλιάδες λαού, ολόκληρη λιτάνευση μπροστά, ήταν χορωδίες και λοιπά, ο βασιλιάς Δαβίδ και τα λοιπά, έψαλλε και τα λοιπά. Σε κάποια στιγμή του δρόμου, την άμαξα την οδηγούσε κάποιος που τον έλεγαν, τον έλεγαν Οζά. Αυτά είναι γραμμένα στο Δεύτερο Βασιλειών, αν θέλετε να πάτε να τα διαβάσετε, στο έκτο κεφάλαιο. Ο άνθρωπος αυτός, όχι από κακή πρόθεση, όπως κρατούσε βεβαίως τα βόδια που έσερναν την άμαξα, σε κάποιο σημείο του δρόμου

λακκούβα ήταν, το κάρο πήγε να ανατραπεί, οπότε, ανατρεπόμενο, φυσικά θα έπεφτε κάτω και η Κιβωτός. Έσπευσε ο Οζά να πιάσει την Κιβωτό, να τη σώσει, βρε αδελφέ, να μην πέσει χάμω. Και μόλις ήγγισε την Κιβωτό, έπεσε νεκρός κάτω. Γιατί έπρεπε να την πιάσουν οι Λευίτες. Οι Λευίτες ήταν εκείνοι που εχειρίζοντο τα ιερά. Αυτός οδηγούσε το αμάξι, δεν είχε δικαίωμα να πιάσει την Κιβωτό. Εκεί θα δείτε πολλά πράγματα. Διαβάστε το στο Β΄ Βασιλειών, κεφάλαιο έκτο, όπως σας είπα. Είχε λυπηθεί πάρα πολύ ο Δαβίδ. Σημειώσατε ότι ο Δαβίδ...

εκ της φυλής του Ιούδα και όχι εκ της φυλής του Λευί. Ούτε ο Δαβίδ είχε το δικαίωμα να πιάσει. Δεν είχε. Τι σημαίνει αυτό, αγαπητοί; Ετιμωρήθηκε ο άνθρωπος αυτός, που για μια στιγμή αυθόρμητη ήταν η κίνησή του, και έπαθε αυτό που έπαθε με την Κιβωτό του Θεού. Πόσο περισσότερον που εδώ έχουμε το ζωντανό Σώμα και το ζωντανό Αίμα του Χριστού, πόσο περισσότερο! Γι' αυτό ακριβώς η Εκκλησία μας ειδοποιεί μετά τον καθαγιασμό, εκείνο το «Πρόσχωμεν». Να προσέξουμε. «Πρόσχωμεν» είναι του ρήματος «προσέχω». Γι' αυτό και εκφωνεί: «Τα Άγια τοις Αγίοις», μετά το «Πρόσχωμεν».

«Τα Άγια τοις Αγίοις», δηλαδή τα Άγια αυτά, το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, ανήκουν στους Αγίους. Και ο λαός απαντά: «Εις Άγιος, εις Κύριος», έχοντας μια συναίσθηση, σας είπα, αναξιότητος. Και ενθυμείσθε, στον Άγιο Κύριλλο, στην πέμπτη του Κατήχηση τη Μυσταγωγική, είχαμε αναλύσει αυτό το παράγγελμα, «Τα Άγια τοις Αγίοις», θα το ενθυμείσθε. Έτσι χρειάζεται να έχουμε μια προπαρασκευή. Ας δούμε, όμως, μερικά πράγματα που μας λέει ο Άγιος Κύριλλος και είναι πολύ ενδιαφέροντα, και που ακόμη μας δίνουν την ιστορία κάποιων σημείων που σήμερα δεν υπάρχουν. Αυτά έχουνε μείνει, όμως, ως λείψανα.

Που σας έλεγα προηγουμένως στις απορίες, ότι δηλαδή πρέπει να γνωρίζουμε την ιστορία, την τελετουργική, τη λειτουργική, την εκκλησιαστική μας ιστορία, όλα αυτά, και ποτέ να μην είμεθα πρόθυμοι να καταργήσουμε κάτι επειδή δεν το καταλαβαίνουμε ή το βρίσκουμε περιττό. Αποτελεί ένα λείψανο μιας πράξεως, μιας καταστάσεως της αρχαιότητος. Και όπως τα αρχαία δεν τα καταστρέφουμε, όταν βρούμε ένα μάρμαρο, ένα γλυπτό, μια επιγραφή, αυτά τα φυλάττουμε και μάλιστα έχουν να μας δώσουν πολύτιμες πληροφορίες. Ποιος διανοήθηκε ποτέ αυτά τα αρχαία που βρίσκουμε, τα όποια αρχαία, να πάμε να τα καταστρέψουμε; Μνημεία, λοιπόν, μνημεία της αρχαιότητος είναι και εκείνα τα στοιχεία γραπτού λόγου.

