Catecheses of St Cyril 206 | 25-11-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in Saint Cyril’s book of Catecheses, in the last one, the Fifth Mystagogical Catechesis, where Saint Cyril explains the Lord’s Prayer. As you remember, today we come to our fourth talk on the petition, “And lead us not into temptation, but deliver us from the evil one.” The very fact that we are devoting a whole fourth talk to this sixth petition of the Lord’s Prayer shows how rich its meanings are. This prayer is rich not only because of the meanings it contains in itself, but because the One who handed it down to us is God the Word (Logos). Its weight, therefore, is exceedingly great, so much so that even the final

letter has profound significance. It is as John Chrysostom says: “Even within a single syllable, a great treasure lies hidden.” And so, my beloved, we now proceed to examine the second half of this sixth petition.

The verb “to deliver” means to preserve, but more particularly to set someone free from danger.

In the present case, from what will God set us free when we say to Him and ask, “But deliver us from the evil one”? From what will God deliver us?

From evil? No—from the evil one. Not from something evil, but from someone evil, that is, a person. It does not mean something morally bad yet impersonal, but someone who is a person. And here it means the evil and wicked one—in other words, the devil. Of course, in His love and wisdom, God has left Satan for now and has not yet condemned him to eternal Hell. Yet he stands under judgment.

You remember that in Paradise, in the presence of our first-created parents, God pronounced an initial condemnation upon him. For the devil had hidden himself in a serpent—a real serpent. Take care: the account is not allegorical. First and foremost, it is history; please understand that. The account is not allegory but a real event, exactly as it is written. Saint Basil the Great says in the Hexaemeron, “We know the allegorical method very well, but here we are dealing with history.” So the devil was within a serpent and spoke through it. It was not, of course, the irrational serpent that spoke, but the devil through the serpent. And because the

serpent was, Scripture says, the most prudent of the animals in Paradise. “Most prudent” means that it possessed a certain practical intelligence. Many animals possess this. The swallow has the prudence not to expose its nest to northerly winds and rain. The sparrow, by contrast, lacks such prudence and builds its nest in the rain gutters—or whatever they are called. Then the rain comes, and away go the nests, the eggs, the little birds—everything. It lacks prudence. That is how God willed it. The serpent, then, possessed prudence. One sign of this is that it hides its head whenever it is in danger.

It “understands”—in quotation marks—that it will be harmed if struck on the head, but not if struck on the tail. The devil therefore spoke through this creature in order to persuade our first-created parents, since it was the most prudent of the animals. Do not ask me how it spoke or why our first-created parents were not astonished. That is a long story. In any case, it is history. And what does God say to the devil, who still appears through the serpent? Not that he assumed the shape of a serpent; he spoke through a serpent. God says, “All the days of your life you shall crawl upon the earth and eat dust.” What does this mean?

Does it mean that the serpent had legs and lost them at that moment? No. It had always been as God created it. You know that it moves by means of its scales. It has muscles throughout its body and moves upon its scales with astonishing skill. You should see one moving along the wall here at the monastery, climbing up to that height along fifty metres of wall. Of course, it may fall. It is remarkable.

It did not lose any legs. It had always crawled. And what does “you shall eat dust” mean? Of course, an animal that crawls might naturally be said to eat dust. But it means this:

“You will remain forever bound to materialism, O Satan. You will always remain with what is lower. You have fallen from the light-bearing heights above. You will never be able to ascend there again or to think of higher things.” This is what “you shall eat dust all the days of your life” means. And now the devil suggests this same thing to human beings and makes them materialists. Pay attention, then. At that time he received an initial condemnation. But his final condemnation will come at the Last Things (eschata), when the Great Judge, Jesus Christ, judges the living and the departed. He will also judge angels—

the demons. That will be the dread day. The demons know this. That is why they said to Jesus Christ—although they did not know that He was the Word of God and merely saw that He was extraordinary—“Have You come to torment us before the appointed time?” In other words, “Have You come to cast us into Hell before our time has come?” And they asked to enter the swine, and so on. Satan, therefore, will be judged together with sinners. What will the Lord say on the day of judgment? “Depart from Me, you cursed, into the eternal fire prepared for the devil and his angels.” Then the devil and his demons will be judged,

together with those people who bear his seal and have carried out his will. Until then, however, Satan still speaks and acts. And so we ask the Lord to free us from his destructive activity: “And lead us not into temptation, but deliver us from the evil one.” Save us from the devil. The devil is so powerful that without divine help and assistance, without aid from above, as John Chrysostom says, it is impossible for a human being to be set free.

Concerning Dan, Jacob said, among other things, the following: “Let Dan become a serpent lying in wait upon the road”—a serpent waiting in ambush along the way.

“And the rider shall fall backward”—other words intervene, and they are very fearful, but to save time I will pass over them—“and the rider shall fall backward, awaiting salvation from the Lord.” This is in Genesis, chapter 49, verse 17. Go there and you will find the fuller passage. What does it say? Dan is a serpent lying in wait upon the road. When it bites the horse with its venom, the horse rears up and throws its rider. The rider falls and is injured, and because there is no one to save him,

he will call upon the power of the Lord alone. Pay attention: there will be no one else to save him. From this prophecy of Jacob, the Fathers conclude that—even though the tribes of the Hebrews no longer exist today in an identifiable form—the Antichrist will arise from Dan in a figurative sense. His powers as ruler of this world will be so great that no one will be able to save the faithful except Christ Himself. The Fathers agree that this is what the prophecy means; it is not my own interpretation. Take care to understand this. You cannot be saved unless you call upon the Lord. Here the rider calls upon the Lord; and here too, my beloved, in our daily lives, the devil is so powerful that you cannot be saved unless you invoke the power of the Lord. Let us not forget that Satan has now been loosed. If you ask me, “How do you know that he has been loosed?” the Apocalypse tells us that his works will be exceedingly dreadful toward the end. Of course, every age has been, to a greater or lesser degree, under demonic influence. But our age has something else, something different. That is why John the Evangelist says that Satan will be loosed toward the end of history. What does “he will be loosed” mean? He will be permitted

to act with destructive intent. And because, Scripture says, he knows that he no longer has much time—“Have You come to torment us before the appointed time?” You see? They are waiting for that time—because he knows that he has little time, he is filled with great wrath. John the Evangelist says in the Apocalypse, Revelation 12:12: “Woe to the earth and the sea, for the devil has come down to you in great wrath, knowing that he has little time”—knowing that his time is short.

From his activity, then, we understand that he has been loosed. My beloved, a vast amount of the devil’s seed has fallen upon the earth. I do not know whether any of you deny this, whether highly educated or less educated. He has worked evil upon everyone. It is astonishing. The corruption of human beings is accelerating rapidly. The curve of humanity’s corruption is rising exponentially—exponentially. Consider drugs as well. I believe drugs are an exceedingly effective weapon in the devil’s hands.

What devastation they cause! You should see what happens to young men and women. Sadly, I have the painful privilege of receiving such fine young people—drug addicts who take narcotics. I have this sad privilege because these children sometimes come to their senses a little or seek help. They go to their spiritual father; they go to the doctor; they go to their spiritual father. Do you hear me? I receive such children, and I do not know how to help them. Their wills have been torn apart. What can you tell them? “Do not take drugs again.” They reply, “I do not want to,” but as soon as they go outside, they take them again. Then they return and say, “You told me not to, but I took them again.

I could not do otherwise.” It is a dreadful thing. My beloved, crime has risen to an extreme level and continues to increase. What does all this show? Atheism, apostasy—what do all these things show? Do they not show that the devil has already been loosed? Accept it if you wish. Faced, then, with an enraged and raging Satan, who can stand unless God delivers him? That is why we say, “But deliver us from the evil one.” Let us also learn this: the person who knows God only a little, who knows only a little of the true God—

In our own age—something utterly unacceptable, especially among Christian peoples—people are turning to the worship of Satan. I told you this yesterday, and I shall keep telling you, because their ranks are growing. This is what we know as Satanism. Do you know their argument? They say that God is good, and therefore there is no need to appease Him, whereas the devil is evil, and so they offer him sacrifices in order to calm his anger. Just listen to such an argument! Do you know that Satanism is being taken up among students—especially secondary-school pupils, technical-college students, and university students? We have no university here, so no university students. Do you know how widespread Satanism has become? Those who wish to do so come and tell me about it. Out of a hundred, perhaps two or three will come; the others do not. Perhaps they go somewhere else, but not everyone comes to speak about it because they have repented or become afraid. They engage in Satanism. And so you see how we are continually falling into corruption. Yet when we say that the evil one is Satan, it must not be thought that his nature is evil.

His nature is neutral: neither evil nor good. Through his own free choice, however, he could become and remain either good or evil. The devil, according to his nature, was created by God; through his free choice, he became what he is and what he has shown himself to be. God does not create evil natures. Because He creates rational and free beings, each one decides for himself. John Chrysostom says: “Here He calls the devil the evil one,” and commands us “to wage unrelenting war against him,” while showing that the devil is not evil by nature. “For evil does not arise from nature, but from free choice.” Evil belongs to those who possess freedom of choice; it does not belong to their nature. “He”—that is, Satan—“is called the evil one above all because of the surpassing greatness of his wickedness.” The Hebrew word Satan means “adversary.” Do you understand? Antichrist likewise means one who opposes Christ. And there is something more. John Chrysostom continues:

“For this reason He did not say, ‘Deliver us from evil people,’ using the plural, but ‘from the evil one,’ teaching us never to be hostile toward our neighbor if we suffer some evil at his hands, but to turn our hostility away from him and toward the devil, as the cause of all these evils.” He did not teach us to say, “Protect us from evil people,” but “from the evil one.” Why? So that we should not think that human beings themselves are evil. No: the devil is evil, and if there are evil people, it is because the devil stands behind them. And if evil people harm us,

am I to look upon them with hostility? No, because the devil stands behind them. This is a profound observation for anyone who wishes to struggle spiritually. Have you ever seen a dog tied up? We provoke and torment it while it is chained. It becomes angry and barks furiously. Then we throw a stone at it. Do you know what it does? It bites the stone, because it thinks the stone struck it. But it was not the stone that struck the dog; it was the person who threw it. So it is here as well, my dear ones: whenever someone opposes us, we must look beyond that person and see Satan standing behind him.

