Catecheses of St Cyril 209 | 13-01-1992

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we have now reached the very end of Saint Cyril’s catechetical lectures. A little still remains, of course. In any case, Saint Cyril’s fuller treatment gives us both the opportunity and the occasion to say something more about what he himself has already mentioned.

You remember that he mentioned, “The Holy Things for the holy.” I shall return to this next time, God willing. Then the people say, “One is Holy, one is Lord,” and so forth. We too are holy in a relative sense, and we must be holy if we are to receive the Holy Gifts.

We must be prepared. This is precisely why, at the end, when the priest comes out for the people to receive Holy Communion, he proclaims, “With fear of God, faith, and love, draw near.” This command—“With fear of God, faith, and love, draw near”—presupposes that preparation has already taken place. I am not going to acquire faith, fear of God, and love at that very moment. These must already have been cultivated and must already be present; the words simply emphasize them. They do so both positively and negatively: positively, by declaring how we must approach; and negatively, by warning that anyone who does not have faith firmly established within him—we shall examine this shortly—or who lacks love or the fear of God, must not draw near, but must remain away from the chalice of the Holy Eucharist. Even before the Holy Anaphora, that is, before the sacrifice, there is a command: “Let us stand aright; let us stand with fear; let us attend, that we may offer the Holy Anaphora.” Let us stand properly. This is a precise liturgical command: we are to stand aright, not sluggishly, but with the fear of God. “Let us attend” means “let us pay attention.”

The Holy Anaphora. What is this Holy Anaphora? It is the supreme sacrifice. It is called the Anaphora because it is offered up to God. The word is formed from “up” and “to bear”: to bear something upward. Notice that it does not mean merely “to refer to a subject,” as the word is commonly used today, but to bear something upward. And there is a particular movement in this offering that is very dear to me—so dear that it moves me to tears. It is the moment when the priest takes the bread, still simply bread, and the wine, still simply wine, before their consecration, as products

of nature and of human labor. I have told you many times: we do not offer grapes and wheat; we offer wine and bread. As Saint Nicholas Cabasilas says, human labor has entered into them. The priest then raises them, making the sign of the Cross—for the Cross is everywhere—and says, “Thine own of Thine own, we offer unto Thee.” We offer You what is Yours, from what is Yours. Why does this movement bring tears to my eyes? Because creation returns to God in thanksgiving, eucharistically. This is the great point: everything comes from God, exists with God, and is directed toward God

and through Him and unto Him are all things. If this circle is broken anywhere, idolatry results. Man stops at whatever he sees before him, or at anything else, and no longer sees God. That is the end of it. You understand, then, the meaning of this moment: “Thine own of Thine own”—what is Yours, taken from what is Yours, is offered to You. This offering is made as an anaphora, as an offering upward. In other words, we acknowledge that these gifts contain both nature and labor: nature is Yours, for You made it; creation is Yours; and the labor is ours. We offer them up to You; we raise them toward You. This is why the priest makes that upward movement. And this is why it says here...

“Let us attend; let us attend to the Holy Anaphora.” And then, “to offer in peace,” meaning peacefully, without inward turmoil or disordered states of soul. We must therefore be attentive. We must be people who draw near with true fear of God, with faith, and with love. Let us draw near. Remember that we had already begun discussing the first of these: “with fear.” This also includes the manner in which we come forward to receive Holy Communion. How am I to rise from my seat, from my stool? You may wonder why I am speaking about such a thing.

I said “chair,” but the ancient word means a stool. In those days they had stools rather than chairs, and they sat on them. A distinguished and renowned contemporary archpriest from Manchester, England, speaks about this very beautifully. In the ancient Church there were these stools; there were no choir stalls. You must rise and draw near. To use a modern image: how will you leave your chair, come as far as the Beautiful Gate, receive Holy Communion, and then return? This, my beloved, is what I shall speak to you about this evening. There must be a proper order of precedence. You may ask, “Do distinctions of rank apply here?” These are not distinctions based on wealth. Certainly not. What does Saint James say? You tell the rich man, “Sit here in this good seat,” and the poor man, “Sit down there by my footstool,” on a low stool. No. These are orders within the Church, and wealth is not their criterion. I remember someone once complaining that, when I come out to distribute Holy Communion in our monastery, I give Holy Communion first to the monks and then to the people. Had he known a few things, he certainly would not have said that. Listen, then.

The eighth book of the Apostolic Constitutions—book eight, section eight, number fourteen, according to its subdivisions—says this: “Let the bishop partake.” The bishop is the first to receive Holy Communion. You will have seen this. The bishop first receives both the Body and the Blood, under both forms; then he gives Holy Communion to the priests, and afterward to the people. Thus, the bishop is first, followed by the priests, the deacons, the subdeacons, the readers, the chanters, and the ascetics. The ascetics, therefore, or the monks, come immediately after the clergy.

Immediately after them, because the chanter is a cleric, as you know. Chanters belong to what is called the minor clergy, but they are clergy nonetheless. The chanters should also receive the appropriate blessing, a cheirothesia, which is ordinarily performed by the bishop, though it may also be performed by an abbot. Only the abbot of a monastery may do so, not an archimandrite serving in the world. The text continues: “and the ascetics; and among the women, the deaconesses”—for there were deaconesses then—“and the virgins”—the virgins formed a particular order—“and after them, the widows.”

“The children, and then all the people in order, with modesty”—literally, the word can mean shame, but here it means reverence—“and with devotion, without commotion.” Pay attention: without commotion. Yet how often do you see children pushing or shouting, while on Great Thursday, Great Saturday, Christmas, and Pascha people crowd together? Do you see? Without commotion, without pushing. “And let the bishop give the offering, saying...” As he gives it to each person, he is to say, “The Body of Christ.” The full phrase is, “The servant of God, so-and-so, partakes...”

Today, because both forms are given together, we say, “The Body and Blood of Christ, unto the remission of sins and eternal life.” But we shorten the phrase, just as the text does here, and say simply, “The Body of Christ.” “And let the one receiving say, ‘Amen.’” Why does he say, “The Body of Christ”? To remind you what you are receiving—to remind you what you are receiving. This demands great attention. When we say each person’s name, I would dearly love to know the names of even fifty percent of those who receive Holy Communion. Of course, this is not always possible. Here we see the meaning of the parish, though many people tell me that they cannot attend a different parish.

This is not observed today, though it would be good if it were. If every parish were properly organized, why would you leave your own parish? The priest from whom you receive Holy Communion should know you and should say, “The servant of God Nicholas partakes,” or, “The handmaid of God Mary partakes.” He knows you; he knows you. When you go to another parish, the priest does not know you. But if your parish has a devout priest while another parish does not, then everything is turned upside down. “And let the deacon hold the chalice and, as he gives it, let him say...” Thus, the bishop gave the Body, while the deacon stood beside him holding the Holy Chalice and spoke to each person

who partook, just as the bishop does with the priests and deacons when we receive Holy Communion and move around the Holy Table. And what does the deacon say? “The Blood of Christ, the cup of life.” “And let the one who drinks say, ‘Amen.’” “And let Psalm 33 be sung”—that is the familiar Psalm, “I will bless the Lord at all times; His praise shall continually be in my mouth,” and so forth—“while all the rest are partaking.” This Psalm, it says, is sung while everyone receives Holy Communion.

So everything must be done in order, as the Apostle Paul also writes: “Let all things be done decently and in order.” Here, to speak practically, that means one person behind another. What does this accomplish? We avoid pushing, and we reduce the danger—the very real possibility—of causing an accident with the Holy Chalice. So, one person behind another. Let me mention one small detail, if indeed it is small. If I were to tell you everything I have observed, I would need a great deal of time, so I shall mention only a few broad points. Out of reverence, some people will not turn around to leave. Instead, they walk backward and tread on the person behind them. Have you noticed this?

Out of reverence, because they do not want to turn their backs, they walk backward and trample on the person behind them. And though that person has just been trampled on, he has learned nothing: he then does the same thing to the third person behind him. No, my beloved. Once you have received Holy Communion here, turn around and return to your place. Turn and walk away; do not walk backward. The men go first, followed by the women. When I sometimes call this out and try to teach our people to follow this order when receiving antidoron, the women who do not know me probably think to themselves, “This priest must certainly be a misogynist.” But that is not the point.

The matter has already been settled. The Apostle Paul says that the men go first and then the women, because Adam was formed first and then Eve. Since this is the order of things, this order is followed. It does not imply that anyone is inferior, just as the whole order I described to you earlier does not imply inferiority.

It serves to remind each person who he or she is and what his or her place is—that a woman is a woman. Do not be angry with me; do not scowl at me. I am not the one saying this; the Word of God says it. Thus, within the Church the men go first and then the women, both for antidoron and for Holy Communion. We shall receive...

Of course, I shall speak about present-day practice, since Saint Cyril is speaking to us about the ancient practice. As we said, you would place your right hand over your left, your right palm over the left. Last time I told you that your hands would form this cross, and the text calls it a throne. You would cup your hand slightly; your palm should not be stretched out flat like this, because the Body of Christ might fall to the ground. It should be slightly curved. Listen: curved, like the concave Byzantine coins, which are called curved because they are bowed. Byzantine coins have a hollow on one side and a rounded back on the other. So you would curve your hand, receive there, and afterward place it in your mouth.

And so on. We spoke about this last time. Today, however, we do not receive in this way. Both kinds are now in the Holy Chalice, and they are given with what is still called the “tongs,” although in reality it is a small spoon. The old name has remained because tongs were once used, and to this day it is still called the “tongs.” We receive both kinds together, so we no longer need to use our hands. We therefore take hold of the cloth, that red cloth. Let me briefly return to a question from earlier, when I spoke to you about Rahab the harlot, who was told to place a red cloth in her window. Do you know what that red cloth meant? Why was she not told to use black, white, or green?

You may say that red is easier to see. But do you know what that red cloth signified? It meant: “You who possess faith and believe in the God of Israel—this God will become man, and therefore He will die and be crucified, and you will be saved through His blood.” Thus, the red cloth of Rahab the harlot was a symbol of the blood of Christ shed in His great sacrifice. That closes the parenthesis, and I return to our subject. So we have this cloth, and it is red. It represents the blood of Christ. It also represents the blood of the Holy Martyrs. That is why the Church says in the troparion that she has clothed herself in her purple robe, her red robe.

For it is the blood of the martyrs that supports her. It is exceedingly beautiful. So the communicant, whether man or woman, takes this red cloth with both hands. It is called the maktron, because it wipes and absorbs; the maktron is that which gathers up and absorbs. The communicant places it beneath the chin and holds its two corners, while the priest holds the other end together with the Holy Chalice. He takes the two corners, places the cloth beneath his chin, and opens his mouth fully.

When he has received the Body and Blood of Christ, he calmly wipes his mouth and departs, without haste, because haste could cause harm. Pay attention here. Of course, I should tilt my head slightly backward, because if I hold my head forward, how will the priest place the spoon into my mouth? So the head should be tilted slightly backward, and the mouth should be opened fully. Some people do not open their mouths because they have never learned how, especially if they are not accustomed to receiving a portion of the Lamb. When you receive the Lamb, your mouth must be open; otherwise the spoon cannot enter. The Lamb may slip out and fall from the spoon. Please open your mouth. I beg you.