αυτού λόγου Και εκείνα τα οποία υπάρχουν και που κάποτε έρχονται να μας πουν τι υπήρχε στην ιστορία της Εκκλησίας, πώς κοινωνούσαν, πώς προσήρχοντο, πώς μπαίναν στην Εκκλησία, πώς τούτο και πώς εκείνο, στα λειτουργικά θέματα αλλά και σε ένα σωρό άλλα θέματα. Λοιπόν, βρισκόμαθα στην 21η παράγραφο, που ήδη την είχαμε αρχίσει, και να δούμε κάτι περισσότερο. «Ήδη δε προσιών, μη τεταμένοις τοις των χειρών καρποίς προσέρχου». Όταν, λέει, προσέρχεσαι, μην απλώνεις τα χέρια σου, μην τα κάνεις έτσι. «Και μηδέ διηρημένοις τοις δακτύλοις». Ούτε να έχεις τα δάκτυλά σου ανοιχτά, δηλαδή αυτή η κίνηση, έτσι αυτό το πράγμα. Όχι, λοιπόν, δεν θα πας να κοινωνήσεις έτσι.

Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Απόστολος, Ευαγγελισμός, Ανάριστερη, σαν θρόνος σε σχήμα σταυρού, το βλέπετε, θα είναι κουφωμένο, δηλαδή θα υπάρχει κύλωμα και εκεί θα δεχθείς το σώμα του Χριστού. Συγγνώμη, δέχου το σώμα του Χριστού επιλέγων αμήν και θα πιεις αμήν. Αυτά τα είχαμε αναλύσει την προηγούμενη φορά. Απλώς τα ανέφερα για να συνδέσω τα παρακάτω

Με πάσα προφύλαξη και ασφάλεια θα πάρεις τον Τίμιον Άρτον, που τον πήρες εδώ στη δεξιά σου παλάμη. Θα τον προσεγγίσεις, προσέξτε εδώ, εις τα μάτια σου, στα μάτια σου, εδώ στα μάτια. «Αφού μετ' ασφαλείας, λοιπόν, έχεις αγιάσει τους οφθαλμούς τη επαφή του Αγίου Σώματος, μετά μεταλάμβανε», δηλαδή το Σώμα του Χριστού που πήρες εδώ στην παλάμη, στο ένα σου μάτι, στ' άλλο σου μάτι, και μετά να το φας. «Μεταλάμβανε». Εδώ πρέπει κάτι να πούμε. Και πρόσεξε, λέει, μην τίποτε χαθεί.

Θα το δούμε λίγο πιο κάτω αυτό. Γιατί στα μάτια; Αυτό ήταν μία συνήθεια. Δεν το βρίσκουμε, βεβαίως, στην παραγγελία του Κυρίου «Λάβετε, φάγετε», ούτε ακόμη το συναντούμε στη λειτουργική μας πράξη. Ήταν, όμως, μία συνήθεια των αρχαίων Χριστιανών να παίρνουν το Σώμα του Χριστού —μετά θα γίνει και με το Αίμα του Χριστού, θα δούμε πώς, θα δούμε πώς— και να εγγίζουν με τα μάτια. Γιατί; Τα μάτια είναι μια αίσθηση, μία από τις πέντε αισθήσεις. Και όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, ότι οι πέντε αισθήσεις...

Ερμηνεύει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, αποτελούν τις θυρίδες, τα παραθυράκια της ψυχής. Πράγματι, διά των πέντε αισθήσεων η ψυχή παίρνει γνώση του εξωτερικού της κόσμου. Αν δεν βλέπω, αν δεν ακούω, αν δεν έχω αφή, αν δεν έχω όσφρηση, η ψυχή είναι εγκλωβισμένη και δεν παίρνει καμία πληροφορία. Εδώ, λοιπόν, οι αισθήσεις είναι θυρίδες. Θυρίς λέγεται το παραθυράκι. Έτσι λέγει ο προφήτης Ιερεμίας: «Διά των θυρίδων ανέβη θάνατος». Λογαριάσατε έναν πύργο και έχει πάνω ψηλά παραθυράκια.

Ανέβηκε, λοιπόν, ο θάνατος, σκαρφάλωσε, βρήκε τα παραθυράκια ανοιχτά και μπήκε μέσα, όπως γινόταν με τον εχθρό στις τότε τειχισμένες πόλεις, που μπορούσαν να πάρουν τις σκάλες, να ανεβούν και να πηδήσουν μέσα από το παράθυρο και ούτω καθεξής. Αυτό μεταφορικά θα πει. Μεταφορικά θα πει. Πρόσεξε, διότι διά των θυρίδων, που λέγονται αισθήσεις, εκ των οποίων η όραση είναι η λεγομένη από τον Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη αίσθηση βασιλική, εάν δεν προσέξεις με τις εικόνες που παίρνεις απ' έξω, βλέπεις, βλέπεις... Τι λέω εγώ; Σε θέατρο,

κινηματογράφο, αυτά που βλέπουμε, δρόμο, τι βλέπουμε. Πρόσεξε, γιατί από εκεί θα μπει ο θάνατος, θα κατεβεί μες στην ψυχή σου ο θάνατος και τότε θα είσαι πεθαμένος, θα είσαι νεκρός.

Λοιπόν, οι αρχαίοι χριστιανοί έπαιρναν το σώμα του Χριστού και το ακουμπούσαν στα μάτια τους για να αγιαστούν τα μάτια. Ίσως θα πείτε την ένσταση: «Καλά, όταν κανείς φάγει το σώμα του Χριστού, όλο αυτό το σώμα δεν αγιάζεται; Είναι απαραίτητο να γίνει αυτή η κίνηση;» Είναι μια υπερβολή. Γι' αυτό σας είπα, ήταν μια συνήθεια στην εποχή εκείνη να κάνουν αυτό, δηλαδή να δευτερώσουν, τρόπον τινά, τον αγιασμό των αισθήσεων και μάλιστα της οράσεως. Και βέβαια, αυτή ήταν πάρα πολύ ωραία συνήθεια, γιατί έδειχνε την ευλάβεια των πιστών. Μόνο, λέει, πρόσεξε μη σου πέσει χάμω, μην κάτι σου φύγει.