We must never regard people as our enemies, but the devil. Theophylact adds: “For it is not they who wrong us, but the evil one.” People are not the true source of the wrong done to us; the evil one, the devil, wrongs us through them. Therefore, according to John Chrysostom, we must wage unrelenting war against the evil one and bear perfect hatred toward him. “I hated them with perfect hatred,” says the Psalmist. This applies to the devil and the demons, but never to human beings. Please, let us take careful note of this. Saint Cyril chooses the following interpretation:

“But deliver us from the evil one”—that is, cleanse us from the devil, the evil one. If the words “lead us not into temptation” meant that we were never to encounter temptation at all, He would not then have added, “but deliver us from the evil one.” The evil one is the hostile demon from whom we pray to be delivered. You see, all the Fathers understand “from the evil one” as masculine, referring to a person, because the genitive form in Greek is identical for the masculine and the neuter. “The evil thing” and “the evil one” have the same genitive form, and so the difficulty is whether we should understand it as evil in general or as the evil one, as I explained earlier.

All therefore agree that this refers to the devil, the evil one—a person. Let me translate what I read to you from Saint Cyril: “But deliver us from the evil one.” If “do not permit us to enter into temptation” meant that we were asking never to be tempted at all, He would not then have said, “but protect us from the evil one.” You see, the devil is called the evil one, and it is from him that we pray to be delivered. Saint Cyril is once again emphasizing something we discussed previously: temptations are necessary for holiness. Yet we pray that the Lord will deliver us—not that we will never encounter temptation, but that He will guard us from the devil. We shall struggle, but may He guard us from the devil. The Wisdom of Sirach speaks about this. My dear ones, we must never say, “A temptation has come upon me; what am I to do?” In the second chapter it says, “My child, if you come to serve the Lord your God,”

“prepare your soul for temptation.” Prepare your soul and your whole life for temptation. “Accept whatever comes upon you, and in the changes of your humiliation exercise patient endurance.” Whatever God permits to fall upon you, accept it; and amid the changing humiliations you undergo—not the virtue of humility, but the blows and humiliations you suffer—show patient endurance.

It continues: “For gold is tested in the fire, and acceptable people in the furnace of humiliation.” Gold is tested by fire, and people become acceptable after emerging from the furnace of humiliations—that is, from the blows and afflictions they endure. We are speaking, then, of dangers and of painful, not pleasant, temptations. These are temptations which, when a person overcomes them, bring him honor and glory. Saint Cyril continues: “Then, after completing the prayer, you say, ‘Amen,’ setting your seal by means of…”

“Amen, which means ‘So be it,’ upon everything contained in the prayer taught by God.” In other words, after the prayer has been fully completed and proclaimed, you say “Amen,” and with that Amen—which in Greek means “So be it”—you set your seal upon it. May it happen in this way. What is to happen in this way? Everything you have said in the prayer taught by God. Here we observe that Saint Cyril omits the conclusion given to us by Matthew the Evangelist. What does Matthew give us?

“For Yours is the kingdom and the power and the glory unto the ages. Amen.” Saint Cyril, however, does not include this, but passes directly to the Amen. As you see, the conclusion according to Matthew the Evangelist is a doxology. Yet this doxological formula is absent from the Sinaitic Codex, the fourth-century book containing the Gospel that was preserved at the Monastery of Sinai. Some enterprising Russian took it away, brought the codex to Moscow, and from there, during the Revolution of 1917, it was sold to the English for a mere one hundred thousand pounds.

Today the renowned Sinaitic Codex is in the British Museum. This doxological formula, then, is absent from the Sinaitic Codex, from the Vatican Codex—the codex kept in the Vatican Museum—from the Codex Bezae, and from several minuscule manuscripts. I could explain much more, but let us not use up our time. Likewise, it is not cited by Origen, by Saint Cyril of Jerusalem in the passage before us, by Saint Gregory of Nyssa, or by several others. Nor is it cited by the Latin writers Tertullian, Cyprian, Jerome, and Augustine. This indicates that it is probably

a liturgical addition that later entered the text of Holy Scripture. In other words, the words “For Yours is the kingdom,” and so forth, were used liturgically; then they were written in the margin of a Gospel manuscript, and from there they later passed into the text itself. Yet this addition must have been made in very ancient times, which is why it appears in other manuscripts. It is found in the manuscript tradition on which the so-called Constantinopolitan Greek text is based. This is the text we use in the Divine Liturgy and the text we have in our homes. It is also found in the Didache, a book dating from the end of the first century or the beginning of the second,

which shows that the addition—if it is indeed an addition—is extremely ancient. It is also argued that it would have been contrary to Jewish religious feeling and thought for a prayer to end with the words “the evil one.” That would not be a fitting ending. This is mentioned by the late Trembelas in his commentary on the Gospel according to Matthew. It is well known that every prayer follows this pattern: a hymn to God, petitions, and a doxology. All the prayers of the Divine Liturgy

end with phrases such as, “For You are a good God and the Lover of mankind,” or, “For to You belong all glory, honor, and worship.” Thus all the prayers of the Divine Liturgy, all the prayers in the Euchologion, and indeed prayers wherever they are found, follow this pattern. There is a doxology—or, more precisely, first a hymn to God, because we invoke the attributes of God: “Almighty and eternal Lord.” The petitions then follow: “Grant us, we pray, this and that.” And finally: “For to You belong glory and honor,” and so forth. This, then, is the pattern: a hymn to God, petitions, and a doxology. All our prayers are composed according to this pattern. Consequently, the doxology may have been present in the Gospel text from the beginning

and may therefore go back to the Lord Himself. Why, then, is it absent from some manuscripts, including several of the most important ones? No one can answer with certainty. It is also possible that this doxology in the Lord’s Prayer was borrowed from 1 Chronicles 29:11. There, before the Temple had been built, as it was about to be built by his son Solomon, David offers a prayer: “And David the king blessed the Lord before the whole assembly”—that is, before the people—saying, “Blessed are You, O Lord God of Israel, our Father, from age to age.”

“Yours, O Lord, are greatness and power”—I underline power—“splendor, victory, and might.” I omit a few words. “From You come wealth and glory”—I underline glory. What two things have I underlined? Power and glory. “You rule over all, O Lord, the ruler over every authority”—that is, You reign as King. “For Yours is the kingdom and the power and the glory.” These elements, then, are present in David’s prayer. Someone may ask, “How could the Lord have taken this prayer from the Old Testament, from the mouth of David?” Take care not to forget that the Lord drew many passages from the Old Testament

and gave them a new dimension. When David says, “My God, my God, why have You forsaken me?” Christ also said these words. David spoke them, but he spoke in the person of Christ, and Christ repeated David’s words. So do not be surprised that the Lord could have taken the conclusion of this prayer from David. Later, the Church expanded this doxology liturgically. What is the doxology? “For Yours is the kingdom and the power and the glory. Amen.” What does it mean that the Church expanded it? What did the Church add? “For Yours is the kingdom and the power and the glory: of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit, unto the ages. Amen.”

Let us look at the text as it stands, the text we are studying—that is, the text of Holy Scripture and the name of God. Let us offer a very brief analysis. Commenting on the words “For Yours is the kingdom,” Zigabenos says: “Let the things we have prayed for be fulfilled, because You are our King, powerful in all things and eternally glorified.” How are we to understand “For Yours is the kingdom”? It means that the kingdom belongs to You. Because You are our King, our mighty King, You are always able to bring to fulfillment everything for which we have prayed, having Yourself taught us how to pray. John Chrysostom adds: “Having made us anxious by the mention of the enemy and cut away all our indolence, He again encourages us and raises up our spirits by reminding us of the King under whom we are arrayed, showing that He is mightier than all.” In other words, the final petition—“lead us not into temptation,” and so forth—has made us alert and conscious of our spiritual carelessness and laziness.

The Lord cuts away that carelessness, encourages us, and raises our spirits upright. By reminding us of the King, He reminds us that we belong to this King and shows us that He is mightier than every power.

Again, John Chrysostom says: “Since the Kingdom is His, we need fear no one, for no one can withstand Him.” Therefore, since the Kingdom belongs to God, we should fear nothing, because nothing can oppose God. I do not think there could be a more classic example than the one I shall now relate briefly. When the three young men in Babylon, captives of Nebuchadnezzar—wise and distinguished men who held eminent positions—refused to bow down...

...before the golden image, the golden statue—not of the emperor, but of Marduk, the patron deity of Babylon—everyone else knelt down, while those three remained standing. And when everyone kneels, do not those who remain standing become conspicuous? Among thousands of people gathered across an entire plain, they were clearly seen not to have knelt. “Come here,” the king said to them. “Did you not know that I would punish you?” He had already proclaimed that anyone who did not bow down would be thrown into a fiery furnace. Nearby there was an intensely heated furnace, whose flames rose forty-nine cubits. You may ask why forty-nine and not fifty. I try to answer some of your questions too. It was because forty-nine is seven times seven, and the Babylonians used a system based on the number seven. Thus forty-nine—seven times seven—signified excess: the furnace was heated to an extreme. It was fueled with pitch, tow, and naphtha, a petroleum product that is highly combustible. The king said, “Now I shall throw you into the furnace, and we shall see what happens.” But the three young men replied, “We believe in the true God, and our God is able to deliver us from your hands and preserve us from all harm.”

