Catecheses of St Cyril 203 | 04-11-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still studying the catecheses of Saint Cyril, specifically paragraph 17 of the Fifth Mystagogical Catechesis. Let me remind you that, for the sake of the catechumens who had been baptized, Saint Cyril explains in these five so-called Mystagogical Catecheses the life of the Church, the life of the Mysteries, and matters of spiritual life. Here he offers an interpretation of the Lord’s Prayer, the Our Father, which, as we said before, is in its progression a summary of the whole Gospel and of the whole spiritual life. We therefore devote ourselves to these texts so that we may receive what Saint Cyril wished to give his catechumens at that time. Of course, as I have told you repeatedly, these teachings were not sufficient in themselves, because all five Mystagogical Catecheses were delivered during the first five days of Bright Week. Saint Cyril therefore intended to return repeatedly and at greater length to these matters of faith and spiritual life

at another time—or, if you prefer, continually within the Church—so that in this way the faithful might always be formed within the Church. Precisely because what he says is so important, we broaden our discussion beyond his text. We have followed this approach throughout our exposition of Saint Cyril’s catecheses, especially here in his interpretation of the Lord’s Prayer, the Our Father. So do not be surprised or startled when we also refer to other Fathers of our Church

and to other related matters, because we are giving a broader treatment of the subject. Normally, I ought now to read you what he writes in paragraph 17. But because I shall refer to Saint Cyril’s text a little later, solely for the sake of the structure of the lecture, I shall not read it to you now. As I have said, I shall read it as our exposition proceeds. What is the text? “And lead us not into temptation, but deliver us from the evil one.”

Literally, this means, “Do not bring us into the realm of temptation, but deliver us from the evil one.” This is the final petition, and it is exceedingly important. We shall not be able to exhaust it during this hour of our talk, but, God willing, we shall continue next time. The subject is very rich, as you will soon see. For this reason, both in quantity and in substance, Saint Cyril says more

about this sixth petition than about the others. As I told you, this petition is of the utmost importance because it reveals a multitude of significant practical and doctrinal matters. For example, Satan is mentioned. But this means that Satan exists. This is no small matter; it is of tremendous importance, as we shall see. Here, then, we immediately encounter a doctrinal truth. But when the prayer says, “Lead us not into temptation”—literally, “do not bring us in,” from the verb meaning “to bring into”—it means, as I interpreted it for you, “Do not bring us into the realm of temptation.” We must therefore examine this realm first, and then consider why we ask God not to bring us into it. And if that is truly what the petition means, Saint Cyril will ask us, “Who told you that we are asking God not to bring us into temptation?” That may strike you as surprising, but we shall see. We must therefore ask: What is temptation?

We must understand this dangerous realm. Saint Gregory of Nyssa identifies temptation with the activity of the devil, or even with the devil himself, because the Lord first said in the wording of His Prayer, “And lead us not into temptation,” and then immediately afterward, “but deliver us from the evil one.” Therefore, when we say here, “Do not bring us into temptation, Lord; deliver us from temptation,” temptation is identified with the evil one, just as I told you. If the evil one here is the devil—and why I say “if” we shall examine in the proper place—then temptation and the evil one, that is, the devil, are identical here. Saint Gregory of Nyssa says, “Therefore temptation and the evil one are one and the same in meaning.” He says that temptation and the evil one mean the same thing. We immediately begin to see the approach, do we not? When we say, “Lord, do not lead us into temptation,” temptation will be understood there as the devil. But you may ask:

Will God Himself bring us near the devil? These are strange things. You will see. Even in our own modern Greek speech, when we say “the tempter,” we mean the devil, and when we say “the devil,” we mean the tempter. We say, “What does this tempter want here again?” and we mean the devil. The two are therefore identified with each other. According to Saint Gregory of Nyssa, the Lord also gives Satan many other descriptions, adopting in each circumstance the one appropriate to him. Even the word “Satan” is Hebrew, as you know, and means “the Adversary”—the one who opposes. If I remember correctly and am not mistaken, the word “adversary” appears in the New Testament, I believe in the Apostle Paul. Satan is the Adversary. If we were to express it in Greek, therefore, we would call him “the Adversary,” with a capital A. Satan also has names corresponding to the evil works he carries out and the evil movements within him. He is called Beelzebul.

Is that a Greek word? Indeed it is—no, it is a Hebrew word as well; I believe it is Syro-Phoenician. And take note, because I must tell you this too: “Beelzebul” is used for one of the cards in a deck of playing cards. A heart, perhaps? Not that you play cards, of course, but you know that this is one of Satan’s names, a name taken from outside the land of Israel. In any event, the Lord used the word “Beelzebul,” just as He also used the word “mammon.”

Mammon is the god of money; the word is not Hebrew. In the corresponding terms of Greek pagan theology—the theology of false gods—mammon would be Hermes, Hermes the Giver of Gain. That is why the Lord says, “Make friends for yourselves by means of mammon.” Here the god of money is identified with money itself. In other words, give money to the poor, so that you may make the poor your friends—not mammon, but the poor, by giving them the products of mammon, namely money. But is money truly mammon’s property? No, it is not. As Saint Cyril said, if you remember from earlier, not even a single coin belongs to Satan.

The Lord often speaks in the language people use so that He may be understood. We cannot stop to analyze every expression whenever we speak; we use the language of everyday life. So we also have the title—and I have already mentioned mammon—“ruler of the world,” or “prince of this world.” What did the Lord say? “I have nothing to do with the prince of this world.” Or, more precisely, “The prince of this world has nothing to do with Me.” He then says that the prince of this world can find nothing in Him. Do you remember? This was shortly before He went to the Garden of Gethsemane.

Do you remember? Do you know what this means? It means that the devil searches to discover what he can find in each one of us. He is the most “faithful”—and I put the word “faithful” in quotation marks—how shall I say it?—the most meticulous archivist of our deeds. He searches, and he adds accusations of his own: “You did this, and you did that.” Then our angel says, “No, he did not do that.” We have testimonies of this kind. John Climacus cites one such testimony in one of his homilies. But you see, I am ranging very far afield. The Lord also calls the devil a murderer.

“For from the beginning,” He says, “he was a murderer.” Why? Because he truly killed Adam by bringing death into the world. He is therefore a murderer. And consider also the word “devil”: he is the one who slandered God before our first ancestors when he said, “Oh, God told you this so that you would not become immortal.” What did the devil do there? He showed himself to be the devil—that is, the slanderer. He maligns God; he slanders God before our first ancestors. The Lord also calls him the evil one, as He does here, and the father of lies, “for he is its father.” The father of what? The father of the lie.

There are many other names as well. Thus, according to Saint Gregory of Nyssa, the Lord uses descriptions and names that express the characteristics of Satan’s works. Here He calls him the evil one, and He also calls him the tempter, as we shall see shortly. He is evil because his method is evil, and he is the tempter because he leads people into temptation. Temptation means putting human beings to the test. For example, concerning temptation, Matthew writes, “Then Jesus was led”

“into the wilderness by the Spirit to be tempted by the devil.” Then, he says, Jesus was led into the wilderness by the Holy Spirit to be tempted. Who was tempted? Jesus. By whom? By the devil. “To be tempted.” The devil is therefore the tempter. Luke...

The word “tempter” itself does not occur in either the New Testament or the Old Testament. Yet the idea is derived from phrases such as “to be tempted” and from the meaning of the passages. The word itself, however, is not present. The Fathers nevertheless use the word “tempter.” Saint Gregory the Theologian, for example, says that the devil is the persecutor of the light and the tempter, and that he is the great tempter, the tempter above all others. He is the one who will come at the Last Things (eschata), openly and unmasked, to tempt the whole inhabited world. Let me remind you of this, for it is an immense, very profound, and weighty subject.

Christ says to one of His Churches, one of the seven Churches, “When the great temptation comes upon the earth, I will preserve you because you have kept My word.” What is this great temptation? It is also the final temptation of history. What could it be? Here, of course, is the devil. He is the Beast, the first Beast. The second is the Antichrist. The third beast is the lamb—forgive me, that lamb—the false prophet: the lamb who appears as a lamb but is a beast. Here it is the devil who, I believe, will wage the great battle that will put humanity to the test.

This is the final temptation. Why is he called the Adversary? Because he opposes the person of Christ and His work. At that time his activity against Jesus Christ will reach its zenith, its highest point. Therefore, the great temptation will be unbelief in the person of Christ, in the divine-human person of the God-Man. “Who is Christ? Away with Him!” You hear this outside, at your workplaces, in society, and on the street. You hear people say, “Away with Him! Who is this Christ?” Such things were not said in earlier years, or were said only rarely. Now they are becoming increasingly common because this is the final temptation.

The issue is the divine-human person of Jesus Christ. Blessed is the one who will stand firm and confess the divine-human person of Jesus Christ. This is what we were saying while answering questions: “Lord Jesus Christ.” Lord means God; Jesus, man; Christ, Messiah. Blessed will that person be. But the devil is called not only the tempter but also a pirate. Methodius of Olympus says concerning the devil and the demons, “He allowed the pirates”—that is, God allowed them to come against us. He allowed the pirates, he says, because they truly are pirates of our souls and bodies. He allowed them, that is, to bring temptation upon us. They are indeed pirates of souls and bodies. And secondly, let us consider the example in Paradise. Do you know what we are doing now?

We are exploring the realm of Satan so that we may understand what the Lord meant when He taught us to say, “And lead us not into temptation.” In Paradise, the devil acted as the tempter in order to bring about the fall of our first ancestors. And because our first ancestors accepted the tempter and his words—Eve being the first

to enter into conversation with him—both our first ancestors and their descendants became utterly enslaved to the tempter, the devil. But Christ came precisely to raise us up, to restore us from our fall brought about by this tempter and “heel-striker”—another of his names. Why is he called the heel-striker, if I may ask you? Because there in the third chapter of Genesis it says, “You shall strike his heel.” That is, you shall wound his heel. The devil is therefore called the heel-striker. And, simply as a piece of general knowledge, the Hebrew name Jacob also means “heel-striker.” Does that surprise you? Esau said this about his brother after Jacob took his birthright. He said to him, “So that is why things turned out this way: when I was coming out of my mother Rebekah’s womb, you reached out your hand and caught hold of my heel.” Were they not twins? They were. One was already coming out, and the other stretched out his hand and grasped Esau’s heel. “From that time,” he says, “you have been my heel-striker, seeking my harm,” referring to when Jacob took his birthright. So much for that piece of general knowledge. The devil is also called the Ancient Serpent. The Ancient Serpent.