Open your mouth. But the communicant is afraid that his teeth might catch cold, or perhaps that I will count how many he has, so he insists on keeping his mouth closed. Very well, I say, very well. I leave the Lamb in the Chalice and give him only the Blood. Do you like that, my brother? I warned you and told you again. You are putting me in danger of causing harm. So I will not give you the Body, and perhaps then you will learn. Please take note of this. I must open my mouth fully. Some people tilt their heads back as though they were opening their mouths, but they still do not open them. What do they mean? That they will open their mouths only when the spoon reaches them? But the priest must see how wide a mouth they will open so that he can judge the size of the portion.

Is it a large portion, and is the mouth large enough? I do not know how wide you will open your mouth at the last moment. How am I to judge? Open your mouth, for God’s sake, so that both God and the priest may rejoice in you, and so that you may receive the Lamb of God in such a beautiful and orderly way. Yes!

Before the spoon comes out, leave the cloth where it is. Some people raise it in front of their lips like this. But how can the spoon then enter the mouth? As we said, the cloth belongs underneath. And there is something else: some are in such a hurry that they begin wiping themselves before the spoon has even left their mouth. But that can cause harm, because if anything remains on the spoon, the cloth—the maktron—will catch it. That is not right. And one more thing: some people, I do not know why, are in a hurry. They open their mouth, receive Holy Communion, and then, while the spoon is being withdrawn, they open their mouth again. The spoon, with what it carries, may then be pushed back toward the priest. What should we do, then? You must close

your lips tightly and securely. Some people use their teeth, supposedly so that they will not pick up germs. As though they will not pick them up with their teeth but will with their lips! Strange things. So we must close our lips very firmly, to retain what we have received. As I told you, we then wipe our lips carefully and release the cloth calmly. Some people turn to leave while still pulling the cloth with them. We priests take precautions—all of us do this, or nearly all of us, as far as I know. We hold the end of the cloth here as we hold the Holy Chalice. If someone is careless and pulls the cloth,

it slips from the hand, and ordinarily no harm is done. But if the cloth is wrapped around the stem of the Holy Chalice, there is certainly a danger that the entire Holy Chalice may be dragged along with it. And then what happens? Saint Cyril will tell us; we shall see it. He says that if harm is done and something is lost, it is as though you had lost one of your own limbs—something belonging to your very being. Then, after we have received Holy Communion, listen carefully: we do not swallow immediately. We keep what we have received in our mouth. We turn, go back to our chair or stasidi, and consume it there. Pay attention to the reason.

At that moment, the communicant is usually somewhat unsettled. Some people are more agitated than others, and in their agitation and haste they may swallow badly, cough, and expel what they have received. Everything I am telling you comes from observation. Once I return to my place, I can swallow calmly. I hold my breath and swallow, so there is no danger of swallowing and breathing becoming confused and causing me to cough. We do not chew the Lamb we have received. Since the Body of Christ has been moistened by the Blood, we use the tongue and the palate to break it down.

We press the Lamb between the tongue and the palate so that, if it was a single piece, it is broken down enough to be swallowed without chewing. Why? Because if we chew it—especially if we have dentures—there is a danger that some portion may remain between the teeth. This is why our people say, “Do not spit.” But if we do not chew, and instead swallow what we have received in the way I have described, we may later, outside the Church or at home, drink a little water, rinse our mouth two or three times, and swallow the water with which we rinsed it.

Then there is no danger that anything has remained in the mouth and that we therefore cannot spit. Take, for example, a priest who is serving forty consecutive Liturgies. Is he not going to spit for forty days? Is that possible—especially if he also has the flu?

When we come to the church, we must arrive early. Many people arrive only when the priest comes out and says, “With fear of God, faith, and love, draw near,” or only at the Lord’s Prayer. No, my beloved. Let us acquire the good habit of being there at least from the Doxology of Matins—at the very latest—so that we may be present for the whole Divine Liturgy. The habit of arriving at the Gospel, the Creed, or the Lord’s Prayer is not good. We must come to Church in good time. Some people arrive to receive Holy Communion at the very end of the Divine Liturgy. What can one say about them?

The Divine Liturgy is already drawing to its close, or has reached its very end, and only then do they come to receive Holy Communion. How can that be? It should not happen. What you receive must be surrounded by the whole setting of what we call the Divine Liturgy: the hymns, the prayers, and everything else. And many times they even complain, saying, “Did the service finish so quickly?” This happens especially in villages on feast days. The local people do not attend the festal service because they are busy entertaining the guests who have come for their feast. The visitors go to the Church, while the locals remain at home preparing the roast piglet and whatever else. Then they may arrive at the very end. I remember once, in a village, it was after eleven o’clock—about half past eleven.

The village priest and I were walking downhill. The Divine Liturgy had finished long before. Someone asked, “Is it over? Did the Divine Liturgy finish so quickly?” It was already eleven or half past eleven. “So quickly?” Or there is another thing some people ask for. This happens in the cities. I had heard that it used to happen in Larissa as well. Fortunately, it no longer does.

This is what they do: especially on Great Thursday, they come and ask to receive Holy Communion so that they can then go to work, even though the Divine Liturgy has not yet been celebrated. They ask to receive from the Holy Bread kept in the sacred tabernacle for the sick. I remember seeing this even in Athens—in Athens itself. It was astonishing. Since I served for part of my ministry in Athens, I saw people receiving Holy Communion before the Divine Liturgy. This is very wrong—very wrong indeed. Of course, we do use those reserved Holy Gifts to commune someone who is ill. When we visit people in their homes, this is what we use. They come from the Holy Bread reserved from Great Thursday, when we prepare an additional Lamb, dry it with great care, immerse it in the Blood, dry it again, and so forth. There is also one truly exceptional situation: a sudden military mobilization. You should know this as well. Naturally, some will have to leave as soldiers,

not only our young men of twenty, twenty-one, or twenty-two, but sometimes those of twenty-five or thirty as well, if there is a general mobilization. The man who is suddenly called up as a soldier—remember, I said a sudden mobilization—does he know what will happen? Does he know whether he will be killed, whether he will live or die? A good man, a faithful man, quickly goes to the priest of his village or town, to his parish priest, and says: “Father, I am leaving. In ten minutes I leave for the front. Please give me Holy Communion.” Then we take from the Holy Bread reserved from Great Thursday. There has been no special Divine Liturgy immediately beforehand, of course, because there is no time for that, and we give this man the Body and Blood of Christ reserved from Great Thursday.

You should know this. God forbid that it should ever happen; may we always have peace and never face a sudden war. But know this, and tell your sons and your children as well, so that they keep it in mind. If they have reverence for God, let them hurry to receive Holy Communion, regardless of whether they have kept the fast. And do not be surprised—even if they have eaten. You may ask, “Can we show that this is truly permissible?” We can, if we study the history of the Church. You know that in apostolic times the Mystery of the Holy Eucharist was celebrated during a meal, just as Christ Himself instituted it.

After they had eaten, Christ took the bread and blessed it; He blessed the cup and spoke the words, “Take, eat,” during the meal. In the beginning, the Church did the same: the Mystery was celebrated during the meal. There was no daytime fast beforehand, and the meal could include all kinds of food. So, if we consider how people received Holy Communion at that time, then in an emergency we may give Communion to someone, as I have told you, even if he has not fasted. There is no sin in this. The Church first separated the Mystery of the Holy Eucharist from the common meal—the agape meals and shared tables—because disorders arose. These disorders led the Church to separate them very early, while the Apostles were still alive.

Secondly, the Church not only separated the Mystery of the Holy Eucharist from the meal, but also moved its celebration to the morning hours so that people would receive while fasting. This is what we call the fast before the Holy Eucharist. There are two kinds of fasting. One is the fast we keep before going to church to receive Holy Communion: the Eucharistic fast. The other is the fast observed during the preceding day, when we ask whether we may eat oil, whether it is Friday or Saturday, and all the familiar questions. But what was the original arrangement? It was what I have just described. Therefore, if in an emergency we give Holy Communion to someone who is leaving for the front and for war, are we sinning? Obviously not. And what am I to say about those priests who refuse Holy Communion to someone because he has not washed—we shall consider that next—or because he is wounded?

Or someone who has undergone surgery and is dying, or has been injured in an accident and is dying. They will not give him Holy Communion. Do you know what they say? “He has a wound,” they say, “blood is flowing from it, and Christ will escape through it.” What a strange idea! Did not the martyrs—and I appeal to history to substantiate what I am telling you—receive Holy Communion in prison whenever they had the opportunity? Were they not then thrown to the beasts? Were they not slaughtered and beheaded, with their blood flowing? There you have it. But regarding water, pay attention; I want to tell you something about this. Of course, when we go to receive Holy Communion, we should be clean, both in body and in clothing, provided that the circumstances allow it. If I can wash, then I wash.

I change my clothes. But if I cannot—if I am bedridden, if I am paralyzed, if, for whatever reason, there is no way for me to wash, or if washing would cause the sick person to catch cold, or if he is confined to bed—should he then not receive Holy Communion? His family can wash him a little with a sponge and some warm water. Nothing more is needed. But suppose even that is impossible for some practical reason. Does this mean that he must be deprived of Holy Communion because he cannot wash? What strange ideas!

And there is something else. When we say that we should wash, I must tell you that we should also clean our mouths. Many people say, “We clean our mouths the night before.” Yes, but during the night the mouth—pardon me—has gathered a coating. Forgive me, but we should clean our mouths in the morning. By all means, let us clean them the night before as well—twice a day, morning and evening, each according to his usual habits. But in the morning we should clean our mouths.

With a toothbrush and toothpaste. Did you hear that? Our mouths should be clean. Tell me, please: if you decorate your house because an honored guest is coming, but the entrance to your house is unclean, would that be fitting? You may say, “But there is a danger that we might swallow some water.” My answer is that there is no such danger.

Even if we suppose that I do swallow some water, that would not be harmful. “What are you telling us, Father?” I have authoritative support for it. Listen carefully. Timothy of Alexandria, in his sixteenth question, gives the following answer. The sixteenth question reads: “If someone who is fasting in order to receive Holy Communion, while rinsing his mouth, or while in the bath—the bathhouse is called a balaneion—unintentionally swallows water, having drunk it by accident, ought he to receive Holy Communion?” May he receive Holy Communion?

The answer—the response of Timothy of Alexandria—is found in the Rudder, on page 674.

“Yes,” he answers. Yes, full stop. “For if Satan finds an opportunity to prevent him from receiving Holy Communion, he will cause this to happen more often.” In other words, you may swallow water again and then say, “I will not receive Holy Communion.” No. You swallowed some water; you may still receive Holy Communion. If a very young child cannot manage without water, we may give the child some water and then bring the child to receive Holy Communion. And it is well known—you mothers know this—that we nurse very small babies or give them their milk at five, six, seven, or eight o’clock, and afterward bring them to receive Holy Communion. You know this. It is not wrong. As the child grows, of course, the child must learn not to eat beforehand—but this comes with age. If you consult the Rudder, you may find a footnote by Saint Nikodemos of the Holy Mountain saying, “Then, to be on the safe side, no one should rinse his mouth.” Yes, but that somewhat distorts the circumstances addressed in the response of Saint Timothy of Alexandria. We must understand that, over the centuries, certain aspects of the Church’s life have been understood in different ways.

