Catecheses of St Cyril 205 | 18-11-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we continue with the final petition of the Lord’s Prayer, following the analysis given by Saint Cyril of Jerusalem in his catecheses to the catechumens, though we are trying to examine it in greater depth. We have reached the last petition: “Our Father, lead us not into temptation, but deliver us from the evil one.” First of all, I would like to point out that this whole prayer, the model and pattern of prayer, is composed in the plural.

“Our Father”—our Father; “our daily bread”—our bread. And here too it says, “Lead us not into temptation.” This is because the communal—or, if you prefer, ecclesial—character of this prayer is taken into account. In other words, I do not come before God the Father to speak only about my own bread; I say, “our bread.” The same applies to spiritual matters. I cannot speak to God only about my own particular temptation, but also about a temptation that may overtake the ecclesial community—that is, the Church. This is why we say, “Lead us not into temptation, but deliver us from the evil one.” For it is not merely a personal temptation; it may be a temptation affecting the whole Church. And it is very significant that, where temptation is concerned, all of us care about one another. For example, is a drought not a temptation? Would we say that it concerns the farmers but not us? Who told you that a drought, or any other national ordeal, does not concern everyone? Is that not a temptation? Would we say that it concerns only the villagers,

and not us? If a national ordeal occurs, perhaps on the northern borders, will it not concern southern Greece? Such a thing is unthinkable. What does this mean? It means that we all care for everyone—everyone for everyone. This is why we say, “Lead us not into temptation.” But why have I told you this now, after offering the prayer a short while ago? I realized that I had not commented on the word “us” in this sixth petition, and so I have now supplied what was missing. But be assured that the more one studies and studies, the more one continually discovers new things. For the Word of God is literally unfathomable in its meanings—unfathomable. You remember,

last time we said that, if the whole world lies under the power of the evil one, we ourselves live within the world. How, then, can we escape the evil one—who is the devil—and all the things that arise within the world and throughout history? In other words, how should we live? How should we exist? I told you that there are three ways—three ways for a Christian: the way of coexistence, the way of simple presence, and the way of isolation.

Isolation. We have already seen what coexistence means. It is, more or less, when the Christian identifies himself with what we call “the world.” Yet according to John the Evangelist, the whole world lies under the power of the evil one, in the embrace of the devil. What does this mean? I call myself a Christian, but in reality I do not wish to be distinguishable from the world. This is nothing other than a secularized Christian. You should understand that the secularized Christian is convinced that he is a Christian. If you tell him that he will not be saved, or that secularization does not lead to the Kingdom of God, he will tear his garments in protest.

He will say to you, “What are you talking about? Do you mean that you are better than I am?” This is also the source of that conflict in which secularized Christians say to devout Christians, “So you are making a great show of crossing yourself before me?”—and countless other things of this kind. He rejects what you tell him, and take note: he is not pretending. He consciously rejects it. He truly believes that he is a Christian and that he will be saved. Yet he has identified himself with the world and does not realize it. This secularization is the most terrible and chief enemy of the spiritual person.

Unfortunately, although the Church is always called to bring the world into the life of the Church, we have reached the point where the Church herself is being secularized. Instead of the Church correcting the world, remaining within it and bringing it into the life of the Church, the world remains within the Church and secularizes her. Since the Church is the body of Christ, however, this should not be understood as anything strange happening to the Church herself. Not at all. It is simply that Christians have lost their spiritual direction. The Church remains the Church, spotless and holy; it is Christians who, as I have told you, have lost their direction.

This is what the Apostle Paul says in his Second Epistle to the Corinthians, drawing it from the Old Testament: “Do not be unequally yoked.” In the Old Testament it says: You shall not place two different kinds of animals under the same yoke. Of course, this may also have—and perhaps at the immediate level does have—a practical explanation:

if you yoke an ox together with a little donkey to plow, the ox is strong,

The little donkey is a smaller animal with less strength, so it lags behind. The yoke would be pulled crooked. What God said undoubtedly has a practical explanation. Yet someone might ask: Did God really need to say this? Why would God say it? Would it not have been obvious for people to understand? Did God have to tell them? For what reason? We find similar cases. He says that in a field where you have planted trees, you shall not sow something else. And there is a third case: when you make a fabric of wool, you shall not weave another kind of thread into it, such as linen—what we might call a wool-and-cotton blend.

Today these things are not sins. But at that time they carried a meaning. What meaning? God says—or rather, the Apostle Paul says—“Is it for oxen that God is concerned?” There is another commandment: You shall not muzzle the ox while it is threshing. “Is it for oxen that God is concerned?” he asks. Is God, then, concerned about the oxen? No. “It was written for our sake,” says the Apostle Paul. It was written for us, so that we might discover its spiritual meaning. And in this case, the spiritual meaning that Paul carries over from the Old Testament into the New Testament is: “Do not be unequally yoked,” that is,

do not place the same yoke upon people who are unlike one another, because things will not go well. In other words, you cannot share your life with an unbeliever, with a worldly person, if you wish to be a spiritual person. You cannot live that way. A lady was telling me this evening—and indeed, if you like, she may be here listening to me. Many people, both men and women, have told me the same thing. An outing is organized by coach. Those who have gathered and are, of course, of the same mind number thirty. But then they say, “The coach holds fifty. What shall we do? Travel with empty seats? Pay a higher fare?” So they invite another twenty people.

We set out on our excursion, our pilgrimage, and so forth. What happens then? You have all experienced what happens. At some point, perhaps even when you are first going to the Divine Liturgy, some want to put on music and dance in the aisle of the coach. The devout people say, “Wait a moment—we are going to the Divine Liturgy.” And the others reply, “So what?” Whenever people tell me about this, I say, “Do you not understand that we cannot keep close company with people who are not of the same mind?” This is the meaning of, “Do not be unequally yoked with unbelievers.” My dear friends, we should keep company with those who share our way of life, so that we do not encounter problems—not only problems of conduct, but also the danger of these things seeping into us and influencing us. That is how it is.

You understand, then, that true coexistence between the believer and the unbeliever—the irreverent, the negligent, or whatever else you may call him—is not possible. That option is rejected. We now come to the other option, that of simple presence. I am in the world; I have not departed from it. I simply live among other people. How do I live among them? I may have all kinds of necessary relations with them—matters of taxation or culture, cooperation in our work, in the shop, with our employees, with superiors and subordinates, or as fellow employees. This is the sense in which I live among them. But I do not have close—close, I emphasize—close relationships with worldly people. I greet them, I do good to them—take note, I do good to them—I assist them and I love them. But if I profess to live the spiritual life, I cannot have close relationships with the people of this world. This is entirely natural. This method, this way, is called simple presence. I am present in this world. Would you like me to give you an image of this, one that I have read to you on other occasions, from the Epistle to Diognetus?

Listen to what it says there. It is an early Christian text, a very beautiful early Christian text. I am only selecting certain phrases, of course, and not quoting everything; the passage contains more. “For Christians are distinguished from the rest of mankind neither by country, nor by language”—these words are in the dative case: neither with respect to country nor with respect to speech, that is, language—“nor by customs.” Customs—pardon me, not morals; customs, habits. They “are not distinguished from the rest of mankind.”

Are they distinguished, it asks, from other people? They speak the same language. What are we? Greeks, all of us—very well. It does not say that they live in some other place, in heavenly upper rooms while everyone else is down below on the earth. No. They do not speak some other language, and they follow the ordinary customs of life. “They live in their own countries, but as sojourners.” Each person, of course, lives in his own homeland, yet he feels that he is a sojourner in this world. “They share in everything as citizens.” Although we regard heaven as our homeland, we also have an earthly homeland. “They share in everything as citizens, yet endure everything as strangers.”

They take part in everything as citizens. In what does a citizen take part? First of all, so to speak, in the right to vote. As soon as I say “citizen,” political rights immediately come to mind. Therefore, I have the right to vote and, if I wish, to stand for election. I also enjoy whatever privileges a citizen may have within a state, such as receiving the protection of the security services. If I telephone and say that thieves are in my house and, God help me, I know they are about to kill me, will the police not come running? If I fall ill, do I not go to the hospital? In other words, I possess all the privileges that a citizen may have within a society.

“They endure everything”—yes—“yet endure everything as strangers.” A stranger is one thing and a citizen another. I am a citizen; but because I am chiefly a citizen of the Kingdom of God, although I fulfill my political obligations—pardon me, my obligations as a citizen—and exercise my rights, in the end I remain a stranger. In essence, I am a stranger to this present world, though not in the sense of being a hopeless or disillusioned person. “Every foreign land is their homeland, and every homeland is foreign to them.” How beautiful! Not only because the sentence is so beautifully composed, but also...

because of its meaning. Every foreign land is a homeland for Christians, and every homeland of Christians is a foreign land. “They marry like everyone else and have children.” Christians marry just as all other people do. And what do they do? They have children. “But they do not cast away those who are born.” They do not cast away their newborn children; that is, they do not have abortions. Alas for us—we should cover our faces with both hands and hide them. I say this to His Eminence Theologos—Father Zisis was and still is a spiritual father.

Have you seen it? Surely you have seen that our Christians have abortions. Yes, indeed. Alas for us. This is what coexistence means in the sense we have described: “I shall do whatever worldly people do.” Alas for us. But what does the text say here? In this case, I live in this world, but I do not take part in the deeds of this world. I have children, but I do not cast them away. And, if you wish, the phrase does not literally mean abortion, because at that time there was the custom of allowing a child to be born and then abandoning it—casting it away. You may remember the story of Romulus and Remus, those of you who have read a little more and know it. Yes.

You know, there are also foundlings—children who have been abandoned. So Christians have children, but they do not cast them away. And how do they have children? There is nothing unusual about it. “They share a common table”; that is, they set a common table and say, “Come, let us eat.”

But not “a common bed.” It is not like that film from many years ago whose advertisement outside said, “Come, let us exchange wives.” A common table, yes, but not a common bed. And what would that be? Adultery. The faithful do not commit adultery.

You may ask, “Do Christians commit adultery?” Are only monks Christians? Yes, Christians do commit adultery.

I do not want to make you suspicious—if wives suspect their husbands, or husbands their wives, God forbid. “They are in the flesh, but they do not live according to the flesh.” They live in the flesh, he says, but they do not lead a carnal life. “They dwell on earth, but their citizenship is in heaven”: their manner of life is heavenly. “They obey the established laws.” How beautiful this is! “Yet by their own lives they surpass the laws.” They obey the laws, whatever the laws of the state may be. Yet their manner of life is so noble

that by the way they live, they surpass even the laws of the state. What, then, do we see here? We see that Christians can live in the world without taking part in the world’s schemes. In other words, Christians live according to the Gospel, as far as they can—and they can. The third way is separation. What do we mean by separation? Separation, my dear ones, means living without seeing other people. Under special circumstances, of course, separation is a way of life, as in monasticism. What is monasticism?

