Catecheses of St Cyril 211 | 13-04-1992

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

In the book of the Catecheses of Saint Cyril of Jerusalem, in the next-to-last paragraph of his fifth catechesis—his fifth Mystagogical Catechesis—he speaks to us after giving some practical instructions on how to approach the Holy Chalice.

Then he says: “Afterward, having waited for the prayer, give thanks to God, who has counted you worthy of such great Mysteries.” Wait for the prayer, he says, so that you may thank God for counting you worthy of such great Mysteries. We shall see what this means. But we know that our preparation for receiving Holy Communion includes what is called the prayer—or, more precisely, the Service of Preparation for the Receiving of the Holy Gifts. A little later we shall see what Saint Cyril means by the word “prayer.” In any case, as preparation we also have this service, which can certainly itself be regarded as a prayer. As I told you last time, this service has four parts. It is found in the Great Horologion, as well as in separate little booklets containing the Service of Preparation for the Receiving of the Holy Gifts, and there we find...

This service also provides a way for the faithful to prepare to receive Holy Communion. As I told you last time, it is divided into four parts. The first part is read after the Creed at Small Compline. The second is read together with our morning prayers. The third is read in the Church shortly before we receive Holy Communion. And the fourth, if circumstances allow, is read afterward, either in the Church again or at home. The Service of Preparation for the Receiving of the Holy Gifts therefore has four parts.

I would like us to examine it—perhaps we might call this a literary and theological examination, if you will. We shall do so very briefly, just to gain a small taste of what this service actually is. Quite possibly, many people do not know what it is and do not use it. But even those who do use it can gain an overview, just as at school we make a literary analysis of a text in order to understand roughly what it is about. The first part, which we read at Compline, contains a canon with an acrostic based, of course, on the Greek alphabet. The stanzas...

of the Akathist Hymn have the same kind of acrostic: “The Archangel was sent,” beginning with alpha; “Seeing herself in purity,” with beta; “Seeking to know,” with gamma; then delta, “The power of the Most High”; and so on through the alphabet, from alpha, beta, gamma, and delta all the way to omega: “O Mother worthy of all praise.” This is called an acrostic: the first letter of each troparion follows the sequence of the alphabet—alpha, beta, gamma, delta, and so forth. Here we have similar troparia. There are slightly more than twenty-four because Theotokia, hymns to the Theotokos, are inserted among them. The second part contains what we read during our morning prayers.

It contains Psalms 22, 23, and 115, together with nine prayers. This second part of the Service of Preparation for the Receiving of the Holy Gifts is, we might say, the longest. These prayers are attributed to Saint Symeon the New Theologian...

and to Saint Symeon Metaphrastes. The third part, which we read shortly before receiving Holy Communion, contains verses by Saint Symeon Metaphrastes, three troparia, and a short prayer.

Finally, the fourth part, which we use and read after receiving the Holy Gifts, contains five short prayers. They are attributed to Saint Basil, Saint Symeon Metaphrastes, and anonymous authors—that is, authors whose names we do not know. The entire service concludes with the canticle of Saint Symeon the God-Receiver: “Lord, now let Your servant depart in peace.” Let us look at the first part and analyze it very, very briefly. This first part consists chiefly of the canon with the acrostic I mentioned. For example, under the letter delta we say: “Grant me drops of tears, O Christ.”

A “drop” here means a tiny droplet. So: Grant me drops of tears “to cleanse away the defilement of my heart, so that, cleansed with a good conscience, I may approach with faith and fear, O Master, to receive Your divine Gifts.” From the very outset, we see a request for tears to wash away the defilement of the heart, so that we may approach this most holy Mystery consciously and with a clear conscience. Farther on, under the letter nu, we read: “Sanctify my nous, my soul, my heart, O Savior, and my body.”

“Count me worthy, O Master, to approach the dread Mysteries without condemnation.” I should mention that this canon is also divided into odes: the first ode, the third ode—there is no second ode. I shall say nothing more about why there is no second ode. The reasons are technical, as are the details of how a canon is composed, and explaining them would take us too long. Here the sacred author who composed the prayer, and the person who reads it, addresses Christ and asks for the sanctification of his entire being: the nous, the soul, and the heart—understanding, feeling, and will, the three faculties of the soul.

Farther on he says: “Sanctify, O Savior, my body also.” Thus we have the three faculties of the soul—the nous, feeling, and will, that is, understanding, emotion, and volition—and also the body. Together these are nothing less than our entire being. We must understand something that Saint Cyril will also tell us at the end, in the final paragraph, and he expresses it very strikingly: Do we exclude our body from salvation, or from our care for salvation? Do we leave it outside the door? Strangely enough, we say, “We shall take care of our soul.” But we shall say more about this a little later, when we return to Saint Cyril.

Under the letter rho...

in the seventh ode, we read: “O Christ, may the receiving of Your immortal Mysteries become for me a fountain of blessings.” May the receiving of Your immortal Mysteries, my Christ, become for me a fountain of blessings—of truly great and good things: “light and life and apatheia, freedom from the passions; and may it bring about progress and growth in the most divine virtue, O You who alone are good, that I may glorify You.” A brief note: this particular canon is not chanted, but very often texts that are chanted contain punctuation marks. Take care: these punctuation marks serve the melody, not the syntax. This applies to all the troparia of our Church—every one of them. Do not try to translate or interpret a chanted troparion according to its punctuation—commas, periods, and semicolons—because you will get nowhere. The punctuation serves the poetry and the melody, not the syntax. Always remember this. The Body and Blood of Christ are indeed the fountain of every blessing, among which are...

the light of Christ, spiritual life, and apatheia, freedom from the passions. Apatheia does not mean indifference; it means the absence of the passions. The initial “a” negates the word “passion”: apatheia means no passion, no passions. That is apatheia. It certainly does not mean indifference, as the word is commonly used in our language today. The Body and Blood of Christ also impel us toward progress and growth in the most divine virtue, as the hymn says: “O You who alone are good, bring about progress and growth.”

Your Body and Your Blood, O You who alone are good, “that I may glorify You.” I now come to the letter chi in the ninth ode: “The Lord is good.” In Greek, chrēstos, written with eta, means useful or good, while Christos, Christ, written with iota, means the One who has been anointed, from the verb “to anoint.” It has no connection with chrēstos, “use,” or “I use.” They are two different words. Something may be useful; I do something useful. That is the sense of chrēstos. So, “He is good.” Who is good? Christ, written with iota. “Taste and see that the Lord is good.” The Lord is good.

“For having long ago become like us for our sake, and having once offered Himself as an offering to His own Father, He is ever sacrificed, sanctifying those who partake.” For our sake, He became what we are. Having once offered Himself as an offering, He was offered once for all to His own Father. Yet He is ever sacrificed, sanctifying those who partake; and in this way He sanctifies those who partake of the cup of life. Here, true knowledge of the Lord’s kindness and goodness is always hidden within—and is the fruit of—this tasting. Do you wish to see whether the Lord is good? You need only taste Him. It is a striking expression. It is geographical—

Scriptural, I mean. “The Lord is good” comes from Holy Scripture. This entire passage is from Holy Scripture. It tells you to use your senses—sight, hearing, and smell—in the experience of taste, so that you may discover how good the Lord is. When we see some food or a sweet, we cannot know what it is like—whether it is sweet or bitter, tasty or tasteless. We have to taste it. Taste the Lord, then, and you will see how wonderful He is. That is why it says, “Taste”—taste for yourselves. This is very significant because, in a certain sense, taste is a more immediate sense than sight or hearing. For I can hear...

a sound that has come from very far away. An image may also come from very far away. Taste, however, means that I put something into my mouth and bring it very close, so that I may acquire direct experience and thus say that the Lord truly is good.

Taste gives us certainty—certainty about the quality of what we are tasting. We must therefore acquire experience. The words “the Lord is good” are an invitation to lived experience. Unless you live Christ, you cannot know anything.

You cannot know anything. What did Philip say to Nathanael? “Come and see.” Then this experience is truly born within a person. My dear ones, if we do not acquire this experience, we must understand that we will never be able, should it be required of us, to face martyrdom. It is this experience that will sustain us...

This experience will keep us steadfast, no matter what harsh, wintry winds may blow against us, seeking to wither us, drive us away, and overthrow us. So let us take heed. This is where we must arrive: at tasting the Lord, that is, at an experiential life in Christ. I told you that the troparia of the canon are more numerous than the twenty-four letters of the alphabet. If you ask why, it is because Theotokia are inserted among them, and the Theotokia are not counted as verses in the acrostic.

But someone might say: since in this canon of preparation for receiving the Holy Gifts we address Christ, what place do Theotokia have in a purely Christological canon? Theotokia are those troparia that refer to the Theotokos. I think you already know that. And this is true not only of this canon of preparation for receiving the Holy Gifts. Without a single exception, every canon of our Church that has ever been composed, written, and chanted contains Theotokia. Why? You may ask: what place do troparia to the Most Holy Theotokos have there? The same place that the Theotokos has in our salvation. That is the answer.

What place does the Theotokos have in our salvation? She unquestionably has a place, because she became the cause of our salvation: she bore God the Word (Logos), gave Him flesh, and He became man. The Most Holy Theotokos therefore has a place in our salvation. And that is also the place of the Theotokia within these hymnographic canons. I would also like to tell you the following.

I have told you this before. Beyond the reason I have just explained for our chanting of the Theotokia—and to put it more fully—you must understand this: everything, absolutely everything, that is predicated of, that is, referred to, Jesus Christ is also predicated of and referred to the Theotokos. I said that slowly so that I might be understood. As I have told you, and as you know, a piece of cloth has both horizontal and vertical threads. We cannot speak of cloth made only with horizontal threads, nor only with vertical ones. In the same way, our salvation is woven—interwoven—with everything concerning Christ and everything concerning our Most Holy Theotokos. It is astonishing. I am not the one saying this; that is why I use the expression “is predicated.” The great theologians of our Church say it—Saint John of Damascus and others. I am not saying this on my own. Everything predicated of or referred to Christ is also referred to the Theotokos.

Consequently—if I may put it this way—we could not have been saved if there had been no Theotokos.

We could not have been saved if Christ were absent. Without Christ, we cannot be saved. Without the Most Holy Theotokos, we cannot be saved. For they are the threads of this interweaving that produces what we call the cloth; it gives us salvation. Neither Christ without the Most Holy Theotokos, nor the Most Holy Theotokos without Christ. These are not matters of sentiment; they are theological truths. The types that attribute the same predicates make this perfectly clear. What example shall I give you? The burning bush? What is burning there? The fire is God the Word (Logos), the divinity; the bush is the Most Holy Theotokos.

Or shall I tell you about the manna kept inside the golden vessel? Christ Himself spoke of the manna: “I am the manna that came down from heaven.” That manna which fell and fed your forefathers was a type—a type of Me. I am the true manna, kept within the golden vessel, the golden jar, which is the Most Holy Theotokos. What else shall I tell you? Shall I speak of the Ark, that most sacred symbol? What was kept within the Ark of the Covenant? The tablets bearing the Law, bearing the word of God. This is a symbol of the Word (Logos), God the Word. After all, it was He who gave the Law to Moses and wrote upon the tablets; and those tablets were placed within the Ark.