There was a time when Holy Communion was given as the Body alone or as the Blood alone. Later, the two were combined; we had the tongs, and now we have the spoon. Some things, then, do change. Tomorrow the Church may, for some reason, change the manner in which Holy Communion is given. Do not rule it out; we do not know. The Church has the right to do this, because these are practical matters. So here as well, at a particular time we may say, “Yes, but it is better to do it this way.” It may be the strict counsel of a Saint: it is better to do it this way. But this does not mean that it abolishes what the divinely inspired Saint Timothy of Alexandria said. As for fasting in the morning, I told you earlier that in the beginning the Holy Eucharist was received during supper. They celebrated the Mystery of the Holy Eucharist...

...and later transferred it to the morning: first, as an act of honor...

...toward the Body and Blood of Christ; and second, for reasons of safety. This was so that we would not vomit. Moreover, when we have eaten, the stomach is usually somewhat heavy; a person may drink not merely a little but rather more, something may slip down, and afterward, when the stomach is somewhat full, we cannot pray. For reasons of safety, then, we keep this fast in the morning, as I told you. I do not mean the fast beginning on the previous day; that is another fast. As you can understand, we need liturgical formation in these matters. We must learn them. That is why I tell you these things, even if I may seem tiresome.

We must learn them so that we may conduct ourselves properly. We worldly people learn etiquette—how to place the knife and fork, how to cut our meat, where to put the napkin, and how to drink our wine. Why, then, should worldly people take such care, while we have no understanding of how we ought to receive the Body and Blood of Christ, my beloved?

These things concern the words, “With fear”—“With the fear of God, faith, and love, draw near.” All that, then, concerns “with fear.” Let us move to the second part and say a few things about “with faith.” I will say only a little here, but it is extremely important. Faith is the primary requirement for anyone who approaches the Mystery of the Holy Eucharist. The Apostolic Constitutions—not the Didache of the Twelve Apostles, which I often mention to you—consist of eight books. They also contain the so-called Apostolic Canons,

which were separated from the rest and included in the Rudder. They were confirmed by the later Ecumenical Councils. These so-called Apostolic Canons reflect the order of the ancient Church—the good order of the Church as handed down by the Apostles. The Apostolic Constitutions preserve for us a very ancient Divine Liturgy attributed to Saint Clement of Rome. It is very beautiful. There you will see what are called the rubrical or practical elements: how the people and the bishop are to move, interwoven with the words being proclaimed. It is truly beautiful.

Now then! This is found in the second book of the Apostolic Constitutions, in paragraph thirty-seven. For those who would like to find it, it is in the second volume of BEPES, page 53. At one point it says, “Let no one be against another; let no one come in hypocrisy.” While our other liturgies say, “with faith,” here it says that no one should be against anyone and no one should receive Holy Communion hypocritically. We will examine “against another” a little later, when we speak about love. Here, however, our concern is the phrase, “Let no one come in hypocrisy.”

No one should approach to receive Holy Communion hypocritically. What does “in hypocrisy” mean? It means being in a state of unbelief and yet going forward to receive Holy Communion. Do you know what that means? The people must approach with faith that this is the Body and Blood of Christ. If we are given the opportunity, God willing, we shall examine this further.

As we analyze some of these matters, the case of someone approaching without faith is addressed in the Office of Preparation for receiving of the Holy Gifts, at the final moment before we receive Holy Communion. You know that this Office is divided into four parts. The first is the canon for receiving of the Holy Gifts, which is read together with Compline. The second, and longest, part is read at home in the morning. The third is read shortly before we receive Holy Communion—very shortly before, when we are already preparing to approach. And the fourth is read in the Church or at home as thanksgiving. Four parts. In the third part, then, we renew this faith of ours: “Again I believe.”

“I believe that this is truly Your own Body, and that this is truly Your own Blood.” I still believe that what I am now about to receive—just as Christ said, “Take, eat”—is precisely this: the Body of Christ and the Blood of Christ. We shall examine it when we discuss the Office. It is, therefore, a renewal of faith in the Body and Blood of Christ. This is an exceedingly great matter, and unbelief in this Mystery is a sin even more grievous than ancestral sin.

We would not be saved if the power of Christ did not restore us, making it possible for us afterward to believe. We shall examine the consequences a little later, after we have also spoken about love. The consequences are terrible, my beloved—even death. Even death. So we understand that when the words say, “with faith,” this faith refers above all to the Body and Blood of Christ. The third part of the exhortation is: “With the fear of God, faith, and love, draw near.” We must therefore approach with love for God. The first part, as I read to you from the Liturgy of Saint Clement of Rome, says, “Let no one...

...be against another.” No one should be against anyone else, because then he cannot receive Holy Communion; in other words, love is a necessary condition. This is what the Lord said: “Therefore, if you bring your gift to the altar,” Matthew 5:23, “and there remember that your brother has something against you, leave your gift there before the altar”—do not offer it; leave it there—“and go first and be reconciled to your brother, and then come and offer your gift.” Thus, the exhortation “Let no one be against another” clearly concerns love for our brothers and sisters. This is only natural, because under the same Head, Christ, there cannot be members who fight, envy, and hate one another. It is impossible. But I want to tell you something extremely important. It is this: when we speak about love, I do not know why our thoughts always turn to love for our neighbor.

We have forgotten—this escapes us—love for God, and specifically love for Jesus Christ. Today we speak about love at the top of our voices, but we always mean love for our neighbor. Yet this love for our neighbor cannot be realized when it moves merely from one human being to another. Pay attention to the image I am giving you: such love is unattainable; it is a utopia. Love becomes possible only when it first rises toward God and then reaches our neighbor. There can be no love for our neighbor unless there is love for God.

Love for God is the criterion of love for our neighbor. We forget this. Today everyone speaks about love, yet no one speaks of his love for God or for Christ. For this reason, as I have explained to you, love ultimately becomes a utopia. This love for God, then—if I may put it this way—comes first in the commandment, and love for our neighbor follows. For if I love the prototype, Christ, then it is only natural that I should also love the antitypes—that is, all other human beings. But when I pretend to love the antitypes without loving the prototype, or because the prototype means nothing to me, then this love

falls into the void. Listen to what Saint Ignatius of Antioch says in his Epistle to the Romans: “My love has been crucified.” My love is crucified, the object of my longing is crucified, “and there is no fire within me that loves material things”; there is no desire within me that clings to matter. “But there is living water, speaking within me and saying from within: Come to the Father.” Come to the Father. “I take no pleasure in the food of corruption,” nor in the pleasures of this life. “I desire the Bread of God”—listen to this—“I desire the Bread of God, which is the flesh of Jesus Christ,”

the flesh of Jesus Christ, “who is of the seed of David; and for drink I desire His Blood, which is incorruptible love.” Listen to Saint Ignatius. Now pay attention to Xanthopoulos, in volume four of the Philokalia, page 255: “From divine love comes the intense and irresistible yearning and love for the Lord Jesus Christ whom we have mentioned.” And when the soul has been filled with this breath, it cries out: “You have captivated me with longing, O Christ”—this is a troparion—“and transformed me by Your divine love.” And again: “You are altogether sweetness, O Savior; altogether desire and longing; altogether inexhaustible, altogether insatiable; altogether ineffable beauty.” You are entirely a beauty beyond all contrivance. And together with Paul, the preacher of Christ cries out: “The love of Christ compels us.” The love of God holds us fast. Love, then, my dear friends—love for Jesus Christ. That is all for this evening. God willing, we shall continue next Monday.

Αγαπητοί μου, ήδη πια βρισκόμαστε στο τέλος του τέλους των κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλου. Κάτι λίγο ακόμη έχει μείνει, βέβαια, σε κάθε περίπτωση, μια διεύρυνση του Αγίου Κυρίλου που μας δίνει την ευκαιρία και την αφορμή να πούμε κάτι περισσότερο από εκείνα τα οποία ήδη ο ίδιος αναφέρει.

Ενθυμείσθε, ανέφερε «Τὰ Ἅγια τοῖς ἁγίοις». Σ' αυτό θα επανέλθω την ερχομένη φορά, πρώτα ο Θεός. Και ότι ο λαός λέει «Εἷς Ἅγιος, εἷς Κύριος» κλπ. Και εμείς είμαστε σχετικά άγιοι και ότι προκειμένου να είμαστε άγιοι, για να δεχθούμε τα Άγια.

Πρέπει να έχουμε μία προετοιμασία. Γι' αυτό ακριβώς και τονίζεται εις το τέλος, όταν ο ιερεύς εξέρχεται διά να κοινωνήσει ο λαός, και εκφωνείται το «Μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης προσέλθετε». Αυτό το «Μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης προσέλθετε» είναι ένα παράγγελμα του οποίου η προετοιμασία έχει προηγηθεί. Δεν θα αποκτήσω την ώρα εκείνη την πίστη και τον φόβο μου και την αγάπη. Αυτά έχουν προηγηθεί, προϋπάρχουν, απλώς τονίζονται. Και τονίζονται θετικώς και αρνητικώς. Θετικώς μεν, ότι έτσι πρέπει να είναι, αρνητικώς δε, ότι εάν κάποιος μέσα του δεν έχει την στερέωση της πίστεως —θα το δούμε λίγο πιο κάτω αυτό— ή της αγάπης ή του φόβου του Θεού, να μην προσέλθει, αλλά να μείνει μακριά από το ποτήριον της Θείας Ευχαριστίας. Ακόμη προ της Αγίας Αναφοράς, προ δηλαδή της θυσίας, υπάρχει ένα παράγγελμα: «Στῶμεν καλῶς, στῶμεν μετὰ φόβου, πρόσχωμεν τὴν Ἁγίαν Ἀναφοράν». Να σταθούμε καλά. Είναι τεχνικό παράγγελμα, να σταθούμε καλά, δηλαδή όχι νωχελώς. Να σταθούμε με φόβο Θεού. «Πρόσχωμεν», θα πει, είναι του «προσέχω», το «χω» με ωμέγα, ας προσέξομεν.