It is a form of separation. It may be solitary—the so-called eremitic life—or it may be communal, as in a cenobitic monastery, where people withdraw from human society and live within their own community, their own commonwealth. It is a way of cooperation and love, a guileless—that is, a simple—way of life, in which no one boasts that he has more than another. There is no economic competition. This, then, is also a way of life, but it is a special one. Can everyone live this way? Certainly not. The Apostle Paul himself says, “Do not associate with the sexually immoral.”

To associate means to mix and mingle with immoral people—in this particular case, with the sexually immoral. Yet, he says, I do not mean the sexually immoral people of this world. But if anyone who is called a brother is sexually immoral, you must not even eat with him. Do not even eat with him; separate him from your fellowship. If he meant the sexually immoral people of this world—the world in the sense we have been discussing—then, as the Apostle Paul says in 1 Corinthians 5:9, “You would have to go out of the world altogether.”

What would you have to do? Leave the world. But if a brother has a bad reputation, do not keep company with him. This does not refer to the sexually immoral people of this world. What does he mean? He means the second case we spoke of earlier: I live in the world, attend to my work, and greet everyone—the sexually immoral person, the adulterer, the embezzler, and anyone else. I greet everyone, but I do not become his companion or form a close friendship with him. Thus, we might say that this separation can sometimes be physical, as in monasticism, but it can also be a separation in one’s manner of life, as the Apostle describes it.

And this separation in one’s manner of life—and sometimes physical separation as well—is commanded by God in Isaiah 52:11 and 2 Corinthians 6:17: “Come out from among them and be separate.” Come out, He says, from among worldly people and set yourselves apart. “Says the Lord. Touch nothing unclean, and I will receive you.” You are not to touch anything unclean, and then I will receive you. If, therefore, we ask how we ought to live, we would say this: serious Christians must reject the first way, that of complete coexistence with the world, because it makes a person thoroughly worldly and secularized. We must therefore live according to the other two ways.

We must combine them. We shall live in the world, while also maintaining a certain separation from people who have a worldly mindset. This way is not difficult, provided we truly desire it and take it seriously. It is not difficult simply to live in the world while sometimes withdrawing from it, or withdrawing periodically. Notice this: I withdraw periodically. I withdraw for an hour, for a day, or for a short time. Or my separation may mean, as I have told you, that I do not maintain constant close associations with worldly people. Perhaps they will label us

isolationists, culturally backward, opposed to progress, not progressive people, narrow-minded people wearing blinders, or obscurantists. My dear ones, it does not concern us. My dear ones, it does not concern us. “The righteous shall live by faith.” The righteous person will live when he places his faith in the Word of God. He is not concerned with what the world will say. And as the Apostle Peter says, make sure they cannot call you murderers, thieves, or corrupt people. That is what should concern you.

If they accuse you on this account—on account of your being a Christian—then it is to your glory and honor. What have you to fear? In this way, my dear ones, we could deal with a truly large proportion of temptations. We said that temptations are of two kinds: those that entice us with pleasure and those that bring pain. Painful temptations—those that cause suffering, that come upon us as though to assail us, strike us, and bring us to our knees—are regarded as necessary in our lives. As surprising as this may seem, I have already said it, and I repeat it now so that

we may examine it a little more closely. How did Christ allow His disciples to be tempted? He told them on the evening of Great and Holy Thursday: “Simon, Simon, Satan has asked to sift you all as wheat. But I have prayed for you and for the others. And when you have returned, strengthen your brethren.” Satan asked to sift you as wheat—to put you into a sieve and shake you through it. You have seen how, in whole-grain flour, the wheat is mixed with the bran.

We want to remove the bran, so we put the whole-grain flour into the sieve and sift it. Have you seen how the flour leaps about inside the sieve? Or, as the proverb says, “I will make you dance in the pan.” So, my dear ones, Satan asked for this. Did you hear what was said? He asked. How did he ask? Just as the devil asked concerning Job. He asked permission. The devil has no authority to do anything, much less to tempt the disciples of the Lord. He asked, and what happened? Permission was granted to him. Astonishing! Remember this: permission was granted to him. “And I have prayed,” says the Lord.

The Lord tells the Apostle Peter that during the temptation his faith must not fail. And once you have returned—He was alluding to Peter’s denial—strengthen your other brethren as well. What is contained in these words of the Lord? One could speak about them for a very long time. But Satan asked to sift you. Have you ever passed through a temptation in which you felt—truly felt—that the devil was sifting you? Such is the present trial of the city of Larissa. Accept this, if you will: the devil has put us into the sieve and is sifting us, tossing us about. But the Lord says, “Do not be afraid. Do not let your faith fail.” After every temptation there is always

a good outcome as well. Only if you become conscious of what I am telling you will we be able to stand firm. If we do not understand it, we shall not be able to stand. This is a spiritual matter, and we must understand what is happening. It is a spiritual matter. The devil is sifting us. Yes, yes. I do not know how many times I have thought about it. We speak about these things publicly as well. Many, many years ago—twenty-five years ago, at a time when nothing seemed amiss—I perceived something concerning the devil. What more would you have me say, except that

he said this: “Where do you think you can go to escape me?” Those are no small words. I truly experience this sifting by the devil in a way that you cannot know. The point is that the devil is sifting all of us, and we can do nothing but pray and remain steadfast in our place. The disciples were sifted too, and they remained steadfast. If you ask why the Lord permitted this, the answer is simply that, since temptations are necessary in our lives, the Fathers say that never to be tempted at all lies outside the reality of our life. Saint Isaac the Syrian also instructs us and says:

“Take away temptations, and no one will be saved.” Remove temptations, he says, and you will see that no one is saved. What a profound saying! I do not know whether these words console you, but they certainly console me; I tell you the truth. Above all, I am consoled by what I said before: that the devil must ask permission to sift us. Even so, Christ will not allow him to go beyond what is fitting. Saint Cyril, whose text we are studying and expanding upon at length, insists on this point, because, according to Saint Maximus the Confessor, painful temptations cleanse the soul and make it

more radiant. The classic example is Job. Have you seen what a trial Job endured? My dear ones, none of us has endured Job’s trial—not even those of you here—and perhaps we could not bear it. For God judges according to each person’s strength when permitting temptations; He will not allow more than one can bear. Job, however, is the classic example. His name would not even have been written in the Old Testament if he had not undergone that trial. After all, although he was descended from Abraham through another woman, he did not belong to the people of God. Nevertheless, through his patient endurance he became a type—a prophetic prefiguration—of Jesus Christ. The Book of Job, the book bearing his name, belongs to the primary canon and has its place

among the books of the Old Testament. And he was not a Hebrew, as I tell you once again; that is, he was not descended from Isaac and Jacob. When you go home, read the final lines—the last two, three, or four verses—of the Book of Job. I trust you will be curious to do so. And if you do not have a copy of the Old Testament, hasten to buy one, and there you will see Job’s genealogy. He did not belong to the people of God. Nor do we have only Job as an example. We also have the seven Maccabean martyrs, whose witness was a Christian-like martyrdom in the age before Christ.

Above all, we have all the martyrs of our Church and all the Saints. Which of the Saints and martyrs did not undergo temptation? Is not martyrdom itself a temptation, a trial? In this way, faith, love, and hope in God are tested. Origen says, “We must regard the temptations that confront us as a test of our love for God.” We must consider the temptations we undergo as something that tests how much love we truly have for God.

And John Chrysostom says: “Gold, when committed to the fire, casts off every stain.” Just as gold is placed in the fire, in the furnace, and there sheds every stain and every foreign impurity, so also those who are spiritually earnest become even more earnest. And when does this happen? In the midst of temptations. Saint Nilus of Sinai likewise says, “Temptations confirm the soul’s steadfast endurance”; that is, temptations reveal and strengthen it.

Above all, they reveal the soul’s patient endurance. No one—absolutely no one—has entered the Kingdom of God without temptations. I have said this many times already. No Saint, as I told you, has been spared temptations. So let us not complain about these trials. Let us not ask, “Why?” We should ask why when it comes to temptations of pleasure that have intoxicated us: “Why, Lord, am I suffering?” And we should answer ourselves: “Because I am the old man. Because I chased after pleasure, and now I am paying the price.” Then I have only myself to blame. That kind of temptation brings no honor. But painful temptations are different: they bring suffering even when I am not at fault in any way.

Someone complains, and John Chrysostom says: “If you say, ‘I am falling and perishing,’ this is not because of the nature of the temptation, but because of your own negligence.” You do not fall because temptation is by nature irresistible, but because your soul is afflicted by negligence—that is, acedia, spiritual torpor. That is why you fall. And Origen, in his commentary on the Gospel according to Luke, gives a wonderful example. He says that the wind of temptation swept you away—the wind...

The wind of temptation swept you away. Origen takes his image from the winnowing of wheat. You remember the threshing floor: the winnower, the farmer, comes and uses a special tool to toss the wheat high into the air. The tool is perforated, rather like a shovel full of holes. This is done early in the morning, and as the wheat falls, the wind carries away the chaff while the grain drops back onto the threshing floor. Origen takes this image and says: “If you complain that the wind of temptation swept you away, I tell you this: the wind of temptation is not to blame. You are, because you chose...”

You are not wheat, but chaff. That is why the wind carried you away: you are chaff. Moreover, the Apostle Paul says in First Corinthians 10:13, “No temptation has overtaken you except what is human.” What has overtaken you, seized you, and taken hold of you? Nothing but an ordinary human temptation. Last night I was sitting and thinking about a certain trial that can sometimes make us despondent. And I said to myself, “It is a simple temptation. What is happening? Why should anyone be so deeply troubled? It is an ordinary temptation.” It is nothing more than a human temptation. “But God is faithful”—the Lord is trustworthy—“and He will not allow you...”

“To be tempted beyond what you are able to bear. But with the temptation He will also provide the way out, so that you may be able to endure it.” Together with the temptation, He will also give the way through, the outcome, so that you can endure the trial. The Holy Spirit assures us of this through the pen of Paul. From this petition of the Lord’s Prayer—and indeed, what does not follow from it?—there also emerges the great truth that the devil exists. We speak about the devil and say that he exists. Yet are there...

Some among us who do not believe in the existence of the devil? Undoubtedly, yes. This passage, then, shows that the devil exists; and I must tell you, the devil is a terrifying reality. His method is to conceal himself so that he may wage war against people more cunningly. You know that the Lord exposed the devil when he brought Him the temptations during the forty days—the three temptations: desire, when the stones were to become bread; vainglory; and the promise, “I will give You all the kingdoms,” which was the temptation of wealth—forgive me, of avarice—and then of vainglory.