What, then, is the Ark—the golden Ark, made of wood and overlaid with sheets of gold? It is the Theotokos. Therefore, neither God the Word (Logos) without the Theotokos, however exaggerated this may sound, nor the Theotokos without God the Word. You see, then, that our salvation is interwoven with Christ and the Most Holy Theotokos. This is why we have the Theotokia; this is why we say all that we say about our Most Holy Theotokos; and this is why, in the service of preparation for receiving the Holy Gifts, you will find expressions about her such as these. The same is true in the Akathist Hymn. If you pay attention and study it, you will see this very clearly: “Good and fertile earth.”

“Which brought forth the untilled Ear of wheat.” You, the Most Holy Theotokos, are the earth, and you brought forth Him who was untilled. Why is He called “untilled”? Because He was conceived without the seed of man. Yet could a grain of wheat sprout upon a stone? No; there must be soil. And the soil is the Most Holy Theotokos. This is why I told you—now for the third time—neither Christ without the Most Holy Theotokos, nor the Most Holy Theotokos without Christ. We also hear: “Table of the Bread of Life,” and “womb of the noetic Pearl.” You know that a pearl is found in a particular kind of shell, a pearl-bearing shell. When a foreign body enters it, the creature inside the shell...

covers it with a pearly substance. We later gather those shells and remove what has been enclosed and separated from the creature’s body: the pearls familiar to us. So what does the hymn say here? “Womb of the noetic Pearl.” In other words, you are, as it were, the living creature; you are the shell. That is why it says “womb,” for within you the noetic Pearl was formed. “Venerable dwelling place of fragrance, God took flesh from your pure blood. I tremble as I receive the fire, lest I be consumed like wax and grass—the dread Mystery,” and so on. What, then, do we see here, my dear friends? We see that the Theotokos, like the bush I mentioned earlier, received God without being consumed; she is prefigured by that bush. This means that the person receiving the Holy Gifts asks that, just as the Theotokos was not consumed or set ablaze, he too may not be consumed by this communion in the immaculate Mysteries. And while we are on the subject, I would like to ask: when you receive the Holy Gifts, apart from the appointed service, do you give thanks to the Triune God?

Do not forget that it is the Triune God who accomplishes the Mystery. Do not forget: we must give thanks to the Father, the Son, and the Holy Spirit.

The Father wills it, for we address the Divine Liturgy to the Father. At the consecration we say, “And make this bread the precious Body of Your Christ.” You, the Father, change the bread into the Body of Your Christ, Your Son who became man. And what comes next? “Changing them by Your Holy Spirit.” This is exactly what happened when God the Word (Logos) became man in the womb of the Most Holy Theotokos. The Father wills; the Son is conceived in her womb through the overshadowing of the Holy Spirit. What happened in the Most Holy Theotokos happens at every Divine Liturgy, so that we may have the Body and Blood of Christ. I say it again: I have told you these things before.

You know them. Please do not misunderstand me if I repeat them. And there is something more...

After giving thanks to the Father, the Son, and the Holy Spirit, we also give thanks to the Most Holy Theotokos. We should thank each Person distinctly as the Triune God, and then thank the Most Holy Theotokos as well, because if she had not said, “Let it be to me according to your word,” God the Word (Logos) would not have come.

He would not have come, and we would not have been saved. Do not take this as an exaggeration. It is true. From the second part of the service, we shall select a few passages. Here is the third prayer of John Chrysostom: “O Lord my God, I know that I am neither worthy nor sufficient for You to enter beneath the roof of the house of my soul.” That house is me.

I am a dwelling. And so, beneath the roof tiles of this dwelling, I know, the prayer says, that I am not worthy for You to come. It is what the centurion said: “Lord, I am not worthy or sufficient for You to enter beneath my roof. Only speak a word, and my servant will be healed,” and so on. But why is the house of my soul so unfit? “For it is entirely desolate and fallen into ruin, and You have no worthy place within me to lay Your head.” This house that is to receive You—my house—is about to collapse; indeed, it has already collapsed. And “You have no worthy place within me to lay Your head”; You have nowhere fitting to rest Your head. The Lord said, “I have nowhere to lay My head.” Nor does He have such a place within my own being, because I am fallen...

In the second part there is a beautiful prayer written as a poem. It is by Saint Symeon the New Theologian. As you know, he wrote many poems. And let me say this as well—do not misunderstand me: whoever is in love writes poems, writes verses of love. And Saint Symeon was in love with Jesus Christ. That is why he wrote so many poems. They are included in his collected works. I imagine you may have read them. They have not been translated, although his discourses often are; his poems are not. So I shall read you one such prayer. It is a poem, which means that it has meter—it has rhythm. And I shall make an attempt at a translation...

that preserves at least a faint sense of that rhythm. Listen carefully—a faint sense of rhythm: “From defiled lips, from a filthy heart, from an unclean tongue, from a polluted soul, receive my supplication, O my Christ. Reject neither my words, nor my ways, nor my shameless boldness. Grant me the confidence to tell You what I long for; or rather, teach me what I ought to do and say. I have sinned more than the harlot, who, when she learned where You were staying, bought myrrh and boldly came...

to anoint Your feet, the feet of my Master and my God. As You did not reject her when she came to You with all her heart, do not abhor me either, O Word (Logos). But give me Your feet to clasp and kiss, and boldly to anoint with streams of tears as with precious myrrh. Wash me—wash me with my tears—and cleanse me with them, O Word. Forgive my offenses and grant me pardon. You know the multitude of my evils; You know my wounds and see my sores. Yet You also know my faith, see my eagerness, and hear my groans. Nothing escapes You, O my God, my Creator and my Redeemer...

not a single falling tear, nor even a part of a tear.” I shall omit a few lines. “But this I also know: neither the weight of my offenses nor the multitude of my sins, O my God, surpasses Your great forbearance and boundless love for mankind. With the oil of compassion, You cleanse and make radiant those who fervently come to metanoia (repentance); You make them sharers in the light and, in abundance, partakers of Your divinity.” Again, I shall omit a few lines. Now from the third part, from a prayer of John Chrysostom: “I believe, O Lord, and I confess.” You know it; it is the prayer we say shortly before receiving the Holy Gifts. Pay attention to this passage, for it is crucial: “I believe, O Lord, and I confess that You are truly the Christ.”

And I confess that You are truly the Christ, the Son of the living God, “who came into the world to save sinners, of whom I am first. And I also believe that this is truly Your immaculate Body.” Do you see? This very thing—this very thing, this very thing—is Your Body. What I am about to receive in a few minutes is Your Body. “And this is truly Your precious Blood.” What do we have here? The need to renew our faith shortly before Holy Communion, because the greatest sin is not to believe that this is the Body and Blood of Christ. And so there is this renewal and confession of faith, together with an awareness

of our sinfulness. The troparia that follow are verses from the third part of the service, along with a short prayer filled with divine love. Listen to some of the words and expressions we have selected, which show what I was telling you: I am captivated, longing, transformed, divine love, I am filled, delight, I leap for joy, I magnify, radiance, I enter, I enter together with You, bridal chamber, betrothal, Holy Matrimony, I cling, a kiss. All these words belong to the language of love.

The language of love. It is divine love. The abundance of these words reveals the longing of the soul, as a bride, for her Bridegroom, Jesus Christ. The parable of the wedding feast gives rise to such language. At the final moment, the soul fears that it might become a betrayer at the Mystical Supper. And so it repeats: “Receive me today, O Son of God, as a communicant of Your Mystical Supper; for I will not speak of the Mystery to Your enemies”—I will not reveal the Mystery to Your enemies—“nor will I give You a kiss as did Judas”; neither will I give You a traitorous kiss, as Judas did.

What does the traitorous kiss mean here? Sin alone is what betrays Christ. At the final moment, the soul is assuring Christ that it will remain steadfast in its love for Him. In the fourth part, we must give thanks. Indeed, from this thanksgiving the whole Mystery received the name the Holy Eucharist—the Mystery of the Holy Eucharist. Let us select a few passages from this part as well, from the prayer of Saint Symeon Metaphrastes: “Rather, pass into the very structure of my members, into all my joints,”

“into my kidneys and into my heart.” May Your Blood pass everywhere—everywhere: into my joints, my kidneys, and my heart. “Cleanse my soul; sanctify my understanding”—my mind—“and illumine the simple fivefold faculty of my senses”; illumine all five senses. “Nail my whole being fast with fear of You.” Nail my entire being fast—nail it with the nails of the fear of You. “Make me a dwelling of the Spirit alone,” and not a dwelling of sin. Make me a habitation of Your Holy Spirit—of Your Holy Spirit alone—and not a tabernacle and dwelling place of sin. Do you see what riches are found here?

This is why I have told you: if someone knows even a little Greek—ah, this condemnation of ancient Greek!—how greatly he will rejoice when he understands these texts. They are not difficult. As you see, they are simple. But if a person knows even a little ancient Greek, he literally delights in them. As I told you, the whole service concludes with the ode of Saint Symeon the God-Receiver, who said: “Lord, now let Your servant depart in peace, according to Your word, for my eyes have seen Your salvation,” and so forth. Does this mean, then, “Now I may die”—“now let Your servant depart,” now I may die—“because my eyes have seen Your salvation, the Savior of the world”? In other words, we say it as though we were saying to Christ: “Now, Lord, I can die, because I have received Your Body and Your Blood.” But can we truly say this?

Can we say such a thing? Have we been sufficiently and worthily cleansed? Are we in a proper state to say it? I fear that many times we might not be able to say it. Yet may we be able to say it. My beloved, this was a brief analysis of the Service of Holy Communion. And now let us see what Saint Cyril has to tell us as he comes to the end. What did we say about the prayer? Saint Cyril says here: “Then wait for the prayer.” After waiting for the prayer, he says, give thanks to God, and so forth. “Then wait for the prayer. Give thanks to God, who has counted you worthy”

“of such great Mysteries”—Mysteries so great. Give thanks to the Lord. What is this prayer? I told you earlier. Methodios Olympiotis, who produced a translation of the five Mystagogical Catecheses—published by the Apostoliki Diakonia; you can obtain it, for it is a fine, concise little book with some notes below by both Methodios Olympiotis and the editor of the volume—maintains that this is the prayer of dismissal. Indeed, many people are impatient to get up and leave before the dismissal of the Divine Liturgy. You will see this on Great and Holy Thursday and Great and Holy Saturday. People receive Holy Communion and leave. What a terrible thing!

But we have an office to go to; we have a factory to go to. The Liturgy is celebrated in the morning so that people may receive Holy Communion. Yet they do this even when it is not Great and Holy Thursday or Great and Holy Saturday. There is an impatience among people: they do not wait for the dismissal but get up and leave. This is also disorderly conduct. Likewise, during the distribution of the antidoron—the blessed bread distributed after Liturgy—another prayer is said: “May the blessing and mercy of the Lord come upon you.” “May it come”—epsilon-lambda-theta-omicron-iota—upon you. This means: may the blessing and mercy of the Lord come upon you. How, then, will you receive this blessing, bestowed through the priest’s prayer from the Lord, if you have already risen and left? Or how could you receive this blessing if you took the antidoron—a most deplorable custom—

from the candle stand? Do we imagine, my brother, that the parish wardens standing there will give you the blessing with their hands? Obviously not. You must wait your turn to receive the antidoron from the priest’s hands, so that you may also hear the prayer: “May the blessing and mercy of the Lord come upon you.” Moreover, the exhortation “wait for the prayer” may refer to the prayer at the end of the Divine Liturgy for those who have received Holy Communion—and in earlier times, of course, everyone received. Listen to it. It is a brief thanksgiving: “We give thanks to You, O Master and Lover of mankind, Benefactor of our souls, for on this present day also”—which means that they received Holy Communion every

day—“for on this present day also You have counted us worthy of Your heavenly and immortal Mysteries. Make straight our path; establish us all in the fear of You; guard our life; make firm our steps, through the prayers and supplications of the glorious Theotokos and Ever-Virgin Mary and of all Your Saints. Amen.” Once again, the intercession of the Most Holy Theotokos is included. Here, then, in this prayer, we have in the briefest form the thanksgiving of the whole Church to God for counting us worthy to become communicants and partakers of these precious Gifts. Furthermore, the exhortation “wait for the prayer” could also refer to the fourth part of the Service of Holy Communion. This part, of course, is not read in parishes,

but it is read in monasteries. That is why those who receive Holy Communion remain at the end and listen to the fourth part of the Service of Holy Communion. Thus, as you see, while we distribute the antidoron, at one point we say, “For Yours is the Kingdom,” which is said by the priest; or we say, “Lord, now let Your servant depart,” also said by the priest; and then the dismissal follows.