Στη συνέχεια λέγει: «Προσέχων...» Υπάρχει όμως ένας ακόμη λόγος. Α, συγγνώμη. Επάνω σε αυτό έχουμε ένα απομεινάρι. Το ανακαλύπτετε; Ένα απομεινάρι, ένα λείψανο. Ποιο είναι; Όταν παίρνουν το αντίδωρο οι άνθρωποι. Μάλιστα, ακόμη υπάρχουν άνθρωποι, εγώ το έχω δει πολλές φορές, που παίρνουν το αντίδωρον ανοίγοντας την αριστερή παλάμη από κάτω και από τη δεξιά, εκεί σταυροειδώς, έρχονται έτσι και παίρνουν το αντίδωρο. Ξέρετε τι είναι αυτό; Λείψανον, μνήμη, το πώς κοινωνούσαν οι αρχαίοι χριστιανοί. Ε, τώρα θα πεις τον άλλον που έρχεται έτσι: «Ε, κυρά μου, ε, κυρία μου, πάρε το αντίδωρο». Άμα δεν ξέρεις τίποτα.

Δεν ξέρεις να σέβεσαι την ιστορία, τα λείψανα, τα αρχαία μου, αρχαία απομεινάρια, άμα δεν ξέρεις, αυτό θα πεις. Θα το χαρείς, αντιθέτως. Μα θα πεις: «Τι ωραίο που είναι αυτό!» Δεν θα σπεύσεις να το καταργήσεις, για να μην πω ότι θα έλεγε κανείς σε όλες τις εκκλησίες: «Μα, αγαπητοί μου, έτσι να παίρνετε το αντίδωρο». Παίρνει, λοιπόν, τώρα αντί του σώματος του Χριστού, διότι καταργήθηκε για λόγους ασφαλείας, εγείροντος ζημίες. Τώρα έγινε μετάθεση του πράγματος από το σώμα του Χριστού εις το αντίδωρον, από το δώρον εις το αντίδωρον, και παίρνει τώρα ο λαός, αντί του δώρου, το αντίδωρον εδώ στη δεξιά χούφτα. Κατόπιν τρώει το αντίδωρο και εκείνο το άλλο που το έχουν, το ξέρετε, το έχετε δει, πόσες φορές το έχουμε δει, και ό,τι ψιχουλάκια έχουν μείνει εδώ, τα βάζουμε πάνω στο κεφάλι. Ξέρετε γιατί;

Να αγιάσουμε το κεφάλι μας, όπως οι αρχαίοι χριστιανοί, για να αγιάσουν τα μάτια τους, τις αισθήσεις των, να μην μπαίνει από εκεί κάτι το πονηρό. Δεν είναι ωραίο; Ωραιότατο. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο. Εγώ βρήκα, όταν πρώτα έγινα κληρικός, το εξής: όταν ήρθαμε με τον Άγιον Άρτον στο Άγιο Δισκάριο, που λέμε «Τὰ Ἅγια τοῖς ἁγίοις», την ίδια ώρα παίρνουμε τον αμνό με τα δύο και δύο δάκτυλά μας και τον υψώνουμε λίγο πιο πάνω από το Άγιο Δισκάριο. Και μετά δεν λέει τίποτα άλλο εκεί η φυλλάδα μας, το τυπικό, και αφήναμε πάλι κάτω τον Άγιον Άρτον, αφού βέβαια τον υψώσαμε σταυροειδώς και αποθέσαμε πάλι.

Βρήκα από τον επίσκοπο που χειροτονήθηκα ότι φιλούσε τον αμνό και το πήρα σαν συνήθεια, χωρίς βέβαια να ξέρω τίποτα περισσότερο. Μάλιστα, μια φορά η θυγατέρα κάποιου κληρικού —κάποιος μπορεί να ακούει από εδώ, δεν πειράζει κανένας παρών από αυτούς— πάει και λέει στον πατέρα της... Κάναμε λειτουργία κάπως υπαίθρια, φαινόμουν δηλαδή από μπροστά τι έκανα, στον Άγιο Δημήτρη, όπου ήταν κατασκήνωση της Μητροπόλεως, και με είδε αυτή ότι φιλούσα, παρατηρητική, σπουδαία κοπέλα, ότι εγώ φιλούσα τον αμνόν, κάτι που δεν το είχε δει στον πατέρα της, και πάει και του λέει: «Ξέρεις, ο πατήρ Αθανάσιος φιλεί τον αμνόν».