“The ancient serpent,” says John the Evangelist in the Apocalypse, and so forth. Therefore, the Fall brought about by the devil, and the Resurrection brought about by Jesus Christ, respectively, give us the central axis of Christian anthropology and soteriology. Let some people hear this—especially the theologians, because they do not know it. They know it, my almighty God, they know it! The devil and the Fall—the fall of mankind—and Christ, who raises Adam up, restores him to life, grants him forgiveness once again, and also resurrection; that is, He gives him back his soul with a new body. This is the central axis. What becomes of our salvation, then? What of those who say that the story of Adam is a fairy tale? As though the devil’s going there to tempt them were merely some foolish, mythical story, and so forth. Even teachers, professors, and sometimes theologians say these things. My beloved, if it is a myth—if Adam and Eve, their Fall, and the devil are myths—then the whole axis is destroyed. Then there is no meaning to Christ’s coming into the world, for He came, according to the Apostle Peter, to destroy the works of the devil. And so you understand that this is a...

...great matter. From everything we have already said, you can understand how much doctrinal significance and truth are contained in this sixth petition I mentioned. And there is still much more to come.

Before our Baptism, we truly were captives of the devil. We saw this throughout the Mystagogical Catecheses and the other catecheses of Saint Cyril, who says it at every opportunity. Indeed, he says: “Take care not to yield to the devil, because after you have driven him away, he will return more bitter and more ferocious.” Thus, through Baptism we were set free from the devil. In the almighty name of Jesus Christ and of the Holy Trinity, we said: “I renounce you, Satan. I renounce you and depart from you. I no longer acknowledge you as my lord and master.”

“I spit upon you.” That is why, facing west—which, as you remember we said, symbolizes the setting of the light and the dominion of Satan—the priest and the sponsor spit three times. “And I spit upon you,” the catechesis says: “Pah, pah, pah.” But take care: if you later begin to flirt with the devil, he will come back, and woe to you. If, however, we preserve the garment of Baptism unharmed, clean, and undefiled, then, after being delivered from Satan, we go forth to wage war against him.

The Lord gave us the pattern. I shall repeat what I have already told you, citing only the testimony of Matthew. After the Lord’s Baptism, “then Jesus”—when was this “then”? After His Baptism in the Jordan—“was led up by the Spirit into the wilderness.” The verb “led up” means to guide. More precisely, it means to guide someone to a higher place. Since the river lay lower, He went up into the wilderness, which was geographically higher. “He was led up by the Spirit into the wilderness to be tempted by the devil.” Pay attention here, and you will see something astonishing.

It was the Holy Spirit who led Him into the wilderness “to be tempted by the devil.” This begins to suggest something that Saint Cyril will explain at length. Do you know what it suggests? We ask to be protected from the devil, yet here the Holy Spirit leads Jesus to encounter the devil. And this is meant to apply to every believer. Indeed, after our Baptism, the Holy Spirit will also lead each of us to encounter the devil, with us too being guided by the Holy Spirit. Thank you very much.

We are led into a struggle and a war with our former plunderer—the one who had held us captive, our ancient adversary—with the purpose of defeating him. Remember this. That is also why the sponsor receives the oil of exorcism in the hollow of both hands. The sponsor cups both hands together like a vessel, and the priest pours oil into them. This is not Chrismation; Chrismation comes at the end and is another Mystery. With this oil the entire body of the person being baptized is anointed, as you know—the whole body.

Do you know what this means? It is a symbol. As is well known, ancient wrestlers anointed their bodies with oil. And when they wrestled, what happened? The two opponents slipped away from each other, because when you tried to seize your opponent, he was covered with oil and slipped from your grasp, while you also slipped from his. This, then, is the symbol: you are to wrestle with the adversary, slip from his grasp, and escape him. And the adversary here is precisely the devil. Even after our Fall, we must confront him successfully.

Pay attention: the tempter, the devil—or rather, the temptation of the tempter, the trial he imposed upon us and which we accepted—became, so to speak, a counter-seal placed beside the seal of the image of God.

Holy Scripture says that we were made in the image of God. This image of God constitutes our very being. We cannot remove it. It cannot be taken away. It is our being; it is what we are. This is God’s seal upon man. And what of this seal? Fortunately, it was not destroyed or lost. The image of God, as we say, merely fell.

Now this seal must be renewed, and it is impressed upon us anew through Holy Baptism, when we say: “The servant of God is baptized in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit.” This is my seal. And when we administer Chrismation, the other Mystery, we again say: “The servant of God is chrismated.” We say, “The seal,” and so forth. Since I do not perform baptisms, I do not have these words readily at hand in my knowledge—or rather, in my memory. How does Father Constantine say it? “The seal...”

“The seal of the gift of the Holy Spirit.” “The seal.” Thus, through our Baptism, God comes and seals anew what we are. It is the restoration of the image of God. That is what it is. Pay attention: the devil also comes to place his own seal upon us when...

Well... we have just heard what happened in Paradise. There, beside the seal of God, which is the image of God, the devil placed his own seal. You know that when we place a seal on something, we can tell where that object came from.

In ancient times, kings had a ring bearing the seal of the realm, as we have said, and the king always wore that seal upon his hand. It could never be counterfeited. Now, since we were born subject to Satan and held captive by him, the devil placed his own seal upon us. And do you know what he said? “They are mine; they are mine.” That is why, when Christ descended into Hades, He did not enter as every other human being did—as the devil’s possession, bearing the devil’s seal. Christ entered as the One who plunders the plunderer. To plunder means to seize the spoils, and He took back...

...what the devil had seized by virtue of his own seal. From that time onward, the devil’s seal meant that the innocence bestowed through the image of God had been lost. It was lost, and cunning and sin entered in. Therefore, this seal of Satan is what the Apostle Paul calls the law of sin. Read the epistles of the Apostle Paul: the law of sin. This law has become a seal upon us, like an instinct implanted in our very existence.

The law of sin is implanted within us and, worse still, it is inherited. For this reason, although I have been baptized, the child born to me must also be baptized. Why? Because the child I beget does not possess the seal of the Holy Spirit that I received, which corrected the seal of Satan. The child is the natural man and must also receive the seal in order to become the spiritual man. Perhaps you have wondered: if the parents have been baptized, why must the child also be baptized? Here is the answer. But pay attention now. When the devil came to our first parents...

...the seal was still outside our first parents.

The devil took up his dwelling within them and took possession of them. Then the seal became an inward reality. Thus, what had been external became internal; an outward phenomenon became an inward phenomenon. All human beings without exception bear this seal of the tempter. This is what we call ancestral sin. To put it another way, it is the inclination toward evil that exists within us. Listen to how the Apostle Paul expresses it: “But I see”—note Romans 7:23—“another law in my members.”

Another law—not the law of God, but a different law, another law. As I told you, this is the law of sin, “warring against the law of my nous”—this law of sin wages war against it—“and bringing me into captivity to the law of sin which exists in my members.” It takes me captive. The words “which exists in my members” mean that it truly exists. Take care: this is not something theoretical. It is a reality, because I offer my bodily members to sin. Look at a little child. What does God say? That the inclination of man’s heart is toward evil from his youth. Look at the little child: he cannot yet understand himself.

I am speaking of the passions of the soul as well as those of the body. The child begins to discover his body and to surrender it to sin, because the law of sin has, so to speak, stamped its own indelible seal upon him—the law of sin. Is this not true? What does the Apostle Paul say? Seeing the human condition—and the Apostle is not speaking merely of himself, but in the person of every human being—he cries: “O wretched man that I am! O wretched man that I am!” Wretched because of the seal of the law of sin. “Who will deliver me from this body of death?” Who will set me free?

Who will deliver me? Who else? Indeed, the Greek verb ryo—rho, upsilon, omega—means to redeem, to set free, to deliver. Who, then, will redeem me? Who else but Jesus Christ? Now pay close attention here. Ah, notice something—something truly fearful. This is the second point. We received the devil’s first seal when we became subject to him, his captives. We bore God’s seal, but the devil placed his own seal beside it and prevailed over us. Then Christ came—Christ came, and...

we were baptized, and God’s seal was renewed in us. But through the Antichrist, with the number 666, the devil will once again place his seal upon man. Saint Paul speaks of the law of sin being ‘in my members,’ does he not? The devil, too, will place his seal upon bodily members: on the right hand and on the forehead. These are members, parts of the body. Does that surprise you? So, in Paradise, man lost God’s seal, so to speak, and the devil’s seal was placed upon him. Through Baptism he regained God’s seal, but now, through the Antichrist, he loses it again. Search Holy Scripture and see whether you can find any case in which someone who received the Antichrist’s seal ever regained God’s seal. There is no such case anywhere. I once argued with one of our own people, who said, ‘But what if he says, “I repent”?’ He will not be able to say, ‘I repent’; and even if he does say it, salvation is no longer possible. I venture to say this categorically, my beloved. This is how I understand it. This is how I understand it. What does Holy Scripture say? I shall give you two examples from the New Testament. It says that Esau—this is told in the Old Testament and cited by the Apostle in the Epistle to the Hebrews—pleaded with tears to find vindication before his father Isaac.

What does it say? He wept and shed tears and appeared to show metanoia, repentance, yet he found no vindication. He lost forever what God had taken from Esau and given to Jacob: the birthright through which the Messiah would come. Holy Scripture says something else as well, in two passages—or perhaps in the Epistle to the Hebrews; I do not remember exactly where, nor do I remember the precise wording. It speaks of the one who regarded the blood of Christ as something common. Is anything left for him? Nothing. It is over, because it was by that blood that he was saved. What can be greater than the blood of Christ, so as to save him after that? There is nothing. In other words, it is finished. The door has closed. You may say, ‘But what about repentance?’