Saint Cyril says the following as he proceeds to the twenty-third and final paragraph: “Hold fast to these traditions without stain, and preserve yourselves without stumbling. Do not cast yourselves away from communion; do not, through the defilement of sins, deprive yourselves of these sacred and spiritual Mysteries.” In other words, hold these traditions uncorrupted and preserve yourselves without stumbling. Do not separate or cast yourselves away from the precious Gifts or from the Church

through the defilement of sin, and do not deprive yourselves of the Mysteries. “And may the God of peace,” and so forth. “Hold fast to these traditions without stain.” He is speaking, then, about holding fast to traditions. What are traditions? Tradition is what one generation hands down to the next. Therefore, when we receive something from the preceding generation, we receive what was handed down to us; and what we give to the following generation is that very same thing—the Tradition. The Christian Tradition is a relay race through the generations. You have seen a relay race, in which one runner passes the torch with its flame to the next, and that runner to the one after him, and so on. This is Tradition. As I told you, it is a relay race through the generations, and its starting point is our Lord Jesus Christ. Tradition begins with Him. The Apostle Paul writes: “For I delivered to you first of all that which I also received: that Christ died for our sins.” I handed down to you what I received. Do you see the expression? I handed down to you what I received. What did he receive? That Christ died for our sins.

And whatever else was handed down. This is in 1 Corinthians 15:3. The Apostle Paul also says to the Corinthians: “And just as I delivered them to you, hold fast to the traditions.” As you see: hold fast to these traditions just as I delivered them to you. What does “hold fast” mean? It means something more than merely “have.” To have means simply to possess something. To hold fast means to keep a firm grip on it. The prefix in the Greek word intensifies the idea of holding: I possess it, I keep hold of it, I grasp it tightly. To the Thessalonians the Apostle Paul says: “Brethren, stand firm and hold fast to the traditions”—hold fast to the traditions—“which you were taught, whether by word or by our epistle,” whether orally or by a letter we sent you. Take note: we will not exhaust the subject of Tradition, because it is an immense subject. We are merely offering a brief comment on what Saint Cyril says. “Now we command you, brethren”—we command you—“in the name of our Lord Jesus Christ, to withdraw from every brother who walks disorderly and not according to the tradition which they received from us.” If any brother acts disorderly, he says, and does not accept the Tradition, keep away from him, because that person tramples the Tradition underfoot. In the Apocalypse, the Lord Himself said to the Church in Thyatira,

after saying certain things beforehand: “Hold fast what you have until I come.” This is beautiful and powerful, expressed in only a few words. Hold fast to what you have. From whom did you receive it? From Me. How long must you possess it and hold fast to it? Until I come—until I return. Therefore, Tradition is what the Lord handed down to us at His first coming and what we must hand back to Him at the Second Coming. This is Tradition. It is a great matter. But where are those people? Some people immediately begin talking dismissively about “traditions” and many other things. Yet, as I told you, we are not analyzing the whole subject, but merely commenting on it. In other words, the traditions must be preserved throughout all time.

We cannot say, “Oh well, these are old traditions and have no value today,” since “Jesus Christ is the same yesterday, today, and forever.” Again, in the Apocalypse, He says to the Church in Philadelphia: “I am coming quickly; hold fast what you have.” I am coming quickly; keep a firm hold on what you have. Indeed, He then says—I did not write it down—“so that no one may take your crown.” That means: do not lose your crown. When will you lose your crown, the crown that is the Kingdom of God? When you fail to hold fast to what the Lord handed down, when you let it go, you will be lost. And these traditions, Saint Cyril now tells us, must be kept without stain. Take note:

Saint Cyril is handing down the Tradition. Yes, notice that his entire catechesis is nothing other than Tradition. What he received, he hands down. Yes, his twenty-four catecheses are a handing down of the Tradition. And what does he say? He says that we must hold fast to them, that the traditions must be kept unstained—that is, unadulterated. And these traditions do not refer only to doctrines, but also to our moral life. Saint Cyril did not teach us only matters of doctrine, but also matters of conduct. When, for example, we speak about sexual immorality, that is not a question of doctrine but of moral conduct. You cannot defile the temple of God—though I might even say that moral conduct ultimately leads us back to doctrine.

But let me not go into that now. We must preserve both the Tradition of doctrine and the tradition of Christian moral conduct. Our moral life flows from doctrine and leads back to doctrine. They are not separate things, as I have told you. Regarding sexual immorality, does not the Apostle Paul say: Do you not know that you are a temple of the Holy Spirit? What, then, do we see here? We see, my beloved, that...

you must preserve Christian moral conduct in order to preserve doctrine. “Do not lie to one another.” Lying is a matter of conduct. Why must we not lie? “Because we are members of one another.” That is doctrine. And so forth. Many times, we regard as a heretic the person who departs from doctrine, yet we do not regard as a heretic the person who departs from Christian moral conduct. Someone who falls into sexual immorality is a heretic: he departs from Christian moral conduct and from doctrine. This is why Saint Cyril says: “And preserve yourselves without stumbling.” Preserve yourselves, he says, without giving cause for scandal—that is, live a blameless, clean, and pure life. And Saint Cyril also says: “Do not, through the defilement of sins, deprive yourselves of these sacred and spiritual...”

“Do not deprive yourselves of the Mysteries.” Do not sin and thus become unable to receive Holy Communion, because sins are impediments; they prevent us from participating in the Mystery of the Holy Eucharist. Sadly, both unmarried and married people live amid these impediments. Before marriage, some rush into sexual immorality; while those who are married do improper things within their marriage, and so remain far from Holy Communion. This was the purpose of Saint Cyril’s Catecheses: knowledge of the faith’s doctrine and an exhortation to live a pure life. Sound catechesis must not merely provide information; it must also guide us toward a spiritual life.

Saint Cyril also says: “Do not cast yourselves away from communion.” Do not separate yourselves from the Mystery of the Eucharist or from the unity of the Church. Those who do so are members of the Church who wither and are cut off, according to the words of the Lord: “Every branch in Me that does not bear fruit He takes away.” Then he says, “May the God of peace”—and this is how he concludes—“May the God of peace sanctify you completely, and may your whole body, soul, and spirit be preserved at the Second Coming of our Lord Jesus Christ.” In other words, may the God of peace sanctify you entirely, and may your whole body and soul be properly preserved until the Second Coming of

our Lord Jesus Christ. Something worthy of note here—and it speaks to the honor of these Sacred Catecheses—is that Saint Cyril refers to the whole human person. He speaks of both soul and body. Today we speak about the soul, as I told you earlier, but sadly we fail to understand the significance and value of the body as well. A human being means soul and body together. The Resurrection provides for the complete restoration of the whole human person, and the whole person must be preserved sound and whole until Christ’s Second Coming. My beloved, we have now reached the end. We must thank and glorify the holy Triune God,

who gave us the opportunity to hear these wonderful Catecheses of Saint Cyril: the Procatechesis, the eighteen Catecheses for those preparing for illumination, and the five Mystagogical Catecheses—twenty-four in all. The five Catecheses were delivered after the Baptism of those who had been prepared for illumination, in AD 350. Our study of them was a true revelation for us, a true Christian education. This study was completed in 210 lessons over ten years, from December 6, 1982, until today, April 13, 1992.

Let us also thank our wonderful father, Saint Cyril, Bishop of Jerusalem, whom the Church commemorates on March 18. Among other things, the patristic scholar Bonis writes of him: “We may say that the Catecheses constitute the dogmatic and moral constitution of the Church, or her liturgical charter. The pedagogical value of the work is likewise beyond measure, especially the educational method of catechesis employed by its experienced author. The Catecheses therefore constitute a model of Christian upbringing and formation.” And what can we say? How shall we conclude? With the words of Saint Cyril: “May the God of peace sanctify you

completely, and may your whole body, soul, and spirit be preserved at the Second Coming of our Lord Jesus Christ, to whom be glory unto the ages. Amen.”

Ευρισκόμενοι στο βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλου Ιεροσολύμων, στην προτελευταία παράγραφο της πέμπτης κατηχήσεώς του, της πέμπτης μυσταγωγικής κατηχήσεώς του, μας λέει, αφού έδωσε κάποια στοιχεία τεχνικά προσεγγίσεως του Αγίου Ποτηρίου.

Μετά: «Εἶτα ἔπειτα, ἀναμείνας τὴν εὐχήν, εὐχαρίστησον τῷ Θεῷ τῷ καταξιώσαντί σε τῶν τηλικούτων μυστηρίων». Να περιμένεις, λέγει, την ευχή, για να ευχαριστήσεις τον Θεό που σε καταξίωσε τόσο μεγάλων μυστηρίων. Σας Θα δούμε τι σημαίνει αυτό, αλλά είναι γνωστό ότι, όταν κοινωνούμε, σαν προετοιμασία είναι και η ευχή, η λεγόμενη, καλύτερα, ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως. Θα δούμε λίγο πιο κάτω τι εννοεί ο Άγιος Κύριλος με τη λέξη «ευχή». Όμως, σαν προετοιμασία, έχουμε και την ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως, η οποία οπωσδήποτε δύναται να θεωρηθεί και αυτή ως ευχή. Διότι, σας έλεγα την περασμένη φορά, έχουμε τέσσερα κομμάτια αυτής της ακολουθίας. Βρίσκεται στο Μέγα Ωρολόγιο, όπως και σε ιδιαίτερα μικρά τευχίδια, που είναι η ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως, και εκεί είναι...

Συνιστά, αποτελεί και αυτή έναν τρόπο προετοιμασίας του πιστού, προκειμένου να κοινωνήσει. Σας έλεγα, λοιπόν, από την περασμένη φορά ότι διαιρείται σε τέσσερα κομμάτια η ακολουθία αυτή, τέσσερα τμήματα. Το πρώτο τμήμα λέγεται μετά το Σύμβολο της Πίστεως, στο Μικρό Απόδειπνο. Το δεύτερο κομμάτι λέγεται μαζί με την πρωινή προσευχή. Το τρίτο κομμάτι λέγεται λίγο πριν κοινωνήσουμε, μέσα στην Εκκλησία. Και το τέταρτο κομμάτι λέγεται, αν έχουμε τη δυνατότητα να ειπωθεί, μέσα πάλι στην Εκκλησία ή στο σπίτι μας. Τέσσερα, λοιπόν, κομμάτια είναι η ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως.