Αγία Αναφορά. Ποια είναι αυτή η Αγία Αναφορά; Η υπερτάτη θυσία. Λέγεται δε Αναφορά διότι αναφέρεται εις τον Θεό. Αναφέρεται, το «ἀνά» και «φέρω». Προσέξτε, όχι αυτό που λέμε «αναφέρομαι στο κοινό, το θέμα» και λοιπά, με την τρέχουσα σημασία της λέξεως, αλλά με την έννοια του «ἀνά» και «φέρω». Φέρω προς τα πάνω. Και μάλιστα έχω με αυτήν την κίνηση, μου είναι προσφιλεστάτη αυτή η κίνηση, μέχρι δακρύων μου είναι προσφιλεστάτη αυτή η κίνηση, όταν ο ιερεύς παίρνει το ακόμη σκέτο ψωμί και το ακόμη σκέτο κρασί —ψιλόν λέγεται, το ψι με γιώτα, θα πει σκέτο— προ του καθαγιασμού, ως προϊόντα

φύσεως και του ανθρωπίνου κόπου. Πολλές φορές σας το έχω πει, δεν βάζουμε σταφύλια και σιτάρι, βάζουμε κρασί και ψωμί. Όπως λέει ο Άγιος Καβάσιλας, έχει μπει εκεί μέσα ο κόπος του ανθρώπου. Και λέει τώρα ο ιερεύς, υψώνοντας, μάλιστα σταυροειδώς —παντού δε ο Σταυρός— «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν». «Σοί», όμικρον γιώτα, «Σοὶ προσφέρομεν». Σου προσφέρομεν τα δικά σου εκ των δικών σου. Γιατί είναι μέχρι δακρύων αυτή η κίνηση; Διότι η κτίσις ξαναγυρίζει ευχαριστιακά πίσω στον Θεό. Αυτό είναι το μεγάλο θέμα. Γιατί ό,τι γίνεται είναι από τον Θεό, με τον Θεό, για τον Θεό

και δι' οὗ και εις Αυτόν τα πάντα. Αν κάπου σπάσει αυτός ο κύκλος, τότε έχουμε την ειδωλολατρία. Μένει ο άνθρωπος σε αυτό που βλέπει μπροστά του και οτιδήποτε άλλο, δεν βλέπει πια τον Θεό και τέλειωσε. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι αυτή η στιγμή, «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν», τα δικά σου εκ των δικών σου, σου προσφέρονται. Αυτή λοιπόν η προσφορά γίνεται με αναφορά. Τι θα πει αναφορά; Με ανέβασμα. Δηλαδή σου δείχνουμε ότι αυτά που είναι φύσις και κόπος —φύσις δική σου, δηλαδή εσύ τα έκανες, κτίσις με τα δικά σου, και κόπος δικός μας— σου τα αναφέρομεν, σου τα ανάγομεν. Γι' αυτό και υπάρχει αυτή η κίνηση προς τα πάνω. Γι' αυτό λέγει εδώ...

«Πρόσχωμεν, πρόσχωμεν τὴν Ἁγίαν Ἀναφοράν». Και μάλιστα εκεί «ἐν εἰρήνῃ προσφέρειν», που θα πει ειρηνικά, χωρίς μέσα μας να έχουμε καταστάσεις ψυχικές ανώμαλες κλπ. Πρέπει λοιπόν να είμεθα προσεκτικοί, πρέπει να είμεθα εκείνοι οι οποίοι με αληθινό φόβο Θεού, με πίστη και αγάπη να προσέλθουν. Να προσέλθωμεν. Θυμηθείτε ότι είχαμε ήδη αρχίσει να λέμε το πρώτο, το «μετὰ φόβου». Αυτό το στοιχείο περιέχει μέσα και τον τρόπο με τον οποίο θα φτάσουμε να κοινωνήσουμε. Ο τρόπος: πώς θα φύγω από το έδρανό μου, από τον σκίμποδά μου; Θα μου πείτε, τι σας λέω τώρα εγώ;

Είπα καρέκλα. Ο σκίμπους είναι το σκαμνί. Τότε είχανε σκαμνιά, δεν είχανε καρέκλες, είχανε σκίμποδες και εκάθηντο. Το αναφέρει ένας νεότερος, διάσημος, σπουδαίος πρωτοπρεσβύτερος, ο Μάντζεστερ της Αγγλίας. Έλεγε αυτά πάρα πολύ ωραία. Και στην Αρχαία Εκκλησία υπήρχαν αυτοί οι σκίμποδες, δεν υπήρχαν τα στασίδια. Να σηκωθείς, να προσέλθεις. Πώς θα φύγεις από την καρέκλα σου, να μιλήσω με ένα σύγχρονο σχήμα, μέχρι που να φτάσεις εδώ στην Ωραία Πύλη και κατόπιν να κοινωνήσεις και να επιστρέψεις. Αυτό θα πούμε, αγαπητοί μου, στην αγάπη σας απόψε. Πρέπει να υπάρχει μία προτεραιότητα τάξεως. Θα μου πείτε, εδώ χρησιμοποιούνται οι τάξεις; Δεν είναι αυτές οι τάξεις, τάξεις πλούτου. Όχι. Γιατί ο Άγιος Ιάκωβος τι λέει; Λες στον πλούσιο «κάτσε σε αυτή την καλή καρέκλα» και λες στον φτωχό «κάτσε στο υποπόδιο των ποδών μου», στο σκαμνί, χαμηλά. Όχι. Είναι τάξεις μέσα εις την Εκκλησία που δεν παίρνουν κριτήριο τον πλούτο. Θυμάμαι κάποτε κάποιος διαμαρτυρήθηκε γιατί, όταν βγαίνω εγώ να κοινωνήσω στο μοναστήρι μας, κοινωνώ πρώτα τους μοναχούς και μετά κοινωνώ τον λαό. Αν ήξερε μερικά πράγματα, βεβαίως δεν θα έλεγε μια τέτοια κουβέντα. Ακούστε λοιπόν.

Λέγει το βιβλίο, το 8ο βιβλίο των Αποστολικών Διαταγών —είναι 8ο βιβλίο, 8η παράγραφος, αριθμός 14, έχουμε αυτήν την υποδιαίρεση— ακούστε τι λέει: «Μεταλαμβανέτω ὁ ἐπίσκοπος». Πρώτος είναι ο επίσκοπος που θα κοινωνήσει. Θα το έχετε δει. Πρώτα κοινωνεί και το σώμα και το αίμα, και από τα δύο είδη, ο Επίσκοπος, μετά κοινωνεί τους ιερείς και μετά ο λαός. Λοιπόν, πρώτος είναι ο Επίσκοπος, έπειτα οι Πρεσβύτεροι και οι Διάκονοι και οι Υποδιάκονοι και οι Αναγνώσται και οι Ψάλται και οι Ασκηταί. Ώστε, λοιπόν, οι ασκηταί ή οι μοναχοί είναι ευθύς μετά τους κληρικούς.

Ευθύς μετά, γιατί ο ψάλτης είναι κληρικός, το ξέρετε. Λέγονται κατώτερος κλήρος, αλλά είναι κληρικοί, κατώτερος κλήρος. Λοιπόν, οι ψάλται, και μάλιστα πρέπει να δέχονται και σχετική ευχή, μια χειροθεσία, την οποία βεβαίως κάνει ο επίσκοπος, δύναται όμως να κάνει και ο ηγούμενος. Μόνον ο ηγούμενος μονής, όχι όμως ένας αρχιμανδρίτης που είναι στον κόσμο. Λοιπόν, «καὶ οἱ ἀσκηταί, καὶ ἐν ταῖς γυναιξὶν αἱ διάκονοι» —είχαμε τότε τας διακόνους— «καὶ αἱ παρθένοι» —είχαν ειδική τάξη, οι παρθένοι— «καὶ αἱ χῆραι μετὰ τοῦτο».

«Τὰ παιδία, καὶ τότε πᾶς ὁ λαὸς κατὰ τάξιν, μετὰ αἰδοῦς» —κατά λέξη θα πει ντροπή, σεβασμός δηλαδή— «καὶ εὐλαβείας, ἄνευ θορύβου». Προσέξτε, άνευ θορύβου. Όταν βλέπετε πολλές φορές παιδιά και σπρώχνονται εκεί ή φωνάζουν, οι δύο ημέρες Μεγάλης Πέμπτης, Μεγάλου Σαββάτου, Χριστούγεννα, Πάσχα, στριμώχνονται εκεί. Είδατε; Άνευ θορύβου, όχι σπρωξιές. «Καὶ ὁ μὲν ἐπίσκοπος διδότω τὴν προσφορὰν λέγων». Όταν προσφέρει στον καθένα, να λέγει «Σῶμα Χριστοῦ». Ολόκληρη η φράση είναι: «Μεταλαμβάνει ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ τάδε».

Τώρα, επειδή είναι και τα δύο είδη μαζί, λέμε «Σῶμα καὶ Αἷμα Χριστοῦ, εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν καὶ ζωὴν αἰώνιον». Αλλά τη συγκόπτουμε και το λέμε συντομότερα, όπως ακριβώς και εδώ: «Σῶμα Χριστοῦ». «Καὶ ὁ δεχόμενος λεγέτω· Ἀμήν». Γιατί το λέει αυτό, «Σῶμα Χριστοῦ»; Υπενθύμιση τι παίρνεις, υπενθύμιση τι παίρνεις. Θέλει πάρα πολύ προσοχή. Μάλιστα, όταν λέμε το όνομα, εμένα με γοητεύει να μπορούσα να ξέρω όσοι κοινωνήσουν, 50%, να ξέρω τα ονόματά τους. Βέβαια πάντα δεν είναι δυνατόν. Εδώ είναι η έννοια της ενορίας, που πολλοί μου λένε ότι δεν μπορούμε να πάμε σε άλλη ενορία.

Αυτό δεν τηρείται σήμερα. Καλό θα ήταν όμως να ήταν έτσι, διότι αν κάθε ενορία ήταν σωστά οργανωμένη, γιατί να φύγεις από την ενορία σου; Πρέπει να σε ξέρει ο ιερεύς που θα κοινωνήσεις και να πει «Μεταλαμβάνει ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ Νικόλαος, ἡ δούλη τοῦ Θεοῦ Μαρία». Σε ξέρει, σε ξέρει. Όταν πας σε ξένη ενορία, δεν σε ξέρει. Αλλά εφόσον σε αυτή την ενορία έχουμε έναν ευλαβή ιερέα και στην άλλη ενορία δεν έχουμε ευλαβή ιερέα, τότε τα άνω γίνονται κάτω και αντιστρόφως. «Ὁ δὲ διάκονος κατεχέτω τὸ ποτήριον καὶ ἐπιδιδοὺς λεγέτω». Οπότε ήταν ο Επίσκοπος που έδινε το σώμα, ο Διάκονος δίπλα κρατούσε το Άγιο Ποτήριο και έλεγε στον καθέναν

που μεταλάμβανε, να πει, όπως ακριβώς ο Επίσκοπος κάνει στους Πρεσβυτέρους και τους Διακόνους όταν κοινωνούμε και περιφερόμεθα περί την Αγία Τράπεζαν. Και τι λέγει τώρα ο Διάκονος; «Αἷμα Χριστοῦ, ποτήριον ζωῆς». «Καὶ ὁ πίνων λεγέτω» —και αυτός που πίνει ας λέγει— «Ἀμήν». «Ψαλμὸς δὲ λεγέσθω λγ΄», δηλαδή ο 33ος, ο οποίος είναι αυτός ο γνωστός, «Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου» κλπ., «ἐν τῷ μεταλαμβάνειν πάντας τοὺς λοιπούς». Ψάλλεται, λέει, αυτός ο ψαλμός καθ' ον χρόνον κοινωνούν όλοι.