At the pinnacle of the Temple—there the devil took Him. Consider this, my dear ones: the Lord consented to let the devil carry Him bodily and take Him to the pinnacle of the Temple. It was high, several meters above the ground, though certainly not more than ten meters. “Throw Yourself down,” he told Him. “Throw Yourself down, if You are the Son of God. The people will see that You fell and suffered no harm.” And he even uses an argument from Holy Scripture: “It is written concerning You, ‘He will command His angels concerning You.’” God, he says, commands the angels on Your behalf so that Your foot will not stumble and You will not be hurt. Holy Scripture, of course, says this about every believer, not specifically about the Messiah. The people, then, will see that You fell from such a height...

And suffered no harm. Consequently, Your messianic work will become very easy: they will believe in You at once. Three temptations. In the third temptation, when the devil said to Him, “Fall down and worship me,” the Lord answered, “Get behind Me, Satan.” It seems that the devil appeared in human form—that is, visibly and tangibly. Someone might ask, “Who is this who comes to suggest these temptations to me?” The Lord exposes him: “I know who you are. You are Satan. I know who you are.” That is why He says, “Get behind Me, Satan.” The disguise is stripped away.

This means that the devil is a terrifying reality—a terrifying reality which, unfortunately, people deny today. And how do they explain the works of Satan? They say these are psychological states within the human person. Do you hear that? Psychological states within the human person, and therefore a subjective phenomenon that religion has called Satan. According to them, the devil is not an objective personality, an objective reality. And I need hardly tell you that, unfortunately, such theories are held and proclaimed not only by many individuals, but even by the Anglican Church.

May God preserve us—from those who want to unite us, and with whom!

Preachers deliberately avoid speaking about Satan in their sermons because, they say, the congregation becomes frightened. As though the congregation were so easily frightened! And so the devil works wonderfully from concealment. He has proclaimed his own invisibility, claiming that he does not exist, and from that secure position he wages war against mankind. Do not forget when the Lord encountered the demon-possessed man in the country of the Gergesenes and cast out the demons. Their name was “Legion”—a legion, a multitude. A Roman legion numbered seven thousand.

Seven thousand. Then, to demonstrate to the unbelieving Sadducees—who did not believe that angels and demons exist—and also to the Sadducees of every century and every age that the devil is a reality, an entity, a personality—the devil himself is one, of course, while the demons are very many—the demons asked permission to enter a herd of pigs some distance away. And the Lord said, “Go.” Then the pigs became possessed, and all two thousand of them rushed into the lake and drowned. Did those pigs perhaps suffer from some psychological problem?

What do you think? Here the Lord demonstrates the objective, not subjective, existence of the demons. Have you ever seen animals go and kill themselves—collectively, no less—and pigs at that, which are terribly afraid of water? Yes, they are afraid of water. The Lord demonstrated this in the most unmistakable way.

Why does the devil tempt the human person? This shows that the human person is of immense value. Man is the image of God and possesses immense worth, because if the human person were of no account, the devil would not come to tempt him. God does not remove the devil or his works from this world. God, of course, did not create him as the devil, but as a good angel; he fell—he fell by his own free choice. The presence of the devil and his demonic activity therefore provides material for our sanctification, if we fight against him.

You will be sanctified. This is why I told you earlier what Saint Isaac the Syrian says: remove temptation, and there is no salvation. Yet God gives the human person the strength to overcome temptations. Saint Maximus the Confessor mentions something else as well. Pay attention to this; I will tell you. He says that if you have not kept the fifth petition properly and from the heart—which petition? “And forgive us our debts, as we forgive our debtors”—forgive us as we too have forgiven; that is, if you do not put this into practice, it means...

If you do not forgive the person who has wronged you, then God will not deliver you from what is mentioned in the sixth petition: temptation. You will say, “Lord, deliver me from temptation,” and the Lord will not deliver you. You will say, “Lord, lead us not into temptation,” and the Lord will not deliver you, because you did not keep the preceding petition. You left unforgiven the person, or the people, who harmed you. We must also speak about a particular temptation from which the Lord promises to preserve the believer, but on the condition that the believer...

Has kept the word of Christ. I spoke to you about this temptation yesterday, but there is no harm in speaking of it again today. In the Apocalypse, the Lord says to the bishop of the Church in Philadelphia, one of the seven Churches of Asia Minor:

“Because you have kept My word of patient endurance, I also will keep you from the hour of temptation that is coming upon the whole inhabited world, to test those who dwell upon the earth.” Because, He says, you have kept My word of patient endurance—that is, because you have shown...

He says, “You showed patient endurance in every temptation you faced. I will preserve you from that hour of temptation which is to come upon the whole inhabited world, upon the whole earth, ‘to test’ those who dwell upon the earth”—not merely those within your metropolitan district, but those upon the whole earth. My beloved, please pay close attention to this, because these words are simply an expansion of the sixth petition of the Lord’s Prayer. What is expressed in the words, “Lead us not into temptation,” is set forth at greater length in what He says to the bishop of Philadelphia. As I was telling you in yesterday’s talk, this concerns the greatest temptation of worldwide scope.

At the end of history, it will be the temptation to lose faith in the divine-human person of Christ. Yes, the great temptation will be this questioning of the faith: “Is Christ God? Is He really?” For the dreadful person of the Antichrist will be presented and set in opposition to Him. This is where the devil will wage his war: he will put forward the Antichrist—that is, a christ, a messiah, who stands at the opposite pole from the true Christ. That is precisely why he is called the Antichrist. There will also be a collapse of the ethos of the Gospel and of its spirituality.

People will have become like those who lived before the Flood. Did not the Lord say that it would be as it was then, in the days of the Flood? What were they like? They were fleshly, carnal people. Then all these people will be lost. What does it mean that they will be lost? They will worship the Antichrist. Only those who receive divine aid and help will be able to stand firm and not fall. That is why the Lord says here: “Hold fast. I am coming quickly; hold fast what you have.” I am coming quickly; hold on to what you have.

As I told you yesterday—and it does no harm to repeat it in today’s talk, since some of you may not have been here yesterday—this command, “Hold fast what you have,” refers to nothing other than the Gospel. And the Gospel sets before us nothing other than the divine-human person of Jesus Christ. This is a temptation of faith, because we know that faith in the divine-human person of Christ will fade. People will see Christ only as a mere man—“mere” in Greek is psilos, spelled with an iota. This is Arianism, which has never, ever disappeared from history. But at the end of history it will spread and become widespread. And Arianism is nothing other than the denial of the divine nature

of Jesus Christ, leaving only His human nature. And do not forget that, at this very moment, Arianism prevails in Europe. That is why Saint Justin Popovich calls it Neo-Arianism. Please read his book Man and the God-Man, and there you will see it set forth very clearly. Today, then, as we witness this fading of the divine-human person of Christ, we are already facing one of the great temptations of worldwide scope. And when we say “worldwide,” we naturally mean within the Christian world. Yet do not imagine that it affects only that world. Those who have not come to know the true God, such as the peoples of the East, see Christians

questioning the divine-human person of Christ, and they too are hindered—hindered, and that is what temptation means—from believing in the divine-human person of Christ. But, my beloved, God willing, we shall continue next Monday.

Συνεχίζομε, αγαπητοί μου, το τελευταίο αίτημα της Κυριακής Προσευχής, όπως ακριβώς αναλύει, αλλά εμείς προσπαθούμε περισσότερο να αναλύσουμε, ο Άγιος Κύριλος Ιεροσολύμων εις τους κατηχουμένους. Βρισκόμεθα εις το τελευταίον αίτημα: «Πάτερ ημών, και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού». Καταρχάς θα ήθελα να σας έλεγα ότι ολόκληρη η προσευχή αυτή, η υποδειγματική και υπόδειγμα προσευχή, είναι συντεταγμένη εις πληθυντικόν αριθμόν.

«Πάτερ ημών», πατέρα μας, «τον άρτον ημών τον επιούσιον», το ψωμί μας. Λέει τώρα και εδώ: «και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν». Διότι λαμβάνεται υπόψη ο κοινωνικός χαρακτήρ αυτής ή ο εκκλησιαστικός, αν θέλετε, χαρακτήρ της προσευχής αυτής. Δηλαδή δεν έρχομαι να πω εγώ εις τον Θεόν Πατέρα όχι μόνο για το ψωμί μου και να πω το ψωμί μας, αλλά και διά τα πνευματικά θέματα. Δεν μπορώ να πω στον Θεό για τη δική μου περίπτωση του πειρασμού, αλλά και του πειρασμού που θα καταλάβει ενδεχομένως την εκκλησιαστική κοινότητα, δηλαδή την Εκκλησία. Γι' αυτό λέμε «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού». Διότι δεν είναι μόνο ένας προσωπικός πειρασμός, είναι ο πειρασμός που μπορεί να υπάρχει εις ολόκληρη την Εκκλησία. Και είναι πολύ χαρακτηριστική η περίπτωση ότι για το θέμα του πειρασμού ενδιαφερόμεθα όλοι. Ας πούμε, δεν είναι ένας πειρασμός να υπάρχει ανομβρία; Τι θα λέγαμε, ότι ενδιαφέρει τους γεωργούς και δεν ενδιαφέρει εμάς; Ποιος σας είπε ότι δεν ενδιαφέρει όλους μια ανομβρία ή οποιαδήποτε άλλη εθνική περιπέτεια; Πειρασμός δεν είναι; Θα λέγαμε ότι θα ενδιέφερε μόνο τους χωρίους,

όχι εμάς; Αν συμβεί εθνική περιπέτεια ή στα σύνορα τα βόρεια, δεν θα ενδιαφέρει τη νότια Ελλάδα; Είναι αδιανόητο πράγμα αυτό. Τι σημαίνει; Σημαίνει ότι ενδιαφερόμεθα όλοι για όλους. Όλοι για όλους. Γι' αυτό λέμε «και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν». Αλλά τώρα γιατί σας το είπα αυτό, τώρα που έκανα την προσευχή πριν λίγο; Λέγω, δεν είχα κάνει ένα σχολιασμό πάνω στο «ημάς», σε αυτό το έκτο αίτημα. Γι' αυτό το λόγο συνεπλήρωσα. Αλλά να είστε σίγουροι ότι όσο κανείς μελετά και μελετά, πάντα βρίσκει καινούργια στοιχεία. Γιατί ο Λόγος του Θεού σε νοήματα είναι κυριολεκτικώς απύθμενος. Απύθμενος. Ενθυμείσθε,

την περασμένη φορά είχαμε μιλήσει ότι εάν ο κόσμος όλος κείται εν τω πονηρώ, εμείς ζούμε μέσα εις τον κόσμο. Πώς θα μπορέσουμε να αποφύγουμε τον πονηρό, ο οποίος πονηρός είναι ο διάβολος, και όλα εκείνα τα οποία δημιουργούνται μέσα εις τον κόσμο και την ιστορία; Πώς πρέπει, με άλλα λόγια, να ζούμε, να υπάρχουμε; Και σας είχα πει ότι υπάρχουν τρεις τρόποι, δηλαδή τρεις τρόποι. Τρεις τρόποι για έναν χριστιανό: είναι ο τρόπος της συνυπάρξεως, είναι ο τρόπος της απλής υπάρξεως και ο τρόπος του απομονωτισμού.