The parable of the ten virgins teaches us this. The five returned and said, ‘Lord, Lord, open to us.’ Someone might say, ‘There, they have come back; open the door.’ But the door was not opened. Let this serve for our instruction and correction. And may God preserve us, my beloved. May God truly preserve us.

Indeed, after Baptism we go forth to meet the devil, and therefore we have a great deal of work to do—a very great deal. Where are those who say, ‘I have repented; now everything is fine, and I go to Church’? We have much work to do, my beloved. Basil the Great says: ‘Those who have been baptized must immediately prepare themselves for temptations and take their stand in battle even unto death.’ Those who have been baptized must at once prepare to face temptations, because the devil has lost them; therefore, they must wage war against him.

Pay attention: do you know what ‘even unto death’ means? It means two things. First, even if you are threatened with death, as in martyrdom—the death that the martyrs were counted worthy to suffer. My beloved, I am not fit for this; I will not launch into lofty words about it now. Sometimes, when I feel cold, I think: ‘If they made me remain in the cold continually, if they cast me into the lake like the Forty Holy Martyrs, if they left me there hungry—I do not know; perhaps I would betray the faith.’ I have no strength. I do not know whether you see such strength in yourselves. We cannot claim that we would endure martyrdom. We do not know. Unless—because this is what happens—at that very hour Christ gives strength, and the Holy Spirit strengthens us

and brings forth martyrs. At present we cannot say that we would endure it. We cannot. So, ‘even unto death’ means being prepared to go as far as martyrdom. Its other meaning is that you will struggle against the demons until you die—that is, until your life comes to an end, until death overtakes you.

Thus, a person must continue fighting the demons until death. And when we say, ‘Lead us not into temptation,’ what do we mean? We have been examining the realm of temptation all this time; that is what we have been speaking about. When we say, ‘lead us not,’ we mean, ‘do not bring us into it.’ To bring into means to lead, to conduct—or, if you prefer, to allow or permit, whether by God’s good pleasure or by His allowance. Do not bring us into the realm of temptation: ‘Lead us not into temptation.’

The phrase ‘lead us into’ corresponds to Matthew’s phrase ‘was led up.’ Matthew says that the Lord was led up by the Spirit—guided by the Spirit—to be tempted, that is, to be tested and put to the trial by the devil: ‘to be tempted by the devil.’ So ‘lead us into’ corresponds to ‘was led up.’ Now notice something that at first appears contradictory. The Holy Spirit leads Christ to be tempted, and likewise leads every believer. How, then, can we ask the Holy Spirit not to lead us into temptation? How can this be? Does God lead us into temptation?

No—and yet, in another sense, certainly yes. You will say that Holy Scripture first declares that God cannot be tempted by evil and that He Himself tempts no one, as Saint James the Brother of the Lord says. Have a little patient endurance, and you will see. Saint Maximus the Confessor says that temptation has a twofold character; in other words, there are two kinds. Let me read it to you: ‘Temptation is twofold,’ says the Holy Father, ‘one kind is pleasurable, and the other painful.’ Let me even explain the Greek spelling: the word for ‘pleasurable’ is written with an eta. It means the kind that leads to pleasure. The painful kind is that which leads to, or contains...

pain—excuse me, which contains pain and suffering. The first kind, then, the pleasurable temptation, contains pleasure. The other kind—for temptation is twofold—contains pain. It is painful; it causes suffering. ‘The first is voluntary and begets the passions.’ By ‘the first,’ which one does he mean? The pleasurable temptation, the one that seeks pleasure—pleasure across its whole range, from sexual gratification to food and anything else that produces pleasure in a person. This temptation, he says, is voluntary; man desires it, and it begets the passions.

It gives birth to the passions. ‘But the other is involuntary’—the other one, that is. Which one? The painful temptation. This, he says, is involuntary, not something we choose, for who sends pain upon himself? It simply comes upon him. Who sends pain upon himself? It comes upon him. ‘And it destroys the passions’; it takes the passions away. Let me give you a small example. When I want to satisfy one of my passions—whether for food, sexual gratification, or anything else—I enjoy what I desire. Therefore, while yielding to that temptation, I experience pleasure. But when I am in pain, can I pursue pleasure?

Can I? I cannot. Suppose I am enjoying some pleasure, and someone comes and tells me, ‘Your father has died.’ Will I continue pursuing pleasure? It is extinguished—truly extinguished. The passion is extinguished at once. So here the painful temptation is indeed, as Saint Maximus says, a destroyer of the passions. It abolishes them, takes them away, removes them. ‘The voluntary temptation, then, must be fled from.’ We must avoid the voluntary, pleasurable temptation. This is why we say—this is why we say...

‘Lead us not into temptation’—into a temptation that may lead to the ruin of our soul. How often we want sin, long for it, and desire it. Lord, do not allow us to go that far. ‘As for the involuntary temptation, we should pray that it not come because of our weakness; but if it does come, we should endure it nobly, as something that purifies us.’ We certainly pray to be spared this other, involuntary temptation as well. Someone comes and provokes me, saying, ‘I will smash your face,’ and now I am brought into temptation. What should I do—become angry? This is an involuntary temptation. I did not choose it; I did not create it.

If you show patient endurance and meekness in such a situation, you have overcome the temptation and are glorified. Yet because our nature is weak, we ask, if possible, that even this temptation may not come. Tell me: when Christ said, ‘Now the Son of Man is glorified,’ in speaking about certain Greeks who had asked to see Him, do you know what He meant by His glory? The Cross. And what does the Lord ask? ‘My Father, if it is possible, let this temptation—this trial—pass from Me. Nevertheless, not as I will, but as You will.’ Here the Lord taught us, although He Himself was not weak. But look at what Saint Maximus says:

‘We must flee the voluntary temptation, but pray to be spared the involuntary one because of our weakness.’ We do not know how to endure such things. The Lord endured the trial of the Cross; and while upon the Cross, He spoke with goodness and forgave those who crucified Him. Can I do that? I would therefore ask to be spared this other temptation as well—the painful, agonizing one. But if God measures my strength and permits it to come, I shall struggle. Then that temptation will be what glorifies me. It is the temptation of the Saints and Martyrs. Saint Cyril is speaking about this kind of temptation.

As I look at the time, I see that we cannot discuss it further. But here we have distinguished these two kinds of temptation. When we say, ‘Lead us not,’ we do not mean the temptation of the Saints, which will glorify us; we mean the temptation arising from our passions and desires. God, of course, does not cause us to sin; that temptation is within us. Which temptation? The pleasurable one. This is why Saint James speaks as he does. We shall now speak of the pleasurable temptation, Saint James says, and then we shall understand how the different passages of Holy Scripture agree: in one case we should pursue the trial, and in another we should not.

‘Let no one say when he is tempted, “I am tempted by God.”’ No one, when tempted, should say that God is tempting him. ‘For God cannot be tempted by evil, nor does He Himself tempt anyone.’ God, he says, cannot be tempted by evil, and He tempts no one. Which kind of temptation does this mean? The temptation of the passions. Regarding the other kind of trial—and I am anticipating a little—Saint Cyril quotes: ‘You tested us and brought us into a place of refreshment.’ How wondrous! What is this purifying place of refreshment? The Kingdom of God. This is the hymn of the martyrs.

Saint Cyril continues: ‘But each person is tempted by his own desire.’ You see? By his own desire, by his own passions, ‘when he is drawn away and enticed.’ To ‘draw away’ means to pull someone and bring him out. I do not want to sin. ‘Come here; I will draw you out.’ A friend comes and says, ‘Let us go for a walk.’ I do not want to go, because I know where they intend to go. I truly do not want to go, but he pulls me, trying to draw me out. ‘And enticed’ means being lured with bait. A person takes the bait. Someone offers you pleasure, and at once you fall. ‘Then desire, when it has conceived, gives birth to sin.’

Desire conceives within my heart, and then it gives birth to death. ‘Do not be deceived, my beloved brethren,’ says Saint James. ‘Every good gift and every perfect gift is from above, coming down from the Father of lights, with whom there is no variation or shadow of turning.’ God is all goodness. The temptation lies within us. We now ask God to deliver us from this temptation within us, because by ourselves we cannot overcome it. But this is still a very great subject, and, God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα πάντοτε στις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου, στην 5η Μυσταγωγική Κατήχηση, στην 17η παράγραφο. Και σας υπενθυμίζω ότι ο Άγιος Κύριλλος, χάριν των βαπτισθέντων κατηχουμένων του, τους αναλύει στις πέντε αυτές κατηχήσεις, τις μυσταγωγικές τις λεγόμενες, τη ζωή της Εκκλησίας, τη ζωή των μυστηρίων, θέματα πνευματικής ζωής. Και εδώ κάνει μια ανάλυση της Κυριακής Προσευχής, του Πάτερ Ημών, που, όπως λέγαμε προηγουμένως, σαν πορεία αποτελεί μία επιτομή ολοκλήρου του Ευαγγελίου, αλλά και ολοκλήρου της πνευματικότητας. Συνεπώς, και εμείς σκύβουμε σε αυτά τα κείμενα για να μπορέσουμε να πάρουμε ό,τι τότε ήθελε ο Άγιος Κύριλλος για τους κατηχουμένους του και που φυσικά αυτά δεν ήσαν επαρκή, σας το έχω επανειλημμένως πει, διότι όλα αυτά ελέχθησαν, οι πέντε Μυσταγωγικές Κατηχήσεις, στις πέντε πρώτες ημέρες της Διακαινησίμου Εβδομάδος. Όμως επεφυλάσσετο ο Άγιος Κύριλλος κατ' επανάληψιν και εκτενέστερα να αναφέρεται στα θέματα αυτά της πίστεως και της πνευματικής ζωής.