Λοιπόν, κατά τάξη. Εκείνο που γράφει και ο Απόστολος Παύλος: «Πάντα εὐσχημόνως καὶ κατὰ τάξιν γινέσθω». Εδώ ο ένας πίσω από τον άλλον, να μιλήσω λίγο πρακτικότερα. Τι θα πει ο ένας πίσω από τον άλλον; Αποφεύγουμε τα σπρωξίδια. Αποφεύγουμε την περίπτωση, την πιθανότητα, η οποία μεγαλώνει ως πιθανότητα, να κάνουμε ζημία στο Άγιο Ποτήριο. Λοιπόν, ο ένας πίσω από τον άλλο. Εδώ μια μικρή λεπτομέρεια, αν είναι λεπτομέρεια. Εγώ, αν έπρεπε να σας πω ό,τι ακριβώς έχω προσέξει, θα ήθελα πολύ χρόνο, αλλά λέμε μόνο μερικά χονδρικά. Μερικοί από ευλάβεια δεν κάνουν στροφή να φύγουν, αλλά κάνουν όπισθεν και ποδοπατούν τον προηγούμενο. Το αντιληφθήκατε αυτό;

Λόγω ευλαβείας, για να μην γυρίσουν την πλάτη τους, πάνε προς τα πίσω, αλλά ποδοπατούν τον προηγούμενο. Και ενώ ο προηγούμενος ποδοπατήθηκε, δεν έβαλε μυαλό. Θα κάνει και αυτός το ίδιο στον τρίτον από πίσω. Όχι, αγαπητοί μου. Όταν κοινωνήσουμε —κοινώνησες εδώ— θα γυρίσεις και θα φύγεις να πας στη θέση σου. Θα γυρίσεις, θα στραφείς και δεν θα κάνεις αυτό το όπισθεν. Πρώτα οι άνδρες, κατόπιν οι γυναίκες. Όταν καμιά φορά φωνάζω στο σημείο αυτό και προσπαθούμε να το μάθει ο λαός μας στο αντίδωρο, βέβαια οι γυναίκες θα λένε από μέσα τους ότι αυτός ο παπάς —εκείνες που δεν με ξέρουν— πρέπει να είναι οπωσδήποτε μισογύνης. Δεν είναι το θέμα εκεί.

Το θέμα είναι λυμένο. Ο Απόστολος Παύλος λέγει πρώτα οι άντρες, μετά οι γυναίκες, διότι πρώτα έγινε ο Αδάμ και μετά η Εύα. Αφού λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, αυτή η τάξη θα χρησιμοποιηθεί. Δεν υπάρχει υποτίμηση, όπως ακριβώς έχουμε όλη αυτή την τάξη που σας είπα προηγουμένως. Δεν υπάρχει υποτίμηση.

Για να θυμίζεται στον καθέναν ποιος είναι και ποια είναι η θέση του, ότι η γυναίκα είναι η γυναίκα. Μη θυμώνετε μαζί μου, μη στραβομουτσουνιάζετε μαζί μου. Όχι, δεν το λέγω εγώ, το λέγει ο Λόγος του Θεού. Μέσα λοιπόν στην Εκκλησία πρώτα οι άνδρες, μετά οι γυναίκες, και στο αντίδωρο και στη Θεία Κοινωνία. Θα παίρνουμε...

Θα μιλήσω για την πραγματικότητα, βέβαια, τη σύγχρονη, γιατί ο Άγιος Κύριλος μας μιλάει για την παλιά. Όπως τα λέγαμε όμως, θα βάλεις το δεξί χέρι πάνω από το αριστερό, τη δεξιά παλάμη πάνω από την αριστερή. Σας έλεγα την περασμένη φορά, θα κάνετε αυτόν τον σταυρό, αυτό το πράγμα, και εκεί λέει θρόνο. Θα λακκουβιάσεις λίγο το χέρι σου, δεν θα είναι τεταμένη έτσι η παλάμη, γιατί μπορεί να γίνει ζημιά, να πέσει κάτω το σώμα του Χριστού. Λιγάκι κυρτόν. Ακούστε, κυρτόν, το «κυ» με ύψιλον, όπως έχουμε τα βυζαντινά νομίσματα τα οποία λέγονται κυρτά, γιατί είναι καμπούρικα. Έχουν κοιλίτσα και ράχη τα βυζαντινά. Κυρτόν λοιπόν, και εκεί θα πάρεις στο στόμα σου μετά

και λοιπά. Το λέγαμε την περασμένη φορά. Σήμερα δεν έχουμε όμως αυτή την περίπτωση, αλλά και τα δύο είδη βρίσκονται επί του Αγίου Ποτηρίου και με τη λαβίδα, η οποία παρέμεινε ονομασία «λαβίδα» —κοχλιάριον είναι στην πραγματικότητα, κουταλάκι, κοχλιάριον— παρέμεινε όμως η παλιά ονομασία, γιατί γίνεται χρήσις λαβίδος και μέχρι σήμερα λέγεται λαβίδα. Και παίρνουμε και τα δύο είδη, οπότε πια δεν έχουμε να χρησιμοποιήσουμε τα χέρια μας. Παίρνουμε λοιπόν το κάλυμμα, εκείνο το κόκκινο κάλυμμα. Μια μικρή παρένθεση στις απορίες προηγουμένως, που σας είπα για τη Ραάβ την Πόρνη, που της ειπώθηκε να βάλει ένα κόκκινο πανί στο παράθυρό της. Ξέρετε τι εσήμαινε αυτό το κόκκινο πανί; Γιατί να μην βάλει μαύρο, να μην βάλει άσπρο, να μην βάλει πράσινο;

Θα μου πείτε ότι το κόκκινο φαίνεται καλύτερα. Ξέρετε τι υπονοούσε εκείνο το κόκκινο πανί; Ότι εσύ που διαθέτεις πίστη και πιστεύεις εσύ στον Θεό του Ισραήλ, αυτός ο Θεός θα γίνει άνθρωπος και συνεπώς θα πεθάνει και θα σταυρωθεί και θα σωθείς με το αίμα Του. Το κόκκινο πανί, λοιπόν, της Πόρνης Ραάβ ήτανε το σύμβολο του αίματος του Χριστού από τη μεγάλη Του θυσία. Έκλεισα την παρένθεση και επανέρχομαι. Έτσι έχουμε το κάλυμμα, το οποίο είναι κόκκινο. Είναι το αίμα του Χριστού. Αυτό είναι και το αίμα των Αγίων Μαρτύρων. Γι' αυτό λέει η Εκκλησία, λέει το τροπάριο, ντύθηκε την πορφυρή της στολή, την κόκκινη της στολή.

Γιατί είναι τα αίματα των μαρτύρων που τη στηρίζουν. Είναι πάρα πολύ ωραίο. Έτσι, παίρνουμε με τα δύο χέρια μας το κάλυμμα, το κόκκινο αυτό, το οποίον λέγεται μάκτρον. Επειδή μάσσει, θα πει μάσσει, θα πει σκουπίζει, σπογγίζει. Μάκτρον, αυτό που μαζεύει, που σπογγίζει. Το παίρνει, το βάζει κάτω από το πηγούνι του ο κοινωνών, άνδρας και γυναίκα. Κρατάει τα δύο άκρα, διότι το άλλο άκρο το κρατάει ο ιερεύς συναπτά με το Άγιο Ποτήριο. Παίρνει τα δύο άκρα, το βάζει κάτω από το πηγούνι, ανοίγει το στόμα πολύ καλά.

Όταν τελειώσει, πάρει το σώμα και το αίμα του Χριστού, ήρεμα, χωρίς βιασύνη, γιατί θα κάνει ζημία, σκουπίζει το στόμα και απέρχεται. Εδώ προσέξατε. Βεβαίως θα κλίνω την κεφαλή ελαφρώς προς τα πίσω, διότι αν έχω το κεφάλι μου εκεί, πώς θα βάλει ο ιερεύς τη λαβίδα μέσα στο στόμα μου; Λοιπόν, θα είναι ελαφρώς προς τα πίσω το κεφάλι. Το στόμα θα είναι πολύ καλά ανοιχτό. Μερικοί δεν το ανοίγουν το στόμα τους γιατί δεν έχουν μάθει, που δεν παίρνουν αμνό. Αν πάρεις αμνό, το στόμα σου πρέπει να είναι ανοιχτό, γιατί αλλιώτικα δεν μπαίνει η λαβίδα. Θα βγει ο αμνός έξω, θα πέσει από τη λαβίδα. Ανοίξτε, παρακαλώ, το στόμα σας. Σας παρακαλώ.

Ανοίξτε το στόμα σας. Επειδή όμως φοβάται αυτός που κοινωνεί, μη κρυώσουν τα δόντια του ή μήπως του τα μετρήσω πόσα μπορεί να είναι, επιμένει να μην ανοίγει το στόμα του. Καλά, λέω, πολύ καλά. Αφήνω τον αμνό μέσα και του δίνω μόνο αίμα. Σου αρέσει, αδελφέ μου; Εγώ σε ειδοποίησα και σου ξαναείπα. Δηλαδή με θέτεις σε κίνδυνο να κάνω ζημιά. Ε, δεν θα σου δώσω σώμα, για να μάθεις. Το ακούσατε, παρακαλώ, αυτό. Θα ανοίξω πολύ καλά το στόμα. Μερικοί το ανοίγουν, κάνουν το κεφάλι έτσι, ναι. Δεν το ανοίγουν όμως. Τι εννοούν; Όταν θα φτάνει η λαβίδα, τότε θα ανοίξουν το στόμα. Μα ο ιερεύς πρέπει να υπολογίσει τι στόμα ανοίγει επιτέλους, για να κανονίσει τη μερίδα.

ειδά. Μεγάλη και το στόμα; Δεν ξέρω εγώ τι στόμα θα ανοίξεις παρακάτω. Πώς θα υπολογίσω; Άνοιξε το στόμα σου, να σε χαρεί ο Θεός, να σε χαρεί και ο ιερεύς και να πάρεις τον αμνό του Θεού και να είναι τόσο ωραία. Ναι!