Της απομονώσεως. Ήδη είδαμε τι θα πει συνύπαρξη. Ούτε λίγο ούτε πολύ, όταν ο χριστιανός ταυτίζεται με την έννοια «κόσμος». Ο κόσμος όμως όλος, κατά τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, όλος κείται, βρίσκεται εν τω πονηρώ, στην αγκαλιά του διαβόλου. Αυτό τι σημαίνει; Λέγομαι χριστιανός, αλλά στην πραγματικότητα όμως δεν θα ήθελα να ξεχωρίζω από τον κόσμο, και δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο εκκοσμικευμένος χριστιανός. Ξέρετε ότι ο εκκοσμικευμένος χριστιανός έχει τη συνείδηση ότι είναι χριστιανός. Αν του πείτε ότι δεν θα σωθεί, αν του πείτε ότι η εκκοσμίκευση δεν οδηγεί στη Βασιλεία του Θεού, θα διαρρήξει τα ιμάτιά του.

Θα σας πει: «Τι λες; Δηλαδή εσύ είσαι καλύτερος από μένα;» Από εδώ βγαίνει και η περίπτωση εκείνη που έχουμε τη διαμάχη, που λένε οι εκκοσμικευμένοι χριστιανοί στους ευσεβείς χριστιανούς: «Δηλαδή εσύ μου κάνεις τον μεγάλο σταυρό» και τόσα και τόσα και τόσα άλλα. Αρνείται, και προσέξτε, δεν υποκρίνεται ο άλλος. Συνειδητά αρνείται αυτό που του λες. Δηλαδή πιστεύει ότι είναι χριστιανός και ότι θα σωθεί. Εταύτισε όμως τον εαυτόν του με τον κόσμο. Δεν το αντιλαμβάνεται. Και αυτή η εκκοσμίκευση είναι ο φοβερότερος και κυριότερος εχθρός του πνευματικού ανθρώπου.

Δυστυχώς, ενώ η Εκκλησία καλείται βεβαίως πάντα να εκκλησιαστικοποιεί τον κόσμο, φτάσαμε στο σημείο η Εκκλησία να κοσμικοποιείται. Αντί δηλαδή η Εκκλησία να διορθώνει τον κόσμο, να μένει μες στον κόσμο και να τον εκκλησιαστικοποιεί, μένει ο κόσμος μέσα στην Εκκλησία και κοσμικοποιεί την Εκκλησία. Αυτό βέβαια μην θεωρηθεί, επειδή η Εκκλησία είναι το σώμα του Χριστού, ότι έχουμε τίποτα το περίεργο. Τίποτα. Είναι απλώς οι χριστιανοί που έχασαν τον προσανατολισμό τους. Η Εκκλησία είναι η Εκκλησία, η άμωμος και η αγία, αλλά οι χριστιανοί είναι εκείνοι οι οποίοι έχουν χάσει, όπως σας είπα, τον προσανατολισμό τους.

Αυτό λέγει στη Δευτέρα προς Κορινθίους επιστολή ο Απόστολος Παύλος, το παίρνει από την Παλαιά Διαθήκη: «Μη γίνεσθε ετεροζυγούντες». Στην Παλαιά λέει το εξής: Δεν θα βάλεις κάτω από τον αυτόν ζυγόν δύο ανόμοια ζώα. Βέβαια μπορεί να έχει και ίσως απλώς μία τεχνική εξήγηση το πράγμα:

να βάλεις ένα βόδι για να οργώσει με ένα γαϊδουράκι. Το βόδι είναι δυνατό

Ανάληψη, Ευαγγελισμός, και το γαϊδλάκι μικρότερο ζώο και με λιγότερη δύναμη καθυστερεί. Θα στράβωνε ο ζυγός. Έχει βεβαίως αναμφισβήτητα μία τεχνική εξήγηση αυτό που είπε ο Θεός. Αλλά θα έλεγε κανένας: Το είπε ο Θεός; Γιατί να το πει ο Θεός; Δεν θα ήταν αυτονόητο να το καταλάβουν οι άνθρωποι; Έπρεπε να τους το πει ο Θεός; Για ποιον λόγο; Έχουμε εδώ και παρεμφερείς περιπτώσεις. Δεν θα βάλεις, λέγει, σε ένα χωράφι που έβαλες δέντρα, δεν θα σπείρεις κάτι άλλο. Ακόμη, τρίτη περίπτωση: Ένα ύφασμα που το κάνεις μάλλινο, δεν θα βάλεις μέσα άλλη κλωστή, δηλαδή λινό. Αυτό που θα λέγαμε βαμβακομάλλινο.

Σήμερα δεν είναι αμαρτία αυτά τα πράγματα. Αλλά τότε είχαν σημασία. Ποια σημασία; Λέει ο Θεός, ή καλύτερα λέει ο Απόστολος Παύλος: «Μή τω Θεώ μέλει περί των βοών;» Όταν υπάρχει μια άλλη παραγγελία: Δεν θα βάλεις φίμωτρο στο βόδι που αλωνίζει. «Μή τω Θεώ μέλει περί των βοών;» Λοιπόν, λέει, μήπως ενδιαφέρεται ο Θεός για τα βόδια; Όχι. «Περί ημών εγράφη», λέει ο Απόστολος Παύλος. Για μας εγράφηκε. Να βρούμε το πνευματικό νόημα. Και το πνευματικό νόημα, εν προκειμένω, που μεταφέρει πια ο Παύλος στην Καινή Διαθήκη από την Παλαιά: «Μη γίνεσθε ετεροζυγούντες», δηλαδή

με ανόμοιους ανθρώπους βάζετε τον ίδιο ζυγό από πάνω, διότι δεν θα πάτε καλά. Με άλλα λόγια, δεν μπορείς να ζήσεις με τον άπιστον, με τον άνθρωπο τον κοσμικό, εάν θέλεις να είσαι πνευματικός άνθρωπος. Δεν μπορείς να ζεις. Μου έλεγε μία κυρία απόψε, και μάλιστα, αν το θέλετε, ίσως με ακούει, εδώ θα είναι. Αυτό μου το έχουν πει πάρα πολλοί άνθρωποι, και άνδρες και γυναίκες: όταν οργανώνεται μία εκδρομή με ένα πούλμαν και επειδή αυτοί που μαζεύτηκαν και είναι βέβαια του αυτού φρονήματος είναι τριάντα, λέτε τώρα, ένα πούλμαν χωράει πενήντα, πώς να γίνει; Να πάμε άδειοι; Να πληρώσουμε ακριβότερο εισιτήριο; Καλούμε και είκοσι άλλους.

Πάμε στην εκδρομή μας, στο προσκύνημα και τα λοιπά. Τι γίνεται; Το έχετε δοκιμάσει όλοι τι γίνεται. Κάποια στιγμή μάλιστα πηγαίνετε για λειτουργία πριν, κάποιοι θέλουν να βάλουν μουσική και χορεύουν στο διάδρομο του αυτοκινήτου, και λένε οι άλλοι ευσεβείς άνθρωποι: «Μα, για σταθείτε, πάμε για λειτουργία». «Ε, και;» τους λένε οι άλλοι. Και εγώ, όποτε μου το λένε αυτό: «Μα δεν καταλαβαίνετε ότι με μη ομόφρονες ανθρώπους δεν μπορούμε να κάνουμε παρέα;» Αυτό είναι το «μη», μη λέγει «γίνεσθε ετεροζυγούντες απίστοις». Αγαπητοί μου, θα κάνουμε συντροφιά με τους ομοίους μας για να μην έχουμε προβλήματα. Όχι προβλήματα συμπεριφοράς μόνο, αλλά και προβλήματα διεισδύσεως, δηλαδή επηρεασμού. Έτσι.

Αντιλαμβάνεστε ότι η συνύπαρξη του πιστού με τον άπιστον, τον ασεβή, τον αμελή, τον ό,τι θέλετε πείτε, δεν είναι δυνατό να υπάρξει. Αυτή η περίπτωση απορρίπτεται. Πηγαίνουμε στην άλλη περίπτωση, της απλής υπάρξεως. Δηλαδή είμαι μες στον κόσμο, δεν έφυγα από τον κόσμο. Απλώς υπάρχω με τους άλλους ανθρώπους. Πώς υπάρχω; Αν υποτεθεί ότι υπάρχει οποιαδήποτε σχέση, ας πούμε φορολογική, πολιτιστική, δηλαδή συνεργατική στις δουλειές μας, στο μαγαζί, με τους υπαλλήλους μας, με προϊσταμένους, υφισταμένους, ως υπάλληλοι. Με αυτή την έννοια. Αλλά δεν έχω ιδιαίτερες, ιδιαίτερες, το υπογραμμίζω, ιδιαίτερες σχέσεις με τους κοσμικούς ανθρώπους. Λέω την καλημέρα μου, είμαι ευεργετικός, προσέξτε, είμαι ευεργετικός, εξυπηρετώ, αγαπώ. Ιδιαίτερες σχέσεις όμως με τους ανθρώπους του κόσμου τούτου, εφόσον επαγγέλλομαι την πνευματική ζωή, δεν μπορεί να έχω. Είναι πάρα πολύ φυσικό. Αυτή η μέθοδος, ο τρόπος, λέγεται απλή ύπαρξη. Υπάρχω στον κόσμο αυτόν. Θέλετε να σας δώσω μια εικόνα, την οποία και άλλοτε και άλλοτε σας έχω διαβάσει, που αναφέρεται

στην προς Διόγνητον επιστολήν; Ακούστε τι λέγει εκεί. Είναι πρωτοχριστιανικό κείμενο, πρωτοχριστιανικό κείμενο, ωραιότατο. Μόνο που κάνω μια σταχυολόγηση και δεν τα λέω όλα, εννοείται. Από την περικοπή κάνω σταχυολόγηση, έχει περισσότερα εκεί. «Χριστιανοί γαρ ούτε γη, ούτε φωνή» — είναι δοτικές, ούτε γη, ούτε φωνή, δοτικές είναι — ούτε ως προς τη γη, ούτε ως προς τη φωνή, τη γλώσσα, «ούτε έθεσι», δηλαδή σε ήθη, συγγνώμη, όχι ήθη, έθεσι, έθεσι, συγγνώμη, έθεσι, έθη, συνήθειες, «διακεκριμένοι των λοιπών εισίν ανθρώπων».