Με ρώτησε μετά εκείνος και τα λοιπά και τα λοιπά. Λοιπόν, αγαπητοί μου, γιατί φιλούσα τον αμνό δεν ήξερα, γιατί έτσι το βρήκα. Είναι η παράδοση, αλλά πρέπει να σκαλίζουμε στα λείψανα και να βρίσκουμε τι ήταν. Ε, λοιπόν, τι είναι αυτό; Εξάλλου, «φιλώ» θα πει «αγαπώ», το ρήμα «φιλώ» θα πει «αγαπώ». Δεν είναι τίποτε άλλο παρά, πριν προσλάβω τον αμνόν και κοινωνήσω, τον εναγκαλίζομαι και τον φιλώ. Είναι, λοιπόν, μία ζεστή, ζεστή, θερμή, θερμή αγκαλιά, ένα αγκάλιασμα, ένα ζεστό φίλημα. «Οὐ φίλημά σοι δώσω καθάπερ ὁ Ἰούδας». Ποιος δεν το άκουσε όλο αυτό;

Δεν θα σου δώσω φίλημα όπως ο Ιούδας, αλλά θα σου δώσω ένα θερμό φίλημα αγάπης πραγματικής. Και πόσο βέβαια θα έκανε κανείς αυτή την κίνηση, να ασπαστεί θερμά τον Αμνό του Θεού, διακατεχόμενος από μεγάλη ευλάβεια και μεγάλη αγάπη. Δίδεται και η εντολή: «Προσέχων, μὴ παραπολέσῃς τι ἐκ τούτου». Πρόσεξε, μη τυχόν χάσεις. Εκεί ρωτώ: τι; Το «τι» θα πει το κάτι πολύ μικρό. Θυμηθείτε αυτό που είπε ο Κύριος στον πολλαπλασιασμό των άρτων και τον χορτασμό των πεντακισχιλίων: «Μαζέψτε τα περισσεύματα, ἵνα μή τι...» Απόλυτο, δεν παίρνει τόνο, «ἵνα μή τι ἀπόληται», για να μην τι χαθεί. Απόλυτο. Το ξέρετε ότι ο χορτασμός των πεντακισχιλίων και η μετέπειτα παραγγελία είναι προεικόνισμα του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Αν κάποιος θα σας έλεγε: «Και πού είναι γραμμένο να μην χαθεί τίποτα;» Ναι, εκεί είναι γραμμένο. Όταν χόρτασαν, γιατί μετά από τον χορτασμό, που πήγαν και βρήκαν τον Κύριον εις Καπερναούμ, ξέρετε τι του είπαν, τι τους είπε ο Κύριος; «Πραγματικός άρτος είμαι εγώ». Μπα! Ναι, το σώμα μου. Διότι «τὸ σῶμά μου ἀληθῶς ἐστι βρῶσις καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθῶς ἐστι πόσις». Αναφέρθηκε στα πρόσωπα εκείνα που εγεύθησαν του άρτου εκείνου στην έρημο, στην ερημιά.

Είπε ο Κύριος: «Ἵνα μή τι ἀπόληται». Να το. Και ο Κύριος το είπε. Βέβαια, έχει και άλλες σημασίες. Είναι πολυδιάστατος ο λόγος του Θεού. Εδώ όμως λέμε αυτό το σημείο που μας απασχολεί. Και λέει: «Προσέχων», για να μην χαθεί τίποτε από εκείνο το οποίο ήδη κρατάς στο χέρι σου. Εκεί είναι το «τι». Η Εκκλησία μας σήμερα το λέει κόνιον. Κόνιον είναι ο μικρός κόνις. Κόνις θα πει σκόνη. Θα πει τόσο μικρό που καλά καλά να μην μπορεί να το δει το μάτι, και από αυτό το μικρό να είναι ακόμη πιο μικρό. Να μην χαθεί τίποτα. Γι' αυτό έχουμε ένα σφουγγαράκι, είναι πεπλατυσμένο και καθαρό.

Καθαρίζουμε —λέγεται μούσα το σφουγγαράκι αυτό— και καθαρίζουμε τα δάκτυλά μας. Ο ιερεύς ο οποίος έπιασε τον αμνόν, μετά τον μέλισε, τον μοίρασε, έκοψε μερίδες για την περαιτέρω χρήση. Φυσικά, εδώ κάτι έχει καθίσει. Καθαρίζουμε σχολαστικά. Να μην έχει τίποτα μείνει, τίποτα, τίποτα, τίποτα.

Η Εκκλησία μας, λοιπόν, το λέει κόνιον. Το λέει όμως κόνιον ως προς το μέγεθος, ως προς δε την ποιότητα το λέγει μαργαρίτη, ο μαργαρίτης, από την παραβολή του πολυτίμου μαργαρίτου. Να μην λέγω πιο πολλά, γιατί πάντα ο χρόνος είναι λίγος.

Αγαπητοί μου, δεν τελειώνουν. Είναι τόσα πολλά, μα είναι τόσα πολλά και ωραία. Όταν κι εμείς τα ζούμε μέσα σε μια λειτουργία, απολαμβάνουμε, γιατί ξέρουμε, ξέρουμε και απολαμβάνουμε πραγματικά. Και οφείλει πας πιστός να απολαμβάνει διά της γνώσεως. «Προσέχων», λοιπόν, μην χάσεις τίποτα από αυτό. Και λέγει τώρα: Όπεργα, εάν πολλέσεις τούτο το οποίο διότι το οποίο εάν χάσεις, τούτο ως από εκείνη εζημιώθεις μέλους, σαν να ζημιώθηκες κάτι που αναφέρεται σε δικό σου μέλος, σαν να άκασες μέλος σου.

Χέρι σου, να έχασες το μάτι σου. Ακόμη να ζημιωθεί ένα μέλος σου, να ξεραθεί το χέρι σου, να τυφλωθεί το μάτι σου. Αυτό θα πει «ὡς ἀπὸ οἰκείου ἐζημιώθης μέλους». Και λέει ένα παράδειγμα.