Ήθελα να κάνουμε μία προσέγγιση. Προσέγγιση, ας το πούμε, φιλολογική, αν επιτρέπετε να το πω έτσι, θεολογική, φιλολογική, θεολογική. Έτσι, να έχουμε μία μικρή γεύση —σύντομη θα είναι, πάρα πολύ σύντομη— για να δούμε τι ακριβώς είναι αυτή η ακολουθία. Γιατί πιθανώς αρκετοί να μην γνωρίζουν τι είναι, να μην τη χρησιμοποιούν. Αλλά και εκείνοι που τη χρησιμοποιούν μπορούν να πάρουν μία εικόνα, όπως στο σχολείο κάνουμε μία φιλολογική ανάλυση ενός κειμένου, για να ξέρουμε πάνω κάτω τι είναι αυτή η ακολουθία. Το πρώτο τμήμα, που λέμε στο Απόδειπνο, περιλαμβάνει έναν κανόνα με ακροστιχίδα του αλφαβήτου, του ελληνικού φυσικά. Όπως ακριβώς ακροστιχίδα έχουν οι οίκοι

του Ακαθίστου Ύμνου: «Ἄγγελος πρωτοστάτης», «Βλέπουσα ἡ Ἁγία», το Β, «Γνῶσιν» και τα λοιπά, Δέλτα, «Δύναμις τοῦ Ὑψίστου», Α, Β, Γ, Δ, ως το Ωμέγα, «Ὦ πανύμνητε Μῆτερ», το Ωμέγα. Αυτό λέγεται ακροστιχίς, δηλαδή το πρώτο γράμμα που αρχίζει ένα τροπάριο είναι το γράμμα του αλφαβήτου, κατά τη διαδρομή του αλφαβήτου, άλφα, βήτα, γάμα, δέλτα κτλ. Λέγεται ακροστιχίς. Έτσι, εδώ έχουμε ανάλογα τροπάρια. Είναι λίγο περισσότερα από τα 24, διότι μεσολαβούν και τα θεοτοκία. Το δεύτερο τμήμα περιλαμβάνει αυτό που λέμε το πρωί στην προσευχή μας.

Ψαλμούς, τον 22, τον 23 και τον ψαλμό 115. Και περιέχει εννέα ευχές. Είναι, θα λέγαμε, το μεγαλύτερο σε μήκος, το δεύτερο τμήμα της ακολουθίας της Μεταλήψεως, και οι ευχές αυτές αποδίδονται εις τον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο.

τον Άγιο Σημειόν των Νέων Θεολόγων Και εις τον Άγιο Συμεών τον Μεταφραστή. Το τρίτο τμήμα, αυτό που λέμε λίγο πριν κοινωνήσουμε, έχει στίχους του Αγίου Συμεών του Μεταφραστού, τρία τροπάρια και μια μικρή ευχή.

Τέλος, το τέταρτο τμήμα, αυτό που χρησιμοποιούμε, λέμε μετά τη Θεία Μετάληψη, περιέχει πέντε ευχές —μικρές είναι— αποδιδόμενες στον Άγιο Βασίλειο, τον Άγιο Συμεών τον Μεταφραστή και σε ανωνύμους, δηλαδή που δεν ξέρουμε το όνομά τους, και κατακλείεται η όλη ακολουθία με την ωδήν του Αγίου Συμεών, του Θεοδόχου, που λέγει: «Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα». Να δούμε το πρώτο μέρος, κάνοντας μια πολύ πολύ μικρή ανάλυση. Δηλαδή, το πρώτο μέρος, που κυριότατα είναι ο κανόνας αυτός με την ακροστιχίδα που σας είπα. Φερ’ ειπείν, στο γράμμα Δέλτα λέμε: «Δακρύων μοι παράσχου, Χριστέ, ρανίδας».

Ρανίς είναι ένα μικρό, μια μικρή σταγονίτσα. Δώσ’ μου, λοιπόν, ρανίδες, σταγόνες δακρύων, «τὰς τῆς καρδίας μου καθαιρούσας τοὺς ῥύπους», που θα καθαρίσουν τη βρωμιά της καρδιάς μου, «ὡς ἂν εὐσυνειδότως κεκαθαρμένος», έτσι ώστε, με ευσυνειδησία καθαρισμένος, ευσυνείδητα καθαρισμένος, «πίστει προσέρχωμαι καὶ φόβῳ, Δέσποτα, τῇ μεταλήψει τῶν θείων δώρων σου». Βλέπουμε εκ προοιμίων να υπάρχει μια αίτηση δακρύων προς απόπλυση του ρύπου της καρδιάς, διά την ευσυνείδητη και συνειδητή προσέλευση εις το αγιότατον αυτό μυστήριο. Παρακάτω, στην ακροστιχίδα Ν: «Νοῦν μου, ψυχήν μου καὶ καρδίαν ἁγίασον, Σῶτερ, καὶ τὸ σῶμά μου».

«Καταξίωσον ἀκατακρίτως, Δέσποτα, τοῖς φρικτοῖς μυστηρίοις προσέρχεσθαι». Πρέπει να σας πω, βέβαια, ότι αυτός ο κανών χωρίζεται και σε ωδές. Πρώτη ωδή, τρίτη ωδή — δευτέρα δεν υπάρχει. Δεν θα πω τίποτα περισσότερο γιατί δεν υπάρχει δευτέρα ωδή. Είναι τεχνικοί λόγοι, τεχνικοί λόγοι, και λοιπά, πώς γίνεται εξάλλου και ένας κανών, γιατί θα αργούσαμε πολύ. Εδώ ζητάει εκείνος που λέγει την ευχή, ο ιερός συντάκτης και εκείνος που διαβάζει την ευχή, την αποτείνει προς τον Χριστό, ζητάει ως ανάγκη τον αγιασμό ολοκλήρου της υπάρξεώς του. Δηλαδή νουν, ψυχή και καρδία, νόηση, συναίσθημα και βούληση, που είναι το τριμερές της ψυχής.

Λέει παρακάτω: «Ἁγίασον, Σῶτερ, καὶ τὸ σῶμά μου». Οπότε, το τριμερές της ψυχής, νους, καρδία και συναίσθημα, δηλαδή νόηση, συναίσθημα και βούληση, και το σώμα, που όλα αυτά δεν είναι τίποτε άλλο παρά ολόκληρη η ύπαρξή μας. Πρέπει, βέβαια, να καταλάβουμε —θα μας το πει και ο Άγιος Κύριλος στο τέλος, την τελευταία παράγραφο θα μας το πει αυτό, είναι πολύ έτσι χαρακτηριστικό— τι δηλαδή; Βγάζουμε από τη σωτηρία ή από τη φροντίδα της σωτηρίας το σώμα μας; Το βγάζουμε έξω από την πόρτα; Και, περίεργο πράγμα, λέμε: «Θα φροντίσουμε για την ψυχή μας». Αλλά πιο πολλά θα πούμε λίγο πιο κάτω, όταν θα δούμε τον Άγιο Κύριλο.

Στο γράμμα Ρ,

στην Εβδόμιο δι. Πηγή αγαθών, η μετάληψης Χριστέ των Αθανάτων σου. Η μετάληψης των Αθανάτων σου, μυστηρίων Χριστέ μου, είναι πηγή αγαθών. Πολύ σπουδαίων πραγμάτων, αγαθών. Μην μυστηρίων γεννηθείτον, να γίνει για μένα η μετάληψης πηγή των αγαθών, σε μένα. Φως και ζωή και απάθεια και προς αρετής θειοτέρας προκοπήν και επίδοση πρόξενος μόνε αγαθέ όπως δοξάζωσε. Με μικρή σημείωση, βέβαια ο κανόνας αυτός δεν ψάλλεται αλλά πάρα πολλές φορές άλλα πράγματα που ψάλλονται ειστήξεις, προσέξτε ειστήξεις δεν είναι κατά τη σύνταξη, αλλά κατά το μέλος. Αυτό ισχύει για όλα τα τροπάρια της Εκκλησίας μας. Για όλα. Δηλαδή, μην αναζητήσετε να βγάλετε τη μετάφραση, την ερμηνεία, τη μετάφραση ενός τροπαρίου που ψάλλεται με βάση τα σημεία στίξεως, κόμμα, τελεία, άνω τελεία, διότι δεν θα βρείτε άκρη, επειδή η στίξη βοηθάει την ποίηση, το ποίημα, το μέλος, και όχι τη σύνταξη. Αυτό να το ξέρετε πάντοτε. Πράγματι, λοιπόν, το σώμα και το αίμα του Χριστού είναι πηγή παντός αγαθού, εκ των οποίων αγαθών είναι

εννοείται το φως του Χριστού, η ζωή πνευματική, είναι η απάθεια. Απάθεια δεν θα πει αδιαφορία, αλλά θα πει απουσία παθών. Το Α είναι στερητικό του πάθους, απάθεια. Θα πει όχι πάθος, όχι πάθη. Αυτή είναι η απάθεια και όχι, φυσικά, όπως στη γλώσσα μας σήμερα λέμε απάθεια την αδιαφορία. Και ακόμη είναι κίνητρο το σώμα και το αίμα του Χριστού προκοπής και επιδόσεως θειοτέρας αρετής, όπως λέει: «πρόξενος, μόνε Ἀγαθέ, προκοπήν καὶ ἐπίδοσιν πρόξενος».

Σώμα σου και το αίμα σου, μόνε Αγαθέ, που είσαι ο μόνος αγαθός, «ὅπως δοξάζω σε», για να σε δοξάζω. Πηγαίνω στο Χι, που είναι στην ενάτη ωδή: «Χρηστὸς ἐστί». Το χρηστός με ήτα θα πει χρήσιμος, αγαθός, ενώ Χριστός με γιώτα σημαίνει ο κεχρισμένος, ο χρισμένος, από το ρήμα χρίω, και δεν έχει καμία σχέση με το χρηστός, χρήσις, χρησιμοποιώ. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Κάτι που είναι χρήσιμο. Ποιο; Κάνω κάτι που είναι χρήσιμο. Χρηστός, λοιπόν, χρησιμοποιώ, από εκεί. «Χρηστὸς ἐστί». Ποιος είναι χρηστός; Ο Χριστός με γιώτα. «Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος». Ο Κύριος είναι χρηστός.

«Εἶτα, δι’ ἡμᾶς καθ’ ἡμᾶς γὰρ πάλαι γενόμενος, ἅπαξ ἑαυτόν τε προσάξας ὡς προσφορὰν τῷ ἰδίῳ Πατρί, ἀεὶ σφαγιάζεται, ἁγιάζων τοὺς μετέχοντας». Για λογαριασμό μας έγινε ό,τι είμαστε εμείς. Άπαξ εαυτόν τε προσάξας ως προσφοράν, εφάπαξ προσεφέρθη τῷ ἰδίῳ Πατρί, στον ίδιο του Πατέρα. Αεί σφαγιάζεται, πάντοτε σφαγιάζεται, αγιάζων τους μετέχοντας. Και με τον τρόπον αυτόν αγιάζει εκείνους που μετέχουν στο ποτήριον της ζωής. Εδώ αυτή η αληθής γνώση της χρηστότητος, κρύπτεται πάντοτε, και της αγαθότητος του Κυρίου είναι καρπός της γεύσεως. Θέλεις να δεις κατά πόσο ο Κύριος είναι χρηστός; Δεν έχεις παρά να Τον γευθείς. Κάνει εντύπωση. Είναι γεωγραφικό αυτό.