Ξεχωρίζουν, λέει, από τους άλλους ανθρώπους; Μιλάνε την ίδια γλώσσα. Τι είμαστε εμείς; Οι Έλληνες, όλοι ωραίοι. Μη κατοικούν, λέει, σε κάποιο άλλο τόπο, σε τίποτα επουράνια πατάρια και οι άλλοι είναι στο κάτω, στο έδαφος της γης. Όχι. Δεν μιλάνε καμιά άλλη γλώσσα και κινούνται εις αυτές τις συνήθειες. «Πατρίδας οικούσιν ιδίας, αλλ' ως πάροικοι». Βέβαια, ο καθένας κατοικεί στην ιδία του πατρίδα, αλλά αισθάνεται ότι είναι πάροικος εις τον κόσμο αυτόν. «Μετέχουσι πάντων ως πολίται», επειδή θεωρούμε πατρίδα μας τον ουρανό, έχουμε όμως και μία επίγεια πατρίδα. «Μετέχουσι πάντων ως πολίται και πάνθ' υπομένουσιν ως ξένοι».

Σε όλα ως πολίτες. Πού μετέχει ο πολίτης; Πρώτο πρώτο, να το πούμε έτσι, στο δικαίωμα της ψήφου. Μόλις πω πολίτης, αμέσως σημαίνει πολιτικά δικαιώματα. Συνεπώς, έχω το δικαίωμα να ψηφίζω και να ψηφίζομαι, αν θέλω. Ακόμη, ό,τι μπορεί να έχει ως προνόμιο ένας πολίτης μέσα σε μία πολιτεία. Να τύχει του ευεργετήματος της ασφαλείας εκ μέρους των σωμάτων ασφαλείας. Δηλαδή, αν τηλεφωνήσω ότι κλέφτες είναι στο σπίτι μου, ξέρω, αλλοίμονό μου, ξέρω, πάνε να με σκοτώσουν, δεν θα τρέξει η αστυνομία; Αρρωσταίνω, δεν πάω στο νοσοκομείο; Δηλαδή έχω όλα τα προνόμια που μπορεί να έχει ένας πολίτης μέσα σε μια κοινωνία.

«Τα πάντα υπομένουν», έτσι, «και πάνθ' υπομένουσιν ως ξένοι». Άλλο ξένος κι άλλο πολίτης. Είμαι πολίτης, αλλά επειδή είμαι πολίτης κυριότατα της Βασιλείας του Θεού, τελικά ναι, ανταποκρίνομαι στις πολιτικές μου υποχρεώσεις, συγγνώμη, στις υποχρεώσεις μου ως πολίτης και εις τα δικαιώματά μου, αλλά τελικά είμαι ξένος. Ουσιαστικά είμαι ξένος από τον παρόντα κόσμο, όχι με την έννοια του απελπισμένου και του απογοητευμένου ανθρώπου. «Πάσα ξένη πατρίς εστιν αυτών και πάσα πατρίς ξένη». Τι ωραία! Όχι μόνο γιατί έχει ωραία σύνθεση, αλλά και...

ως νόημα. Κάθε ξένος τόπος είναι πατρίδα των χριστιανών και κάθε πατρίδα των χριστιανών είναι ένας ξένος τόπος. «Νυμφεύονται ως πάντες, τεκνογονούσιν». Όλοι, πώς παντρεύονται οι άνθρωποι, και οι χριστιανοί. Τι κάνουν; Τεκνογονούν. «Αλλ' ου ρίπτουσι τα γεννώμενα». Αλλά δεν ρίπτουν τα γεννώμενα, δηλαδή δεν κάνουν εκτρώσεις. Αλλοίμονο, να βάλουμε τα δυο μας χέρια στο πρόσωπο και να το κρύψουμε. Λέω στον Σεβασμιώτατο Θεολόγο, που λέω, ο Ζήσης υπήρξε και υπάρχει πνευματικός.

Έχετε δει, πώς έχετε δει, οι χριστιανοί μας κάνουν εκτρώσεις; Βεβαίως, βεβαίως. Αλλοίμονό μας. Αυτό θα πει συνύπαρξη, υπό την περίπτωση, θα κάνω ό,τι κάνουν οι κοσμικοί άνθρωποι. Αλλοίμονό μας. Εδώ τι λέγει; Εδώ, στην περίπτωση αυτή, ζω στον κόσμο αυτό, αλλά δεν μετέχω στα καμώματα του κόσμου τούτου. Κάνω παιδιά, αλλά δεν τα πετάω. Και, αν το θέλετε, κατά λέξη δεν σημαίνει έκτρωση, γιατί τότε υπήρχε η περίπτωση, η συνήθεια, το παιδί να γεννιέται και να το πετούν. Και να το πετούν. Αν θυμηθείτε τον μύθο του Ρώμου και του Ρωμύλου, όσοι κάτι περισσότερο έχετε διαβάσει και γνωρίζετε. Ναι.

Ξέρετε, είναι και οι έκθετοι. Έτσι, γεννάνε, αλλά δεν πετάνε τα παιδιά τους. Πώς γεννάνε; Όχι. Δεν είναι κάτι ξεχωριστό. «Τράπεζαν κοινήν παρατίθενται», κοινό τραπέζι δηλαδή παραθέτουν: «Ελάτε να φάμε».

«Κοίτην», όχι όμως κοινό κρεβάτι. Όχι όπως κάποτε υπήρχε μία προ πολλών ετών ταινία κινηματογραφική, ήταν απ' έξω εκεί η διαφήμιση: «Ελάτε να αλλάξουμε τις γυναίκες μας». Κοινό τραπέζι, αλλά όχι κοινό κρεβάτι. Δηλαδή τι; Μοιχεία. Δεν μοιχεύουν οι πιστοί.

Θα ρωτήσετε: «Οι χριστιανοί μοιχεύουν;» Καλόγηροι μόνο; Ναι.

Δεν θέλω να σας βάλω καμία υποψία, αν υποψιάζεστε τον άνδρα σας ή οι άνδρες τις γυναίκες σας, να φυλάξει ο Θεός. «Εν σαρκί τυγχάνουσιν, αλλ' ου κατά σάρκα ζώσιν». Είναι, λέει, με τη σάρκα, αλλά δεν ζουν σαρκικόν βίον. «Επί γης διατρίβουσιν», περνάνε τον καιρό τους, λέγει, πάνω στη γη, «αλλ' εν ουρανώ πολιτεύονται», ο τρόπος που ζουν είναι τρόπος ουράνιος. «Πείθονται τοις ωρισμένοις νόμοις». Τι ωραίο αυτό! «Και τοις ιδίοις βίοις νικώσι τους νόμους». Πείθονται στους νόμους. Ποιοι είναι οι νόμοι μιας πολιτείας; Αυτοί που είναι. Ο τρόπος όμως της ζωής των είναι τόσο σπουδαίος,

ξεπερνούν με τον τρόπο της ζωής των και αυτούς τους νόμους μιας πολιτείας. Τι βλέπουμε λοιπόν εδώ; Βλέπουμε ότι ο χριστιανός ή οι χριστιανοί μπορεί να ζουν μέσα εις τον κόσμο, αλλά να μην μετέχουν στα τερτίπια του κόσμου. Δηλαδή να ζουν ευαγγελικά οι χριστιανοί, όσο μπορούν, και μπορούν. Τρίτον είναι η απομόνωση. Πώς εννοούμε τώρα την απομόνωση; Η απομόνωση, αγαπητοί μου, θα πει να μη βλέπει άνθρωπο, να μη βλέπει άνθρωπος. Βέβαια η απομόνωση, κάτω από ειδικές συνθήκες, είναι ένας τρόπος υπάρξεως, όπως είναι ο μοναχισμός. Τι είναι ο μοναχισμός;

Μια απομόνωση. Μπορεί να είναι μονήρης, ο λεγόμενος αναχωρητικός βίος. Μπορεί να είναι και ομαδικός, δηλαδή όπως είναι ένα κοινόβιον, που απομονώνονται από μια κοινωνία ανθρώπων και ζουν τη δική τους κοινωνία, τη δική τους πολιτεία. Ώστε ο τρόπος αυτός, τρόπος συνεργασίας, αγάπης, ένας αφελής, δηλαδή απλός τρόπος, να μην λέει κανείς «κι αν είσαι πιο πολλά από σένα». Συναγωνισμός οικονομικός δεν υπάρχει. Αυτό είναι λοιπόν ένας τρόπος κι αυτός, αλλά αυτός είναι ειδικός τρόπος. Μπορούν όλοι να ζήσουν έτσι; Σίγουρα όχι. Ήδη ο Απόστολος Παύλος λέγει: «Μη συναναμίγνυσθε πόρνοις».

Συναναμίγνυσθαι, συναναμίγνυμαι. Θα πει ανακατώνομαι, ανακατεύομαι με τους ανήθικους ανθρώπους, με τους πόρνους, συγκεκριμένη περίπτωση. Και δεν εννοώ για τους πόρνους του κόσμου τούτου, αλλά εάν κάποιος αδελφός ονομάζεται ότι είναι πόρνος, μαζί του ούτε να τρώτε. Μαζί του ούτε να τρώτε. Απομονώσατέ τον. Αλλά εάν, λέει, εννοεί τους πόρνους του κόσμου τούτου, δεν είναι γι' αυτό που λέμε κόσμος, διότι εάν έπρεπε να απομονωθείτε ως προς τους πόρνους του κόσμου τούτου, λέει ο Απόστολος Παύλος, στην Πρώτη προς Κορινθίους 5,9, «Επεί ωφείλετε άρα εκ του κόσμου εξελθείν».

Θα έπρεπε, τι να κάνετε; Να φύγετε από τον κόσμο. Αλλά εάν ένας αδελφός έχει κακό όνομα, μη κάνετε παρέα μαζί του, και όχι με τους πόρνους του κόσμου τούτου. Τι εννοεί; Εννοεί την περίπτωση, τη δεύτερη που λέει, την προηγούμενη περίπτωση: είμαι μες στον κόσμο, κοιτάζω τη δουλειά μου, λέω σε όλους την καλημέρα, και στον πόρνο και στον μοιχό και στον οποιοδήποτε, τον καταχραστή. Λέω την καλημέρα μου σε όλους. Δεν έχω συντροφιά μαζί του, δεν έχω ιδιαίτερες παρέες μαζί του. Έτσι, λοιπόν, θα λέγαμε ότι η απομόνωση αυτή μπορεί κάποτε να είναι τοπική, όπως είναι στον μοναχισμό, μπορεί όμως να είναι και τροπική, όπως την θέτει ο Απόστολος.