“You shall see,” the king said. “Once I throw you into the furnace, I shall see who this God of yours is who can deliver you from my hands and from the furnace.” What a bold challenge! Yet when they were thrown in, they were not burned. Astonishing, astonishing, astonishing! This is what it means that nothing can withstand Christ the King. Nothing! If Christ permits us to succumb to temptations, and even to death itself, He does so for reasons known to Him. He Himself died upon the Cross, though He could have avoided the Crucifixion and death. But He willed to reveal all the theology that flows from the Cross. I shall say no more, lest I stray from my subject. My point is that God is the almighty King. Nothing can withstand Him. Then comes the phrase, “and the power”: “For Yours is the Kingdom and the power.” Power belongs to You—not weakness or helplessness. We may be weak, but we have a mighty Lord. Therefore John Chrysostom says: “Even if you are ten thousand times weak, provided that you are righteous, take courage; for with such a King reigning over you, He can easily accomplish all things even through you.”

Though you may be weak ten thousand times over, he says, only be righteous like the three young men and place your trust in God. Then, having such a King reigning over you, a King who is mighty, He can easily accomplish everything through you. God, therefore, is love, and He is also mighty. If He were only mighty but had no love, He could say to us, my dear friends, “Since I do not love you, I shall crush you.” His mere gaze, which makes the mountains smoke and burst into flame, would be enough to crush us. But if, on the other hand, He possessed only love...

...and had no power, He might say to us, “I am sorry; truly, I feel great compassion for you. I want to help you, but I have no power. I love you, but I have no power.” My dear friends, God is full of love because He is our Father. Did we not address Him as Father, saying, “Our Father”? He is full of love and also full of power. He possesses both goodness and power, lacking neither the one nor the other. “And the glory”—“For Yours is the Kingdom and the power and the glory.” Since glory belongs to Him, it is surely also bestowed upon those who triumph in the contest, so that they too may be glorified.

God does not lack glory, nor does He need us to add to His glory. Therefore John Chrysostom says: “He can also make us glorious and radiant; for just as His power is great, so also His glory is ineffable.” As His power is great, so His glory is beyond words. And the wonderful thing is that He also makes us glorious. If you wish, keep always in mind this very precious passage from 1 Kingdoms 2:30: “Those who glorify Me, I will glorify.” Those who glorify God will themselves be glorified by Him. God, who is King...

...also makes us kings. Does not John the Evangelist say in the first chapter of the Apocalypse that He will make us kings and priests? And in the Old Testament—Deuteronomy, if I remember correctly—does He not call His people a royal priesthood? He is King, and He makes us kings. He possesses power, and we perform mighty deeds in God. He possesses glory, and He makes us glorious. This begins even here on earth, but it will be fulfilled in the Kingdom of Heaven. And how are we made kings here on earth?

I shall tell you another time, because unfortunately the clock is moving on, and we must finish this subject. It is enough that man possesses the governing nous, the ruling spiritual intellect. When this royal nous directs the person, and through it he beholds the Kingdom of Heaven, what more could he desire? Yet the fullness of these things will be found in the coming Kingdom of God. Matthew says, “For Yours is the Kingdom and the power and the glory. Amen.” The Church adds liturgically: “the Kingdom and the power and the glory of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” Since God is Triune, this must naturally be connected with all three persons of the Holy Trinity. Without question. For creation itself was brought into being by the Holy Triune God according to this formula. Theophilus of Antioch was the first to use it: “The Father, through the Son, in the Holy Spirit.” In other words, God creates: God the Father creates through the Son, in the Holy Spirit.

Indeed, the creation account in the first verse of Genesis, and therefore the first verse of Holy Scripture, refers to the Holy Triune God: “In the beginning God made heaven and earth. And the earth was invisible and unformed,” and so forth. Then, “God said.” “God” here means the Father, while His saying is the Word (Logos). “God said, ‘Let there be light,’ and there was light.” Thus the Father creates light through the Word. And light is, as it were, matter in a concentrated form; it is the energy, so to speak, that constitutes the material basis of the entire universe. “And the Spirit of God moved over the waters.”

What does the Holy Spirit do? He remains within creation and broods over it. How many times have I used this verb for you? He broods over creation so that life may emerge. Thus the Father, through the Son, in the Holy Spirit, creates the world. But the same pattern is also present in the re-creation of man and the renewal of creation. For here again the Father, through the Son—who has now become man—and in the Holy Spirit, who is present in the Church, forms human beings anew and makes them new. And at the end, the whole creation will also be made new. This is why the Apostle Paul says so characteristically in Philippians that the Word (Logos), “being made in the likeness of men, and being found in appearance as a man...” There is also something else of great importance. As ecumenism advances in our lives—as I have repeatedly told you in our talks on doctrine—it gradually causes our faith in the Holy Triune God to fade, leaving only the name “one God,” entirely vague and undefined. Who is this God? In any case, he is not the true God. Who, then, is this God?

For this reason, we must become accustomed to the expression “the Holy Triune God.” I have told you this before, and we must use this expression often, rather than merely saying “God.” If we say “Christ,” that is very important, because we are confessing Christ; otherwise, we should say “the Holy Triune God.” Take care: it is not wrong to say “God.” Holy Scripture itself repeatedly says “God.” But because these are difficult times, because our convictions may be altered, and because it is good for us to become accustomed to the expression “the Holy Triune God,” then, when others come and offer us some vague, undefined God, we shall say: “Who is this God? He is alien...

...and foreign to us.” Thus the Kingdom and the power and the glory belong to the Holy Triune God. And so, my dear friends, I conclude. “Forever.” What does this mean? Zigabenos says, “Always.” “For this is what the plural expression ‘unto the ages’ signifies.” In other words, the plural expresses eternity. We therefore have a doxological formula addressed to the Holy Triune God, to whom belong the glory, the power, and the Kingdom unto ages of ages, sealed with “Amen.” And now Saint Cyril says, as I have already told you...

...and I repeat: “Then, after completing the prayer, you say ‘Amen,’ sealing with the ‘Amen’—which means, ‘May it be so’—all that is contained in the prayer taught by God.” In other words, may everything we have said and prayed for come to pass. This “Amen” belongs to the people of God; the people are to say, “Amen.” Would you like something more? During the Divine Liturgy, it would be good for the whole congregation to recite the “Our Father.” And when we reach the final “Amen,” we should feel that it is truly our own, something that should shake us to the depths of our being as we ask for all these things. Saint Cyril calls this prayer “taught by God,” because God Himself taught it. Therefore its depth, its breadth, and its worth are all limitless, and it demands profound reverence and great attentiveness from those who pray—especially when many are gathered within the Church and together recite the “Our Father.” And so, my dear friends, let us now recite consciously this wondrous Lord’s Prayer, taught by God, which, according to the Fathers, is the epitome of the entire Gospel, so that in this way we may...

...approach the Holy Triune God with hearts deeply moved. May the Lord bless you.

Βρισκόμεθα στο βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, στην τελευταία, την πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση, που εκεί ο Άγιος Κύριλλος αναλύει την Κυριακή Προσευχή. Ενθυμείσθε, το σημερινό μας θέμα είναι το τέταρτο επάνω στο αίτημα «καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ». Και μόνο γιατί προχωρούμε σε τέταρτη ομιλία ολόκληρη πάνω στο έκτον αυτό αίτημα της Κυριακής Προσευχής, δείχνει πόσο πλούσια είναι τα νοήματα αυτής της προσευχής. Και καθίσταται πλουσία η προσευχή όχι μόνο διότι καθεαυτήν έχει τα νοήματά της, αλλά διότι εκείνος ο οποίος μας την παρέδωκε είναι ο Θεός Λόγος και, συνεπώς, η βαρύτητά της είναι πάρα πολύ μεγάλη, διότι με τον τρόπο αυτόν και το τελευταίο

γράμμα έχει πολύ μεγάλη σημασία. Είναι όπως εκείνο που λέει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Καὶ ἐν μιᾷ συλλαβῇ πολύς ἐστιν ὁ ἐγκρυπτόμενος θησαυρός». Έτσι, αγαπητοί μου, προχωρούμε να δούμε το δεύτερο ημιστίχιο αυτού του αιτήματος, του έκτου.

ΕΚΛΙΜΑΚΑΣ Αγία Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών. «Ῥύομαι» σημαίνει διαφυλάττω, αλλά περισσότερο απελευθερώνω από κάποιο κίνδυνο.

Εμπροχημένου. Εν προκειμένω, από τι θα μας ελευθερώσει ο Θεός όταν λέμε εμείς και του ζητούμε «ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ»; Από τι θα μας απελευθερώσει ο Θεός;

Από το κακό; Αλλά από τον κακόν. Όχι από το πονηρόν, αλλά από τον πονηρόν, πρόσωπον δηλαδή. Όχι κάτι που είναι ηθικώς άσχημο, απρόσωπον όμως, αλλά κάτι που είναι πρόσωπον. Και εν προκειμένω είναι ο κακός και ο πονηρός, δηλαδή, με άλλα λόγια, είναι ο διάβολος. Βέβαια, η αγάπη του Θεού και η σοφία του Θεού άφησε τον Σατανά και δεν τον κατεδίκασε ακόμη στην αιωνία κόλαση. Είναι υπόδικος όμως.