άλλον καιρό ή, αν θέλετε, πάντοτε μέσα στην Εκκλησία, με τον τρόπον δε αυτόν πάντοτε οι πιστοί να καταρτίζονται μέσα στην Εκκλησία. Γι' αυτό ακριβώς το λόγο, επειδή είναι τόσο σπουδαία αυτά που λέγει, εμείς απλωνόμαστε και πιο έξω. Είναι κάτι που το τηρήσαμε καθ' όλο το μήκος αναλύσεως των κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, ιδιαιτέρως εδώ, στην ανάλυση που κάνει της Κυριακής Προσευχής, του Πάτερ Ημών. Γι' αυτό λοιπόν το λόγο μη σας εκπλήσσει, μη σας εκπλήττει, ότι αναφερόμεθα και σε άλλους Πατέρες της Εκκλησίας μας

λοιπά και λοιπά, γιατί ακριβώς εμείς κάνουμε μία ευρυτέρα ανάλυση του θέματος. Να σας διαβάσω αυτά που γράφει στη 17η παράγραφο· κανονικά έτσι θα έπρεπε. Αλλά επειδή θα αναφερθώ στο κείμενο του Αγίου Κυρίλλου, για λόγους τεχνικής δομής και μόνο θα αναφερθώ λίγο πιο κάτω, οπότε τώρα δεν θα σας το διαβάσω, αλλά θα σας το διαβάσω, όπως σας είπα, στην πρόοδο της αναλύσεως. Ποιο είναι; «Καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ».

Θα πει, κατά λέξη, «και μη μας φέρεις εις τον χώρο του πειρασμού, αλλά απάλλαξέ μας από τον πονηρό». Είναι το τελευταίο αίτημα, αλλά και πάρα πολύ σπουδαίο και σημαντικό, που δεν θα μπορέσουμε να το εξαντλήσουμε σε αυτή την ώρα της ομιλίας μας, αλλά θα συνεχίσουμε και την ερχομένη φορά, πρώτα ο Θεός. Είναι πολύ πλούσιο το θέμα, όπως ήδη θα το δείτε. Γι' αυτό και ο Άγιος Κύριλλος και ποσοτικά και ποιοτικά παραθέτει περισσότερα

σ' αυτό το έκτον αίτημα απ' ό,τι εις τα άλλα αιτήματά του. Σας είπα, είναι σπουδαιότατον το αίτημα αυτό, διότι αποκαλύπτει ένα πλήθος σπουδαίων και πρακτικών και δογματικών θεμάτων. Όπως, επί παραδείγματι, ότι γίνεται μνεία του σατανά. Αλλά εδώ σημαίνει ότι ο σατανάς υπάρχει. Αυτό δεν είναι μικρής σημασίας, είναι τρομακτικής σημασίας, όπως θα το δούμε στη συνέχεια. Άρα, να αμέσως μια δογματική αλήθεια. Αλλά όταν λέγει «μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν», «μη μας φέρεις», επί λέξει «εισφέρεις», είναι του ρήματος «εισφέρω», έτσι; Και μη μας φέρεις εις τον χώρο του πειρασμού, όπως εγώ σας το ερμήνευσα. Πρέπει να δούμε λοιπόν πρώτα αυτόν τον χώρο και ύστερα να δούμε γιατί ζητάμε από το Θεό να μην μας φέρει εις αυτόν τον χώρο. Και αν έτσι όντως είναι, ο Άγιος Κύριλλος θα μας πει: «Και ποιος σου το είπε αυτό, ότι εμείς ζητάμε από τον Θεό να μην μας φέρει εις πειρασμό;». Σας κάνει μια εντύπωση· θα το δούμε όμως. Λοιπόν, πρέπει να ερωτήσουμε: τι είναι πειρασμός;

Να καταλάβουμε αυτόν τον χώρον, τον επικίνδυνον. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης ταυτίζει τον πειρασμόν με την ενέργεια του διαβόλου ή ακόμη και με αυτόν τον ίδιο τον διάβολο, επειδή ο Κύριος αρχικά, στη διατύπωση της Κυριακής του Προσευχής, είπε «καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν» και ευθύς λίγο πιο κάτω «ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ». Συνεπώς, ο πειρασμός, που «μη μας φέρεις, Κύριε, απάλλαξέ μας από τον πειρασμόν» εδώ, είναι ακριβώς αυτό που σας είπα, ότι ταυτίζεται ο πειρασμός με τον πονηρόν. Αν ο πονηρός εκεί είναι ο διάβολος, τότε —γιατί είπα «αν», θα το δούμε στην οικεία θέση— τότε εδώ έχουμε ταυτότητα του πειρασμού με τον πονηρόν, δηλαδή τον διάβολο. Και λέει ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης: «Ἄρα ὁ πειρασμός τε καὶ ὁ πονηρὸς ἕν τι κατὰ τὴν σημασίαν ἐστί». Ένα πράγμα, λέει, είναι κατά τη σημασία ο πειρασμός με τον πονηρό. Αμέσως καταλαβαίνουμε μια προσέγγιση, έτσι; Ότι όταν λέμε «Κύριε, μη μας οδηγήσεις εις τον πειρασμόν», που είναι ο διάβολος, εκεί θα εννοείται. Αλλά θα μου πείτε:

Ο ίδιος ο Θεός θα μας φέρει εις τον διάβολο κοντά; Είναι παράξενα πράγματα. Θα το δείτε. Αλλά και πολλές φορές κι εμείς, στη γλώσσα μας, τη νεοελληνική μας γλώσσα, όταν λέμε πειρασμό εννοούμε τον διάβολο και όταν λέμε τον διάβολο εννοούμε τον πειρασμό. «Λοιπόν, τι ήρθε πάλι τούτος ο πειρασμός;», λέμε και εννοούμε τον διάβολο. Συνεπώς, αυτά τα δύο ταυτίζονται. Ακόμη, κατά τον Άγιο Γρηγόριον Νύσσης, ο Κύριος αποδίδει στο σατανά και άλλους πολλούς χαρακτηρισμούς, Υιοποιεί κατά την περίσταση του αρμόζουν. Ακόμα και αυτή η λέξη «σατανάς» είναι εβραϊκή λέξη, όπως το γνωρίζετε, και σημαίνει «αντικείμενος». Αυτός που αντίκειται, ο αντικείμενος. Η λέξη «αντικείμενος», αν θυμάμαι καλά και δεν κάνω λάθος, αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη, νομίζω από τον Απόστολο Παύλο. Αντικείμενος είναι ο σατανάς. Αν έπρεπε λοιπόν να το πούμε ελληνικά, θα λέγαμε τη λέξη «ο Αντικείμενος», με άλφα κεφαλαίο. Ακόμη έχουμε τα ονόματα του σατανά ανάλογα με τις πονηρές ενέργειες που επιφέρει ή πονηρές κινήσεις που έχει. Λέγεται Βεελζεβούλ.

Είναι ελληνική η λέξη; Μάλιστα είναι, όχι, και εβραϊκή η λέξη· είναι, νομίζω, συροφοινικική η λέξη αυτή. Και σημειώσατε, γιατί πρέπει να σας το πω και αυτό, το «Βεελζεβούλ» αναφέρεται σε ένα από τα χαρτιά της τράπουλας, που παίζεται χαρτιά. Καρδιά; Όχι εσείς, εσείς δεν παίζετε χαρτιά, αλλά το ξέρετε ότι ένα από τα ονόματα του σατανά, παρμένο το όνομα αυτό έξω από τον χώρο του Ισραήλ. Άλλο ότι χρησιμοποίησε ο Κύριος τη λέξη «Βεελζεβούλ», όπως και τη λέξη «μαμωνά».

Ο θεός, δεν είναι εβραϊκή λέξη αυτή, η μαμωνά, είναι ο θεός του χρήματος. Θα λέγαμε εμείς αντίστοιχα στην ελληνική μας θεολογία, δηλαδή τη θεολογία των θεών, των ψεύτικων, είναι ο Ερμής, ο Κερδώος Ερμής, είναι ο μαμωνάς. Γι' αυτό λέει «ποιήσατε φίλους ἐκ τοῦ μαμωνᾶ», λέει ο Κύριος. Δηλαδή, εδώ τώρα ταυτίζεται ο θεός του χρήματος με το χρήμα. Δηλαδή, δώσετε χρήματα στους φτωχούς, για να κάνετε τους φτωχούς τώρα φίλους σας. Όχι το μαμωνά φίλο σας, αλλά τους φτωχούς, δίνοντάς τους τα προϊόντα του μαμωνά, δηλαδή τα χρήματα. Είναι πράγματι όμως τα χρήματα του μαμωνά; Μα δεν είναι, όπως λέει ο Άγιος Κύριλλος, αν το ενθυμείσθε παλιά, ούτε ο οβολός δεν είναι χρήμα του σατανά.

Ο Κύριος πολλές φορές ομιλεί με τη γλώσσα εκείνη που μιλούν οι άνθρωποι, για να γίνει κατανοητός. Δεν μπορούμε να κάνουμε σε κάθε μας βήμα, όταν μιλάμε, ανάλυση, και μιλάμε με τη γλώσσα την τρέχουσα. Έτσι, έχουμε ακόμη την ονομασία —και μαμωνά σας το είπα— «κυρίαρχον του κόσμου» ή «άρχοντα του κόσμου τούτου». Τι είπε ο Κύριος; «Δεν έχω καμία σχέση με τον άρχοντα του κόσμου τούτου». Ή καλύτερα: «Δεν έχει ο άρχων του κόσμου τούτου καμία σχέση μαζί μου». Και μάλιστα λέει στη συνέχεια ότι ο άρχων του κόσμου τούτου δεν έχει τίποτα να βρει σε μένα. Το θυμόσαστε; Είναι λίγο προ της επισκέψεως του κήπου της Γεθσημανή.