«Ὑπόθου γάρ μοι, εἴ τίς σοι ἔδωκε ψήγματα χρυσίου, οὐκ ἂν μετὰ πάσης ἀσφαλείας ἐκράτεις, φυλαττόμενος μή τι αὐτῶν παραπολέσῃς καὶ ζημίαν ὑποστῇς;» Αν κάποιος, λέει, σου έδινε ψήγματα χρυσού, και με πολλή ασφάλεια δεν τα κρατούσες;

Για να μην χάσεις τίποτε Ου πολλο μάλλον Ου πολλο ου μάλλον «Ἀσφαλέστερον χρυσίου καὶ λίθων τιμίων, τιμιώτερον διασκοπήσεις ὑπὲρ τοῦ μὴ ψιχὰ ἐκπέσῃ;» Πολύ πολύ περισσότερο. Δεν είναι από το χρυσάφι και τα πολύτιμα πετράδια το Σώμα του Χριστού τιμιότερον; Πολύ πολύ περισσότερον. «Ὑπὲρ τοῦ μὴ ψιχὰ ἐκπέσῃ». Ψίχα δεν είναι αυτό που λέμε σήμερα, είναι ίσως κατά παρέλκυση. Ψίχα λέμε «δώσ' μου λίγο ψίχα», δηλαδή το μέσα μέρος του ψωμιού, ενώ το άλλο το λέμε κόρα ή και σε κάθε τόπο, δεν ξέρω, έχει μια ονομασία. Το σκληρό το απ' έξω και το από μέσα το λέμε ψίχα, γιατί είναι μαλακό. Αυτό γράφεται με ι.

Δεν έχει καμία σχέση με την ψυχή. Ψίχα. Ψίχα δεν είναι το από μέσα. Ψίχα θα πει ό,τι υπάρχει η άλλη λέξη παρακάτω, ψιχίον. Και ψιχίον θα πει αυτό το πολύ πολύ μικρό, αυτό το κόνιον, δηλαδή το ακόμη μικρό, ναι, που σημαίνει κάτι πολύ λίγο, πολύ μικρό. Σχεδόν ένα-δυο μόρια το μάνα και που η Εκκλησία, στη γλώσσα της τώρα, αυτό το ψιχίον, την ψίχα, το ψιχίον, το λέγει μαργαρίτη. Πρόσεχε, λοιπόν, μη χάσεις, μη σου πέσει κάτι, γιατί θα ζημιωθείς. Επάνω σε αυτό να κάνουμε ένα μικρό σχόλιο. Ποιος δεν έχει σταθεί μάρτυς μιας κάποιας ζημιάς με το Άγιο Ποτήριο; Ζημιές.

Στο σώμα και το αίμα του Χριστού. Αγαπητοί μου, είναι φοβερό πράγμα αυτό. Καταρχάς ο λαός δεν έχει συναίσθηση και σπρώχνονται για να κοινωνήσουν οι δύο μέρες: Πάσχα, Μεγάλη Πέμπτη, Κοίμηση Θεοτόκου, Χριστούγεννα. Εκεί σπρώχνονται και δεν λογαριάζουν ότι μπορεί να κάνουν ζημία με αυτόν τον συνωστισμό. Σεις που με ακούτε θα σας έλεγα, εάν δείτε κάπου συνωστισμό, μείνετε τελευταίοι. Πρέπει να μπαίνει ο ένας πίσω από τον άλλον. Σε ένα προηγούμενο θέμα μας είχαμε μιλήσει πώς πρέπει να προσερχόμεθα ο ένας πίσω από τον άλλον. Τελείωσες; Δεν θα κάνεις όπισθεν.

Να πατήσεις τα πόδια του αλλουνού και, όταν το βλέπει ο από πίσω σου, θα το επαναλάβει και αυτός για τον εαυτό του, στον πιο πίσω του. Θυμόσαστε, το έλεγα. Αλλά θα κάνεις όχι μεταβολή, θα φύγεις από εκεί, αφού βέβαια σκουπιστείς με το μάκτρον, θα φύγεις, θα βγεις από τον ζυγόν που ήσουν των ανθρώπων, θα φύγεις για να πας στη θέση σου. Λοιπόν, ένας λόγος ζημιάς είναι αυτός, ο συνωστισμός. Ένας άλλος λόγος ζημιάς είναι όταν ο κοινωνών δεν είναι προσεκτικός. Είναι βιαστικός, δεν ανοίγει καλά το στόμα, και όλα αυτά τα έχουμε ήδη πει, τα ενθυμείστε, για να μην τα επαναλάβουμε. Τρίτος λόγος της ζημίας, τα λέμε όμως, είναι όταν ο ιερεύς είναι απρόσεκτος.