Ενθυμείσθε, όταν εις τον Παράδεισον, με τους πρωτοπλάστους, του επιφέρει, του δίδει ο Θεός μίαν πρώτη καταδίκη, όταν του λέγει —επειδή ο διάβολος κρύφτηκε σε ένα φίδι, φίδι, πραγματικό φίδι· προσέξτε, η ιστορία δεν είναι αλληγορική, καταρχάς είναι ιστορία, παρακαλώ, η ιστορία, και δεν είναι η ιστορία αλληγορική, είναι η ιστορία πραγματική, όπως ακριβώς είναι γραμμένα. Στην Εξαήμερο το λέει ο Μέγας Βασίλειος: «Γνωρίζομε πολύ καλά την αλληγορική μέθοδο, αλλά εδώ είναι ιστορία». Λοιπόν, μέσα σε ένα φίδι ο διάβολος, από ένα φίδι μίλησε· όχι βεβαίως το άλογον φίδι, ο διάβολος διὰ τοῦ φιδιοῦ. Και επειδή ήτο το

φίδι, ήταν, λέει, το φρονιμότερο των ζώων μέσα στον Παράδεισο. Φρονιμότερο θα πει ότι διέθετε μία φρόνηση. Πολλά ζώα διαθέτουν φρόνηση. Το χελιδόνι διαθέτει φρόνηση να μην εκθέσει τη φωλιά του σε βοριάδες και βροχές, ενώ αντιθέτως το σπουργίτι δεν διαθέτει φρόνηση και φτιάχνει στις κήπορτες της βροχής, πώς λέγονται, εκεί φτιάχνει τις φωλιές του. Πέφτει η βροχή, πάνε οι φωλιές, πάνε τα αυγά, πάνε τα πουλάκια, πάνε όλα. Δεν έχει φρόνηση. Έτσι το ήθελε ο Θεός. Το φίδι, λοιπόν, είχε φρόνηση. Ένα από τα στοιχεία της φρονήσεώς του είναι ότι κρύβει το κεφάλι του όταν διατρέχει κίνδυνο.

Κατανοεί, εντός εισαγωγικών κατανοεί, ότι θα πάθει κακό εάν χτυπηθεί στο κεφάλι, ενώ δεν θα πάθει κακό αν χτυπηθεί στην ουρά. Έτσι, λοιπόν, από εκεί μίλησε ο διάβολος για να πείσει τους πρωτοπλάστους, εφόσον των ζώων ήτο το φρονιμότερον. Μη μου πείτε πώς μίλησε ή δεν παραξενεύτηκαν οι πρωτόπλαστοι. Είναι μεγάλη ιστορία. Πάντως είναι ιστορία. Και τι του λέγει ο Θεός, του Διαβόλου, πάντοτε εμφανιζομένου με τη μορφή του φιδιού; Όχι ότι πήρε σχήμα φιδιού· μίλησε από ένα φίδι. Και λέγει: «Σ’ όλη σου τη ζωή θα σέρνεσαι στη γη και θα τρως χώμα». Τι σημαίνει αυτό;

Ότι το φίδι είχε πόδια και εκείνη την ώρα απέβαλε τα πόδια του; Όχι. Ήταν πάντα όπως έγινε από τον Θεό. Ξέρετε ότι κινείται με τα λέπια του· σε όλο το σώμα του έχει μύες και κινείται με τα λέπια του, με τέτοια δεξιοτεχνία καταπληκτική. Να βλέπετε στο τείχος που έχουμε στη Μονή να κινείται πάνω στη μάνδρα, να αναρριχάται στο ύψος αυτό, πενήντα μέτρα του τείχους. Μπορεί βεβαίως να πέφτει. Είναι εκπληκτικό.

Δεν απέβαλε πόδια. Πάντοτε σέρνετο. Και «να τρως χώμα» τι σημαίνει; Ένα ζώο που σέρνεται βέβαια εξυπακούεται να τρώει χώμα. Σημαίνει:

«Μένεις πάντοτε στον υλισμό, ω Σατανά. Θα μένεις πάντοτε σε κάτι που είναι κατώτερο. Έπεσες από την άνω φωτοφορία. Δεν θα μπορέσεις ποτέ να ξανανεβείς εκεί και να σκεφτείς ανώτερα». Αυτό θα πει «όλες τις μέρες της ζωής σου να τρως χώμα». Και αυτό τώρα ο διάβολος το υποβάλλει και εις τους ανθρώπους και τους κάνει υλιστάς, τους ανθρώπους. Πρόσεξε, λοιπόν, εδώ. Τότε εδέχθηκε μίαν πρώτη καταδίκη. Αλλά η τελική του καταδίκη θα είναι εις τα έσχατα, όταν θα κρίνει ο Μέγας Κριτής, ο Ιησούς Χριστός, ζωντανούς και κοιμημένους· θα κρίνει και αγγέλους,

δαίμονες. Εκείνη είναι η μέρα η φοβερή. Το γνωρίζουν αυτοί οι δαίμονες. Γι’ αυτό είπαν εις τον Ιησού Χριστόν, χωρίς να ξέρουν όμως ότι είναι ο Λόγος του Θεού· απλώς τον έβλεπαν καταπληκτικόν: «Ἦλθες να μας βασανίσεις προ καιρού;», πριν την ώρα μας. Αυτό σημαίνει: «Ήλθες να μας ρίξεις στην κόλαση πριν ακόμη έλθει η ώρα μας;» Και ζήτησαν να πάνε εις τους χοίρους και λοιπά και λοιπά. Ώστε, λοιπόν, ο Σατανάς θα κριθεί μαζί με τους αμαρτωλούς. Τι θα πει ο Κύριος την ημέρα της κρίσεως; «Πορεύεσθε ἀπ’ ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ». Τότε θα κριθεί, λοιπόν, ο διάβολος και οι δαίμονές του,

δε και οι άνθρωποι εκείνοι που θα έχουν τη σφραγίδα του και θα έχουν επιτελέσει το δικό του το θέλημα. Έως τότε όμως ο Σατανάς μιλεί. Και ζητούμε τώρα από τον Κύριο να μας απελευθερώσει από την κακοποιό του ενέργεια. «Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ». Γλύτωσέ μας από τον διάβολο. Είναι τόσο δυνατός ο διάβολος, που ο άνθρωπος χωρίς τη θείαν βοήθειαν και αρωγήν, χωρίς την άνωθεν ροπήν, όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, είναι αδύνατον να ελευθερωθεί.

Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου. Τον Δαν είπε ό,τι είπε και, μεταξύ αυτών, και τα εξής: «Γενηθήτω Δαν ὄφις ἐφ’ ὁδοῦ», να γίνει φίδι που παραμονεύει στον δρόμο.

«Καὶ πεσεῖται» —μεσολαβούν και άλλα λόγια, που είναι πολύ φοβερά, αλλά για οικονομία χρόνου εγώ θα λέγω— «καὶ πεσεῖται ὁ ἱππεὺς εἰς τὰ ὀπίσω, σωτηρίαν περιμένων Κυρίου». Είναι στο βιβλίο της Γενέσεως, 49ο κεφάλαιο, στίχος 17. Πηγαίνετε εκεί, θα βρείτε περισσότερα. Τι λέει; Ο Δαν, φίδι που παραμονεύει στον δρόμο. Και όταν θα δαγκώσει το άλογο φαρμακερά, τότε το άλογο θα τιναχθεί και, τιναζόμενο, θα ρίξει τον ιππέα του. Και πέφτοντας ο ιππέας θα χτυπήσει και, επειδή δεν υπάρχει κανείς να τον σώσει,

θα επικαλεστεί μόνο τη δύναμη του Κυρίου. Προσέξτε, δεν θα υπάρχει κανείς να τον σώσει. Από την προφητεία αυτή του Ιακώβ, από τους Πατέρες εξάγεται, παρότι οι φυλές σήμερα δεν υπάρχουν των Εβραίων, αλλά κατά μεταφορικόν τρόπον θα προέλθει ο Αντίχριστος, του οποίου οι δυνάμεις ως κοσμοκράτορος θα είναι τόσο μεγάλες, που κανείς δεν θα μπορεί να σώσει τους πιστούς παρά μόνον ο ίδιος ο Χριστός. Είναι σύμφωνοι με αυτή την προφητεία, δεν είναι δική μου ερμηνεία· προσέξτε αυτό. Δεν μπορείς να σωθείς αν δεν επικαλεστείς τον Κύριον. Εδώ ο ιππεύς θα επικαλεστεί τον Κύριον και εδώ, αγαπητοί μου, στην καθημερινότητα είναι τόσο δυνατός ο διάβολος, που δεν μπορείς να σωθείς αν δεν επικαλεστείς τη δύναμη του Κυρίου. Μην ξεχνάμε ότι σήμερα ο Σατανάς έχει λυθεί. Αν μου πείτε «και πού ξέρεις ότι έχει λυθεί;» Βεβαίως, το λέει το βιβλίο της Αποκαλύψεως, ότι οι δράσεις του θα είναι πάρα πολύ φοβερές προς τα έσχατα. Διότι όλες οι εποχές, βεβαίως, υπήρξαν λίγο πολύ δαιμονοκρατούμενες. Αλλά η εποχή μας έχει πια κάτι το άλλο, κάτι το διαφορετικό. Γι’ αυτό λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ότι θα λυθεί ο Σατανάς προς το τέλος της ιστορίας. Τι θα πει «θα λυθεί»; Θα του επιτραπεί

να ενεργήσει με κακοποιό διάθεση. Και επειδή, λέγει, ξέρει ότι δεν έχει πολύ χρόνο πλέον —«Ἦλθες πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς;», είδατε; Περιμένουν, λοιπόν, τον χρόνο— επειδή γνωρίζει ότι δεν έχει χρόνον πολύ, έχει θυμόν μέγαν. Και λέγει ο Ευαγγελιστής στην Αποκάλυψη, 12,12: «Οὐαὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν, ὅτι κατέβη ὁ διάβολος πρὸς ὑμᾶς, ἔχων θυμὸν μέγαν, εἰδὼς ὅτι ὀλίγον καιρὸν ἔχει», γνωρίζοντας ότι έχει λίγο καιρό.