Ενθυμείσθε; Ξέρετε τι θα πει αυτό; Θα πει, ο διάβολος ψάχνει για τον καθένα τι έχει. Είναι ο πιστότερος —τη λέξη «πιστότερος» εντός εισαγωγικών— πώς να το πω, αρχειογράφος των πεπραγμένων μας. Ψάχνει και βάζει και δικά του: «Έκανες κι αυτό, έκανες κι εκείνο». Και τότε ο άγγελός μας λέει: «Όχι, αυτό δεν το έκανε». Έχουμε μαρτυρίες τέτοιες. Αναφέρει μία μαρτυρία τέτοια ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος σε μία του ομιλία. Αλλά βλέπετε, ξανοίγομαι πολύ. Ακόμη τον αποκαλεί ο Κύριος τον διάβολον ανθρωποκτόνον.

«Ὅτι ἀπ' ἀρχῆς», λέει, «ὁ ἀνθρωποκτόνος». Γιατί; Διότι στην πραγματικότητα εφόνευσε τον Αδάμ, εισήγαγε τον θάνατον. Είναι λοιπόν ανθρωποκτόνος, αλλά και η λέξη «διάβολος»· είναι εκείνος ο οποίος διέβαλε τον Θεόν εις τους πρωτοπλάστους, όταν είπε: «Μπα, ο Θεός σάς είπε αυτό για να μην γίνετε αθάνατοι». Τι έκανε εκεί ο διάβολος; Έγινε διάβολος, δηλαδή έγινε διαβολεύς. Διαβάλλει τον Θεό, τον συκοφαντεί δηλαδή, διαβάλλει τον Θεό στους πρωτοπλάστους. Ακόμη τον αποκαλεί ο Κύριος πονηρόν, όπως εδώ, και ακόμη πατέρα του ψεύδους, «ὅτι ἐστὶν ὁ πατὴρ αὐτοῦ». Αυτού τίνος; Αυτού του ψεύδους, ο πατήρ.

Άλλα πολλά, ώστε πράγματι, κατά τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης, ο Κύριος λέγει χαρακτηρισμούς, ονόματα που εκφράζουν χαρακτηρισμούς των ενεργειών του σατανά. Εδώ τον λέει πονηρόν, τον λέει και πειραστήν, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω. Είναι πονηρός, γιατί η μέθοδός του είναι πονηρά, και είναι πειραστής, διότι βάζει σε πειρασμό. Και πειρασμός θα πει δοκιμασία των ανθρώπων. Επί παραδείγματι, για τον πειρασμό, ο Ματθαίος γράφει: «Τότε ὁ Ἰησοῦς ἀνήχθη»

«εἰς τὴν ἔρημον ὑπὸ τοῦ Πνεύματος πειρασθῆναι ὑπὸ τοῦ διαβόλου». Τότε, λέει, ο Ιησούς οδηγήθηκε εις την έρημον υπό του Αγίου Πνεύματος να πειραστεί. Ποιος; Ο Ιησούς. Υπό του διαβόλου. «Πειρασθῆναι». Είναι λοιπόν πειραστής. Ο Λουκάς...

Λέξεις «πειραστής» δεν υπάρχουν στην Καινή Διαθήκη ούτε στην Παλαιά Διαθήκη, η λέξη «πειραστής», αλλά βγαίνει όμως, γι' αυτό και βγαίνει από το «πειρασθῆναι» και λοιπά, εκ των νοημάτων. Όμως σαν λέξη δεν υπάρχει. Όμως οι Πατέρες χρησιμοποιούν τη λέξη «πειραστής». Λέγει, φερ' ειπείν, ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ότι ο διάβολος είναι ο του φωτός διώκτης και πειραστής και είναι ο μεγάλος και ο κατεξοχήν πειραστής. Αυτός που θα έλθει εις τα έσχατα, γυμνή κεφαλή, να πειράξει την οικουμένη. Αυτό να σας θυμίσω, που αποτελεί ένα τεράστιο θέμα και πάρα πολύ βαθύ και μεγάλο.

Σε μία του Εκκλησία ο Χριστός, σε μία από τις επτά Εκκλησίες, και όταν θα έλθει, λέγει, ο μεγάλος πειρασμός επάνω στη γη, «Εγώ θα σε φυλάξω, επειδή εφύλαξες τον δικό μου τον λόγον», λέει ο Χριστός. Ποιος είναι αυτός ο μεγάλος πειρασμός; Και είναι και ο τελευταίος πειρασμός της ιστορίας. Ποιος άραγε μπορεί να είναι; Εδώ βέβαια είναι ο διάβολος. Είναι το θηρίο, το πρώτο θηρίο. Το δεύτερο είναι ο Αντίχριστος. Το τρίτο θηρίο είναι το αρνίον —συγγνώμη, εκείνο το αρνί— ο ψευδοπροφήτης. Το αρνί που μιλεί σαν αρνί, αλλά είναι θηρίον. Είναι ο διάβολος εδώ, ο οποίος θα δώσει τη μεγάλη μάχη της δοκιμασίας στην ανθρωπότητα, νομίζω.

Ο έσχατος πειρασμός είναι τούτος. Γιατί λέγεται αντικείμενος; Επειδή αντίκειται εις το πρόσωπο του Χριστού και το έργο Του. Λοιπόν, τότε θα ενεργήσει εις το ζενίθ, δηλαδή εις το αποκορύφωμα θα φτάσει η ενέργειά του κατά του Ιησού Χριστού. Συνεπώς, ο μεγάλος πειρασμός θα είναι η απιστία εις το πρόσωπον, το θεανθρώπινον πρόσωπον του Χριστού. «Ποιος είναι ο Χριστός; Άντε από εκεί». Εσείς το ακούτε έξω, στις δουλειές σας, στην κοινωνία, στον δρόμο, το ακούτε: «Άντε, ποιος είναι αυτός ο Χριστός;». Αυτό δεν λεγόταν παλαιότερα χρόνια ή πολύ λίγο. Τώρα όσο πάει γίνεται περισσότερο και περισσότερο, γιατί είναι ο έσχατος πειρασμός.

Το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Μακάριος εκείνος που θα μείνει όρθιος και θα ομολογεί το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Αυτό που λέγαμε στις απορίες: «Κύριε Ιησού Χριστέ». Κύριος, Θεός· Ιησούς, άνθρωπος· Χριστός, Μεσσίας. Μακάριος θα είναι αυτός. Αλλά ομοίως ονομάζεται όχι μόνο πειραστής, αλλά και πειρατής ο διάβολος. Ο Μεθόδιος Ολύμπου λέγει για τον διάβολο, για τους δαίμονες: «Τοὺς πειρατὰς ἀφῆκεν», δηλαδή ο Θεός ημάς. Άφησε, λέει, τους πειρατάς, γιατί είναι πραγματικά πειραταί των ψυχών μας και των σωμάτων μας. Τους άφησε, δηλαδή, να μας δημιουργούν τον πειρασμόν. Όντως λοιπόν πειραταί ψυχών και σωμάτων. Και δεύτερον, για να δούμε το παράδειγμα στον Παράδεισο. Δηλαδή τώρα ξέρετε τι κάνουμε;

Ανιχνεύουμε το χώρο του σατανά, για να δούμε τι εννοεί ο Κύριος όταν μας δίδαξε «καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν». Στον Παράδεισο ο διάβολος στάθηκε πειραστής προς πτώσιν των πρωτοπλάστων και, επειδή οι πρωτόπλαστοι απεδέχθησαν τον πειραστή και τους λόγους του, πρώτη η Εύα

έπιασε διάλογο μαζί του, γι' αυτό και εκείνοι οι πρωτόπλαστοι και οι απόγονοί των υπερδουλώθησαν εις τον πειραστήν, εις τον διάβολο. Ο Χριστός όμως ήλθε ακριβώς για να μας σηκώσει, να μας αναστήσει από την πτώση μας εξαιτίας αυτού του πειραστού και του πτερνιστού —άλλο όνομα. Γιατί λέγεται πτερνιστής, αν σας ερωτήσω; Γιατί κάπου εκεί, στο τρίτο κεφάλαιο της Γενέσεως, λέγει «σὺ δὲ αὐτοῦ τηρήσεις πτέρναν». Δηλαδή, θα του πληγώσεις την πτέρναν. Άρα λοιπόν ο διάβολος είναι πτερνιστής. Και, αν θέλετε έτσι για μια γνώση, και το όνομα εβραϊκά Ιακώβ θα πει πτερνιστής. Σας κάνει εντύπωση; Ο Ησαύ το είπε αυτό στον αδελφό του, όταν του πήρε τα πρωτοτόκια, και του λέγει: «Καλά, τα πράγματα ήρθαν έτσι, γιατί όταν εγώ έβγαινα από τη μάνα μου, τη Ρεβέκκα, εσύ με το χέρι σου μου 'πιασες τη φτέρνα». Δεν είναι δίδυμα παιδιά; Δίδυμα. Ο ένας λοιπόν ήδη εξήρχετο και ο άλλος έβγαλε το χέρι του και έπιασε τη φτέρνα του Ησαύ. Από τότε, λέγει, είσαι ο πτερνιστής μου και θέλεις το κακό μου, όταν του πήρε τα πρωτοτόκια. Έτσι, εγκυκλοπαιδική γνώση. Και ακόμη ονομάζεται Αρχαίος Όφις. Αρχαίος Όφις.