Όταν ο ιερεύς είναι απρόσεκτος. Τώρα θα το πω. Όταν παίρνουμε με τη λαβίδα, κάποιες φορές κάτω από τη λαβίδα, αφού βάλαμε και σώμα και αίμα... Πολλοί ιερείς δεν δίδουν σώμα για να μην πάθουν ζημία. Αυτό είναι κακό. Δεν θα δώσουμε σώμα σε ένα πολύ μωρό παιδάκι. Δεν μπορεί να καταπιεί ούτε καταλαβαίνει τίποτα. Θα δώσουμε σε παιδί με το οποίο συνεργαζόμεθα. Δηλαδή το καταλαβαίνουμε: αυτό το παιδί τώρα έχει προσοχή. Είναι πολύ νήπιο; Καταλαβαίνει, δεν καταλαβαίνει; Το βλέπεις. Όταν είναι παιδάκι, όμως, το καταλαβαίνεις και θα το κοινωνήσεις με σώμα. Δεν συνεργάζεται; Δεν θα δώσεις σώμα.

Δίνουμε μόνο αίμα. Λοιπόν.

Κάποιες φορές, όταν η λαβίδα φεύγει από το Άγιο Ποτήριο, από κάτω επικρέμαται μία σταγόνα. Αυτό συμβαίνει όντως, τα υγρά από κάτω μπορούν να στάξουν. Πρέπει να κοιτάξουμε: υπάρχει σταγόνα; Να, διότι κατά τη διαδρομή από το Άγιο Ποτήριο μέχρι το στόμα του κοινωνούντος, πιθανότατα η σταγόνα αυτή να στάξει και, αν δεν υπάρχει —που δεν πρέπει— ούτε στο μάκτρο να πέσει, αλλά τέλος πάντων είναι μικροτέρα η αμαρτία παρά να πέσει κάτω. Να κοιτάξει κανείς μήπως από κάτω κρέμεται, επικρέμαται αυτή η σταγόνα.

Επικρέμαται. Αν και αυτό είναι του ιερέως θέμα, ίσως δεν θα ενδιέφερε άμεσα εσάς. Πάλι στο Άγιο Ποτήριο ξαναγυρίζει, επειδή από πάνω είναι ο αμνός, ακουμπάει επάνω στον αμνόν, ο αμνός πήρε τη σταγόνα. Ξαναφεύγει για να πάει στο στόμα του κοινωνούντος. Δεν λέω πιο πολλά, γιατί τα άλλα τα έχουμε πει μια περασμένη φορά. Παρά μόνο ότι μιλάμε για τη ζημία και ότι το θέμα αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Δεν πρέπει πράγματι να υποστούμε ζημία. Αλλά ας προχωρήσουμε. Ήταν παράγραφος 22, ΚΒ΄. «Εἶτα, μετὰ τὸ κοινωνῆσαί σε τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, προσέρχου καὶ τῷ ποτηρίῳ τοῦ αἵματος».

«Μὴ ἀνατείνων τὰς χεῖρας, ἀλλὰ κύπτων καὶ τρόπῳ προσκυνήσεως καὶ σεβάσματος, λέγων τὸ ἀμήν». Και εδώ λέει, όταν θα πάρει το Άγιο Ποτήριο, το οποίο κρατάει ο διάκονος. Ο διάκονος κρατάει. Ο ιερεύς έδινε το σώμα ή ο επίσκοπος και ο διάκονος έδινε, προέτεινε, προέτεινε το Άγιο Ποτήριο. Βέβαια, το εξηρτημένο το μάκτρο, όπως είναι, το ξέρετε αυτό, δηλαδή το κρατάει με το χέρι του ο διάκονος, αλλά κατά τρόπον που δεν το έχει τυλιγμένο γύρω από το στέλεχος του Αγίου Ποτηρίου. Γιατί;

Πόσοι απρόσεκτοι υπάρχουν. Μπορεί να τραβήξει το μάκτρον και να φύγει και να ανατρέψει το Άγιο Ποτήριο. Αλλά τι; Το κρατάει μεταξύ των δύο δαχτύλων και με όλα τα δάχτυλα κρατάει το στέλεχος του ποτηρίου, ώστε, αν κάποιος το τραβήξει, να φύγει το μάκτρον και να μην γίνει ζημία επάνω στο Άγιο Ποτήριο.

Έτσι... Έτσι, δεν θα πας, λέει, με τα χέρια τεταμένα, αλλά κύπτων, εις τύπον, σχήμα προσκυνήματος, με πολλή ευλάβεια. Να πω τώρα την πραγματικότητα τη σημερινή τη δική μας: θα βάλεις το μάκτρον από το μάσσω, θα πει σκουπίζω. Πολλοί το λένε Άγιο Μανδήλιο. Δεν είναι. Μάκτρον, από το σκουπίζω, μάσσω, με δύο σίγμα, βάζω, βγάζω, σκουπίζω. Θα το βάλει κάτω από το πηγούνι.

Δεν ξέρουν τη λέξη «πηγούνι». Όταν λέω «βάλε το μάκτρο κάτω από το πηγούνι», δεν ξέρουν ότι το πηγούνι είναι το σαγόνι. Κάνω αυτό ένα σχόλιο για την ελληνική γλώσσα. Λοιπόν, με τα δύο χέρια, για να σε κοινωνήσει ο διάκονος τότε που κοινωνούσε τον καθέναν χωριστά. Τώρα πια δεν γίνεται έτσι, αλλά γίνεται η χρήση της λαβίδας. Προσέξατε όμως εδώ κάτι σπουδαίο: που το λέει για το σώμα του Χριστού, τώρα το λέει για το αίμα του Χριστού, όπως σας είπα. «Αγιάζου και εκ του αίματος μεταλαμβάνων Χριστού». Να αγιάζεσαι και από το αίμα του Χριστού που έχεις μεταλάβει.