Λοιπόν, από τη δράση του καταλαβαίνουμε ότι έχει λυθεί. Αγαπητοί μου, στη γη έχει —δεν ξέρω αν το αρνείστε αυτό, και οι των πολλών γραμμάτων και οι των ολίγων γραμμάτων— στη γη μας έχει πέσει πολύς, μα πολύς, διαβολόσπορος. Κακούργησε όλους. Είναι εκπληκτικό. Το δε χάλασμα των ανθρώπων είναι ραγδαίο. Δηλαδή η καμπύλη χαλάσματος των ανθρώπων κινείται εκθετικά. Εκθετικά. Ακόμη, τα ναρκωτικά. Νομίζω ότι είναι ένα πάρα πολύ καλό όπλο στα χέρια του διαβόλου, τα ναρκωτικά.

Τι θραύση κάνουν! Να δείτε νέους και νέες πώς κινούνται. Έχω, δυστυχώς, το κακό προνόμιο να δέχομαι τέτοιους λεβέντες, τοξικομανείς που παίρνουν ναρκωτικά, ναρκομανείς. Έχω αυτό, δυστυχώς, αυτό το προνόμιο, γιατί τα παιδιά αυτά κάπου λίγο συνέρχονται ή ζητούν βοήθεια. Στον πνευματικό θα πάνε, στον γιατρό θα πάνε, στον πνευματικό θα πάνε. Με ακούσατε; Δέχομαι τέτοια παιδιά και δεν ξέρω πώς να τα βοηθήσω. Οι βουλήσεις είναι σπαραγμένες, διότι τι να του πεις; «Μην ξαναπάρεις». Σου λέει «δεν θέλω» και μόλις βγει έξω ξαναπαίρνει και γυρίζει και σου λέει: «Μου είπατε όχι, αλλά εγώ ξαναπήρα.

Δεν μπορούσα να κάνω διαφορετικά». Φοβερό πράγμα. Αγαπητοί μου, η εγκληματικότητα στο κατακόρυφον έχει αυξηθεί και αυξάνει διαρκώς. Όλα αυτά τι δείχνουν; Η αθεΐα, η αποστασία, όλα αυτά τι δείχνουν; Δεν δείχνουν ότι ο διάβολος ήδη έχει λυθεί; Αν θέλετε, θέλετε, δεχτείτε το. Μπροστά, λοιπόν, σε έναν θυμωμένον και μαινόμενον Σατανά, ποιος μπορεί να σταθεί αν ο Θεός δεν τον απαλλάξει; Γι’ αυτό λέμε «ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ». Θεού. Να μάθουμε και τούτο: ο άνθρωπος που λίγο γνωρίζει τον Θεό, λίγο τον αληθινό Θεό που γνωρίζει

η εποχή μας —ανεπίτρεπτο αυτό, και μάλιστα εις τον χώρον των χριστιανικών λαών— καταφεύγει στη λατρεία του Σατανά. Και χθες σας το είπα, και πάντα θα σας το λέγω, διότι οι τάξεις των ανθρώπων αυτών πυκνώνουν. Είναι ο γνωστός μας σατανισμός. Το επιχείρημα ξέρετε ποιο είναι; Ότι ο Θεός είναι αγαθός, συνεπώς δεν χρειάζεται να τον εξευμενίσουμε, ενώ ο διάβολος είναι κακός, γι’ αυτό του προσφέρουμε θυσία, διότι του κατευνάζουμε τον θυμό. Ακούστε, παρακαλώ, επιχείρημα. Ξέρετε, στον μαθητόκοσμο, μαθητόκοσμο, και πιο πολλοί λυκείου παιδιά και ΤΕΙ παιδιά και φοιτητές —εδώ δεν έχουμε φοιτητάς, δεν έχουμε πανεπιστήμιο— ξέρετε ότι ασχολούνται με τον σατανισμό; Ξέρετε σε πόσο ευρεία κλίμακα ασχολούνται με τον σατανισμό; Έρχονται και μου τα λένε όποιοι θέλουν. Αν είναι εκατό, να έρθουν δύο-τρεις. Οι άλλοι δεν έρχονται. Μπορούν να πάνε κάπου αλλού ίσως, αλλά δεν πάνε όλοι για να πουν κάτι, γιατί μετενόησαν, γιατί φοβήθηκαν. Μετέρχονται τον σατανισμό. Έτσι βλέπετε ότι χαλάμε διαρκώς. Όταν ακόμη λέμε ότι ο πονηρός είναι ο Σατανάς, μη θεωρηθεί ότι η φύση του είναι

πονηρή. Η φύση του είναι ουδέτερη. Ούτε πονηρή ούτε αγαθή. Θα μπορούσε να γίνει όμως και να είναι αγαθός ή πονηρός από την προαίρεσή του. Γιατί ο διάβολος ως φύσις έγινε από τον Θεό. Ως προαίρεσις έγινε αυτό που είναι και αυτό που εμφανίζεται. Γι’ αυτό ο Θεός δεν κατασκευάζει πονηρές φύσεις. Επειδή κατασκευάζει λογικές και ελεύθερες, η καθεμία φύσις αποφασίζει δι’ εαυτήν. Λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Πονηρὸν δὲ ἐνταῦθα τὸν διάβολον καλεῖ», τον διάβολο ονομάζει πονηρόν, «καὶ κελεύων ἡμᾶς», και μας δίνει εντολή, «ἄσπονδον πρὸς αὐτὸν ἔχειν πόλεμον», να έχουμε άσπονδον πόλεμο, «δεικνὺς ὅτι οὐ φύσει οὕτως ἐστί», και δείχνοντας ότι δεν είναι στη φύση του πονηρός ο διάβολος. «Οὐ γὰρ τῶν ἐκ φύσεως, ἀλλὰ τῶν ἐκ προαιρέσεως ἐπιγινομένων ἐστὶν ἡ πονηρία». Η πονηρία είναι εκείνων που διαθέτουν προαίρεση, όχι φύση. «Κατεξοχὴν δὲ οὕτως ἐκεῖνος καλεῖται», δηλαδή ο Σατανάς, «διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς κακίας». Γιατί η λέξη Σατανάς, εβραϊκή, σημαίνει αντικείμενος. Εντάξει; Αντίχριστος, αντικείμενος. Και κάτι ακόμη. Λέγει στη συνέχεια ο Ιερός Χρυσόστομος:

α τούτο ου δε είπε Ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τῶν πονηρῶν», γενική πληθυντικού, «ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ πονηροῦ, παιδεύων ἡμᾶς μηδαμοῦ πρὸς τὸν πλησίον ἀηδῶς ἔχειν, εἰ πάθοιμέν τι παρ’ αὐτοῦ κακόν, ἀλλ’ ἀπὸ τούτου πρὸς ἐκεῖνον μετατιθέναι τὴν ἔχθραν, ὡς πάντων αὐτῶν αἴτιον τῶν κακῶν ὄντα». Δεν είπε να λέμε «φύλαξέ μας από τους πονηρούς», αλλά «από τον πονηρόν». Γιατί; Για να μη νομιστεί ότι οι άνθρωποι είναι πονηροί. Όχι, ο διάβολος είναι πονηρός και, αν υπάρχουν πονηροί άνθρωποι, είναι γιατί πίσω από τους πονηρούς ανθρώπους είναι ο διάβολος. Και αν οι πονηροί άνθρωποι μας κακοποιούν,

θα τους βλέπω με αυτούς εχθρικά, διότι πίσω από αυτούς είναι ο διάβολος. Σπουδαία παρατήρηση για εκείνον που θέλει να αγωνιστεί πνευματικά. Έχετε δει, παρακαλώ, ένα σκύλι δεμένο, κάκοσε πολύ, το πειράζουμε, δεμένο. Ε, το ενοχλούμε, το πειράζουμε, κάκοσε πολύ, γαβγίζει κονδρά. τώρα και του πετάμε μια πέτρα. Ξέρετε τι κάνει την πέτρα, τη δαγκώνει, διότι νομίζει ότι η πέτρα το χτύπησε το σκυλί. Δεν χτύπησε η πέτρα το σκυλί, ο άνθρωπος που πέταξε την πέτρα, έτσι κι εδώ αγαπητοί όταν κάποιος αντικείθεται σε εμάς πάνω να βλέπουμε πίσω από αυτόν τον τον Σαπανά.

ποτέ να μη θερούμε εχθρούς μας τους ανθρώπους αλλά των διάβολων. Και συμπληρώνει από αυτού ο Θεοφύλακτος «Ου γάρε κίνη αδικούσιν» Είμαστε, αλλά ο πονηρός. Δεν μας αδικούν οι άνθρωποι. Ο πονηρός, ο διάβολος, μας αδικεί. Γι' αυτό προς τον πονηρόν πρέπει να έχουμε κατά των Ιερών Χρυσόστομων ασχπονδόν πόλεμον και τέλειον μίσος. Τέλειον μίσος, λέει ο Ψαλμαδός, τέλειον μίσος εν είσουν αυτούς. Αυτό έχει την εφαρμογή του εις τον διάβολο και τους δαίμονες. και ποτέ λοιπόν προς τους ανθρώπους το παρακαλέσω ας το σημειώσουμε αυτό. Ο Αγίος Κύριλος

Επιλέγει το εξής Αλλά ρίσαι ημάς από του πονηρού Αλλά ακάθαξέ μας από των διάβολων, των πονηρών Ή είναι το μη εισενέγκυση ημάς στις πειρασμόν Του μηδόνος πειραστήνε περιστατικών Συγγνώμη, παραστατικών Κανέλεγε και αλαρίσαι ειμάς από του πονηρού. Πονηρός δε ο ανικείμενος δαίμων, αφού από του οποίου ρισθήνε ο κόντερος. Βλέπετε όλοι οι πατέρες δέχονται ότι είναι αρσενικού γένους το από του πονηρού, γιατί η γενική και στο ουδέτερο είναι ίδια. Το πονηρόν του πονηρού. Ο πονηρός του πονηρού είναι ίδια η γενική και έχουμε τη δυσκολία να πούμε