Αγιογραφικό. «Χρηστὸς ὁ Κύριος» είναι αγιογραφικό. Αυτό όλο Αγία Γραφή είναι. Και θα πει: από τις αισθήσεις σου, όραση, ακοή, όσφρηση, τα χρησιμοποιείς στη γεύση, για να δεις πόσο αγαθός είναι ο Κύριος. Πώς, άμα βλέπουμε ένα φαγητό, ένα γλυκό, δεν μπορούμε να ξέρουμε τι είναι, αν είναι γλυκό, είναι πικρό, είναι νόστιμο, είναι άνοστο. Αυτό πρέπει να το δοκιμάσουμε. Δοκίμασε, λοιπόν, τον Κύριον και θα δεις πόσο ωραίος είναι. Γι’ αυτό λέγει «γεύσασθε», γευθείτε. Είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό, διότι η αίσθηση της γεύσεως είναι, τρόπον τινά, αισθητοτέρα της οράσεως και της ακοής. Γιατί μπορώ να ακούσω

ο ήχος από εκεί που ήρθε είναι πολύ μακριά. Είναι εδώ και η εικόνα είναι από πολύ μακριά, ενώ η γεύση σημαίνει: θα το βάλω στο στόμα μου, θα το φέρω πολύ κοντά, για να αποκτήσω την εμπειρία και έτσι να πω ότι ο Κύριος πραγματικά είναι χρηστός.

Η γεύσις παρέχει τη βεβαιότητα, τη βεβαιότητα της ποιότητος εκείνου που γευόμεθα. Γι’ αυτό θα πρέπει να αποκτήσουμε εμπειρία. Αυτό το «χρηστὸς ὁ Κύριος» είναι μια πρόκληση βιωματικής εμπειρίας. Αν δεν ζήσεις τον Χριστό, δεν μπορείς να ξέρεις τίποτα.

Δεν μπορείς να ξέρεις τίποτα. Τι έλεγε ο Φίλιππος στον Ναθαναήλ; «Ἔρχου καὶ ἴδε», έλα και θα δεις. Και τότε γεννιέται πραγματικά μες στον άνθρωπο αυτή η εμπειρία. Αυτή η εμπειρία, αν δεν γίνει, να το ξέρουμε, αγαπητοί μου, είναι αδύνατον να φτάσουμε, αν χρειαστεί, στο μαρτύριο. Αυτή η εμπειρία θα μας κρατήσει...

στερεούς σε ό,τι ξεροβόρια, ανεμοβόρια φυσούν, για να μας ξεράνουν και να μας απομακρύνουν και να μας ανατρέψουν. Ας το προσέχουμε, λοιπόν. Εκεί πρέπει να φτάσουμε, εις τη γεύση του Κυρίου, δηλαδή εις τη βιωματική ζωή του Χριστού. Σας είπα ότι τα τροπάρια του κανόνος είναι περισσότερα από τα 24 γράμματα του αλφαβήτου. Αν ερωτήσετε γιατί, διότι παρεμβάλλονται θεοτοκία, τα οποία δεν στοιχολογούνται, δεν μπαίνουν στην ακροστιχίδα τα θεοτοκία.

Αλλά θα έλεγε κανείς: αφού αποτεινόμεθα με τον κανόνα αυτόν της Θείας Μεταλήψεως προς τον Χριστό, τι θέση έχουν σε έναν κανόνα καθαρώς χριστολογικόν τα θεοτοκία; Θεοτοκία λέγονται τα τροπάρια εκείνα που αναφέρονται στη Θεοτόκο. Νομίζω είναι κάτι που το γνωρίζετε. Και όχι μόνο εις αυτόν τον κανόνα της Θείας Μεταλήψεως. Ανεξαιρέτως, χωρίς καμία εξαίρεση, σε όλους τους κανόνες της Εκκλησίας μας, όσοι ποτέ διατυπώθησαν, εγράφησαν και ψάλλονται, υπάρχουν μέσα στους κανόνες θεοτοκία. Γιατί; Ίσως θα ερωτήσετε: τι θέση έχουν εκεί τα τροπάρια της Παναγίας; Τη θέση που έχει η Θεοτόκος εις τη σωτηρία μας. Αυτή είναι η απάντηση.

Τι θέση έχει η Θεοτόκος στη σωτηρία μας; Έχει θέση, αναμφισβήτητα, διότι έχει γίνει η αιτία της σωτηρίας μας, αφού έφερε τον Θεόν Λόγον και του έδωσε σάρκα και ενηνθρώπησε. Έχει λοιπόν θέση η Παναγία στη σωτηρία μας. Αυτή είναι και η θέση των Θεοτοκίων μέσα στους κανόνες αυτούς τους ασματικούς. Ακόμη, θα ήθελα να σας έλεγα

το εξής, σας το έχω και άλλοτε πει αυτό. Πέραν από το ότι λέμε τα Θεοτοκία για τον λόγο που σας εξήγησα, πιο αναλυτικότερα, πρέπει να το ξέρετε έτσι, πρέπει να το ξέρετε αυτό: παν ό,τι, το ό,τι αναφορικόν, παν ό,τι, όμικρον, κόμμα, ταυ, γιώτα, παν ό,τι κατηγορείται —κατηγορείται θα πει αναφέρεται— εις τον Ιησού Χριστόν, κατηγορείται, αναφέρεται και στην Θεοτόκο. Το είπα βραδέως για να γίνω αντιληπτός. Δηλαδή, σας έχω πει και το ξέρετε ότι ένα ύφασμα έχει τις οριζόντιες και τις κάθετες κλωστές. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ύφασμα με μόνες τις οριζόντιες, ούτε με μόνες τις κάθετες. Έτσι, η σωτηρία μας είναι υφασμένη, υφασμένη, συνυφασμένη με ό,τι αφορά στον Χριστό και ό,τι αφορά στην Παναγία μας. Είναι εκπληκτικό. Δεν το λέγω εγώ, γι’ αυτό χρησιμοποιώ το ρήμα «κατηγορείται», το λέγουν οι μεγάλοι θεολόγοι της Εκκλησίας μας, Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός κλπ., κλπ. Δεν το λέγω εγώ. Παν ό,τι κατηγορείται, αναφέρεται εις τον Χριστό, αναφέρεται και εις την Θεοτόκον.

Συνεπώς. Συνεπώς, ας μου επιτραπεί να το πω έτσι, δεν θα μπορούσαμε να σωθούμε εάν δεν υπήρχε η Θεοτόκος.

Δεν θα μπορούσαμε να σωθούμε εάν έλειπε ο Χριστός. Λείπει ο Χριστός, δεν μπορούμε να σωθούμε. Λείπει η Παναγία, δεν μπορούμε να σωθούμε. Διότι είναι οι κλωστές αυτής της συνύφανσης που μας δίνει αυτό που λέμε ύφασμα. Μας δίνει τη σωτηρία. Ούτε ο Χριστός χωρίς την Παναγία, ούτε η Παναγία χωρίς τον Χριστό. Και αυτά δεν είναι συναισθηματικά πράγματα, είναι θεολογικά. Οι τύποι που προσδίδουν το αυτό κατηγόρημα το δείχνουν καθαρά, καθαρά. Τι να σας πω; Την βάτον που καίεται; Τι είναι αυτό που καίεται; Το πυρ αυτό είναι ο Θεός Λόγος, η Θεότης, η βάτος είναι η Παναγία.

Να σας πω, να σας πω το μάννα που φυλάσσεται μέσα στη χρυσή στάμνο; Το μάννα το είπε ο Χριστός ο ίδιος: «Εγώ είμαι το μάννα που ήρθε από τον ουρανό». Εκείνο το μάννα που έπεσε και έθρεψε τους προγόνους σας ήταν τύπος, τύπος δικός μου. Εγώ είμαι το αληθινό μάννα που φυλάσσεται μέσα στο λαγήνι, στη στάμνα τη χρυσή, που είναι η Παναγία. Τι άλλο να σας πω; Να σας πω την κιβωτό, που είναι το ιερότατο σύμβολο; Τι εφυλάσσετο μέσα στην Κιβωτό της Διαθήκης; Οι πλάκες με τον νόμο, με τον λόγο του Θεού. Είναι το σύμβολο του Λόγου, του Θεού Λόγου. Εξάλλου, εκείνος έδωσε τον νόμο εις τον Μωυσή και γράφει στις πλάκες, και οι πλάκες που

τοποθετήθησαν μέσα στην κιβωτό. Ποια είναι λοιπόν η κιβωτός, η χρυσή κιβωτός, ξύλινη, επενδεδυμένη με χρυσά φύλλα, χρυσού; Είναι η Θεοτόκος. Ούτε λοιπόν ο Θεός Λόγος χωρίς την Θεοτόκον, όσο κι αν μοιάζει αυτό ότι είναι υπερβολικό, ούτε η Θεοτόκος χωρίς τον Θεόν Λόγο. Βλέπετε λοιπόν εδώ πέρα ότι η σωτηρία μας συνυφαίνεται γι’ αυτό με τον Χριστό και την Παναγία. Γι’ αυτό τον λόγο έχουμε τα Θεοτοκία, γι’ αυτό μιλάμε ό,τι λέμε για την Παναγία μας, γι’ αυτό θα δείτε μέσα στην ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως εκφράσεις για την Παναγία, μερικές τις εξής. Όπως και στον Ακάθιστο Ύμνο, αν προσέξετε, μελετήστε να το δείτε αυτό καθαρά, καθαρά: «Γη αγαθή».

«Στάχυν βλαστήσασα τον αγεώργητον». Εσύ είσαι η γη, η Παναγία, αλλά εσύ που βλάστησες τον αγεώργητον. Γιατί λέγεται αγεώργητος; Γιατί είναι άνευ σπέρματος ανδρός, αγεώργητος. Θα μπορούσε όμως ένα στάρι να φυτρώσει πάνω σε μια πέτρα; Όχι, πρέπει να έχουμε έδαφος. Ε, το έδαφος είναι η Παναγία. Γι’ αυτό σας είπα, ούτε ο Χριστός χωρίς την Παναγία —τρίτη φορά το λέω— ούτε η Παναγία χωρίς τον Χριστό. Ακόμη, «Ζωής του Άρτου Τράπεζα». Ακόμη, «Σπλάχνα Νοητού Μαργαρίτου». Ξέρετε ότι ο μαργαρίτης, το μαργαριτάρι, είναι στο ειδικό εκείνο όστρακο, μαργαριτοφόρα αυτά όστρακα, που αν μπει ένα ξένο σώμα μέσα, το ζώο, το...

το καλύπτει με μία μαργαρώδη ουσία, που εμείς πιάνουμε μετά τα όστρακα αυτά και βγάζουμε αυτό το απομονωμένο από το σώμα του ζώου, και είναι τα γνωστά μας μαργαριτάρια. Λοιπόν, τι λέει εδώ; «Σπλάχνα νοητού Μαργαρίτου», δηλαδή είσαι εσύ, τρόπον τινά, το ζώο, είσαι το όστρακον. Γι’ αυτό λέει «σπλάχνα», που εκεί δημιουργήθηκε ο νοητός Μαργαρίτης. «Σεπτόν σκήνωμα ευωδίας, Θεός σεσωμάτωται εξ αγνών αιμάτων σου. Φρίττω δεχόμενος το πυρ μη φλεχθώ, ως κηρός και ως χόρτος, το φρικτόν μυστήριον» κλπ., κλπ., κλπ. Τι βλέπουμε λοιπόν, αγαπητοί μου; Βλέπουμε εδώ ότι η Θεοτόκος Θεοτόκος, όπως η βάτος που σας είπα προηγουμένως, δεν εφλέγη δεχθείσα τον Θεόν και εικονίζεται από την βάτο που σας ανέφερα προηγουμένως. Και σημαίνει ότι εκείνος που κοινωνεί ζητάει, όπως η Θεοτόκος δεν εφλέγη, δεν πυρπολήθηκε, να μην φλεγεί από αυτή την κοινωνία με τα άχραντα μυστήρια. Με την ευκαιρία, θα ήθελα να σας έλεγα ότι όταν κοινωνείτε, πιστεύω ότι έξω από την ακολουθία,

ότι μόλις κοινωνείτε, δεν ξέρω αν ευχαριστείτε τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Μην ξεχνάτε ότι το μυστήριο το εργάζεται ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Μην ξεχνάτε, θα ευχαριστήσουμε τον Πατέρα, τον Υιόν και το Πνεύμα το Άγιο.