Και αυτή η τροπική... Θέλετε κάποτε και τοπική, ως εξής ορίζεται από τον Θεό. Είναι Ησαΐας 52,11 και Β΄ Κορινθίους 6,17: «Εξέλθατε εκ μέσου αυτών και αφορίσθητε». Βγείτε, λέει, από τους κοσμικούς ανθρώπους και ξεχωρίστε. «Λέγει Κύριος, και ακαθάρτου μη άπτεσθε, καγώ εισδέξομαι υμάς». Δεν θα εγγίξετε τίποτε το ακάθαρτον και εγώ τότε θα σας δεχθώ. Αν, λοιπόν, πρέπει να πούμε πώς πρέπει να ζήσουμε, θα λέγαμε: η πρώτη περίπτωση της συνυπάρξεως διά των σοβαρών χριστιανών δεν πρέπει να υπάρχει. Γιατί τον κοσμικοποιεί πέρα για πέρα, τον εκκοσμικεύει. Τότε θα ζήσουμε τους δύο επομένους τρόπους.

Σε συνδυασμό, σε συνδυασμό. Θα είμαστε μέσα στον κόσμο, θα έχουμε όμως και μία απομόνωση από τους ανθρώπους που έχουν κοσμικό φρόνημα. Αλλά ο τρόπος αυτός δεν είναι δύσκολος, αρκεί να το θέλουμε, αρκεί να το πάρουμε στα σοβαρά. Δεν είναι δύσκολος ο τρόπος αυτός, δηλαδή απλώς υπάρχω ή και απομονούμαι ενίοτε ή περιοδικώς απομονούμαι. Προσέξτε, περιοδικώς απομονούμαι. Απομονούμαι για μία ώρα, για μία μέρα, για λίγο καιρό. Ή η απομόνωσή μου είναι, όπως σας είπα, δεν έχω συνάφειες φύσεως συνεχείς. Ίσως μας χαρακτηρίζουν με τον χαρακτηρισμό.

Απομονωτισμού, της πολιτιστικής ακόμα καθυστερήσεως, της μη προόδου, ότι δεν είμεθα προοδευτικοί άνθρωποι, ότι είμεθα οι άνθρωποι των παρωπίδων, βάζουμε τις παρωπίδες, ότι είμεθα σκοταδισταί. Αγαπητοί μου, δεν μας ενδιαφέρει. Αγαπητοί μου, δεν μας ενδιαφέρει. «Ο δίκαιος εκ πίστεως ζήσεται». Θα ζήσει ο δίκαιος όταν πιστέψει στον Λόγο του Θεού. Δεν τον ενδιαφέρει τι θα πει ο κόσμος. Και όπως λέει ο Απόστολος Πέτρος, να μη σας πουν φονιάδες, κλέφτες και διεφθαρμένους. Αυτό να σας ενδιαφέρει.

Σας κατηγορούν. Εν τω μέρει τούτω, εν τω μέρει τούτω, εννοεί στην ιδιότητα του χριστιανού, δόξα και τιμή σας. Τι έχετε να φοβηθείτε; Έτσι, με τον τρόπον αυτό, θα μπορούσαμε, αγαπητοί μου, να αντιμετωπίσουμε ένα όντως μεγάλο ποσοστό από τους πειρασμούς. Λέγαμε ότι οι πειρασμοί είναι ηδονικοί και οδυνηροί. Οι οδυνηροί πειρασμοί, εκείνοι που επιφέρουν πόνο, εκείνοι που έρχονται σαν να μας προσβάλλουν, να μας χτυπήσουν, να μας γονατίσουν, αυτοί θεωρούνται αναγκαίοι στη ζωή μας. Αν το φανταζόσαστε, ήδη θα το είχα πει, το επαναλαμβάνω για...

Να το δούμε λιγάκι από πιο κοντά. Πώς άφησε ο Χριστός τους μαθητάς του να πειραστούν; Τους το είπε το βράδυ εκείνο της Πέμπτης της Μεγάλης: «Σίμων, Σίμων, εξητήσατο ο σατανάς του σινιάσαι υμάς ως τον σίτον. Και εγώ», λέει, «εδεήθηκα για σένα και για τους άλλους. Συ δε ποτέ επιστρέψας, στήριξον τους αδελφούς σου». Εζήτησε ο σατανάς να σινιάσει υμάς ως τον σίτον, να σας βάλει στο κόσκινο και να σας κοσκινίσει. Έχετε δει πως το αλεύρι ολικής αλέσεως, ας πούμε, το σιτάρι είναι μαζί με το πίτουρο.

Θέλουμε να βγάλουμε το πίτουρο κι έχουμε στο κόσκινο μέσα το αλεύρι της ολικής αλέσεως και κοσκινίζετε. Είδατε πώς χοροπηδάει το αλεύρι μέσα στο κόσκινο; Ή να το πω με μια παροιμία που το λέμε: «Θα σε χορέψω στο ταψί». Λοιπόν, αγαπητοί μου, εζήτησε αυτό. Ακούσατε τι είπε; Εζήτησε. Πώς το εζήτησε; Όπως εζήτησε ο διάβολος διά τον Ιώβ. Εζήτησε. Δεν έχει άδεια ο διάβολος να κάνει τίποτα, πολύ δε παραπάνω να πειράξει τους μαθητάς του Κυρίου. Εζήτησε. Και τι έγινε; Του παρεχωρήθηκε. Εκπληκτικόν. Κρατήσατε αυτό: του παρεχωρήθηκε. «Και εγώ προσευχήθηκα», λέει ο Κύριος.

Στον πειρασμό να μην εκλείψει η πίστη σου, λέει στον Απόστολο Πέτρο. Και αφού εσύ θα επιστρέψεις, υπονοούσε την άρνηση, στήριξε και τους άλλους αδελφούς σου. Τι περιέχει αυτός ο λόγος του Κυρίου; Θα έπρεπε κανείς ώρα πολλή να μιλά, να ομιλεί. Αλλά, αλλά, λοιπόν, να σας κοσκινίσει. Έχετε ποτέ περάσει κανέναν πειρασμό που να αισθάνεστε, αν θέλετε, αισθάνεστε ότι ο διάβολος μας κοσκινίζει; Είναι ο παρών πειρασμός της πόλεως Λαρίσης. Αν θέλετε, δεχθείτε το. Μας έβαλε στο κόσκινο ο διάβολος και μας κοσκινίζει, μας τινάζει. Αλλά λέγει ο Κύριος: μη φοβηθείτε, μην εκλείψει η πίστη σας. Πάντοτε ύστερα από έναν πειρασμό...

Και η αγαθή έκβασις. Αυτό, μόνο εάν το συνειδητοποιήσετε που σας λέω, μόνο τότε μπορούμε να σταθούμε. Εάν δεν το συνειδητοποιήσουμε, δεν θα μπορέσουμε να σταθούμε. Είναι πνευματικό το θέμα και πρέπει να καταλάβουμε περί τίνος πρόκειται. Είναι πνευματικό το θέμα. Ο διάβολος μας κοσκινίζει. Ναι, ναι. Δεν ξέρω πόσες φορές το έχω σκεφτεί. Μια φορά, τα λέμε και εμείς και δημοσίως αυτά τα πράγματα, δεν ξέρω. Πριν πολλά, πολλά χρόνια, 25 χρόνια, σε ανύποπτη εποχή, κάτι είχα αντιληφθεί με τον διάβολο. Τώρα τι θες να λέω πιο πολλά, παρά μόνο...

Είπε τούτο: «Πού θα μου πας;» Όχι λίγη κουβέντα. Εγώ ζω πραγματικά αυτό το κοσκίνισμα του διαβόλου, όσο και εσείς δεν μπορείτε να το ξέρετε. Το θέμα είναι ότι μας κοσκινίζει όλους ο διάβολος και δεν έχουμε παρά να προσευχόμεθα και να μένουμε σταθεροί στη θέση μας. Κοσκινήθηκαν και οι μαθητές και έμειναν σταθεροί. Αν ερωτήσετε γιατί το επέτρεψε ο Κύριος αυτό, διότι απλούστατα, λέγουν οι Πατέρες, εφόσον είναι οι πειρασμοί αναγκαίοι στη ζωή μας, λένε οι Πατέρες ότι το μηδόλως πειρασθήναι είναι έξω από την πραγματικότητα. Ο δε Άγιος Ισαάκ ο Σύρος μας πληροφορεί και μας λέει.

«Έκβαλε τους πειρασμούς και ουδείς ο σωζόμενος». Βγάλε, λέει, τους πειρασμούς και θα δεις ότι κανείς δεν είναι εκείνος ο οποίος σώζεται. Σπουδαίο! Δεν ξέρω, παρηγορείσθε με αυτά; Εγώ τουλάχιστον παρηγορούμαι, σας το λέγω αλήθεια. Προπαντός αυτό το προηγούμενο που σας είπα, ότι ο διάβολος ζητά να μας κοσκινίσει. Εντούτοις, δεν θα αφήσει ο Χριστός παραπάνω από ό,τι πρέπει. Και ο Άγιος Κύριλος, του οποίου το κείμενο έχουμε και αυτό αναλύουμε και απλωνόμαστε, απλωνόμαστε, επιμένει σε αυτό το σημείο, και τούτο διότι οι οδυνηροί, κατά τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, πειρασμοί καθαρίζουν την ψυχή και την αναδεικνύουν.

Λαμπροτέρα. Κλασικό παράδειγμα είναι ο Ιώβ. Είδατε τι πειρασμό πέρασε ο Ιώβ; Αγαπητοί μου, κανείς δεν πέρασε τον πειρασμό του Ιώβ. Ούτε εσείς που είστε εδώ. Και δεν θα αντέχαμε ίσως. Διότι ο Θεός κρίνει κατά την αντοχή και των πειρασμών που θα δώσει. Δεν θα επιτρέψει. Αλλά είναι κλασικό παράδειγμα ο Ιώβ. Ο Ιώβ δεν θα είχε ούτε καν εις αυτήν την Παλαιά Διαθήκη το όνομά του γραμμένο, εάν δεν είχε τον πειρασμό. Επιτέλους, αν το θέλετε, κατήγετο μεν από τον Αβραάμ, από άλλη γυναίκα, και δεν ήταν στον λαό του Θεού. Εντούτοις, με την υπομονή του έγινε ο τύπος του Ιησού Χριστού. Το βιβλίο του Ιώβ, το ομώνυμο βιβλίο, είναι πρωτοκανονικόν και έχει τη θέση του μέσα.