το κακόν ή ο κακός, είναι το πονηρόν ή ο πονηρός που σας έλεγα προηγουμένως Όλοι λοιπόν συμφωνούν ότι πρόκειται περί του διαβόλου, του πονηρού, είναι πρόσωπο Να σας μεταφράσω αυτό που σας διάβασα, διάβασα του Αγίου Κυρήλου Αλλά ρίσαι εμάς από του πονηρού Το μη επιτρέψεις να εισέλθουμε στο πειρασμό Σήμενε του ότι ζητάμε να μην πειραστούμε καθόλου ποτέ. Δεν θα έλεγε τώρα, αλλά προστάτεψέ μας από τον πονηρό. Είδατε, πονηρός ονομάζεται ο διάβολος από τον οποίο ευχόμαστε να γλιτώσουμε. Δηλαδή ο Άγιος Κυρίλος, ενθυμίστε και το λέγαμε σε ένα περασμένο θέμα μας, για μια ακόμη φορά, μας τονίζει ότι οι πειρασμοί είναι ακόμη αναγκαίοι δια την αγιότητα. Αλλά παρακαλούμε όμως ο Κύριος να μας απαλλάξει. Όχι δηλαδή να μην έρθουμε τελικά σε πειρασμό, αλλά να μας φυλάξει από τον διάβολο. Θα παλέψωμε, αλλά να μας φυλάξει από τον διάβολο. Λέγει η σοφία σειρά πάνω σε αυτό και ποτέ αγαπητοί μου να μιλαίμε με βρήκε πειρασμός και τι να κάνω τέκνον λέγει εις το δεύτερον κεφάλαιο τέκνον Δηλαδή, η προσέρχη δουλεύει Κυρίω το Θεό, αν προσέρχεσαι λέγει να διακονήσεις Κύριον των Θεών σου.

Ετοίμασον την ψυχή σου εις πειρασμόν, ετοίμασε λέει την ψυχή σου και τη ζωή σου σε πειρασμόν Πάνω εάν επακτήσει ό ,τι κι αν πέσει απάνω σου δέξε και εν αλάγμασιν ταπεινώ σε όσους μακροθύμησον να το δεχθείς, ό ,τι επιτρέψει ο Θεός να πέσει απάνω σου, δέξου το και στις μεταβολές εναλλάγμασαν, στις μεταβολές των ταπεινώσεων σου, ταπεινώσεις όχι αρετοί, καρπαζές ε, που θα υφίσασαι να μακροθυμήσεις.

συνεχίζει ότι εν πυρή δοκιμάζεται χρυσός και άνθρωποι δεκτοί εν καμίνω ταπεινώσεως. Ότι με το πυρ δοκιμάζεται το χρυσάφι και οι άνθρωποι γίνονται δεκτοί βγαλμένοι από το καμίνι των ταπεινώσεων, δηλαδή τα χτυπήματα, τις καρποδές. Πρόκειται λοιπόν, όπως αντιλαμβάνεστε, για κινδύνους είναι ο ενώδυνος, όχι ο ενίδωνος, ο ενώδυνος πειρασμός ή η ενώδυνη πειρασμή Πρόκειται λοιπόν για πειρασμούς που όταν νικήσει ο άνθρωπος του φέρουν τιμή και δόξαν Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος Είπα, μετά την πλήρωση της εχής λέγης, αμήν, επισφραγίζων δια του

ο σημαίνει γέννητο τα εν τη θεοδιδάκτω ευχή, δηλαδή έπειτα μετά από την πλήρωση, την ολοπλήρωση, την εκφώνηση της ευχής, εσύ λέγεις αμήν και επισφραγίζεις με το αμήν που σημαίνει, εννοείται ελληνικά, γέννητο. Ήθε να γίνει έτσι. Ποια, ήθε να γίνουνε έτσι. Ποια, όσα είπες εις την θεοδίδακτον προσευχή μου. Εδώ παρατηρούμε ότι ο Άγιος Κύριλος παραλείπει τον επίλογο που μας παραθέτει ο Μαρθαίος ο Ευαγγελιστής. Τι παραθέτει ο Μαρθαίος.

σου εστίρει η βασιλεία και οι δύναμεις και οι δόξα εις τους αιώνας αμήν Ενώ ο Άγιος Κύριος δεν το παραθέτει αυτό και πάει κατευθείαν εις το αμήν Ο επίλογος όπως βλέπετε κατά τον Ευαγγελιστή Μακθαίων είναι δοξολογικός Ελείπει όμως αυτός ο δοξολογικός τύπος από τους κώδικες των συναϊτικών, δηλαδή τον βιβλίο εκείνου που περιέχει το Ευαγγέλιο είναι του Τετάρτου αιώνα και σώζεται στον Μονή Σινά, την έκλεψε κάποιος προκομμένος Ρώσος, Τον πήγε τον κώδικα στη Μόσχα και από εκεί πουλήθηκε στην επανάσταση του 17, πουλήθηκε εις τους Άγγρους αντί 100 .000 λιρών τσάμπα.

είναι σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο ο περίθυμος λεγόμενος Συναϊτικός Κώδικς Λοιπόν, λείπει αυτός ο δοξολογικός χαρακτήρι από τον Συναϊτικό Κώδικα, από τον Βατικανόν δηλαδή ο κώδικας που βρίσκεται στο Μουσείο του Βατικανού και τον κώδικα του Βέζα και από μερικούς μικρογραμμάτους πόδικες Θα σας εξηγώ πιο πολλά να μην φάμε την ώρα. Ομοίως δεν αναφέρεται από τον Οριγένη, από τον Άγιο Κύριλο Ιεροσολήμων Εμπροκυμένο, από τον Άγιο Γρηγόριο των Ίσης και από μερικούς άλλους, όπως και από τους Λατίνους συγγραφείς, δεν αναφέρεται από τον Τέρτιλιανόν, από τον Κυπριανόν, από τον Ιερόνιμον και τον Αυγουστίνον. Αυτό δείχνει ότι μάλλον πρόκειται περί

Λειτουργικής προσθήκης που πέρασε και στο αγιογραφικό κείμενο Δηλαδή εχρησιμοποιεί το λειτουργικά, το ότι σου εστίνει η βασιλεία και λοιπά Και μετά εγράφει στο περιθώριο του Ευαγγέλιου και από εκεί πέρασε μετά μέσα στο κείμενο Η προσθήκη όμως αυτή πρέπει να έγινε από αρχαιοτά των χρόνων Γι' αυτό και αναγράφεται σε άλλους πόδικες. Στον πόδικα που στηρίζεται το ελληνικό κείμενο της Κωνσταντινούπολεως, όπως λέγεται, αναγράφεται. Αυτό που έχουμε είναι χρήση και στην λειτουργία που έχουμε και αυτά που έχουμε στα σπίτια μας, το κείμενο στο σπίτι μας. Αναφέρεται ακόμη και εις το βιβλίο της διδαχής που είναι τέλος του πρώτου αιώνας αρχές του...

Δευτέρου αιώνος, που δείχνει ότι είναι αρχαιοτάτη η προσθήκη, αν είναι προσθήκη. Ακόμη υποστηρίζεται ότι θα είτε εναντίον, λέγει, προς το αίσθημα και τις ιδέες των Ιουδαίων, να περατωθεί μία προσευχή με τη λέξη πονηρός. Πα, δεν τελειώνει καλά. Δηλαδή, δεν τελειώνει καλά. Αυτό αναφέρει ο μακαριστός Τρεμπέλλας στο υπόμνημά του στο Καταμαθαίον Ευαγγέλιο. Είναι γνωστό δε ότι ακολουθείται το εξής σχήμα σε κάθε προσευχή. Ήμνος στο Θεό, ετοίματα και δοξολογία. Όλες οι ευχές της Θείας Λειτουργίας

αγαπητοί και Φιλάνθρωπος Θεός υπάρχοντας, ότι πρέπει συμπάσα δόξα θυμή και προσκύνησης, είναι κατελήξεις ευχών. Λοιπόν, όλες οι ευχές της Θείας Λειτουργίας και όλες οι ευχές του ευχολογίου που έχουμε και όλες οι προσευχές που υπάρχουν, όπου και να υπάρχουν, έχουν αυτό το σχήμα. Δοξολογία ή καλύτερα ύμνος στο Θεό και ύμνος στο Θεό γιατί αναφερόμεθα σε ιδιότητες του Θεού. Παντοδύναμε, επανάκαθεν Κυρίε Μετά απολουθούν τα αιτήματα Δώσε μας σε παρακαλούμε αυτό και αυτό Γιατί σε σένα ανήκει η δόξα και η τιμή κλπ Έτσι έχουμε το σχήμα σας λέγω Ήμνος στο Θεό, αιτήματα και δοξολογία Με αυτό το σχήμα έχουμε συντεταγμένες όλες τις ευχές Πρέπει συνεπώς και απαρχής να υπήρχε στο ευαγγελικό κείμενο

συνεπώς η δοξολογία να ανάγεται εις αυτόν τον Κύριο. Τώρα, πως μερικοί κώδικες και μάλιστα αξιόλογοι, αξιολογότατοι δεν το έχουν, δεν μπορεί κανείς να απαντήσει. Ίσως ακόμη η δοξολογία να είναι δανεισμένη, αυτή η δοξολογία στη γυριακή προσευχή, από το α παραλυπομένων 29 ,11 που εκεί ο Δαβίδ πριν ακόμη κτιστεί ο ναός ενώψει να κτιστεί από το γιο του τον Σολομώντα κάνει μία προσευχή λέει και ευλόγητος είναι ο βασιλεύς Δαβίδ των γύριων ενώπιων της Εκκλησίας του λαού δηλαδή λέγονε Ευλογητός ή Κύριε ο Θεός Ισραήλ, ο Πακίλημον από του αιώνος και έως του αιώνας

Κύριε η μεγαλοσύνη και οι δύναμεις, υπογραμμίζω, οι δύναμεις, και το κάφημα και η νίκη και η ισχύς, παραλείπω μερικά, παρασού ο πλούτος και η δόξα, υπογραμμίζω, τι υπεγράμμισα δύο, δύναμης και δόξα. Συ πάντων άρχης Κύριε, ο άρχον πάσης αρχής Δηλαδή βασιλάς Ότι σου εστίν η Βασιλεία και οι δυναμείς και οι δόξες Είναι λοιπόν αυτά εις αυτήν την προσευχή του Δαβίδ Θα λέγει κανένας πως να πήρε ο Κύριος Από την Παλαιά Δεθηική, από το στόμα του Δαβίδ Αυτήν την προσευχή Προσέξτε, μην ξεχνάμε, ότι ο Κύριος έπαιρνε πολλά σημεία από την παλαιότητα της δίκης.