Πριν βγει, άστο το κάλυμμα. Μερικοί το βάζουνε μπροστά στα χείλη, έτσι. Μα πώς θα πάει τώρα η λαβίδα να μπει στο στόμα; Είπαμε, το κάλυμμα από κάτω. Αλλά και κάτι: μερικοί σπεύδουν, πριν ακόμη η λαβίδα φύγει από το στόμα, να σφογγιστούν. Μα τότε θα κάνουν ζημία, διότι αν στη λαβίδα κάτι έμεινε, θα το πάρει το κάλυμμα, το μάκτρον. Δεν είναι σωστό. Και κάτι ακόμα: μερικοί, δεν ξέρω γιατί, βιάζονται, δεν ξέρω. Ανοίγουν το στόμα, παίρνουν τη Θεία Κοινωνία και, ενώ πάει να βγει η λαβίδα, ξανανοίγουν το στόμα. Οπότε θα επανέλθει η λαβίδα με το περιεχόμενό της προς τον ιερέα. Τι κάνουμε τότε; Θα κλείσεις

ερμητικά το στόμα με τα χείλη. Μερικοί χρησιμοποιούν τα δόντια, να μην πάρουν μικρόβια. Γιατί με τα δόντια δεν θα πάρουν, αλλά θα πάρουν με τα χείλη; Περίεργα πράγματα. Λοιπόν, θα κλείσουμε ερμητικά, δηλαδή σφαλιστά, καλά-καλά τα χείλη μας, για να κρατήσουμε ό,τι έχουμε πάρει. Όπως σας είπα, θα σφογγίσουμε καλά τα χείλη μας. Θα αφήσουμε ήρεμα το κάλυμμα. Γιατί μερικοί φεύγουν και τραβούν και το κάλυμμα. Έχουμε την πρόνοια, όλοι οι ιερείς το έχουν αυτό, ή σχεδόν όλοι, ξέρω εγώ, και έχουμε την άκρη του καλύμματος εδώ κι έτσι κρατάμε εδώ το Άγιο Ποτήριο. Αν ο άλλος είναι απρόσεκτος και τραβήξει το κάλυμμα,

βγαίνει από το χέρι και φυσικά δεν παθαίνουμε ζημιά. Άλλοι όμως που... τον κορμό του Αγίου Ποτηρίου με το κάλυμμα, οπωσδήποτε υπάρχει κίνδυνος να παρασυρθεί ολόκληρο το Άγιο Ποτήριο. Και τότε τι γίνεται; Θα μας πει ο Άγιος Κύριλλος, θα το δούμε, εάν, λέγει, έπαθε ζημιά, έχασες κάτι, είναι σαν να έχασες ένα μέλος σου. Κάτι από την ύπαρξή σου, σαν να έχεις τάση. Στη συνέχεια, αφού πήραμε τη Θεία Κοινωνία, προσέξτε με, δεν καταπίνουμε. Κρατούμε το περιεχόμενο μέσα εις το στόμα μας. Κάναμε μεταβολή, πηγαίνουμε στην καρέκλα μας, στο στασίδι μας, και εκεί καταναλώνουμε. Προσέξτε γιατί.

Την ώρα εκείνη, λίγο ή πολύ, ο κοινωνών έχει μία μικρή ταραχή. Μερικοί άνθρωποι έχουν κάπως παραπάνω ταραχή και υπάρχει ο κίνδυνος, με την ταραχή και με τη βιασύνη, να καταπιούν, να στραβοκαταπιούν, να βήξουν και να βγάλουν το περιεχόμενο. Αυτά όλα που σας λέγω είναι παρατηρήσεις. Όταν θα πάω στο κάθισμά μου, τότε ήρεμα θα καταπιώ, θα κρατήσω την αναπνοή μου, θα καταπιώ και δεν θα υπάρχει ο κίνδυνος κατάποσης και αναπνοής να μπερδευτούν αυτά και να βήξω πάλι. Αυτό που πήραμε, τον αμνόν, δεν τον μασούμε, αλλά με τον ουρανίσκο και με τη γλώσσα μας, αφού βεβαίως έχει διαβραχεί

το σώμα του Χριστού από το αίμα, συνθλίβουμε τον αμνόν μεταξύ γλώσσης και ουρανίσκου, ώστε, αν αυτό ήταν ένα τεμάχιο, να μπορεί τώρα συνθλιμμένο να το καταπιούμε, ώστε να μην μασήσουμε. Γιατί, διότι αν μασήσουμε, πολύ δε περισσότερο αν έχουμε και ξένα δόντια, υπάρχει ο κίνδυνος να μείνει κάτι στα δόντια. Γι' αυτό ο λαός μας λέγει «μη φτύσεις». Αν όμως δεν μασήσουμε, καταπιούμε το περιεχόμενο με τον τρόπο που σας είπα και κατόπιν, έξω από την εκκλησία ή στο σπίτι μας, πιούμε λίγο νερό, ξεπλύνουμε το στόμα δυο-τρεις φορές και καταπιούμε το ξέπλυμα του στόματός μας,

δεν υπάρχει ο κίνδυνος κάτι να έχει μείνει, για να μην μπορούμε να φτύσουμε. Ένας ιερεύς, επί παραδείγματι, που έχει σαρανταλείτουργο, σαράντα ημέρες, δεν θα φτύσει; Είναι δυνατόν; Και αν είναι και γριπωμένος, μάλιστα.

Προσερχόμεθα εις το ναό, πρέπει να πηγαίνουμε νωρίς. Πολλοί πηγαίνουν την ώρα που βγαίνει ο ιερεύς να πει «Μετά φόβου Θεού, πίστεως...» ή στο «Πάτερ ημών» μόνο. Όχι, αγαπητοί μου. Να μάθουμε την καλή συνήθεια να ήμεθα τουλάχιστον, τουλάχιστον από τη δοξολογία του Όρθρου, τουλάχιστον, το πιο αργά, για να ήμεθα σε ολόκληρη τη Θεία Λειτουργία. Η συνήθεια να πάμε στο Ευαγγέλιο ή στο Πιστεύω ή στο Πάτερ ημών δεν είναι καλή. Πρέπει εγκαίρως να εκκλησιαζόμαστε. Είναι μερικοί οι οποίοι έρχονται να κοινωνήσουν εις το τέλος της Θείας Λειτουργίας. Τι να πει λοιπόν κανένας για εκείνους;

Αφού η Θεία Λειτουργία είναι προς το τέλος της, ή τέλος-τέλος, να έρχονται τότε να κοινωνήσουν. Μα είναι δυνατόν; Δεν πρέπει. Πρέπει αυτό που θα πάρεις να έχει πλαισιωθεί με αυτό που λέμε Θεία Λειτουργία: τους ύμνους, τις ευχές και τα λοιπά. Και μάλιστα πολλές φορές διαμαρτύρονται και λέγουν: «Τόσο γρήγορα τελείωσε η Εκκλησία;» Ιδίως στα χωριά, στα πανηγύρια, που δεν πηγαίνουν οι ντόπιοι σε ένα πανηγύρι στην Εκκλησία, γιατί έχουν να φιλοξενήσουν εκείνους που ήρθαν στο πανηγύρι τους. Πηγαίνουν λοιπόν οι επισκέπτες στην Εκκλησία και αυτοί μένουν στο σπίτι να ετοιμάσουν το γουρουνόπουλο και δεν ξέρω τι. Και μπορούν να πάνε στο τέλος-τέλος. Θυμάμαι κάποτε, σ' ένα χωριό, παραπάνω από ένδεκα η ώρα, ενδεκάμιση.

Κατηφορίζαμε με τον ιερέα του χωριού. Είχε τελειώσει προ πολλού η Θεία Λειτουργία. «Τελείωσε; Τελείωσε η Θεία Λειτουργία τόσο γρήγορα;» Πήγε η ώρα ένδεκα, ενδεκάμιση. «Τόσο γρήγορα;» Ή εκείνο το άλλο που μερικοί ζητούν. Αυτό γίνεται στις πόλεις. Είχα μάθει, παλιά γινόταν και στη Λάρισα. Ευτυχώς τώρα δεν γίνεται.

Εξής: πηγαίνουν ιδίως τη Μεγάλη Πέμπτη και ζητούν να κοινωνήσουν, για να πάνε μετά στη δουλειά τους, αλλά ακόμη η λειτουργία δεν έχει τελεστεί, και ζητούν από τον Άγιον Άρτον που έχουμε μέσα στο Άγιο Αρτοφόριο διά τους ασθενείς. Και εγώ το θυμάμαι αυτό στην Αθήνα, στην Αθήνα, μες στην Αθήνα. Εκπληκτικό, επειδή μέρος της θητείας μου το έκανα και στην Αθήνα, να βλέπετε τους ανθρώπους να κοινωνούν πριν από τη Θεία Λειτουργία. Και αυτό είναι πάρα πολύ κακό. Μα πάρα πολύ κακό. Βέβαια από εκεί θα κοινωνήσουμε κάποιον άνθρωπο που είναι άρρωστος. Όταν πηγαίνουμε στα σπίτια, από εκεί κοινωνούμε. Από τον διατηρημένον Άγιον Άρτον της Μεγάλης Πέμπτης, που βγάζουμε ακόμη έναν αμνόν, τον ξηραίνουμε με πολλή προσοχή, τον εμβαπτίζουμε και στο αίμα, τον ξηραίνουμε κλπ. Και σε μια πολύ-πολύ έκτακτη περίπτωση είναι η εξής: για μια στιγμή γίνεται επιστράτευσις. Ας το ξέρετε και αυτό. Και φυσικά κάποιοι θα πάνε στρατιώτες,

όχι μόνο τα παιδιά μας των είκοσι και των είκοσι ενός και των είκοσι δύο, όταν θα πάνε και είκοσι πέντε και τριάντα ενίοτε, άμα είναι γενική επιστράτευση κλπ. Ξέρει αυτός που πάει στρατιώτης —σας είπα, επιστράτευσις εξαπίνης, ξαφνική— ξέρει τι θα γίνει; Θα σκοτωθεί, θα ζήσει ή δεν θα ζήσει; Ο καλός άνθρωπος, ο καλός πιστός, πηγαίνει γρήγορα στον ιερέα του χωριού του, της πόλης, στην ενορία του. «Πάτερ μου, φεύγω. Σε δέκα λεπτά φεύγω διά το μέτωπο. Να με κοινωνήσετε». Τότε θα πάρουμε από τον Άγιον Άρτον της Μεγάλης Πέμπτης, χωρίς να έχει βεβαίως προηγηθεί η λειτουργία ειδική και τα λοιπά, που δεν προλαβαίνει κανένας, και κοινωνούμε τον άνθρωπον αυτόν με το σώμα και το αίμα του Χριστού της Μεγάλης Πέμπτης.

Να το ξέρετε. Ο μη γένοιτο, πάντα να έχουμε ειρήνη και ποτέ να μην χρειαστεί να έχουμε έναν αιφνίδιο πόλεμον. Να το ξέρετε όμως και να το πείτε και στα αγόρια σας, στα παιδιά σας, ώστε να το έχουν στο νου τους και, αν έχουν ευσέβεια, να σπεύσουν να κοινωνήσουν, αδιάφορον εάν κρατήθηκε ή δεν κρατήθηκε η νηστεία. Θέλετε ακόμη, μη σας κάνει εντύπωση, κι αν ακόμη έχουν φάει. Θα μου πείτε: «Ναι, μπορούμε να έχουμε στοιχεία ότι καλώς έχουν τα πράγματα έτσι;» Αν μελετούμε την ιστορία της Εκκλησίας. Ξέρετε ότι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, τους Αποστολικούς χρόνους, παρεδίδετο κατά τη διάρκεια δείπνου, όπως το κάνει και ο Χριστός.