Ο Πατέρας θέλει, διότι την λειτουργία την αποτείνουμε προς τον Πατέρα. Εκεί στον καθαγιασμό, «και ποίησον» λέμε, «τον μεν άρτον τούτον τίμιον σώμα του Χριστού σου». Συ, ο Πατήρ, να μεταβάλεις το ψωμί σε σώμα του Χριστού σου, του Υιού σου που έγινε άνθρωπος. Τι λέει μετά; «Μεταβαλών τω Πνεύματί σου τω Αγίω». Ό,τι ακριβώς συνέβη με την ενανθρώπιση του Θεού Λόγου στα σπλάχνα της Παναγίας. Ο Πατήρ θέλει, ο Υιός συλλαμβάνεται στα σπλάχνα της Παναγίας με την επισκίαση του Αγίου Πνεύματος. Αυτό που συνέβη στην Παναγία συμβαίνει σε κάθε Θεία Λειτουργία, για να έχουμε το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ξαναλέγω, σας τα έχω πει,

γνωρίζετε. Μη με παρεξηγήσετε αν τα επαναλαμβάνω. Ακόμη...

Ευχαριστούμε την Παναγία, μετά από τον Πατέρα, τον Υιόν και το Πνεύμα το Άγιον. Χωριστά να τους ευχαριστούμε, ως Άγιον Τριαδικόν Θεόν, και μετά να ευχαριστούμε και την Παναγία, διότι αν εκείνη δεν έλεγε το «γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου», ο Θεός Λόγος δεν θα ήρχετο.

Δεν θα ήρχετο και δεν θα εσωζόμεθα. Μην το πάρετε υπερβολικό. Είναι αλήθεια. Από το δεύτερο μέρος της ακολουθίας θα σταχυολογήσουμε μερικά σημεία. Είναι η τρίτη ευχή του Ιερού Χρυσοστόμου. «Κύριε ο Θεός μου, οίδα, ότι ουκ ειμί άξιος, ουδέ ικανός, ίνα μου υπό την στέγην εισέλθης του οίκου της ψυχής». Είμαι εγώ.

Εγώ ένα οίκημα. Κάτω από τα κεραμίδια λοιπόν του οικήματος αυτού, γνωρίζω, λέει, δεν είμαι άξιος να έρθεις εσύ. Εκείνο που είχε πει ο εκατόνταρχος: «Κύριε», λέει, «δεν είμαι, Κύριε, ούτε είμαι ικανός, δεν είμαι άξιος υπό την στέγη μου εισέλθεις. Πες έναν λόγο και ο δούλος μου θα γίνει καλά» κλπ., κλπ. Γιατί όμως ο οίκος της ψυχής μου είναι έτσι ακατάλληλος; «Διότι όλη έρημος και καταπεσούσα εστίν, και ουκ έχεις παρ’ εμοί τόπον άξιον του κλίναι την κεφαλήν». Η οικία αυτή που θα σε στεγάσει, ο οίκος μου, έτοιμος να κρεμίσει, έχει κρεμίσει. Και ούτε έχεις παρ’ εμοί τόπον άξιον του κλίναι την κεφαλήν, δεν έχεις κατάλληλο τόπο για να κλίνεις το κεφάλι σου. Όταν ο Κύριος είπε «δεν έχω πού να κλίνω το κεφάλι μου», ούτε λοιπόν στη δική μου ύπαρξη, διότι είμαι ένας πεσμένος...

Στο δεύτερο μέρος υπάρχει μία ωραία ευχή σε στυλ ποιήματος. Είναι του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου. Όπως ξέρετε, έγραψε πολλά ποιήματα. Και να σας πω και τούτο, μην με παρεξηγήσετε: όποιος είναι ερωτευμένος γράφει ποιήματα, γράφει ερωτικούς στίχους. Και ο Άγιος Συμεών ήταν ερωτευμένος με τον Ιησού Χριστό. Γι’ αυτό έχει γράψει πολλά ποιήματα. Είναι στα άπαντά του μέσα. Νομίζω θα τα έχετε διαβάσει. Δεν είναι μεταφρασμένα, ενώ οι λόγοι του πολλές φορές μεταφράζονται. Τα ποιήματά του όχι. Εγώ λοιπόν θα σας διαβάσω μια τέτοια ευχή. Είναι σε ποίημα, έχει μέτρο δηλαδή, έχει μέτρο. Και κάνω μια...

απόπειρα μεταφράσεως, κάπως λιγάκι να θυμίζει μέτρο. Προσέξτε, να θυμίζει μέτρο: «Από χείλη ρυπαρά, από βρώμικη καρδιά, από ακάθαρτη γλώσσα, από μολυσμένη ψυχή, δέξου δέηση, Χριστέ μου, και μη με απωθήσεις, ούτε τα λόγια μου, ούτε τους τρόπους μου, ούτε την αδιαντροπιά μου. Δώσ’ μου με θάρρος να σου πω εκείνα που ποθώ. Μάλλον όμως δίδαξέ με τι θα πρέπει για να κάνω και να πω. Αμάρτησα πιο πολύ κι από την πόρνη, που όταν έμαθε πού μένεις, μύρο αγόρασε και με θάρρος ήλθε

τα πόδια σου ν’ αλείψει, εσένα του Δεσπότου και Θεού μου. Όπως εκείνη δεν απώθησες, που με την καρδιά της ήλθε, ούτε εμένα, Λόγε, μη με σιχαθείς, αλλά δώσε μου τα πόδια σου να κρατήσω και φιλήσω, και με τα ποτάμια των δακρύων, σαν πολύτιμο μύρο, με τόλμη να σου αλείψω. Πλύνε με, πλύνε με με τα δάκρυά μου, και μ’ αυτά καθάρισέ με, Λόγε. Συγχώρα με και τα πταίσματά μου και συγγνώμη δώσ’ μου. Γνωρίζεις τον σωρό των κακών μου, ξέρεις και τα τραύματά μου, και τα πληγώματά μου βλέπεις. Αλλά και την πίστη ξέρεις, και την προθυμία βλέπεις και τους στεναγμούς ακούεις. Δεν σου διαφεύγει, ω Θεέ μου, ποιητά μου, λυτρωτά μου,

σταλαγμός δακρύων, ούτε απ’ τον σταλαγμό μέρος». Αφήνω μερικά. «Αλλά τούτο πάλι ξέρω: ούτε των πταισμάτων ο όγκος, ούτε των αμαρτημάτων το πλήθος, Θεού μου, ξεπερνά την πολλή μακροθυμία και την άκρα του φιλανθρωπία. Αλλά με της συμπάθειας το λάδι, αυτούς που θερμά μετανοούν, καθαρίζεις και λαμπρύνεις και φωτός κάνεις μετόχους, κοινωνούς Θεότητός σου, άφθονα εργάζεσαι». Αφήνω πάλι μερικά. Από το τρίτο μέρος, από μια ευχή του Ιερού Χρυσοστόμου: «Πιστεύω, Κύριε, και ομολογώ». Ξέρετε, είναι αυτή που λέμε λίγο πριν κοινωνήσουμε. Προσέξτε αυτό το σημείο, είναι κρίσιμο. «Πιστεύω, Κύριε, και ομολογώ, ότι συ ει αληθώς ο Χριστός».

Και το ομολογώ ότι εσύ είσαι αληθινά ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος, «ο ελθών εις τον κόσμον αμαρτωλούς σώσαι, ων πρώτός ειμι εγώ. Έτι πιστεύω ότι τούτο αυτό εστί το άχραντον σώμα σου». Είδατε; Αυτό τούτο, αυτό τούτο, αυτό τούτο είναι το σώμα σου. Αυτό τώρα που θα πάρω, σε λίγα λεπτά, είναι το σώμα σου. «Και αυτό τούτο εστί το τίμιον αίμα σου». Εδώ τι έχουμε; Ανάγκη ανανεώσεως της πίστεως ολίγον προ της Θείας Κοινωνίας, που η μεγαλύτερη αμαρτία είναι όταν δεν πιστεύουμε ότι είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Και γίνεται αυτή η ανανέωση της πίστεως και η ομολογία, αλλά και η συναίσθηση

αμαρτωλότητας. Τα παρακάτω τροπάρια που ακολουθούν είναι στίχοι από το τρίτο μέρος τώρα, και μια μικρά ευχή που είναι γεμάτη από θείον έρωτα. Ακούστε μερικές, που σταχυολογούμε, λέξεις και εκφράσεις που δείχνουν αυτό που σας είπα: θέλγω, πόθος, αλλοιώνω, θείος έρως, πίμπλημι, τρυφή, σκιρτώ, μεγαλύνω, λαμπρότης, εισέρχομαι, συνεισέρχομαι, νυμφών, αρραβών, γάμος, προσκολλώμαι, φίλημα. Από τη φιλολογία της αγάπης όλες αυτές οι λέξεις.

Τη φιλολογία. Είναι ο θείος έρως. Το πλήθος αυτών των λέξεων φανερώνει τον πόθο της ψυχής ως νύμφης προς τον νυμφίον Ιησού Χριστό. Η παραβολή των γάμων δίδει την αφορμή ενός τέτοιου λεξιλογίου. Την τελευταία στιγμή η ψυχή φοβάται μήπως αποβεί προδότρια του μυστικού δείπνου. Γι’ αυτό επαναλαμβάνει: «Του δείπνου σου του μυστικού σήμερον, Υιέ Θεού, κοινωνόν με παράλαβε· ου μη γαρ τοις εχθροίς σου το μυστήριον είπω», δεν θα πω στους εχθρούς σου το μυστήριον, «ου φίλημά σοι δώσω, καθάπερ ο Ιούδας», ούτε θα σου δώσω φίλημα προδοτικό όπως ο Ιούδας.

Τι έννοια έχει εδώ το προδοτικό φίλημα; Μόνη η αμαρτία είναι εκείνη η οποία προδίδει τον Χριστό. Είναι μια τελευταίας στιγμής βεβαίωση προς τον Χριστό σταθερότητος της ψυχής στην αγάπη τη δική του. Από το τέταρτο μέρος, εδώ είναι ανάγκη να ευχαριστήσουμε. Από αυτήν την ευχαριστία ονομάστηκε ολόκληρο το μυστήριο Θεία Ευχαριστία, το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Μια σταχυολόγηση και από εδώ, από την ευχή του Αγίου Συμεών του Μεταφραστού. Σταχυολόγηση: «Μάλλον δε δίελθε προς μελών μου συνθέσεις, εις πάντας αρμούς».