«Έτι δε της νοτίδος ενούσης τοις χείλεσι, χερσίν εφαπτόμενος». οφθαλμούς και μέτωπον και τα λοιπά αγίαζε αισθητήρια.

Ωραία!

Από τη νοτίδα. Νοτίς θα πει υγρασία, όμικρον γιώτα, όμικρον και γιώτα. Νοτίς θα πει υγρασία. Λέμε «νότισε», το λέμε στην ελληνική μας γλώσσα, «νότισε». Όταν λέει «θα κοινωνήσεις», πάρε το δάχτυλό σου με τα άκρα της παλάμης και πάρε τη νοτίδα. Πάλι δεν θα πω «μα δεν αγιάστηκε ολόκληρο το σώμα;». Αυτό ήταν μια συνήθεια της εποχής, σήμερα δεν το έχουμε. Σας είπα, διατηρήθηκε στο αντίδωρο. Πάρε τη νοτίδα και πήγαινε, λέει, και χρίσε τα μάτια σου. Το λέει εδώ πολύ καλά.

«Της νοτίδος ενούσης», η οποία υπάρχει — αυτό θα πει «ενούσης», της υπαρχούσης — που υπάρχει στα χείλη, «εφαπτόμενος και οφθαλμούς και μέτωπον». Θα έρθεις σε επαφή, θα χρίσεις τα μάτια σου, τα καπάκια και το μέτωπο. «Και τα λοιπά αισθητήρια αγίαζε». Ποια είναι τα λοιπά; Τα αυτιά σου κάπως, τη μύτη σου. Τι σημαίνει αυτό; Να αγιάσουμε τα αισθητήριά μας, ώστε με τον τρόπον αυτόν να είναι άγια. Λέει κάπου ο Απόστολος Παύλος: «Νεκρώσατε ουν τα μέλη υμών τα επί της γης, πορνείαν, ακαθαρσίαν, πάθος» κτλ. Όταν λέει «νεκρώσατε τα μέλη», δεν εννοεί να νεκρώσω τα μέλη μου.

Να τα νεκρώσω ως προς την αμαρτία, εκεί που εδράζει η αμαρτία. Πού εδράζει η αμαρτία; Φέρνει, επί παραδείγματι, της πορνείας: «Νεκρώσατε ουν τα μέλη υμών τα επί της γης, πορνείαν, ακαθαρσίαν». Πού εδράζει; Όπου εδράζει τώρα η πορνεία, η επιθυμία, εκεί τα μέλη αυτά να είναι νεκρά. Πώς θα νεκρωθούν; Βεβαίως με το να κοινωνούμε. Και εδώ ο αρχαίος χριστιανός έβαζε τη νοτίδα του αίματος του Χριστού εις τα αισθητήρια, για να τα νεκρώσει από πλευράς αμαρτημάτων, αλλά και να βάλει τη ζωή, που είναι ο Χριστός, αλείφοντάς τα, χρίοντάς τα με το αίμα του Χριστού. Και λέγει στη συνέχεια: «Είτα αναμείνας την ευχήν».

«Ευχαρίστει τω Θεώ τω καταξιώσαντί σε των τηλικούτων μυστηρίων». Έπειτα λέγει: αφού αναμείνεις, περιμένεις την ευχήν, να ευχαριστείς τον Θεό που σε καταξίωσε τόσο μεγάλων, τηλικούτων, τόσο μεγάλων μυστηρίων. Α, ώστε λοιπόν μετά από τη μετάληψη έχουμε ευχή, ευχή ευχαριστήριος. Σαν να λέει εδώ: μη φύγεις από την εκκλησία, κοινώνησες και προτίθεσαι να φύγεις. Περίμενε να ακούσεις και την ευχή. Στο τέλος λέμε: «Ευχαριστούμέν σοι, Κύριε ο Θεός ημών, τω καταξιώσαντι ημάς» και τα λοιπά και τα λοιπά, και να γίνουμε κοινωνοί.

«μετασχείν των αχράντων σου μυστηρίων». Είναι δε εις πληθυντικόν η σύνταξις, γιατί δεν αφορά στον ιερέα, αλλά αφορά και στον λαόν. Αγαπητοί μου, αυτή η μικρή λειτουργική ευχή δύναται να απλωθεί λίγο περισσότερο, και αυτή η ευχή που απλώνεται περισσότερο δεν είναι παρά η ακολουθία που λέμε της Θείας Ευχαριστίας, προκειμένου να ευχαριστήσουμε τον Κύριον. Αλλά εδώ προσέξτε!

Η Εκκλησία μας, θέλουσα να έχει κοντά της τα παιδιά της σε μια κατάσταση καλής προετοιμασίας, έχει συντάξει ευχές, τις οποίες ευχές όλες μαζί τις αποκαλεί ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως. Και αυτές τις ευχές, την ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως, τις έχει διαιρέσει σε τέσσερα κομμάτια. Αυτά τα τέσσερα κομμάτια λέγονται: το πρώτο συνάπτεται με το απόδειπνο. Το δεύτερο λέγεται το πρωί, με την πρωινή προσευχή. Το τρίτο...