Επειδή, δηλαδή αφού τρώγανε, πήρε ο Χριστός το ψωμί, το ευλόγησε, το ποτήρι το ευλόγησε και είπε ό,τι είπε: «Λάβετε, φάγετε», κατά τη διάρκεια του δείπνου. Έτσι και στην αρχή η Εκκλησία έκανε το ίδιο κατά τη διάρκεια του δείπνου και δεν προηγείτο νηστεία μέσα στην ημέρα και το δείπνο μπορούσε να έχει οτιδήποτε επάνω. Αν λοιπόν λάβουμε υπόψη πώς κοινωνούσαν τότε, έκτακτα μπορούμε έναν άνθρωπο να τον κοινωνήσουμε, όπως σας είπα, χωρίς να νηστέψει. Δεν υπάρχει αμαρτία. Αν η Εκκλησία πρώτα, πρώτα-πρώτα, ξεχώρισε το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας από το δείπνο, τις αγάπες που είχαν, τα τραπέζια, το έκανε για λόγους αταξιών. Εγίνοντο αταξίες και ξεχώρισε η Εκκλησία πολύ πρώιμα ακόμη, ήσαν οι Απόστολοι στη ζωή, ξεχώρισε

η Εκκλησία. Δεύτερον. Δεύτερον, όχι μόνο ξεχώρισε το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, αλλά το μετέφερε και στις πρωινές ώρες, για να είναι κανείς νηστικός. Δηλαδή η λεγόμενη νηστεία προ της Θείας Ευχαριστίας. Έχουμε δύο νηστείες. Η μία νηστεία, όταν πηγαίνουμε στο ναό να κοινωνήσουμε, είναι η μεταληπτική. Και η άλλη νηστεία η οποία προηγείται, που λέμε θα φας λάδι, δεν θα φας λάδι, είναι Σάββατο, Παρασκευή, τα γνωστά. Αλλά η αρχική τοποθέτησις ποια ήτο; Αυτή. Αν λοιπόν κάναμε χρήση εκτάκτως, που ο άλλος φεύγει για το μέτωπο, για τον πόλεμο, αμαρτάνουμε; Προφανώς όχι. Ή τι να πω για εκείνους τους ιερείς οι οποίοι δεν κοινωνούν κάποιον επειδή δεν πλύθηκε —θα το δούμε τώρα αυτό— ή αν είναι τραυματισμένος;

Μάλιστα, ή εγχειρισμένος και πεθαίνει ή τραυματισμένος από δυστύχημα και πεθαίνει. Δεν τον κοινωνούν. Ξέρετε τι λένε; «Έχει», λέει, «πληγή, τρέχει το αίμα και από εκεί θα φύγει ο Χριστός». Είναι κάτι περίεργο πράγμα. Μήπως οι μάρτυρες —εγώ σας επικαλούμαι την ιστορία, να τα κατοχυρώνω με αυτά— δεν κοινωνούσαν οι μάρτυρες, αν είχαν τη δυνατότητα, μέσα στη φυλακή; Ή δεν ερρίπτοντο στα θηρία; Ή δεν εσφάζοντο, δεν απεκεφαλίζοντο και το αίμα τους έτρεχε; Ιδού. Αλλά για το θέμα του νερού, προσέξτε με, κάτι να σας το πω πάνω σε αυτό. Βέβαια, όταν πηγαίνουμε να κοινωνήσουμε, πρέπει να έχουμε μία καθαριότητα. Και σώματος και ενδυμάτων. Εφόσον υπάρχουν οι προϋποθέσεις. Μπορώ να πλυθώ. Παίρνω.

Αλλάζω. Εάν όμως δεν μπορώ, εάν είμαι στο κρεβάτι, εάν υπάρχει παράλυση, εάν υπάρχει, τέλος πάντων, δεν υπάρχει ο τρόπος να πλυθεί κανείς ή να κρυολογήσει ο ασθενής ή, ξέρω εγώ, να είναι στο κρεβάτι κατάκοιτος, αυτός δεν θα κοινωνήσει, αν το θέλετε; Οι οικείοι μπορούν με ένα σφουγγάρι και λίγο ζεστό νερό να πλύνουν λίγο τον άνθρωπο αυτόν. Τίποτε άλλο. Δεν είναι δυνατόν ούτε αυτό, για κάποιο τεχνικό λόγο. Σημαίνει ότι θα στερηθεί τη Θεία Κοινωνία επειδή δεν μπορεί να πλυθεί; Περίεργα.

Ή το άλλο: όταν λέμε να πλυθούμε, πρέπει να σας πω ότι πρέπει να πλένουμε και το στόμα μας. Πολλοί λένε: «Πλένουμε το στόμα μας από βραδύς». Ναι, αλλά όλη νύχτα το στόμα, με συγχωρείτε, μάζεψε ασπράδια. Με συγχωρείτε, το στόμα μας θα το πλύνουμε το πρωί. Ας το πλύνουμε και από βραδίς, μάλιστα, δυο φορές την ημέρα, πρωί, βράδυ, ο καθένας με τις συνήθειές του. Το πρωί θα πλύνουμε το στόμα μας.

Οδοντόβουρτσα και κρέμα. Το ακούσατε; Ώστε το στόμα μας να είναι καθαρό. Πέστε μου, σας παρακαλώ, αν στολίζετε το σπίτι σας για να έρθει κάποιο επίσημο πρόσωπο, αλλά η είσοδος του σπιτιού σας δεν είναι καθαρή, θα ήτανε πρέπον; Θα μου πείτε: «Υπάρχει ο κίνδυνος να καταπιούμε νερό». Σας απαντώ: δεν υπάρχει ο κίνδυνος να καταπιούμε νερό.

Αν υποτεθεί ότι καταπίνω νερό, τότε δεν θα έβλαπτε αυτό. «Τι είναι αυτά, πάτερ, που μας λέτε;» Έχω την κατοχύρωση. Προσέξτε: ο Τιμόθεος Αλεξανδρείας, στην δεκάτη έκτη ερώτηση, απαντάει τα εξής. Και είναι αυτή η δεκάτη έκτη ερώτησις: «Εάν τις νηστεύων επί το κοινωνήσαι, κάποιος νηστεύει για να κοινωνήσει, νιπτόμενος το στόμα, πλένοντας το στόμα του, ή εν τω βαλανίω —βαλανίον λέγεται το λουτρό— κατέπιεν ύδωρ μη θέλων, κατά λάθος ήπιε νερό, οφείλει κοινωνήσαι;» Μπορεί να κοινωνήσει;

Απάντηση. Απόκριση του Τιμοθέου Αλεξανδρείας. Είναι στο Πηδάλιο, στο Πηδάλιο, στη σελίδα 674. Τέσσερα.

Ναι, απαντάει, ναι, τελεία. «Επεί, ευρών ο σατανάς αφορμήν του κωλύσαι αυτόν της κοινωνίας», βρίσκοντας ο σατανάς αφορμήν, επειδή, λέει, να τον εμποδίσει να μην κοινωνήσει, «συχνότερον τούτο ποιήσει», θα το κάνει πιο συχνά. Δηλαδή να καταπιείς πάλι νερό και να πεις «δεν θα κοινωνήσω». Όχι, κατάπιες νερό, μπορείς να κοινωνήσεις. Ένα μικρό παιδί, όταν δεν αντέχει το θέμα του νερού, μπορούμε να του δώσουμε νερό, μικρό παιδί, μικρό, και να κοινωνήσει. Εδώ είναι γνωστό, το ξέρετε οι μαμάδες, οι μανάδες, ότι τα πολύ-πολύ μωρά τα θηλάζουμε, τους δίνουμε το γαλατάκι τους, ξέρω εγώ, στις πέντε-έξι η ώρα, επτά-οκτώ η ώρα, και πάμε μετά και τα κοινωνούμε. Το γνωρίζετε αυτό. Δεν είναι λάθος. Όσο μεγαλώνει το παιδί, βεβαίως πρέπει να μάθει να μην τρώγει. Αλλά αυτό όμως μεγαλώνοντας. Εάν πάτε εκεί στο Πηδάλιον, πιθανώς θα βρείτε μία υποσημείωση του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου που λέει: «Τότε, για καλό και για κακό, κανείς να μην πλένει το στόμα του». Ναι, αλλά λιγάκι παραποιείται η περίπτωση αυτής της αποκρίσεως του Αγίου Τιμοθέου Αλεξανδρείας. Γιατί πρέπει να ξέρουμε ότι μέσα στους αιώνες κάποια πράγματα από τη ζωή της Εκκλησίας αντιλαμβάνονται με διαφορετικό τρόπο.

Είχαμε τη Θεία Κοινωνία μόνο σαν σώμα και μόνο σαν αίμα. Μετά μπήκανε μαζί, είχαμε τη λαβίδα, τώρα έχουμε το κοχλιάριον. Είναι μερικά, λοιπόν, πράγματα τα οποία αλλάζουν. Μπορεί αύριο η Εκκλησία, για κάποιο λόγο, να αλλάξει τον τρόπο Θείας Κοινωνίας. Μην αποκλείετε, δεν ξέρουμε. Είναι δικαίωμα της Εκκλησίας να το κάνει αυτό. Αλλά είναι τεχνικά στοιχεία. Έτσι και εδώ, κάποια φορά, μια εποχή μπορούμε να λέμε: «Ναι, αλλά καλύτερα κάν' το έτσι». Μια υπερβολή ενός Αγίου, κάν' το καλύτερα έτσι. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι καταργεί εκείνο το οποίο ο θεόπνευστος είπε, ο Άγιος Τιμόθεος Αλεξανδρείας. Η μετά νηστείας το πρωί, σας είπα προηγουμένως ότι τρώγαμε κατά τη διάρκεια δείπνου. Έκαναν το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας

μεθανιστική το πρωί, πρώτον, τιμής ένα καιν.

το Σώμα του Χριστού και το Αίμα και, δεύτερον, δια λόγους ασφαλείας. Να μην κάνουμε εμετό ή ακόμη, όταν έχουμε φάει, υπάρχει κίνδυνος συνήθως να είναι λίγο βαρύ το στομάχι, κανείς να μην πιει κάτι λίγο αλλά κάτι περισσότερο, ξεγλιστρά, και μετά, όταν το στομάχι είναι λίγο γεμάτο, δεν μπορούμε να προσευχηθούμε. Για λόγους, λοιπόν, ασφαλείας κάνουμε αυτό: νηστεύουμε αυτή την πρωινή νηστεία, όπως σας είπα. Όχι αυτή που είναι από την προηγουμένη ημέρα, εκείνη είναι άλλη νηστεία. Όπως, λοιπόν, αντιλαμβάνεστε, εδώ πέρα χρειαζόμεθα μία λειτουργική αγωγή. Πρέπει να τα μάθουμε, γι' αυτό σας τα λέγω, έστω και αν μοιάζω ότι είμαι κουραστικός.

να τα μάθουμε, ώστε να είμεθα... Εδώ μαθαίνουμε το savoir vivre, οι κοσμικοί άνθρωποι, πώς θα βάλεις το μαχαιροπίρουνο, πώς θα κόψεις το κρέας σου, πού θα μπει η πετσέτα, πώς θα πιεις το κρασί σου. Γιατί, λοιπόν, οι κοσμικοί τόση φροντίδα και εμείς, για το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, να μην έχουμε μια γνώση, για να ξέρουμε, αγαπητοί μου, πώς πρέπει να κοινωνούμε;

Αφορούν στο «μετά φόβου», «μετά φόβου πίστεως και αγάπης προσέλθετε». Αυτά, λοιπόν, αφορούν στο «μετά φόβου». Να πάμε στο δεύτερο, να πούμε δυο πραγματάκια εκεί, στο «μετά πίστεως». Εδώ λίγα πράγματα θα σας πω, όμως είναι πάρα πολύ σημαντικά. Η πίστη είναι το πρωταρχικό στοιχείο, προκειμένου να προσέλθει κανείς εις το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Οι Αποστολικές Διαταγές — όχι η Διδαχή των 12 Αποστόλων, που πολλές φορές σας λέω — είναι οι Αποστολικές Διαταγές, που είναι 8 βιβλία, και υπάρχουν εκεί και οι λεγόμενοι Αποστολικοί Κανόνες,

οι οποίοι έχουν ξεχωριστεί και έχουν τοποθετηθεί και αυτοί εις το Πηδάλιο, έχουν κατοχυρωθεί από τις μετέπειτα Οικουμενικές Συνόδους, οι λεγόμενοι Αποστολικοί Κανόνες, που απηχούν την τάξη της Αρχαίας Εκκλησίας, όπως οι Απόστολοι παρέδωκαν την ευταξία της Εκκλησίας. Λοιπόν, οι Αποστολικές Διαταγές μάς διασώζουν μία αρχαιοτάτη Θεία Λειτουργία, που αποδίδεται στον Άγιον Κλήμεντα Ρώμης. Είναι πολύ ωραία. Εκεί θα δείτε τα λεγόμενα τυπικά στοιχεία, δηλαδή τα τεχνικά στοιχεία, πώς θα κινηθεί ο λαός, ο επίσκοπος, που συμπλέκονται με εκείνα τα οποία εκφωνούνται. Είναι κάτι πάρα πολύ ωραίο.