έδινε άλλη διάσταση πια. Όταν ο Δαβίδ λέγει «Είνα τι με εγκατέλειπες, Θεέ μου, Θεέ μου, Είνα τι με εγκατέλειπες», το είπε ο Χριστός, το είπε ο Δαβίδ, αλλά ο Δαβίδ το είπε από προσώπου Χριστού και ο Χριστός επαναλαμβαίνει τα λόγια του Δαβίδ. Μη σας κάνει δηλαδή εντύπωση πως ο Κύριος μπορούσε να πάρει από τον Δαβίδ Αυτό το, των πρόλογων αυτής της προσευχής Η Εκκλησία μας αργότερα ανέπτυξε λειτουργικά περισσότερο αυτή τη δοξολογία Ποιά είναι η δοξολογία ότι Ιησού εστίν η βασιλεία και οι δύναμις και η δόξα θα μείνουν Τι θα πει περισσότερο Τι προσέθεσε η εκκληγία τώρα, ότι σου εστίνει βασιλεία και δύναμης και η δόξα του Πατρός και του Υιού και

Αγίου Πνεύματος εις τους αιώνας ταμίνει. Ας δούμε το κείμενο όπως έχει. Το κείμενο που μελετούμε, δηλαδή το κείμενο της Αγίας Γραφής του, το όνομα του Θεού. Να κάνουμε μία πάρα πολύ σύντομη ανάλυση. Ότι σου εστήνει η Βασιλεία, ναι, σχολιάζει ο Σιγαβηνός και λέει Νοήθε πληρωθήτωσαν αηφξάνεθα, διότι σύ βασιλεύσημον και δυνατός εις άπαν και δοξασμένος αη. Πώς μπορούμε να εννοήσουμε ότι σου εστίνει η Βασιλεία, γιατί σε σένα ανήκει η Βασιλεία, διότι εκείνο που έχουμε ευχηθεί επειδή σύνσε ο βασιλιάς, ο δικός μας, ο δυνατός βασιλιάς μας, όλα εκείνα τα οποία εμείς Ευχηθήκαμε, αφού εσύ μας δίδαξες πώς να ευγόμεθα, είσαι πάντα δυνατός να φέρεις αυτά της πέρας. Συμπληρώνει ο Ιερός Χρυσόστονος Εναγωνίους ποιήσας τη μνήμη του εχθρού και την ραθμίαν ημονάπασαν εκ όψας Πάλιν Θαρήμου και Ανίσθηση τα φρονήματα του Βασιλέως Αναμνήσας, Υφώ τα τόμεθα και δείξας πάντων απ' τον όντα δυνατότερον. Δηλαδή αφού μας κατέστησε εναγωνίως με το τελευταίο έτοιμα και μη εισενέγκηση μάσες πληρασμών κλπ Είστε τώρα και υπάρχει και η γραφημία μας, η πνευματική μας αυτή οκνηρία, τεμπελιά.

να την κόψει ο Κύριος και να μας ενθαρρύνει και να στήσει όρθια τα φρονήματά μας του Βασιλέως Αναμνήσας, έκανε μπλήμη ο Βασιλέος ότι αφού ανήκομε στον Βασιλιά αυτό μας έδειξε ότι είναι δυνατότερος από όλα τα όγκα

πάλιν ο Ιερός Χρυσός του. Ο κόμμουν ή αυτού εστύνει η βασιλεία, ουδένα δε δικαί νεκρή, άτε ουδενός όντως του αντισταμένα. Λοιπόν, αφού του ανήκει η βασιλεία του Θεού, σε τίποτα δεν πρέπει να φοβόμαστε. Εφόσον τίποτα δεν μπορεί εις τον Θεό να εναντήλωθεί. Νομίζω ότι κλασικότερο παράδειγμα δεν θα μπορούσε να γίνει από εκείνο που τώρα θα σας διηγηθώ με δύο λόγια. Όταν οι τρεις παιδες στη Βαβυλώνα, εκμάλωτοι του Ναυπογονώσου, σοφοί και σπουδαίοι και κατέχονται σε ξέκουσες θέσεις, Δεν προσεκίνησαν.

χρυσή εικόνα, χρυσή εικόνα, άγαλμα, όχι του Αυτοκράτορος, του Μαρδούχου, που ήταν ο πολιούχος της Βαμβηλόνως Και όπως όλοι γονάτισαν, αυτοί μείναν οι τρεις όρθιοι. Όταν όλοι γονάτισαν οι όρθιοι δεν φαίνονται? Σε χιλιάδες κόσμος, σε μια παιδιάδα ολόκληρη Αυτοί φάνηκαν ότι δεν γονάτισαν Έλατε εδώ, τους λέει ο βασιλιάς Δεν ξέρατε ότι θα σας τιμωρήσω Εν τω μεταξύ είχε προαναγγείλει Όποιος δεν γονατίσει θα τον ρίξω σε καμίνι πυρό Εκεί κάπου ήταν ένα καμίνι του πυρός Πάρα πολύ θερμασμένο Που οι φλόγες έφταναν 49 πύχες πείτε γιατί μπα 49 και όχι 50, προσπαθώ να λύνω και κάποιες απορίες σας, διότι το 49 είναι το 7x7 και το επταδικό σύστημα ήταν στους Βαβυλωνίους, γι' αυτό θα πεις 49, 7x7, δηλαδή υπερβολή, υπερβολικά καμένο το καμίνι και μάλιστα με πετρέλεο, με στυπίον στουπί και νάφθα, είναι το πετρέλεο. Από που παράγεται από το πετρέλαιο και είναι αυθαλήλη, λίπα, πειρωμένο από όλοι και λέει τώρα θα σας δείξω στο καμίνι για να δούμε πώς θα πάνε τα πράγματα και λένε οι τρεις πέδες εμείς πιστεύουμε στων θεών των αληθινών και ο Θεός μας είναι δυνατός να μας απαλλάξει από τα χέρια σου και να μην πάθουμε τίποτε.

λέω δασκιάς, εγώ άμα θα σας δείξω μέσα στο καμίνι για να δω ποιος θα είναι εκείνος ο Θεός σας που θα σας γλιτώσει από τα χέρια μου και το καμίνι. Πο! Μεγάλη κουβέντα. Και όταν έβρισαν μέσα δεν κάλυπναν. Εκπληκτικών, εκπληκτικών, εκπληκτικών. Αυτό θα πει τίποτα δεν μπορεί να αντισταθεί του Βασιλιάς Χριστού. Τίποτε! Αν ο Χριστός αφήνει να υποκύμπεθα σε πειρασμούς και στον θάνατον αυτόν για λόγους που εκείνος ξέρει, όπως εκείνος πέθανε επί του Σταυρού, μπορούσε να μην σταθρωθεί, μπορούσε να μην πεθάνει. Ήθελε όμως να δείξει όλη η θεολογία που εκεί εξαρουπηγάζει, να μην λέγω πιο πολλά και φέρνω από το θέμα μου. Θέλω να σας πω ότι ο Θεός είναι παντοδύναμος βασιλιάς. Τίποτα δεν είναι εκείνο που μπορεί να του αντισταθεί. Με τα λέει και η δύναμης, ό ,τι σου αισθήνει, σε σένα νίκη, και η βασιλεία και οι δύναμεις. Όχι δηλαδή η ασθένεια και η αδυναμία, αν εμείς διαθέτουμε έχουμε όμως κυρίων δυνατόν. Γι' αυτό λέγει ο Ιερός Χρυσόστομος Ουκούν, κάνει μυριάκις ασθενείς ή, λήκτει ως ανήης θαρήν, και ούτων έχοντων βασιλεύονται, πάντα ευκόλως και δια σου κατορθούν δυνάμενα.

Μύριες φορές λέγει να είσαι αδύναμος μόνο να είσαι δίκαιρος όπως οι τρεις πέντες και αλλάξεις την εμπιστοσύνη σου στο Θεό τότε έχων τέτοιον βασιλεύοντα που είναι δυνατός όλα με εύκολο τρόπο μπορεί λιασού να τα κατορθώσει. Ο Θεός λοιπόν είναι αγάπη, είναι και δυνατός Αν ήταν μόνο δυνατός και δεν είχε αγάπη Θα μας έλεγε αγαπητοί μου Αφού δεν μας αγαπά Θα σας συνδρύψω Και μόνο το βλέμμα του που κάνει τα βουνά να καπνίζουν και να πυρπολούνται Θα μας συμμέτρηγε, αν πάλι είχε μόνον αγάπη.