«Νεφρούς, εις καρδίαν». Το αίμα σου να περάσει παντού, παντού στους αρμούς, στους νεφρούς, στην καρδιά. «Ψυχήν κάθαρον, αγίασον τας φρένας», το μυαλό, «αισθήσεων φώτισον απλήν πεντάδα», τις πέντε αισθήσεις, των αισθήσεων να την φωτίσεις. «Όλον με συγκαθήλωσον φόβω». Όλη μου την ύπαρξη κάρφωσέ την, συγκαθήλωσον, κάρφωσέ την με τα καρφιά του δικού σου φόβου. «Δείξον με σκήνωμα Πνεύματος μόνου» και μη και σκήνωμα της αμαρτίας. Να με αναδείξεις ότι είμαι κατοικητήριο του Αγίου σου Πνεύματος, μόνο του Αγίου σου Πνεύματος, και όχι σκήνωμα και κατοικία της αμαρτίας. Βλέπετε τι πλούτος υπάρχει.

Να γιατί σας έχω πει. Ξέρει κανείς λίγα γράμματα, αχ αυτή η καταδίκη των αρχαίων ελληνικών, πόσο θα χαρεί κανείς άμα καταλαβαίνει αυτά τα κείμενα. Δεν είναι δύσκολα, βλέπετε, απλά είναι, αλλά να ξέρει όμως λίγα γράμματα, να ξέρει λίγα αρχαία, τα απολαμβάνει κυριολεκτικά. Η όλη ακολουθία, όπως σας είπα, κατακλείεται με την ωδή του Αγίου Συμεών του Θεοδόχου, που είπε: «Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου, ἐν εἰρήνῃ, ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου» κτλ. Άραγε, δηλαδή, τώρα να πεθάνω, νυν απολύεις, τώρα να πεθάνω, γιατί είδαν τα μάτια μου το σωτήριό σου, το Σωτήρα του κόσμου. Δηλαδή, το λέμε εμείς σαν να λέμε στον Χριστό: «Τώρα, Κύριε, μπορώ να πεθάνω, γιατί πήρα το σώμα σου και το αίμα σου». Άραγε όμως;

Μπορούμε αυτό το πράγμα να το πούμε; Καθαριστήκαμε επαρκώς και αξίως, είμαστε εντάξει για να μπορούμε να το πούμε; Φοβάμαι ότι πολλές φορές ίσως δεν θα μπορούσαμε να το πούμε. Μακάρι όμως να μπορούμε να το λέμε. Αγαπητοί μου, αυτή ήταν η ακολουθία της Ιεράς Μεταλήψεως σε μια σύντομη ανάλυση. Και τώρα ας δούμε τον Άγιο Κύριλλο τι έχει να μας πει εδώ πια, εκεί που τελειώνει. Είπαμε για την ευχή, τι είπαμε; Και λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Εἶτα ἀνάμεινον τὴν εὐχήν». Έπειτα, λέει, αφού περιμένεις την ευχή, ευχαρίστησε το Θεό κτλ. «Εἶτα ἀνάμεινον τὴν εὐχήν. Εὐχαρίστησον τῷ Θεῷ, τῷ καταξιώσαντί σε».

«Καταξιώσαντί σε τῶν τηλικούτων μυστηρίων», των τόσο μεγάλων μυστηρίων. Να τον ευχαριστήσεις τον Κύριο. Ποια είναι αυτή η ευχή; Σας είπα προηγουμένως. Ο Μεθόδιος ο Ολυμπιώτης, που έκανε μια μετάφραση των πέντε μυσταγωγικών κατηχήσεων —είναι έκδοση της Αποστολικής Διακονίας, μπορείτε να το προμηθευτείτε, είναι ένα ωραίο, σύντομο βιβλιαράκι και έχει από κάτω και κάποια σχόλια, τόσο του Μεθοδίου του Ολυμπιώτου όσο και εκείνου ο οποίος επιμελείται την έκδοση— υποστηρίζει ότι πρόκειται περί της ευχής της απολύσεως. Πράγματι υπάρχει μια ανυπομονησία σε πολλούς να σηκωθούν να φύγουν πριν γίνει η απόλυση της Λειτουργίας. Αυτό θα το δείτε Μεγάλη Πέμπτη, Μεγάλο Σάββατο. Κοινωνούν και φεύγουν οι άνθρωποι. Τι φοβερό πράγμα!

Μα Έχουμε γραφείο, έχουμε εργοστάσιο, γίνεται πρωί Λειτουργία να κοινωνήσουν οι άνθρωποι. Το κάνουν όμως και όταν δεν είναι μόνο η Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο. Υπάρχει μια ανυπομονησία, που δεν περιμένουν οι άνθρωποι την απόλυση και σηκώνονται και φεύγουν. Ακόμη πρόκειται για μια αταξία όταν συμβαίνει αυτό. Ομοίως, κατά τη διανομή του αντιδώρου λέγεται πάλι μία ευχή: «Εὐλογία Κυρίου καὶ ἔλεος ἔλθοι ἐφ’ ὑμᾶς». Έλθοι, όμικρον γιώτα, έλθοι επί σε. Θα πει: είθε να έλθει σε σένα η ευλογία και το έλεος του Κυρίου. Πώς λοιπόν θα πάρεις αυτή την ευλογία, ως ευχή του ιερέως από τον Κύριον, εάν έχεις σηκωθεί και έχεις φύγει; Ή πώς ακόμη θα έπαιρνες αυτή την ευλογία εάν έπαιρνες το αντίδωρον, κακίστη συνήθεια,

από το παγκάρι; Οι επίτροποι, τα χέρια εκεί, θα νομίζουμε ότι θα σου δώσουν την ευλογία, αδερφέ μου; Προφανώς όχι. Θα περιμένεις με τη σειρά σου να πάρεις το αντίδωρον από τα χέρια του ιερέως, για να ακούσεις και την ευχή: «Εὐλογία Κυρίου καὶ ἔλεος ἔλθοι ἐπὶ σέ». Ακόμη, με την προτροπή «ἀνάμεινον τὴν εὐχήν», αφού περιμένεις την ευχή, μπορεί να θεωρηθεί αυτή η ευχή στο τέλος της Θείας Λειτουργίας, που αφορά σε όσους κοινώνησαν —και κοινώνησαν φυσικά τον παλιό καιρό, κοινωνούσαν όλοι— ακούσατέ την. Είναι μια σύντομη ευχαριστία: «Εὐχαριστοῦμέν σοι, Δέσποτα φιλάνθρωπε, εὐεργέτα τῶν ψυχῶν ἡμῶν, ὅτι καὶ τῇ παρούσῃ ἡμέρᾳ», που σημαίνει ότι κοινωνούσαν κάθε

μέρα, «ὅτι καὶ τῇ παρούσῃ ἡμέρᾳ κατηξίωσας ἡμᾶς τῶν ἐπουρανίων σου καὶ ἀθανάτων μυστηρίων. Ὀρθοτόμησον ἡμῶν τὴν ὁδόν, στήριξον ἡμᾶς ἐν τῷ φόβῳ σου τοὺς πάντας, φρούρησον ἡμῶν τὴν ζωήν, ἀσφάλισαι ἡμῶν τὰ διαβήματα, εὐχαῖς καὶ ἱκεσίαις τῆς ἐνδόξου Θεοτόκου καὶ Ἀειπαρθένου Μαρίας καὶ πάντων σου τῶν Ἁγίων. Ἀμήν». Πάλι μπαίνει η πρεσβεία της Παναγίας. Εδώ λοιπόν, σε αυτή την ευχή, έχουμε συντομότατα την ευχαριστία ολοκλήρου της Εκκλησίας προς τον Θεό για το ότι μας αξίωσε να γίνουμε κοινωνοί, μέτοχοι των τιμίων αυτών δώρων. Ακόμη, με την προτροπή «ἀνάμεινον τὴν εὐχήν», θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε και το τέταρτο μέρος της ακολουθίας της Θείας Μεταλήψεως, η οποία βέβαια στις ενορίες δεν λέγεται,

στις μονές λέγεται. Γι’ αυτό βλέπετε εκείνοι που κοινωνούν μένουν στο τέλος και ακούν το τέταρτο μέρος της ακολουθίας της Θείας Μεταλήψεως. Έτσι, βλέπετε, την ώρα που δίνουμε το αντίδωρο, κάποια στιγμή θα πούμε το «Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία», που το λέει ο ιερεύς, ή θα πούμε το «Νῦν ἀπολύεις», που το λέει πάλι ο ιερεύς, και στη συνέχεια γίνεται και η απόλυση.

Λέει ο Άγιος Κύριλλος τα εξής, πηγαίνοντας στην 23η και τελευταία παράγραφο: «Ταύτας κατέχετε τὰς παραδόσεις ἀσπίλους, καὶ ἀπροσκόπους ἑαυτοὺς διαφυλάξατε. Τῆς κοινωνίας ἑαυτοὺς μὴ ἀπορρίψητε, μὴ διὰ μολυσμὸν ἁμαρτιῶν τῶν ἱερῶν τούτων καὶ πνευματικῶν ἑαυτοὺς ἀποστερήσητε μυστηρίων». Δηλαδή, αυτές τις παραδόσεις ανόθευτες να τις κατέχετε και ασκανδάλιστο τον εαυτό σας να διαφυλάξετε. Και τους εαυτούς σας μην τους χωρίσετε, απορρίψετε, τους χωρίσετε από τα τίμια δώρα ή από την Εκκλησία

διὰ μολυσμὸν τῆς ἁμαρτίας, και μην αποστερηθείτε τα μυστήρια. «Ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης» κτλ. «Ταύτας κατέχετε τὰς παραδόσεις ἀσπίλους». Ομιλεί λοιπόν περί μιας κατοχής παραδόσεων. Τι είναι παραδόσεις; Παράδοση είναι ό,τι μία γενεά παραδίδει στην επομένη γενεά. Συνεπώς, εμείς άμα παραλαμβάνουμε κάτι από την προηγουμένη, παίρνουμε εκείνο που μας παρεδόθη, και εκείνο που θα δώσουμε στην επομένη είναι και αυτό το ίδιο πράγμα, η παράδοση. Η παράδοση είναι, η χριστιανική παράδοση είναι μία σκυταλοδρομία των γενεών. Έχετε δει τη σκυταλοδρομία, που ένας δρομεύς δίνει τη σκυτάλη με το φως, δίνει τη σκυτάλη εις τον επόμενο και ο επόμενος στον μεθεπόμενο και ούτω καθεξής. Αυτό είναι η παράδοση. Είναι μια σκυταλοδρομία, όπως σας είπα, των γενεών, και η παράδοση έχει αφετηρία της τον Κύριόν μας Ιησούν Χριστόν. Από εκεί ξεκινάει η παράδοση. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Παρέδωκα γὰρ ὑμῖν ἐν πρώτοις, ὃ καὶ παρέλαβον, ὅτι Χριστὸς ἀπέθανεν ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν». Σας παρέδωσα ό,τι παρέλαβα. Είδατε την έκφραση; Σας παρέδωσα ό,τι παρέλαβα. Τι παρέλαβε; Ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας.