λίγο πριν κοινωνήσουμε και το τέταρτο αφού θα έχουμε κοινωνήσει. Όλα αυτά βεβαίως υπάρχουν μέσα στο Ωρολόγιο της Εκκλησίας μας και θα τα βρείτε αυτά στα κομμάτια, στα τμήματα, όπως ακριβώς σας τα ανέφερα. Έτσι, αυτή η ακολουθία, τουλάχιστον τα τρία πρώτα της μέρη, αποτελούν μία μυστική κλίμακα που σε ανεβάζει, έως ότου ανεβείς εις το μυστικόν υπερώον. Εκεί που παρέθεσε ο Κύριος τον Μυστικόν Δείπνον, εκείνη τη νύχτα της Μεγάλης Πέμπτης, εκεί που στρώθηκε η μυστική...

Τράπεζα του Χριστού. Σε ανεβάζει σαν βαθμίδες, σκάλα, για να φτάσει κανείς εκεί, για να τύχει μιας καλής προπαρασκευής και να γίνει μέτοχος του σώματος και αίματος του Χριστού.

Σας είπα ότι αυτή η προετοιμασία γίνεται με την ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως. Η ακολουθία δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία αναγωγή. Είναι τόσο πολύτιμα τα τροπάριά της ή οι ευχές της, ώστε, αν κανείς λίγο καταλαβαίνει το κείμενο, πραγματικά θα χαίρεται. Πραγματικά θα χαίρεται. Αυτό είναι χρήσιμο να γίνει, διότι πρέπει να προετοιμάσουμε την ψυχή μας, την καρδιά μας, για να πέσει ο θείος σπόρος. Λέγει ο Άγιος Καβάσιλας, ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, Θεσσαλονίκης, όχι επίσκοπος Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκης. Το αναφέρει στο πρώτο κεφάλαιό του, θα σας το πω σαν κείμενο, στην ερμηνεία που κάνει της Θείας Λειτουργίας. Ακούστε τι λέει.

κεφάλαιο του, θα σας το πω σαν κείμενο, στην ερμηνεία που κάνει της Υιής Υιτουργίας. Ακούστε τι λέει. Και τούτο εδήλωσεν έντι του σπόρου παραβολή. Αυτό λέγει, το έκανε φανερό ο Κύριος την παραβολή του σπόρου. Εξήλθε γάρ φυσίν, είπε ο Κύριος, ως πύρον. Εξήλθεν ο Σπύρος, του Σπύρου των Σπόρων αυτού, το ενθυμίστε. Ούχι να αρώσει την χώρα, αλλά να σπείρει. Όχι δεν βγήκε λέει ο Σπύρον για να αρώσει, για να οργώσει την χώρα, το χωράφι, Αλλά για να σπείρει το σπόρο προϋποθέτει λοιπόν ότι η καρδιά είναι οργωμένη. «Ως δη της αρόσεως και πάσης παρασκευής παρ’ ημών οφειλομένης εισενεχθήναι». Ότι όλη αυτή η προετοιμασία, αυτής της αρόσεως, πρέπει να γίνει από εμάς, «παρ’ ημών οφειλομένης εισενεχθήναι». «Επεί τοίνυν ούτως αναγκαίον εστί προς την τάξιν των μυστηρίων το ευ έχοντας άπαντας και παρεσκευασμένους», έδει, έπρεπε, «και τούτο εν είναι τη συντάξει της ιεράς τελετής· και έστι· τούτο γαρ δύνανται ημίν αι ευχαί».

«και όσα ιερώς εν αυτή γίνεται και λέγεται». Δεν είναι μόνο η ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως, είναι και όλο το πλαίσιο που συνιστά το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Ευχές, ύμνοι, ψαλμοί. Εσπερινός και Όρθρος, αλλά και αυτή η ίδια η Λειτουργία πλαισιώνει το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. «Και όσα ιερώς εν αυτή γίνεται και λέγεται», και ό,τι κατά ιερόν τρόπον, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας, γίνεται και λέγεται και τελεσιουργείται. Και λέγει: «Αγιάζουσι γαρ ημάς και διά της θέας», γιατί όλα αυτά μας αγιάζουν, ακούστε, «και διαθέτουσιν· τούτο μεν προς το δέξασθαι καλώς».

Προδιαθέτουν, μας διαθέτουν αφενός μεν να δεχθούμε καλώς το μυστήριο, «τούτο δε προς το συντηρήσαι τον αγιασμόν και μείναι κατέχοντας», για να συντηρηθεί αυτός ο αγιασμός μέσα μας και να παραμείνουμε κατέχοντας το μυστήριο. Αυτά λέγει ο Άγιος Καβάσιλας, ο Άγιος Νικόλαος. Όπως λοιπόν βλέπετε, είναι η ανάγκη να δούμε και αυτήν την ακολουθία, να την αναλύσουμε όσο τούτο είναι δυνατό, διότι έχει πολλά πράγματα να μας πει. Δηλαδή, προσέξτε, δεν θα αναλύσουμε ολόκληρη την ακολουθία. Θα θέλαμε πάρα πολύ καιρό. Μπορούμε να πάρουμε από κάθε κομμάτι ένα-δυο στοιχεία.

Να δούμε πώς πρέπει να προσεγγίσουμε, πώς ακριβώς θα πρέπει να κινηθούμε, πώς μας προετοιμάζει η Εκκλησία διά το ιερότατον μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Πρώτα ο Θεός, λοιπόν, αγαπητοί μου, την ερχομένη Δευτέρα θα συνεχίσουμε.