δεν είχε δύναμη, θα μπορούσε να μας πει, λυπούμου, μα αλήθεια πολλοί σας λυπούμου, θέλω να σας βοηθήσω, αλλά δεν έχω δύναμη, σας αγαπώ, αλλά δεν έχω δύναμη. Αγαπητοί μου ο Θεός είναι και πλήρης αγάπης γιατί είναι Πατέρας μας, δεν τον αποκαλάσαμε Πατέρα, Πάτερ μόνο. Είναι πλήρης αγάπης αλλά και πλήρης δυνάμεις. Έχει και την αγαφότητα, έχει και την δύναμη ώστε ούτε στο ένα υπολείπεται ούτε στο άλλο υπολείπεται. και η δόξα ότι σου εστίνει η βασιλεία και οι δύναμοι και η δόξα και αφού του ανήκει η δόξα τότε βεβαίως δίνεται και εκείνους που νικούν εις τον στίβον της δόξης

αυτούς να τους δοξάζουν. Δεν υπολείπεται ο Θεός σε δόξα, ούτε έχει ανάγκη από εμάς να του προσθέσουμε δόξα. Γι' αυτό λέει ο Ιερός Χρυσόστονος «Αλλά και ένδοξον δύναται ποιήν και λαμπρώνο, ως περγά, η δύναμη σ' αυτού πολύ, ούτω και η δόξα άφατος». Όπως λέει είναι η δύναμή του πολύ έτσι ανίποτη είναι και η δόξα του Και το σπουδαίο είναι ότι καθιστάει και εμάς ενδόξους Αν το θέλετε, λέει στο Α Βασιλείων 2 .30 ένα πολύ πολύ τιμοχωρίο και να το έχετε πάντα υπόψη σας Τους δοξάζοντάς με δοξάσω Εκείνοι που με δοξάζουν θα τους δοξάσω Ο Θεός που είναι βασιλιάς.

μας κάνει και εμάς βασιλείς, δεν λέγει στο πρώτο κεφάλαιο της Αποκαλύψης, Ευαγγελιστής Ιωάννης, ότι θα μας καταστήσει βασιλείς και ιερείς, στην Παλαιά Διαθήκη δεν λέγει, στο Δευτερονόμιο αν θυμάμαι καλά, δεν αποκαλεί το λαό του βασίλειον ιεράτευμα, βασιλιάς εκείνος, βασιλήσια. Εκείνος έχει δύναμη και εμείς ποιούμε δύναμη εν τω Θεώ, εκείνος έχει δόξα και εμάς μας καθιστά δοξασμένοι, αυτά δε και εδώ εις την γη, και εδώ εις την γη, αλλά και εις των Ουρανών, μάλιστα πως καθιστάμε θα βασιλείς εδώ εις την γη.

για τις άλλες φορές θα σας το πω, γιατί το ρολόι μου δυστυχώς τρέχει και πρέπει αυτό το θέμα να το τελειώσουμε. Και μόνο γιατί ο άνθρωπος έχει τον ηγεμόνα νουν, και όταν ο ηγεμόν νουν, ο βασιλάς νουν, είναι εκείνος που κατευθύνει τον άνθρωπο και με τον ηγεμόνα νουν, ώρα, βλέπει τον βασιλεία των Ουρανών, τι άλλο θέλει. αλλά η πληρότητα αυτών είναι στην Βασιλεία του Θεού που έρχεται και προσθέτει λειτουργικά, συγγνώμη, ναι, η Εκκλησία ότι σου εστίνει η Βασιλεία και οι δύναμοι και η δόξα Αμήν λέγει ο Ματθαίος Η Εκκλησία προσθέτει Οι δύναμοι και η δόξα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Εφόσον ο Θεός είναι Τριαδικός, επόμενον είναι να συνδέεται με όλα τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Αναμφισβήτητα. Διότι και η δημιουργία έγινε από τον Άγιο Τριαδικό Θεό κατά το σχήμα. Είναι δε πρώτος που χρησιμοποιεί το σχήμα αυτό ο Θεόφιλος Αντιοχείας, είναι ο πρώτος: ο Πατήρ δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Δηλαδή ο Θεός δημιουργεί, ο Θεός Πατήρ διά του Υιού, δι’ Υιού εν Αγίω Πνεύματι.

Η δημιουργία, μάλιστα, ο πρώτος στίχος της Γενέσεως, συνεπώς της Αγίας Γραφής, αναφέρεται στον Άγιο Τριαδικό Θεό. «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και την γη, η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος» κ.λπ. «Και είπε ο Θεός». «Ο Θεός», εννοείται ο Πατήρ, «είπε»· ο Θεός είναι ο Λόγος. «Είπε ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως». Να, λοιπόν, ο Πατήρ διά του Λόγου δημιουργεί το φως, και το φως είναι η συμπύκνωση ως ύλη, εντός εισαγωγικών, είναι η ενέργεια ως ύλη, εντός εισαγωγικών, του σύμπαντος κόσμου. «Και Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω των υδάτων».

Το Πνεύμα το Άγιο, τι κάνει; Μένει στη δημιουργία, την επωάζει. Πόσες φορές σας έχω πει αυτό το ρήμα; Την επωάζει για να βγει η ζωή. Έτσι ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι δημιουργεί τον κόσμο. Αλλά το ίδιο σχήμα υπάρχει και στην αναδημιουργία του ανθρώπου και στην ανακαίνιση της κτίσεως. Διότι πάλι λέγει εδώ ότι ο Πατήρ διά του Υιού, ο οποίος τώρα είναι άνθρωπος, εν Αγίω Πνεύματι, που είναι στην Εκκλησία, διαμορφώνει τους ανθρώπους και τους κάνει καινούργιους. Αλλά και στο τέλος όλα θα γίνουν καινούργια, ολόκληρη η δημιουργία. Γι’ αυτό λέγει έτσι χαρακτηριστικά, όπως το λέγει ο Απόστολος Παύλος στους Φιλιππησίους, ότι «εν ομοιώματι ανθρώπων γενόμενος», ο Λόγος, «και σχήματι ευρεθείς ως άνθρωπος». Και ακόμη κάτι σπουδαίο. Προχωρώντας ο οικουμενισμός στη ζωή μας, που σας έλεγα και σας ξανάλεγα στο θέμα των δογμάτων εκεί που κάνουμε, όλο και ξεθωριάζει, ο οικουμενισμός ξεθωριάζει την πίστη μας εις τον Άγιο Τριαδικό Θεό, μένοντας μόνο στο όνομα «ένας Θεός», τελείως ακαθόριστα, τελείως ακαθόριστα. Ποιος είναι αυτός ο Θεός; Πάντως δεν είναι ο Θεός ο αληθινός. Ποιος είναι αυτός ο Θεός;

Γι’ αυτό θα πρέπει να συνηθίζουμε στην έκφραση «ο Άγιος Τριαδικός Θεός». Σας το έχω ξαναπεί αυτό και πρέπει πολύ να το λέμε έτσι και όχι απλώς «ο Θεός». Αν πούμε «ο Χριστός», είναι πολύ σπουδαίο, διότι ομολογούμε τον Χριστόν, ή θα πούμε «ο Άγιος Τριαδικός Θεός». Προσέξτε, δεν είναι σφάλμα να πούμε «ο Θεός». Η ίδια η Αγία Γραφή λέει «ο Θεός» και «ο Θεός». Αλλά επειδή είναι δύσκολοι καιροί και επειδή μπορεί να αλλάξουμε φρονήματα και επειδή καλό είναι να συνηθίζουμε στην έκφραση «ο Άγιος Τριαδικός Θεός», ώστε όταν θα έρθουν να μας πουν και να μας προσφέρουν και να μας σερβίρουν έναν ακαθόριστον Θεό, να πούμε: «Ποιος είναι αυτός ο Θεός; Αλλότριος,

ξένος». Έτσι, στον Άγιο Τριαδικό Θεό ανήκει η βασιλεία και η δύναμις και η δόξα. Έτσι, αγαπητοί μου, τελειώνω. «Και εις τους αιώνας». Τι σημαίνει αυτό; Λέγει ο Ζυγαβηνός: «Αεί», λέει, πάντοτε. «Τούτο γαρ δηλοί το “εις τους αιώνας” πληθυντικώς». Δηλαδή ο πληθυντικός εκφράζει την αιωνιότητα. Έτσι έχουμε έναν δοξολογικόν τύπον στον Άγιο Τριαδικό Θεό, που ανήκει σε Αυτόν η δόξα και η δύναμις και η βασιλεία εις τους αιώνας των αιώνων, και επισφραγίζεται με το «αμήν». Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος, ήδη σας το είπα,

ξαναλέγω: «Είτα», έπειτα, «μετά την πλήρωσιν της ευχής, λέγεις αμήν, επισφραγίζων διά του αμήν, ο σημαίνει γένοιτο», που σημαίνει: είθε αυτά όλα που είπαμε και ευχηθήκαμε να γίνουν, «τα εν τη θεοδιδάκτω ευχή». Και το αμήν αυτό ανήκει, αναφέρεται εις τον λαό του Θεού. Ο λαός θα πει το «Αμήν». Θέλετε κάτι περισσότερο; Στη Θεία Λειτουργία καλό θα ήταν όλος ο λαός να λέγει το «Πάτερ ημών». Και όταν τελειώνουμε σε εκείνο το αμήν, να αισθανόμαστε ότι είναι κάτι δικό μας, ότι είναι κάτι που πρέπει να μας συγκλονίζει, όταν ζητούμε όλα εκείνα που ζητούμε και που αυτή η ευχή, λέγει ο Άγιος Κύριλος, είναι θεοδίδακτος, δηλαδή την δίδαξε αυτός ο Θεός, και συνεπώς το βάθος της και το πλάτος της και η αξία της, όλα αυτά είναι απεριόριστα και χρήζουν πολλού σεβασμού και πολλής προσοχής από τους προσευχομένους, και μάλιστα όταν οι προσευχόμενοι είναι πολλοί μες στην Εκκλησία και λέγουν το «Πάτερ ημών». Έτσι, συνειδητά, αγαπητοί μου, συνειδητά πλέον, ας απαγγέλωμε τη θαυμασία αυτήν θεοδίδακτον Κυριακή Προσευχή, η οποία, κατά τους Πατέρες, είναι η επιτομή ολοκλήρου του Ευαγγελίου, για να μπορούμε έτσι...

συγκλονιστικά να προσεγγίζουμε τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Ο Κύριος να σας ευλογεί.