Ό,τι άλλο. Είναι στο Α΄ Κορινθίους 15,3. Ακόμη θα πει ο Απόστολος Παύλος στους Κορινθίους: «Καὶ καθὼς παρέδωκα ὑμῖν, τὰς παραδόσεις κατέχετε». Όπως, είδατε, παρέδωκα σε σας, τις παραδόσεις αυτές να κατέχετε. Τι θα πει «κατέχω»; Κάτι περισσότερο από «έχω». Έχω, θα πει έχω. Κατέχω, θα πει κρατάω καλά. Είναι η πρόθεση «κατά», που δείχνει το κατακρατώ. Το κατέχω, το κρατάω, αυτό θα πει κρατώ. Το κρατώ σφιχτά. Προς Θεσσαλονικείς, ο Απόστολος Παύλος: «Ἀδελφοί, στήκετε καὶ κρατεῖτε τὰς παραδόσεις». Κρατάτε τις παραδόσεις, «ἃς ἐδιδάχθητε», «εἴτε διὰ λόγου εἴτε δι’ ἐπιστολῆς ἡμῶν», είτε προφορικά είτε με γράμμα που σας στείλαμε. Προσέξτε, δεν θα εξαντλήσουμε το θέμα της παραδόσεως, είναι τεράστιο το θέμα της παραδόσεως. Απλώς μόνο ένα σχολιασμό κάναμε πάνω σε αυτό που λέει ο Άγιος Κύριλλος. «Παραγγέλλομεν δὲ ὑμῖν, ἀδελφοί», σας παραγγέλλομεν, «ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, στέλλεσθαι ὑμᾶς ἀπὸ παντὸς ἀδελφοῦ ἀτάκτως περιπατοῦντος καὶ μὴ κατὰ τὴν παράδοσιν ἣν παρέλαβον παρ’ ἡμῶν». Αν κάποιος, λέει, ατακτεί, αδελφός, και δεν δέχεται την παράδοση, στέλλεσθε μακριά. Γιατί αυτός ο άνθρωπος ποδοπατεί την παράδοση. Ο ίδιος ο Κύριος είπε στην Εκκλησία των Θυατείρων, στην Αποκάλυψη,

λέει κάποια προηγουμένως: «Ὃ ἔχετε κρατήσατε ἄχρις οὗ ἂν ἥξω». Ωραίο αυτό, δυνατό, με δύο λόγια μόνο διατυπωμένο. Κρατήστε εκείνο που έχετε. Από πού το έχετε; Από μένα. Έως πότε θα το έχετε και θα το κρατάτε; Έως ότου έλθω, ώσπου να ξανάρθω. Συνεπώς, η παράδοση είναι ό,τι στην πρώτη του παρουσία ο Κύριος μας παρέδωσε και που θα πρέπει να του το παραδώσουμε κατά τη Δευτέρα του Παρουσία. Αυτό είναι η παράδοση. Είναι σπουδαίο. Πού είναι εκείνοι; Πρώτα φτάνουν κάποιοι, κάποιοι, κάποιοι, κάποιοι που λένε παραδόσεις και άλλα πολλά. Αλλά σας είπα, δεν κάνουμε ανάλυση του θέματος, παρά μόνο έναν σχολιασμό. Δηλαδή, οι παραδόσεις πρέπει να κρατηθούν διαχρονικά.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι: «Α, καλά, αυτές είναι παλιές παραδόσεις και σήμερα δεν έχουν καμία αξία», εφόσον «Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας». Ή ακόμη θα πει στην Εκκλησία της Φιλαδελφείας, πάλι στην Αποκάλυψη: «Ἔρχομαι ταχύ· κράτει ὃ ἔχεις». Έρχομαι γρήγορα, κράτα καλά αυτό που έχεις. Μάλιστα λέει στη συνέχεια, δεν το σημείωσα, λέγει: «Ἵνα μηδεὶς λάβῃ τὸν στέφανόν σου». Σημαίνει μη χάσεις τον στέφανό σου. Πότε θα χάσεις τον στέφανο, που το στεφάνι είναι η Βασιλεία του Θεού; Όταν δεν κρατάς καλά εκείνο που παρέδωκεν ο Κύριος, το αφήσεις, θα χαθείς. Και οι παραδόσεις αυτές πρέπει, λέει εδώ τώρα ο Άγιος Κύριλλος, πρέπει να κρατηθούν άσπιλοι. Προσέξατε,

παραδίδει ο Άγιος Κύριλλος. Ναι, σημειώσατε ότι ολόκληρη η κατήχησή του δεν είναι τίποτε άλλο παρά παράδοση. Ό,τι παρέλαβε, αυτό παραδίδει. Ναι, οι 24 κατηχήσεις του είναι μία παράδοση. Και τι λέγει; Ότι πρέπει να κρατήσουμε, λέγει, να κρατηθούν άσπιλοι, δηλαδή ανόθευτες, ανόθευτοι οι παραδόσεις. Και οι παραδόσεις αυτές, εδώ τώρα, δεν αναφέρονται μόνο στα δόγματα, αλλά και στο ήθος. Ο Άγιος Κύριλλος δεν μας είπε μόνο δογματικά πράγματα, αλλά και θέματα ήθους. Όταν, επί παραδείγματι, μιλάμε για την πορνεία, δεν είναι θέμα δόγματος, είναι θέμα ήθους. Δεν μπορείς λοιπόν το ναό του Θεού —για να μην πω ότι το ήθος καταλήγει τελικά σε δόγμα.

Να μην σας το πω αυτό— πρέπει να τηρούμε και την παράδοση των δογμάτων και την παράδοση των ηθών. Το ήθος απορρέει από το δόγμα και απολήγει εις το δόγμα. Δεν είναι χωρισμένα πράγματα, να σας είπα. Η πορνεία, μη λέει, μη, μη, λέει ο Απόστολος Παύλος, δεν ξέρετε ότι είστε ναός του Αγίου Πνεύματος; Οπότε εδώ τι βλέπει κανένας; Βλέπει κανένας, αγαπητοί μου, ότι...

να τηρήσεις το ήθος για να κρατήσεις το δόγμα. «Μὴ ψεύδεσθε εἰς ἀλλήλους». Το ψέμα είναι ήθος. Γιατί; «Ὅτι ἀλλήλων μέλη ἐσμέν». Αυτό είναι δόγμα. Και ούτω καθεξής. Γιατί πολλές φορές θεωρούμε αιρετικόν εκείνον ο οποίος αποκλίνει στο δόγμα και δεν θεωρούμε αιρετικόν εκείνον ο οποίος αποκλίνει στο ήθος. Ένας που πέφτει στη σεξουαλική ανηθικότητα είναι αιρετικός, αποκλίνει από το ήθος, από το δόγμα. Γι’ αυτό λέγει ο Άγιος Κύριλλος: «Καὶ ἀπροσκόπους ἑαυτοὺς διαφυλάξατε». Φύλαξε τον εαυτό σας, λέγει, ασκανδάλιστον, δηλαδή βίον ασκανδάλιστον και καθαρόν και αγνόν. Και λέγει ακόμη ο Άγιος Κύριλλος: «Μὴ διὰ μολυσμὸν ἁμαρτιῶν τῶν ἱερῶν τούτων καὶ πνευματικῶν».

«Ἑαυτοὺς ἀποστερήσητε μυστηρίων». Μην αμαρτάνετε και δεν μπορείτε έτσι να κοινωνείτε, γιατί τα αμαρτήματα είναι κωλυτικά, είναι εμποδιστικά του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Άγαμοι και έγγαμοι ζουν δυστυχώς μέσα σε αυτά τα κωλυτικά στοιχεία. Οι μεν, πριν παντρευτούν, τρέχουν στην ανηθικότητα, οι δε παντρεμένοι κάνουν παράξενα πράγματα στο γάμο τους και μένουν μακριά από τη Θεία Κοινωνία. Οι κατηχήσεις σε τούτο απέβλεπαν, του Αγίου Κυρίλλου, στη γνώση του δόγματος και στην προτροπή βίου καθαρού. Μια σωστή κατήχηση δεν πρέπει μόνο να έρχεται σαν πληροφόρηση, αλλά και να κατευθύνει σε βίον πνευματικόν.

Ακόμη ο Άγιος Κύριλλος: «Τῆς κοινωνίας ἑαυτοὺς μὴ ἀπορρίψητε». Μην αποσχισθείτε από το μυστήριο της Ευχαριστίας ή από την εκκλησιαστική ενότητα. Είναι τα μέλη της Εκκλησίας που ξηραίνονται και αποκόπτονται, κατά το λόγο του Κυρίου: «Πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ μὴ φέρον καρπὸν αἴρει αὐτό». «Ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης», λέγει. Έτσι τελειώνει: «Ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἁγιάσαι ὑμᾶς ὁλοτελεῖς», ολοτελώς, λέει, να σας αγιάσει ο Θεός της ειρήνης, «καὶ ὁλόκληρον ὑμῶν τὸ σῶμα καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ πνεῦμα ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τηρηθείη». Ολόκληρο το σώμα σας και η ψυχή σας να τηρηθούν, να τηρηθούν σωστά έως την παρουσία του

Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Αξιοπρόσεκτον εδώ, και είναι προς τιμήν των Ιερών Κατηχήσεων, ότι αναφέρεται στον όλο άνθρωπο. Λέει και ψυχή, λέει και σώμα. Σήμερα μιλάμε για την ψυχή, σας το είπα προηγουμένως, και δεν εννοούμε δυστυχώς και τη σημασία και την αξία του σώματος. Άνθρωπος σημαίνει ψυχή και σώμα μαζί, και η Ανάσταση προβλέπει την πλήρη αποκατάσταση του όλου ανθρώπου, και όλος ο άνθρωπος πρέπει να διατηρηθεί σωστός και ακέραιος μέχρι τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Αγαπητοί μου, εδώ τελειώνουμε. Πρέπει να ευχαριστήσουμε και να δοξάσουμε τον Άγιο Τριαδικό Θεό,

που μας έδωσε την ευκαιρία να ακουστούν οι θαυμάσιες αυτές κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου. Η προκατήχηση, 18 κατηχήσεις των φωτιζομένων και 5 μυσταγωγικές κατηχήσεις, 24 σύνολο, που εξεφωνήθησαν, με τις 5 κατηχήσεις μετά το βάπτισμα των φωτιζομένων, το 350 μετά Χριστόν. Η ανάλυσή τους ήταν για μας μια αληθινή αποκάλυψη, μια αληθινή χριστιανική παιδεία, και η ανάλυση αυτή έγινε σε 210 μαθήματα, σε διάρκεια 10 χρόνων, από τις 6 Δεκεμβρίου του 1982, σήμερα 13 Απριλίου του 1992.

Λοιπόν, να ευχαριστήσουμε και τον θαυμάσιο πατέρα μας Άγιο Κύριλλο, Επίσκοπον Ιεροσολύμων, που η Εκκλησία μας τον τιμά στις 18 Μαρτίου. Γράφει γι’ αυτόν, μεταξύ άλλων, ο πατρολόγος Μπόνης: «Δυνάμεθα να είπωμεν ότι αι κατηχήσεις αποτελούν το δογματικόν και ηθικόν σύνταγμα της Εκκλησίας ή τον τελετουργικόν καταστατικόν χάρτην αυτής. Ανυπολόγιστος επίσης είναι και η παιδαγωγική αξία του έργου και μάλιστα η παιδευτική κατηχητική μεθοδολογία, υπό του πεπειραμένου συντάκτου του έργου χρησιμοποιουμένη. Αποτελούν άρα αι κατηχήσεις πρότυπον χριστιανικής αγωγής και μορφώσεως». Και εμείς τι να πούμε; Πώς να τελειώσουμε; Με εκείνο που λέει ο Άγιος Κύριλλος: «Ὁ δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἁγιάσαι ὑμᾶς»

Ολοτελής και ολόκληρον η μοτοσώμα και η ψυχή και το πνεύμα Εν την παρουσία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού Τυρηθεί, ήθε να τηρηθεί Οι δόξα εις τους αιώνας Αμήν