Αρχαίος Όφις, λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψή του, και λοιπά. Και συνεπώς, η πτώση και η ανάσταση από τον διάβολο και από τον Ιησού Χριστόν αντιστοίχως μάς δίδουν τον άξονα της χριστιανικής ανθρωπολογίας και σωτηριολογίας. Ας το ακούσουν αυτό και κάποιοι, κυρίως οι θεολόγοι· δεν το ξέρουν. Το ξέρουν, Παντοδύναμε Θεέ μου, το ξέρουν. Ο διάβολος και η πτώσις, η πτώσις των ανθρώπων, και ο Χριστός που σηκώνει τον Αδάμ, τον ανασταίνει, του χαρίζει πάλι τη συγχώρεση αλλά και την ανάσταση, ήτοι του ξαναγυρίζει, του δίνει την ψυχή την ψυχή με ένα καινούργιο σώμα. Είναι ο άξονας. Πού είναι εκείνοι που λένε τη σωτηρία μας, ε; Πού είναι εκείνοι που λένε ότι είναι παραμύθια η ιστορία του Αδάμ; Λες και τάχα πήγε, λέει, ο διάβολος εκεί να τους πειράξει και άλλα πράγματα μυθώδη και βλακώδη και λοιπά. Τα λένε και δάσκαλοι και καθηγητές και ενίοτε και θεολόγοι, τα λένε αυτά. Εάν, αγαπητοί μου, είναι μύθος, τότε ο άξονας, δηλαδή ο Αδάμ και η Εύα και η πτώσις των και ο διάβολος, τότε καταστρέφεται ο άξων. Τότε δεν έχει νόημα γιατί ήρθε ο Χριστός στον κόσμο, ο οποίος ήλθε, κατά τον Απόστολο Πέτρον, ίνα λύσει τα έργα του διαβόλου. Έτσι λοιπόν αντιλαμβάνεστε ότι πρόκειται περί...

μεγάλου θέματος. Ήδη, με όλα αυτά που λέμε, αντιλαμβάνεστε ότι έχει πολύ δογματική σημασία και αλήθεια αυτό το έκτον αίτημα που σας είπα. Και πού να δείτε κι άλλα κι άλλα παρακάτω.

Βαπτίσματός μας, ήμεθα όντως αιχμάλωτοι του διαβόλου. Το είδαμε αυτό καθ' όλο το μήκος των μυσταγωγικών κατηχήσεων, αλλά και των άλλων κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλου, που το λέγει ευκαίρως ακαίρως. Και μάλιστα λέγει: «Πρόσεξε, μην υποχωρήσεις εις τον διάβολο, διότι, επειδή τον έδιωξες, θα επιστρέψει πικρότερος ο διάβολος και λυσσώδης». Έτσι, με το βάπτισμα ελευθερωθήκαμε από τον διάβολο. Είπαμε, εν ονόματι του παντοδυνάμου ονόματος του Ιησού Χριστού και του Αγίου Τριαδικού Θεού: «Αποτάσσομαί σοι, σατανά, αποτάσσομαι, φεύγω από σένα. Δεν σε αναγνωρίζω πλέον κύριό μου και αφεντικό μου».

«Σε πτύω». Γι' αυτό εκεί, κοιτάζοντες προς δυσμάς, ενθυμείσθε, το λέγαμε, που είναι σύμβολο της δύσεως, το κράτος του σατανά, σύμβολο, φτύνει ο ιερεύς και ο ανάδοχος τρεις φορές. «Και σε φτύνω», λέει εκεί η κατήχηση. «Φτου, φτου, φτου». Πρόσεξε όμως, γιατί μετά, εάν ερωτοτροπείς με τον διάβολο, θα έρθει και αλλοίμονό σου. Εν τοιαύτη περιπτώσει, αν κρατήσουμε αλώβητον τον χιτώνα, καθαρόν, αμίαντον τον χιτώνα του βαπτίσματος, τότε, μετά την απελευθέρωσή μας από τον σατανά, πηγαίνουμε να τον πολεμήσουμε.

Υπόδειγμα μας το έδωσε ο Κύριος. Θα επαναλάβω εκείνο που ήδη σας είπα, παίρνοντας μόνο τη μαρτυρία του Ματθαίου. Μετά τη βάπτιση ο Κύριος, «τότε ο Ιησούς» — πότε τότε; Το «τότε», μετά τη βάπτισή Του στον Ιορδάνη — «ανήχθη υπό του Πνεύματος στην έρημον». «Ανήχθη», του «ανάγω», θα πει οδηγώ. Μάλιστα, «ανά» και «άγω» θα πει οδηγώ σε κάτι που είναι ψηλότερον. Και γιατί ο ποταμός ήταν χαμηλότερα, πήγε στην έρημο, μορφολογικά ήταν πιο ψηλά. «Ανήχθη εις την έρημον υπό του Πνεύματος πειρασθήναι υπό του διαβόλου». Προσέξτε εδώ να δείτε κάτι καταπληκτικό.

Οδήγησε εις την έρημον, «πειρασθήναι υπό του διαβόλου», το Πνεύμα το Άγιο. Αυτό αρχίζει να σας δίνει μιαν υπόνοια, αυτή που θα την αναλύσει εκτενώς ο Άγιος Κύριλος. Ξέρετε ποια είναι η υπόνοια; Εμείς λέμε να μας φυλάξει από τον διάβολο. Εδώ το Πνεύμα το Άγιο οδηγεί τον Ιησού για να συναντήσει τον διάβολο. Και αυτό, υποτίθεται, ότι θα αναφέρεται διά τον κάθε πιστόν. Μάλιστα, διά τον κάθε πιστόν, το Πνεύμα το Άγιο θα οδηγήσει κατοπινά και εμάς, μετά το βάπτισμά μας, να συναντήσουμε τον διάβολο, υπό του Αγίου Πνεύματος κι εμείς οδηγούμενοι. Ευχαριστώ πολύ.

Μία πάλη και σε έναν πόλεμο με τον πρώην σκυλευτή μας, αυτόν που μας είχε αιχμαλωτίσει, τον παλαιό αντίδικό μας, με σκοπό να τον νικήσουμε. Αναθυμηθείτε. Γι' αυτό και το επορκιστόν έλαιον, που παίρνει ο ανάδοχος στα χέρια του με τις δύο του φούχτες, γίνεται... Λοιπόν, όταν ο ανάδοχος παίρνει τις δύο του φούχτες και τις κάνει σκεύος, και εκεί ο ιερεύς ρίπτει λάδι. Όχι το χρίσμα. Το χρίσμα θα τεθεί στο τέλος. Είναι άλλο μυστήριον το χρίσμα. Και αλείφει όλο το σώμα του βαπτιζομένου, το ξέρετε, όλο το σώμα.

Ξέρετε τι είναι αυτό; Είναι ένα σύμβολο. Οι αρχαίοι παλαιστές, ως γνωστόν, άλειφαν το σώμα τους με λάδι. Και όταν επρόκειτο να παλέψουν, τι γινόταν; Οι δύο αντίπαλοι γλιστρούσαν μεταξύ των, επειδή, όταν πήγαινες να πιάσεις τον αντίπαλό σου, και αυτός ήταν λαδωμένος, γλιστρούσες, αλλά και εσύ γλιστρούσες σε αυτόν. Έτσι είναι το σύμβολο: να παλέψεις με τον αντίδικον και να του γλιστράς και να τον φεύγεις. Και ο αντίδικος εδώ είναι ακριβώς ο διάβολος, και πρέπει να έχουμε μία επιτυχή αντιμετώπιση ακόμη μετά την πτώση μας των πραγμάτων.

Προσέξτε, ο πειραστής, ο διάβολος, έγινε — ή καλύτερα, ο πειρασμός του πειραστού, αυτή η δοκιμασία που μας επέβαλε και εμείς τον αποδεχτήκαμε — έγινε, τρόπον τινά, μία παρασφραγίδα στη σφραγίδα της εικόνος του Θεού.

το λέει η Γραφή, είπε τα κατοικώνα Θεού. Αυτή η εικόνα του Θεού αποτελεί το είναι μας. Δεν μπορούμε να το βγάλουμε αυτό το πράγμα. Δεν βγαίνει. Είναι το είναι μας. Είναι αυτό που είμαστε. Αυτό είναι η σφραγίδα του Θεού στον άνθρωπο. Τι σφραγίδα; Ευτυχώς δεν κατεστράφηκε, δεν χάθηκε, ευτυχώς, όπως λέμε, η εικόνα του Θεού, που απλώς έπεσε.

Τώρα, αυτή η σφραγίδα πρέπει να ανανεωθεί, και μπαίνει ξανά η σφραγίδα αυτή με το Άγιο Βάπτισμά μας και λέμε: «Βαπτίζεται ο δούλος του Θεού στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτή είναι η σφραγίδα μου. Και όταν βάζουμε το χρίσμα, το άλλο μυστήριον, πάλι λέμε: «Χρίεται ο δούλος του Θεού». «Σφραγίδα», λέμε, «σφραγίδα» και λοιπά και λοιπά. Επειδή εγώ δεν κάνω βαπτίσεις, δεν έχω μέσα στη γνώση μου, στη μνήμη μου μάλλον, πρόχειρα αυτά. Ο πατήρ Κωνσταντίνος πώς τα λέει εκεί; «Σφραγίς...»

«Σφραγίς δωρεάς Πνεύματος Αγίου». «Σφραγίς». Έρχεται λοιπόν και ξανασφραγίζει ο Θεός με το βάπτισμά μας εκείνο που είμαστε. Ανόρθωσις του κατ' εικόνα. Αυτό είναι. Προσέξτε. Έρχεται ο διάβολος να βάλει και αυτός τη δική του σφραγίδα, όταν...

Εεεε... Τώρα, ακούσαμε, εις τον Παράδεισο. Τότε, δίπλα στη σφραγίδα του Θεού, που είναι το κατ' εικόνα, έβαλε ο διάβολος τη δική του σφραγίδα. Ξέρετε, όταν βάζουμε μια σφραγίδα, ξέρουμε την προέλευση του αντικειμένου.