Στα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης. Και δεν είναι Εβραίος, σας το ξαναλέω άλλη μία. Δεν κατάγεται δηλαδή από τον Ισαάκ και τον Ιακώβ. Διαβάστε το τέλος, πιστεύω θα έχετε την περιέργεια, τις τελευταίες γραμμές, τα δύο, τρία, τέσσερα τελευταία χωρία του βιβλίου του Ιώβ, σπίτι σας άμα θα πάτε. Και αν δεν έχετε Παλαιά Διαθήκη, σπεύσατε να αγοράσετε και θα δείτε εκεί τη γενεαλογία του Ιώβ. Δεν είναι, δεν ανήκει στον λαό του Θεού. Έτσι, λοιπόν, δεν έχουμε μόνο τον Ιώβ, τους επτά Μακκαβαίους, που είναι ένα χριστιανικό μαρτύριο σε μια προχριστιανική εποχή.

Προπαντός και κυρίως όλους τους μάρτυρες της Εκκλησίας μας και όλους τους Αγίους. Ποιος δεν δέχθηκε από τους Αγίους και τους μάρτυρες πειρασμό; Αυτό τούτο το μαρτύριο δεν είναι πειρασμός; Έτσι δοκιμάζεται η πίστη, η αγάπη και η ελπίδα στον Θεό. Λέγει ο Ωριγένης: «Εξεταστήριον της προς το θείον αγάπης νομιστέον ημίν γεγονέναι τους ενστάντας πειρασμούς». Τους υφισταμένους πειρασμούς πρέπει να τους λογαριάσουμε ότι είναι κάτι που μας εξετάζει κατά πόσο έχουμε την αγάπη μας στον Θεό.

Ο δε Ιερός Χρυσόστομος λέει το εξής: «Τα γαρ χρυσία, τω πυρί παραδιδόμενα, πάσαν αποτίθεται κηλίδα». Όπως, λέει, το χρυσάφι παραδίδεται στη φωτιά, στο καμίνι, και εκεί αποθέτει κάθε κηλίδα, κάθε ξένη πρόσμιξη. «Ούτω και οι σπουδαίοι σπουδαιότεροι καθίστανται εν τοις πειρασμοίς». Έτσι οι σπουδαίοι γίνονται πιο σπουδαίοι. Πότε; Μέσα στους πειρασμούς. Γι' αυτό ακόμη λέγει και ο Άγιος Νείλος ο Σιναΐτης: «Πειρασμοί βεβαιούσι καρτερίαν ψυχής», ότι οι πειρασμοί αποδεικνύουν και στερεώνουν.

Προπαντός αποδεικνύουν την εγκαρτερία της ψυχής. Κανείς, μα κανείς δεν εισήλθε, το είπα πολλάκις μέχρι τώρα, στη Βασιλεία του Θεού χωρίς πειρασμούς. Κανείς Άγιος, σας το είπα, δεν είναι άμοιρος πειρασμών. Γι' αυτούς τους πειρασμούς μη διαμαρτυρώμεθα. Μη λέμε ένα γιατί. Το γιατί να το πούμε στους ηδονικούς πειρασμούς που μεθαϊμίσει έτσι. «Γιατί, Κύριε, υποφέρω;» Και να απαντάμε στον εαυτό μας: «Γιατί είμαι παλαιός άνθρωπος. Γιατί κυνήγησα από πίσω την ηδονή και τώρα την πληρώνω». Καλά να πάθει. Εκείνος ο πειρασμός δεν έχει τιμή. Εδώ όμως, στους οδυνηρούς πειρασμούς, που φέρνουν πόνο χωρίς να φταίω σε τίποτα...

Διαμαρτύρεται κανένας και λέει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Αν πεις, καταπίπτω και απόλλυμαι», πέφτω και χάνομαι, «ου παρά την του πειρασμού φύσιν, αλλά παρά την ραθυμίαν την σην». Δεν πέφτεις γιατί είναι η φύσις του πειρασμού τέτοια, αλλά γιατί έχεις στην ψυχή σου ραθυμία, δηλαδή ακηδία, δηλαδή πνευματική τεμπελιά. Γι' αυτό πέφτεις. Και ωραιότατα ο Ωριγένης, στο υπόμνημά του εις το κατά Λουκάν, λέει το εξής θαυμάσιο παράδειγμα. Λέγει ότι ο άνεμος του πειρασμού σε παρέσυρε, ο άνεμος...

Του πειρασμού σε παρέσυρε, και παίρνει την εικόνα του λιχνιζομένου σιταριού. Το αλώνι, ενθυμείσθε την εικόνα, πηγαίνει ο λιχνιστής, ο γεωργός, σηκώνει ψηλά με ένα ειδικό εργαλείο εκεί, σηκώνει ψηλά το στάρι και, όπως πέφτει το στάρι, είναι τρύπιο αυτό, σαν ένα τρύπιο, θα λέγαμε, φτυάρι. Ο άνεμος, πρωί πρωί γίνεται, παίρνει το άχυρο και το σιτάρι πέφτει μέσα στο αλώνι. Παίρνει, λοιπόν, την εικόνα αυτή και λέει ο Ωριγένης: «Αν διαμαρτύρεσαι ότι ο άνεμος του πειρασμού σε παρέσυρε, τούτο σου λέγω: δεν φταίει ο άνεμος του πειρασμού, αλλά συ που ζήτησες».

Δεν είσαι σίτος, αλλά άχυρον. Γι' αυτό σε πήρε. Είσαι άχυρον. Εξάλλου, λέει ο Απόστολος Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους 10,13: «Πειρασμός υμάς ουκ είληφεν ει μη ανθρώπινος». Πειρασμός, λέει, υμάς ουκ είληφεν. Τι είναι; Τι σας είληφεν, σας έλαβε, σας κατέλαβε; Παρά ο ανθρώπινος πειρασμός. Καθόμουν χθες το βράδυ και σκεφτόμουν κάποιον πειρασμό που καμιά φορά μπορεί να μας κάνει να μελαγχολήσουμε. Λέω, απλός πειρασμός. Τι γίνεται; Γιατί να ταράσσεται κανείς τόσο πολύ; Συνηθισμένος πειρασμός. Δεν είναι, λέει, παρά ανθρώπινος πειρασμός. «Πιστός δε ο Θεός», αξιόπιστος ο Κύριος, «ος ουκ εάσει υμάς».

«Πειρασθήναι υπέρ ο δύνασθε». Δεν θα σας αφήσει να δοκιμαστείτε περισσότερο από εκείνο που μπορείτε. «Αλλά ποιήσει συν τω πειρασμώ και την έκβασιν, του δύνασθαι υμάς υπενεγκείν». Αλλά μαζί, λέει, με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, την έκβαση, για να μπορείτε να υπομείνετε τον πειρασμό. Τα βεβαιώνει το Πνεύμα το Άγιον, διά γραφίδος Παύλου. Από το αίτημα αυτό της Κυριακής Προσευχής εξάγεται ακόμη —και τι δεν εξάγεται— εξάγεται ακόμη η μεγίστη αλήθεια ότι υπάρχει ο διάβολος. Αλήθεια, μιλάμε και λέμε για τον διάβολο. Υπάρχουν...

Μερικοί μας που δεν πιστεύουν στην ύπαρξη του διαβόλου; Αναμφισβήτητα, ναι. Δείχνει, λοιπόν, αυτό το σημείο ότι υπάρχει ο διάβολος, και ο διάβολος πρέπει να σας πω ότι είναι μια φοβερή πραγματικότητα. Μέθοδός του είναι να κρύπτεται και να πολεμά πονηρότερα τους ανθρώπους. Ξέρετε ότι ο Κύριος τον απεκάλυψε τον διάβολο όταν του έφερε τους πειρασμούς της τεσσαρακονθημέρου; Εκείνους τους τρεις πειρασμούς: της επιθυμίας, οι πέτρες θα γίνουν ψωμιά· της κενοδοξίας, θα σου δώσω όλες τις βασιλείες· του πλούτου, συγγνώμη, της φιλαργυρίας, πλούτου, και της κενοδοξίας.

Λέει, από το αέτωμα του ναού, εκεί τον πήγε ο διάβολος. Σκεφτείτε, αγαπητοί, παραδέχθηκε ο Κύριος να τον σηκώσει σωματικά ο διάβολος και τον πήγε στο αέτωμα του ναού. Ήταν ψηλά, ήταν μερικά μέτρα ψηλά, πάντως δεν ήταν πιο ψηλά από δέκα μέτρα. «Πέσε κάτω», του λέει, «πέσε κάτω, αν είσαι Υιός του Θεού. Θα δουν οι άνθρωποι ότι έπεσες και δεν έπαθες τίποτε». Και χρησιμοποιεί μάλιστα το αγιογραφικό επιχείρημα: «Είναι γραμμένο για σένα, εντελείται τοις αγγέλοις αυτού περί σου». Για σένα, λέει, παραγγέλλει στους αγγέλους ο Θεός να μην προσκόψεις τον πόδα σου, δεν θα χτυπήσεις πουθενά. Αν και αυτό το λέγει βέβαια η Αγία Γραφή διά κάθε πιστόν και όχι διά τον Μεσσίαν. Οπότε θα δουν οι άνθρωποι ότι έπεσες από τέτοιο ύψος...

Δεν έπαθες τίποτε. Συνεπώς, το μεσσιανικό σου έργο θα είναι πάρα πολύ εύκολο. Αμέσως θα πιστέψουν σε σένα. Τρεις πειρασμοί. Στον τρίτο πειρασμό, που του είπε ο διάβολος «Πέσε να με προσκυνήσεις», του λέει ο Κύριος: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά». Φαίνεται ότι ο διάβολος εμφανίστηκε ως άνθρωπος, δηλαδή ορατός, αισθητός. Και τώρα θα λέει κανείς: «Ποιος είναι αυτός που έρχεται να μου υποβάλει αυτούς τους πειρασμούς;» Τον αποκαλύπτει ο Κύριος. «Ξέρω ποιος είσαι. Είσαι ο σατανάς. Ξέρω ποιος είσαι». Γι' αυτό του λέει: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά». Αποκαλυπτήρια.

Σημαίνει ο διάβολος είναι μια φοβερή πραγματικότητα, την οποία, δυστυχώς, φοβερή πραγματικότητα, σήμερα οι άνθρωποι αρνούνται. Και πώς εξηγούν τις ενέργειες του σατανά; Ότι είναι ψυχολογικές, λέει, καταστάσεις του ανθρώπου. Ακούτε; Ψυχολογικές καταστάσεις του ανθρώπου και, συνεπώς, είναι ένα υποκειμενικό φαινόμενο που η θρησκεία το ονόμασε σατανά, και ότι ο διάβολος δεν είναι μία αντικειμενική προσωπικότητα, αντικειμενική πραγματικότητα. Για να μην σας πω, βέβαια, ότι τέτοια φιλοσοφήματα, δυστυχώς, όχι μόνο πολλοί άνθρωποι λένε και έχουν, αλλά και αυτή η Αγγλικανική Εκκλησία.