Ωραία! Είναι στο δεύτερο βιβλίο των Αποστολικών Διαταγών, στην τριακοστή εβδόμη παράγραφο. Είναι στον δεύτερο τόμο του ΒΕΠΕΣ, σελίδα 53, όσοι θα ήθελαν να το βρουν εκεί. Εκεί, λοιπόν, σε ένα σημείο λέγει: «Μή τις κατά τινος, μή τις εν υποκρίσει». Ενώ έχουμε στις άλλες λειτουργίες εκείνο το «μετά πίστεως», εδώ το λέγει: κανείς να μην είναι εναντίον κανενός, κανείς να μην κοινωνήσει υποκριτικά. Βέβαια, το «κατά τινος» θα το δούμε λίγο πιο κάτω, στο θέμα της αγάπης. Εδώ όμως είναι το «μή τις εν υποκρίσει».

Να μην προσέλθει να κοινωνήσει υποκριτικά. Τι σημαίνει αυτό το «εν υποκρίσει»; Θα πει ότι βρίσκεσαι σε κατάσταση απιστίας και πας και κοινωνάς. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Ο λαός να προσέλθει μετά πίστεως ότι αυτό είναι το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Αν μας δοθεί η δυνατότητα, ας ελπίσουμε, ναι!

Αναλύοντας και λίγο μερικά πραγματάκια, την περίπτωση που κανείς δεν θα πήγαινε με πίστη, αναφέρεται στην ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως, την τελευταία στιγμή που πάμε να κοινωνήσουμε. Ξέρετε ότι η ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως προσφέρεται σε τέσσερα κομμάτια. Το πρώτο κομμάτι είναι ο κανόνας της Θείας Μεταλήψεως, που λέγεται μαζί με το Απόδειπνο. Το δεύτερο κομμάτι είναι το πιο μεγάλο, λέγεται το πρωί στο σπίτι μας. Το τρίτο κομμάτι λέγεται λίγο πριν κοινωνήσουμε, μα λίγο, δηλαδή ήδη ετοιμαζόμαστε να κοινωνήσουμε. Και το τέταρτο κομμάτι λέγεται στον ναό ή στο σπίτι μας ως ευχαριστία. Τέσσερα κομμάτια. Στο τρίτο, λοιπόν, κομμάτι ανανεώνουμε αυτή την πίστη μας. «Έτι πιστεύω».

«Πιστεύω ότι αυτό τούτο εστί το Σώμα σου και αυτό τούτο εστί το Αίμα σου». Ακόμη πιστεύω ότι αυτό, τώρα που θα πάρω αυτό, όπως ο Χριστός είπε, «λάβετε φάγετε, τούτο εστί το αίμα μου», τούτο, αυτό, αυτό ότι είναι το Σώμα του Χριστού και το Αίμα του Χριστού. Θα το δούμε όταν πούμε την ακολουθία. Οπότε είναι η ανανέωση της πίστεως για το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Αυτό είναι πάρα πολύ μεγάλο πράγμα και η απιστία εις το μυστήριον αυτό είναι αμάρτημα βαρύτερο και αυτού του προπατορικού αμαρτήματος.

Δεν θα εσωζόμεθα, εάν η δύναμη του Χριστού δεν μας αποκαθιστούσε, όταν κατοπινά μπορούσαμε να πιστέψουμε. Για τις συνέπειες θα το δούμε λίγο πιο κάτω, αφού θα μιλήσουμε και για το θέμα της αγάπης. Θα δούμε τις συνέπειες, φοβερές, μέχρι και θάνατος, αγαπητοί μου. Μέχρι και θάνατος. Λοιπόν, καταλάβαμε, όταν λέει «μετά πίστεως», κυριότατα η πίστη περιορίζεται στο Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Το τρίτο σημείο του παραγγέλματος: το «μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε». Μετά αγάπης, λοιπόν, Θεού πρέπει να προσέλθουμε. Το πρώτο μέρος, όπως σας διάβασα από τη λειτουργία του Αγίου Κλήμεντος Ρώμης, λέγει: «Μή τις

κατά τινος», να μην είναι κάποιος εναντίον κάποιου, γιατί τότε δεν θα μπορεί να κοινωνήσει, δηλαδή προϋποθέτει την αγάπη. Είναι αυτό που ο Κύριος είπε: «Εάν ουν προσφέρεις το δώρο σου», Ματθαίος 5, 23, «επί το θυσιαστήριον, κακεί μνησθής», εκεί θυμηθείς, «ότι ο αδελφός σου έχει τι κατά σου», στρέφεται εναντίον σου ο αδελφός, «άφες εκεί το δώρο σου», άφησε εμπροσθεν του θυσιαστηρίου, μην το θυσιάσεις, άσ' το χάμω, «και ύπαγε πρώτον διαλλάγηθι τω αδελφώ σου», φτιάξ' τα με τον αδελφό σου, «και τότε ελθών πρόσφερε» «το δώρο σου», και τότε, αφού έλθεις, να προσφέρεις το δώρο σου. Ώστε, λοιπόν, αυτό το παράγγελμα «μή τις κατά τινος» αναφέρεται βεβαίως στο θέμα της αγάπης προς τους αδελφούς και είναι φυσικό να υπάρχει αυτή η θέση, διότι δεν είναι δυνατόν κάτω από την ιδία κεφαλή, τον Χριστό, να υπάρχουν αντιμαχόμενα, αλληλοφθονούμενα, αλληλομισούμενα μέλη. Δεν είναι δυνατόν. Όμως, δεν θέλω να σας έλεγα κάτι πάρα πολύ σπουδαίο. Είναι το εξής: όταν λέμε για αγάπη, δεν ξέρω γιατί πάντοτε πηγαίνει το μυαλό μας στην αγάπη προς τον πλησίον.

Έχουμε λησμονήσει, μας διαφεύγει, η αγάπη προς τον Θεό, συγκεκριμένα η αγάπη προς τον Ιησού Χριστό. Έτσι σήμερα μιλάμε για αγάπη, για αγάπη στη διαπασών, αλλά πάντα εννοούμε την αγάπη προς τον πλησίον. Αυτή η αγάπη προς τον πλησίον, όμως, δεν είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί, επειδή κινείται — προσέξτε το σχήμα που θα κάνω — από τον έναν άνθρωπο προς τον άλλον. Με άλλα λόγια, απραγματοποίητος αγάπη, ουτοπία. Τότε μόνο η αγάπη θα φύγει προς τον Θεό και θα καταλήξει προς τον πλησίον. Δεν είναι δυνατόν να υπάρχει αγάπη προς τον πλησίον, αν δεν υπάρχει αγάπη προς τον Θεό.

Αποτελεί το κριτήριο της αγάπης προς τον πλησίον η αγάπη προς τον Θεό. Αυτό το ξεχνάμε. Σήμερα όλοι μιλάμε για αγάπη. Κανείς δεν αναφέρεται, όμως, για την αγάπη του στον Θεό ή στον Χριστό. Γι' αυτόν τον λόγο, τελικά, η αγάπη, όπως σας εξήγησα, είναι μια ουτοπία. Αυτή, λοιπόν, η αγάπη προς τον Θεό, ας μου επιτραπεί να πω, προέχει στο παράγγελμα και ακολουθεί προς τον πλησίον. Διότι, αν αγαπώ το πρωτότυπο, τον Χριστό, τότε πολύ φυσικό είναι να αγαπήσω και τα αντίτυπα, που είναι οι άλλοι άνθρωποι. Όταν όμως καμώνομαι ότι αγαπώ τα αντίτυπα, χωρίς να αγαπώ το πρωτότυπο ή γιατί μου διαφέρει, τότε αυτή η αγάπη

πέφτει εις το κενό. Ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας, ακούστε τι λέει: «Ο εμός έρως εσταύρωται», λέει στην προς Ρωμαίους επιστολή του. «Η αγάπη μου είναι σταυρωμένη, ο έρωτάς μου είναι σταυρωμένος, και ουκ έστιν εν εμοί πυρ φιλόϋλον», και δεν υπάρχει μέσα μου επιθυμία που να αγαπά την ύλη. «Ύδωρ δε ζων και λαλούν εν εμοί, έσωθέν μοι λέγον· δεύρο προς τον Πατέρα», έλα στον Πατέρα. «Ουχ ήδομαι τροφή φθοράς», δεν ευχαριστούμαι με την τροφή της φθοράς, «ουδέ ηδοναίς του βίου τούτου. Άρτον Θεού θέλω», κοιτάξτε, «άρτον Θεού θέλω, ο εστί σαρξ Ιησού Χριστού».

Είναι η σάρκα του Ιησού Χριστού, «του εκ σπέρματος Δαβίδ, και πόμα θέλω το αίμα Αυτού», το Αίμα Του, «ο εστί αγάπη άφθαρτος». Ακούστε, ο Άγιος Ιγνάτιος. Προσέξτε τώρα, ο Ξανθόπουλος, είναι στον 4ο τόμο της Φιλοκαλίας, σελίδα 255. «Το εκ του θεϊκού έρωτος, το σφοδρό και άσχετον πόθον και έρωτα του μνημονευμένου Κυρίου Ιησού Χριστού». Και βέβαια, εμφυσώσα η ψυχή, φωνάζει: «Έθελξας πόθω με, Χριστέ», είναι τροπάριο, «και ηλλοίωσας τω θείω σου έρωτι», και όλος, «όλος ει Σώτερ, γλυκασμός», γλύκα είσαι, «όλος ει επιθυμία και έφεσις, όλος ακόρεστος, όλος αχόρταστος, όλος υπάρχεις κάλλος αμήχανον». Είσαι όλος μια ομορφιά ανεπιτήδευτη. Και μετά του Παύλου κραυγάζει το χριστοκήρυκος: «Η αγάπη του Χριστού συνέχει ημάς». Η αγάπη του Θεού μάς συνέχει. Αγάπη, λοιπόν, αγαπητοί μου, στον Ιησού Χριστό. Αυτά για απόψε. Όταν ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα θα συνεχίσουμε.