Οι βασιλείς στην αρχαιότητα είχαν ένα δακτυλίδι, είπαμε, τη σφραγίδα του κράτους υπό μορφή δακτυλιδιού, και τη φορούσε πάντα, τη σφραγίδα, στο χέρι του ο βασιλάς. Δεν μπορούσε ποτέ να παραχαραχθεί αυτή η σφραγίδα. Λοιπόν, τώρα, εφόσον γεννηθήκαμε υποχείριοι και αιχμάλωτοι του σατανά, έβαλε ο διάβολος τη δική του σφραγίδα. Και ξέρετε τι είπε; «Είναι δικοί μου, είναι δικοί μου». Γι' αυτό ο Χριστός, όταν κατέβηκε στον Άδη, ο Χριστός δεν πήγε όπως πήγαινε ο κάθε άνθρωπος, κτήμα του διαβόλου, γιατί είχε τη σφραγίδα του διαβόλου. Ο Χριστός πήγε σαν σκυλευτής. Και «σκυλεύω» θα πει «λαφυραγωγώ εγώ» και πήρε πίσω

εκείνα που είχε αρπάξει ο διάβολος δυνάμει της δικής του σφραγίδας. Αλλά αυτή η δική του σφραγίδα από τότε, από τότε, σημαίνει: χάθηκε η αθωότητα του ανθρώπου που προσεφέρετο από το κατ' εικόνα. Χάθηκε. Και μπήκε η πονηρία, μπήκε η αμαρτία. Και συνεπώς, αυτή η σφραγίδα του σατανά είναι, όπως το λέει ο Απόστολος Παύλος, ο νόμος της αμαρτίας. Θέλετε να διαβάσετε επιστολές του Αποστόλου Παύλου; Ο νόμος της αμαρτίας. Είναι αυτός ο νόμος, έγινε σφραγίδα πάνω μας. Όπως λέμε ένα ένστικτο που είναι φυτεμένο με την ύπαρξή μου.

Και ο νόμος της αμαρτίας είναι φυτεμένος και, το χειρότερο, κληροδοτείται. Γι' αυτόν τον λόγο, τα παιδιά που γεννάμε, ενώ εγώ βαφτίστηκα, το παιδί που γεννώ πρέπει να βαφτιστεί και αυτό. Γιατί; Διότι τη σφραγίδα που πήρα του Αγίου Πνεύματος τώρα, διορθώνοντας τη σφραγίδα του σατανά, δεν την έχει το παιδί που γεννώ. Είναι ο φυσικός άνθρωπος και πρέπει να πάρει κι αυτό τη σφραγίδα, για να γίνει ο πνευματικός άνθρωπος. Γιατί μπορεί να έχετε την απορία: οι γονείς βαφτίστηκαν, γιατί πρέπει να βαφτιστεί και το παιδί; Να η απάντηση. Προσέξτε όμως εδώ. Όταν ο διάβολος ήρθε στους πρωτοπλάστους,

η σφραγίδα ήταν έξω από τους πρωτοπλάστους.

Τους ενοίκησε και τους παρέλαβε ο διάβολος. Τότε η σφραγίδα έγινε υπόθεσις εσωτερική. Έτσι, από εξωτερική έγινε εσωτερική. Από εξωτερικό φαινόμενο έγινε εσωτερικό φαινόμενο. Και τη σφραγίδα αυτή του πειραστή την έχουμε απαξάπαντες οι άνθρωποι. Είναι το λεγόμενο προπατορικό μας αμάρτημα. Είναι η ροπή, να σας το πω και με άλλα λόγια, είναι η ροπή που υπάρχει προς το πονηρό. Ο Απόστολος Παύλος, ακούστε πώς το λέει. «Βλέπω δε» — σημειώνεις, προς Ρωμαίους 7,23 — «βλέπω δε έτερον νόμον εν τοις μέλεσί μου».

Άλλον νόμον, όχι τον νόμο του Θεού, έτερον νόμον, άλλον νόμον. Σας είπα, είναι ο νόμος της αμαρτίας. «Αντιστρατευόμενον τω νόμω του νοός μου» — αντιστρατεύεται αυτός ο νόμος της αμαρτίας — «και αιχμαλωτίζοντά με εν τω νόμω της αμαρτίας τω όντι εν τοις μέλεσί μου». Και με αιχμαλωτίζει. Το «όντι», υπάρχει. Εκείνο το «όντι εν τοις μέλεσί μου» δεν είναι κάτι, ξέρετε, προσέξτε, θεωρητικό, έτσι να πούμε. Πραγματικότης. Διότι τα μέλη μου τα προσφέρω στην αμαρτία. Βλέπετε το παιδάκι; Τι λέει ο Θεός; Ότι η διάνοια του ανθρώπου, λέει, από τη νεότητά του βρίσκεται στο πονηρό. Βλέπετε το παιδάκι; Δεν μπορεί να καταλάβει τον εαυτό του.

Λέω για τα ψυχικά πάθη, λέω για τα σωματικά. Αρχίζει να ανακαλύπτει το σώμα του και το σώμα του να το παραδίδει στην αμαρτία. Γιατί ο νόμος της αμαρτίας έχει βάλει, τρόπον τινά, ανεξίτηλα τη δική του σφραγίδα, τον νόμο της αμαρτίας. Ε; Ή δεν είναι αλήθεια αυτά; Ο Απόστολος Παύλος τι λέει; Και βλέποντας τον άνθρωπο — ο Απόστολος δεν ομιλεί για τον εαυτό του, ομιλεί από προσώπου παντός ανθρώπου — «Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος». «Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος». Ταλαίπωρος από τη σφραγίδα του νόμου της αμαρτίας. «Τις με ρύσεται εκ του σώματος του θανάτου τούτου;» θα με απαλλάζει Στον Πατερήμον Αλαρίσεη μας Τις θα

με απαλλάξει; Ποιος άλλος; Μάλιστα, η λέξη το «ρύω», ρο, ύψιλον, ωμέγα, θα πει λυτρώνω, ελευθερώνω, λυτρώνω. Ποιος λοιπόν θα με λυτρώσει; Ποιος άλλος; Ο Ιησούς Χριστός. Προσέξτε λοιπόν τώρα εδώ. Α, προσέξτε κάτι. Εδώ κάτι που είναι φοβερό, φοβερό. Προσέξτε δεύτερο. Επήραμε την πρώτη σφραγίδα του διαβόλου όταν γίναμε υποχείριοί του, αιχμάλωτοί του. Είχαμε τη σφραγίδα του Θεού, την έβαλε πλάι ο διάβολος, υπερνίκησε ο διάβολος. Ήρθε ο Χριστός, εδώ τώρα όπως... Ήρθε ο Χριστός και...

βαφτιστήκαμε και ανανεώθηκε η σφραγίδα του Θεού. Ο διάβολος θα ξαναβάλει τη σφραγίδα του εις τον άνθρωπο διά του Αντιχρίστου, με το 666. Γι' αυτό σαφώς λέγει, δεν λέει ο Παύλος, «στα μέλη μου»; Στα μέλη θα βάλει τη σφραγίδα του και ο διάβολος. Στο χέρι, το δεξί, και στο μέτωπο. Μέλη σώματος, μέρη του σώματος είναι. Σας κάνει εντύπωση; Λοιπόν, εκείνος που την έχασε στον Παράδεισο τη σφραγίδα του Θεού, τρόπον τινά, μπήκε η σφραγίδα του διαβόλου, ξανακέρδισε τη σφραγίδα του Θεού με το βάπτισμα και την ξαναχάνει τώρα με τον Αντίχριστο. Για ψάξτε να μου βρείτε στην Αγία Γραφή πουθενά την περίπτωση να την ξαναποκτήσει εκείνος που δέχθηκε τη σφραγίδα του Αντιχρίστου. Δεν υπάρχει πουθενά. Έχω διαπληκτιστεί με έναν ημέτερον, ότι άμα πει «μετανοώ»... Δεν θα μπορεί να πει το «μετανοώ», αλλά και να το πει, δεν υπάρχει πλέον σωτηρία. Το διακινδυνεύω και το λέω απόλυτα, αγαπητοί μου. Έτσι το καταλαβαίνω. Έτσι το καταλαβαίνω. Τι λέει η Αγία Γραφή; Λέει δύο πράγματα, θα σας πω, από την Καινή Διαθήκη. Λέει το εξής: ότι ο Ησαύ — αναφέρεται στην Παλαιά, το αναφέρει ο Απόστολος στην προς Εβραίους — μετά δακρύων παρακαλούσε ο Ησαύ να βρει δικαίωση στον πατέρα του, τον Ισαάκ.

Τι λέει; Έκλαιε και εδάκρυε και έδειχνε τη μετάνοιά του. Δεν βρήκε τη δικαίωση. Οριστικώς έχασε εκείνο που ο Θεός έδωσε, αφού πήρε από τον Ησαύ, έδωσε στον Ιακώβ τα πρωτοτόκια, για να φέρει τον Μεσσία. Και ένα άλλο λέγει η Αγία Γραφή, σε δύο μάλιστα σημεία, ή στην προς Εβραίους επιστολή, δεν θυμάμαι πού είναι και δεν θυμάμαι και τη διατύπωση. Εκείνος, λέει, που θεώρησε το αίμα του Χριστού κοινόν. Πρέπει τίποτε; Τίποτε, έγινε. Γιατί με αυτό σώθηκε. Τι άλλο υπάρχει πιο πάνω από το αίμα του Χριστού για να τον σώσει; Δεν υπάρχει τίποτα. Δηλαδή τέλειωσε. Έκλεισε η πόρτα. Θα μου πείτε, μετάνοια.

Η παραβολή των δέκα παρθένων μάς διδάσκει τούτο. Γύρισαν οι πέντε και είπαν: «Κύριε, Κύριε, άνοιξον ημίν». Θα έλεγε κανένας, να, ήλθανε, άνοιξε η πόρτα. Δεν άνοιξε η πόρτα. Αυτά προς γνώση και συμμόρφωση. Και να μας φυλάει ο Θεός, αγαπητοί. Να μας φυλάει πραγματικά ο Θεός, αγαπητοί.

Πράγματι, πάμε να συναντήσουμε τον διάβολο μετά από το βάπτισμα και, συνεπώς, έχουμε πολύ, πολύ, πολύ δουλειά να κάνουμε. Πού είναι εκείνοι που λένε: «Μετενόησα, τώρα είμαι εντάξει, πάω στην εκκλησία»; Έχουμε πολλή δουλειά να κάνουμε, αγαπητοί μου. Λέει ο Μέγας Βασίλειος: «Τους βαπτισθέντας ευθύς παρασκευάζεσθαι δει προς τους πειρασμούς και παρατάττεσθαι μέχρι θανάτου». Εκείνοι που βαφτίστηκαν, αμέσως μετά πρέπει να ετοιμάζονται να αντιμετωπίσουν τους πειρασμούς, διότι τους έχασε ο διάβολος και, συνεπώς, πρέπει να πολεμήσουν τον διάβολο.