Μας φυλάξει ο Θεός, που πάνε να μας ενώσουν και με ποιους!

Εεε... Σκοπίμως αποφεύγουν στα κηρύγματά τους οι ιεροκήρυκες να μιλούν περί του σατανά. Επειδή, λέγει, το ακροατήριο τρομάζει. Σιγά τρομάζει το ακροατήριο, σιγά! Και έτσι, λοιπόν, ο διάβολος εργάζεται θαυμάσια εκ του αφανούς τη δουλειά του. Εκήρυξε την αφάνειά του, ότι δεν υπάρχει, και πολεμά τους ανθρώπους εκ του ασφαλούς. Μην ξεχνάτε δε, όταν ο Κύριος συνήντησε εκείνον τον δαιμονισμένο των Γεργεσηνών και έβγαλε τα δαιμόνια. «Λεγεών», λέγεται, λεγεών, πλήθος. 7.000 είναι η λεγεών η ρωμαϊκή.

7.000. Τότε, για να αποδείξει εις τους απίστους Σαδδουκαίους, που δεν πίστευαν ότι υπάρχουν άγγελοι και δαίμονες, αλλά και εις τους Σαδδουκαίους όλων των αιώνων και όλων των εποχών, ότι ο διάβολος είναι μία πραγματικότητα, μία οντότητα, μία προσωπικότητα —βέβαια ο διάβολος είναι ένας, οι δαίμονες είναι πάρα πολλοί— εζήτησαν οι δαίμονες να πάνε στους χοίρους μιας χοιροποίμνης λίγο πιο μακριά. Και ο Κύριος είπε: «Πηγαίνετε». Και τότε δαιμονίστηκαν οι χοίροι και πήγαν και έπεσαν όλοι, οι δύο χιλιάδες χοίροι, μέσα στη λίμνη και πνίγηκαν. Άραγε, οι χοίροι έπαθαν κανένα ψυχολογικό πρόβλημα;

Λέτε εσείς; Εδώ αποδεικνύει ο Κύριος την αντικειμενικήν και όχι υποκειμενικήν, την αντικειμενικήν ύπαρξη των δαιμόνων. Εσείς είδατε ζώα να πάνε να αυτοκτονούν, και μάλιστα ομαδικά, και μάλιστα οι χοίροι, που φοβούνται πάρα πολύ το νερό; Το φοβούνται το νερό, ναι. Απέδειξε αυτό ο Κύριος με τον πλέον πανηγυρικόν τρόπον.

Γιατί πειράζει ο διάβολος τον άνθρωπο; Αυτό δείχνει ότι ο άνθρωπος έχει πάρα πολύ μεγάλη αξία. Είναι η εικόνα του Θεού και έχει πάρα πολύ μεγάλη αξία, διότι, αν ήταν ανάξιον λόγου πρόσωπος ο άνθρωπος, δεν θα ερχόταν ο διάβολος να τον πειράξει. Ο Θεός δεν αίρει τον διάβολο, ούτε τις ενέργειές του από τον κόσμο αυτόν, γιατί, απλούστατα, η παρουσία του —βέβαια δεν έκανε ο Θεός τον διάβολο σαν διάβολο, αγαθόν άγγελον, αλλά έπεσε. Έπεσε, έπεσε αυτοπροαιρέτως— αποτελεί, η παρουσία του διαβόλου με τη δαιμονική του ενέργεια, υλικόν προς αγιασμόν, αν πολεμήσεις.

Θα αγιαστείς. Γι’ αυτό εκείνο που προηγουμένως σας είπα, ότι βγάλε τον πειρασμό, που λέει ο Άγιος Ισαάκ Σύρος, και σωτηρία δεν έχεις. Όμως δίνει ο Θεός τη δύναμη να υπερνικάει ο άνθρωπος τους πειρασμούς. Και κάτι ακόμη που αναφέρει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής. Αυτό να το προσέξετε, θα σας το πω. Λέγει: εάν δεν ετήρησες σωστά, από καρδίας, το πέμπτον αίτημα, ποιο; «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφίεμεν τοις οφειλέταις ημών». Συγχώρεσέ μας όπως και εμείς συγχωρήσαμε. Δηλαδή, αν δεν το εφαρμόσεις, σημαίνει...

δεν συγχωρήσεις αυτόν που σε έφταιξε, τότε δεν πρόκειται ο Θεός να σε απαλλάξει από το έκτο αίτημα, από τον πειρασμό. Θα λες: «Κύριε, απάλλαξέ με από τον πειρασμό», και ο Κύριος δεν θα σε απαλλάξει. Θα λες: «Κύριε, και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν», δεν θα σε απαλλάξει ο Κύριος. Γιατί δεν ετήρησες το προηγούμενο αίτημα, δηλαδή αφήνεις ασυγχώρητον ή ασυγχωρήτους εκείνους οι οποίοι σε έχουν βλάψει. Πρέπει ακόμη να αναφερθούμε και για έναν ειδικό πειρασμό, που ο Κύριος υπόσχεται να απαλλάξει, αλλά με τον όρον ότι ο πιστός...

ετήρησε τον λόγον του Χριστού. Τον πειρασμό αυτόν σας τον είπα χθες. Δεν πειράζει αν τον πούμε και σήμερα. Λέγει ο Κύριος εις τον Επίσκοπον της εν Φιλαδελφεία Εκκλησίας. Είναι στην Αποκάλυψη, μία από τις επτά Εκκλησίες της Μικράς Ασίας.

«Ότι ετήρησας τον λόγον της υπομονής μου, καγώ σε τηρήσω εκ της ώρας του πειρασμού, της μελλούσης έρχεσθαι επί της οικουμένης όλης, πειράσαι τους κατοικούντας επί της γης». Επειδή, λέει, εσύ εφύλαξες τον λόγον της υπομονής μου, δηλαδή έδειξες...

λέει, εσύ υπομονή σε ό,τι πειρασμούς μπήκες. Εγώ θα σε φυλάξω από την ώρα εκείνη του πειρασμού που πρόκειται να έλθει σε όλη την οικουμένη, σε όλη τη γη. «Πειράσαι», δια να πειράξει τους κατοικούντας επί της γης, όχι στη μητροπολιτική σου περιφέρεια, επί της γης. Αυτό, αγαπητοί μου, σας παρακαλώ, προσέξατέ το, γιατί αυτός ο λόγος δεν είναι παρά μία πλάτυνσις του έκτου αιτήματος της Κυριακής Προσευχής. Ό,τι λέει το «μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν» είναι μία πλάτυνσις, με πιο πολλά λόγια, αυτό που λέγει εις τον Επίσκοπο της Φιλαδελφείας. Πρόκειται, όπως σας έλεγα και χθες στην ομιλία, για τον μεγαλύτερο πειρασμό παγκοσμίου εκτάσεως.

Στα έσχατα της Ιστορίας είναι ο πειρασμός της πίστεως στο θεανθρώπινον πρόσωπο του Χριστού. Ναι, όταν δηλαδή η πίστη «είναι ο Χριστός Θεός; Είναι; Μπα, είναι;», αυτός είναι ο μεγάλος πειρασμός. Αφού θα προβάλλεται και θα αντιπαραβάλλεται το φοβερόν πρόσωπο του Αντιχρίστου. Διότι εκεί πολεμάει πλέον ο διάβολος και όταν θα προβάλλει τον Αντίχριστον, δηλαδή έναν Χριστόν, Μεσσίαν, στους αντίποδες του αληθινού Χριστού, γι’ αυτό και λέγεται Αντίχριστος. Και ο εκπεσμός του ευαγγελικού ήθους και της πνευματικότητος της ευαγγελικής.

Οι άνθρωποι θα έχουν γίνει όπως προ του κατακλυσμού. Δεν είπε ο Κύριος όπως ήταν τότε, στην εποχή του κατακλυσμού; Τι; Σάρκες, σαρκικοί άνθρωποι. Τότε αυτοί όλοι θα χαθούν. Τι θα πει θα χαθούν; Θα προσκυνήσουν τον Αντίχριστο. Μόνο όσοι τύχουν μιας θείας αρωγής, βοηθείας, αυτοί θα μπορούν να σταθούν και δεν θα πέσουν. Γι’ αυτό λέγει ο Κύριος εδώ: «Κράτει. Έρχομαι ταχύ, κράτει ὃ ἔχεις». Έρχομαι γρήγορα, κράτησε εκείνο το οποίο έχεις.

Σας έλεγα χθες, δεν πειράζει να επαναλάβω στη σημερινή μου ομιλία, που ίσως κάποιοι δεν ήσαν χθες, ότι αυτό το «κράτα αυτό που έχεις» δεν είναι παρά το Ευαγγέλιο. Και το Ευαγγέλιο δεν προβάλλει παρά μόνο το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Είναι πειρασμός πίστεως, γιατί είναι γνωστό ότι θα ξεθωριάσει αυτή η πίστη στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Θα βλέπουν οι άνθρωποι τον Χριστόν μόνο ως ψιλόν —το ψι με γιώτα— άνθρωπον. Είναι ο Αρειανισμός, ο οποίος ποτέ, μα ποτέ, δεν έσβησε μέσα στην Ιστορία. Αλλά θα γίνει, θα πλατυνθεί εις το τέλος της Ιστορίας. Και ο Αρειανισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αμφισβήτηση της θείας φύσεως

του Ιησού Χριστού και μένει μόνο η ανθρωπίνη φύση. Και μην ξεχνάτε ότι αυτή τη στιγμή ο Αρειανισμός επικρατεί στην Ευρώπη. Γι’ αυτό και λέγεται από τον πατέρα Ιουστίνο Πόποβιτς Νεοαρειανισμός. Διαβάστε, παρακαλώ, το βιβλίο του «Άνθρωπος και Θεάνθρωπος» και εκεί θα το δείτε ανάγλυφο. Σήμερα, λοιπόν, όταν έχουμε αυτό το ξεθώριασμα του θεανθρωπίνου προσώπου του Χριστού, ήδη είναι εις των πειρασμών των μεγάλων, παγκοσμίου εκτάσεως. Και όταν λέμε παγκοσμίου εκτάσεως, εννοούμε φυσικά σε έναν κόσμο χριστιανικό, αλλά μην νομίζετε, και ο κόσμος εκείνος που δεν εγνώρισε τον αληθινόν Θεόν, λοιπόν, όπως είναι οι λαοί της Ανατολής, βλέποντας τους Χριστιανούς...

να αμφισβητούν το θεανθρώπινον πρόσωπον του Χριστού, και εκείνοι εμποδίζονται —εμποδίζονται, αυτό θα πει πειρασμός— εμποδίζονται να πιστέψουν εις το θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Αλλά, αγαπητοί μου, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.