Προσέξτε, αυτό το «μέχρι θανάτου», ξέρετε τι σημαίνει; Δύο πράγματα. Θα πει, έστω κι αν απειληθείς με θάνατο, όπως είναι ο μαρτυρικός θάνατος, που αξιώθηκαν οι μάρτυρες να θανατωθούν. Εγώ, αγαπητοί μου, δεν είμαι κατάλληλος, δεν μπαίνω σε μια φιλολογία αυτή τη στιγμή. Βλέπω πολλές φορές, κρυώνω κάποτε, και λέμε: «Αν με βάλουν εμένα να κρυώνω συνέχεια, αν με ρίξουν μέσα στη λίμνη, όπως οι Άγιοι Τεσσαράκοντα, αν με βάλουν εκεί και πεινάω, ξέρω εγώ, θα προδώσω». Δεν έχω δυνάμεις. Δεν ξέρω αν εσείς βλέπετε δυνάμεις στον εαυτό σας. Δεν μπορούμε να πούμε ότι θα αντιμετωπίσουμε ένα μαρτύριο. Δεν το ξέρουμε. Εκτός... γιατί έτσι γίνεται: εκείνη την ώρα δίνει τη δύναμη ο Χριστός και το Πνεύμα το Άγιο δυναμώνει,

παράγει μάρτυρες. Τώρα δεν μπορούμε να το πούμε αυτό. Δεν μπορούμε. Λοιπόν, το «μέχρι θανάτου» θα πει να φτάσεις μέχρι τον μαρτυρικό θάνατο. Και το άλλο θα πει, η άλλη έννοια, ότι θα παλεύεις με τους δαίμονες μέχρι που να πεθάνεις. Δηλαδή, μέχρι που να τελειώσει η ζωή σου. Δηλαδή, να προκληθεί ο θάνατός σου.

Ακόμη, ότι πρέπει μέχρι που να πεθάνει να πολεμάει τους δαίμονες. Και όταν λέμε «και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν», τι εννοούμε; Είδαμε τον χώρο του πειρασμού, τον είδαμε τόσην ώρα, γι' αυτό μιλούσαμε. Και όταν λοιπόν λέμε «μη εισενέγκης», μη μας φέρεις. Φέρω εις, φέρω εις, δηλαδή οδηγώ, ανάγω ή επιτρέπω, αν θέλετε, ή παραχωρώ, ή κατ' ευδοκίαν ή κατά παραχώρησιν. Μη μας φέρεις εις τον χώρον του πειρασμού και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν.

Το «εισενέγκης» είναι ταυτόσημο με το «ανήχθη», που λέει «ανάγω», που λέει ο Ματθαίος, ότι ανήχθη υπό του Πνεύματος, οδηγήθηκε υπό του Πνεύματος ο Κύριος για να πειραστεί, δηλαδή να δοκιμαστεί, να μπει σε δοκιμασία από τον διάβολο. Πειρασθήναι υπό του διαβόλου. Αυτό λοιπόν το «εισενέγκης» είναι αντίστοιχο με το «ανήχθη». Προσέξτε εδώ κάτι που είναι αντιφατικό για μια στιγμή. Το Πνεύμα το Άγιο οδηγεί τον Χριστό να πειραστεί, όπως και κάθε πιστόν. Πώς τώρα ζητούμε εμείς να μη μας οδηγήσει το Πνεύμα το Άγιο εις τον πειρασμό; Πώς γίνεται; Ο Θεός οδηγεί σε πειρασμό;

Όχι, αλλά και ασφαλώς ναι. Θα μου πείτε, καταρχήν βέβαια λέει η Γραφή ότι ο Θεός είναι απείραστος κακών και πειράζει ουδένα, λέει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος. Έχετε λίγο υπομονή και θα το ιδείτε. Λέει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής ότι ο πειρασμός έχει διττόν χαρακτήρα, διπλούς δηλαδή. Να σας το διαβάσω: «Και ο πειρασμός διττός», λέγει ο Άγιος Πατήρ, «ο μεν ενήδονος, ο δε επώδυνος». Να σας πω και την ορθογραφία: ενήδονος, το «η» με ήτα. Αυτός που οδηγεί στην ηδονή. Ο επώδυνος, αυτός που οδηγεί ή έχει

το δική, συγγνώμη, έχει. περιέχει την οδύνη, τον πόνο. Το πρώτο λοιπόν, ενήδονος, έχει μέσα του την ηδονή. Το άλλο, ο άλλος πειρασμός, αφού είναι διπλός, έχει την οδύνη. Δηλαδή είναι οδυνηρός, οδυνηρός, πονάς. «Και ο μεν εκούσιος και γεννήτωρ παθών». Και ο μεν, ο ένας λέει. Ποιος; Ο ενήδονος, αυτός ο οποίος ζητάει την ηδονή, την ηδονή, την ηδονή σε όλο της το φάσμα, από το γενετήσιο έως το φαγητό, έως ό,τι γεννάει την ηδονή στον άνθρωπο. Αυτός, λέγει, είναι θεληματικός, τον θέλει ο άνθρωπος, και γεννήτωρ παθών.

Γεννάει τα πάθη. «Ο δε ακούσιος», ο δε, δηλαδή ο άλλος. Ποιος; Ο επώδυνος. Αυτός, λέγει, είναι ακούσιος, μη θεληματικός, γιατί ποιος στέλνει τον πόνο; Του έρχεται. Ποιος στέλνει τον πόνο; Του έρχεται. «Και αναιρέτης παθών», και αφαιρεί τα πάθη. Ένα μικρό παραδειγματάκι. Όταν θέλω να ικανοποιήσω κάποιο πάθος μου, φαΐ, γενετήσιο, ό,τι είναι, απολαμβάνω αυτό το οποίο θέλω. Συνεπώς, μέσα στην ενάσκηση του πειρασμού απολαμβάνω την ηδονή. Την ώρα που πονάω, μπορώ να ασκήσω την αναζήτηση της ηδονής;

Δύνατ' εγώ; Παρ' δύνατ'. Απολαμβάνω κάτι ηδονιστικό και έρχονται και μου λένε «Πέθανε ο πατέρας σου». Θα συνεχίσω να αναζητώ την ηδονή; Έσβησε, έσβησε, πράγματι. Δηλαδή έσβησε το πάθος, έσβησε αμέσως. Ωστόσο, όντως, εδώ ο επώδυνος πειρασμός είναι, όπως λέει ο Άγιος Μάξιμος, αναιρέτης των παθών. Αναιρεί τα πάθη, τα παίρνει, τα σηκώνει τα πάθη. «Τον μεν ουν εκούσιον φεύγειν χρη». Τον μεν λοιπόν θεληματικό, τον ενήδονον πειρασμό, πρέπει να τον αποφεύγουμε. Γι' αυτό λέμε, γι' αυτό λέμε

«μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν», πειρασμόν ο οποίος μπορεί να μας οδηγήσει στο χάλασμα της ψυχής μας. Πόσες φορές θέλουμε την αμαρτία, την ποθούμε, την επιθυμούμε. Κύριε, μην επιτρέψεις να φτάσουμε εκεί. «Τον δε ακούσιον απεύχεσθαι μεν διά την ασθένειαν ημών, επελθόντα δε υπομένειν γενναίως ως καθαρτήριον». Τον άλλον πειρασμό, βεβαίως, λέγει, τον απευχόμεθα, ακούσιον. Έρχεται ο άλλος και μου δημιουργεί πειρασμό, μου λέει «θα σου σπάσω τα μούτρα», και εγώ τώρα εδώ μπαίνω στον πειρασμό. Τι, να θυμώσω; Αυτός είναι ακούσιος. Δεν είναι θεληματικός πειρασμός. Δεν τον δημιούργησες εσύ.

Αυτόν, αν εσύ δείξεις υπομονή, πραότητα, τον ενίκησες και δοξάζεσαι. Αλλά επειδή έχουμε αδύναμη φύση, γι' αυτό ζητούμε, αν είναι δυνατόν, κι αυτός ο πειρασμός να μην έρθει. Πέστε μου, όταν ο Χριστός έλεγε «Νυν εδοξάσθη ο Υιός του ανθρώπου», το λέγει σε κάποιους Έλληνες που τον εζήτησαν. Ξέρετε τι εννοούσε δόξα Του; Τον Σταυρό. Τι ζητάει ο Κύριος; «Πάτερ μου, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτός ο πειρασμός», δηλαδή αυτή η δοκιμασία. «Όχι όπως θέλω εγώ, όπως θέλεις εσύ». Εδώ μας δίδαξε ο Κύριος ότι Εκείνος μεν δεν ήτο ασθενής. Να, κοιτάξτε όμως τι λέει ο Άγιος Μάξιμος:

«Τον μεν εκούσιον φεύγειν, τον δε ακούσιον απεύχεσθαι μεν διά την ασθένειαν ημών». Δεν ξέρουμε να τα βγάζουμε πέρα. Ο Κύριος έβγαλε πέρα τον πειρασμό του Σταυρού και στον Σταυρό μίλησε καλά επάνω και συγχώρησε τους σταυρωτάς Του. Εγώ μπορώ; Θα ζητούσα λοιπόν και τον άλλον πειρασμό να μην τον έχω, και τον άλλον, τον επώδυνο, τον οδυνηρόν. Εάν όμως μέτρησε τις δυνάμεις μου ο Θεός και επιτρέψει να έρθει, θα αγωνιστώ. Και τότε αυτός ο πειρασμός θα είναι εκείνος που θα με δοξάσει. Είναι ο πειρασμός των Αγίων και των Μαρτύρων. Περί αυτού του πειρασμού ομιλεί ο Άγιος Κύριλλος.

Όπως βλέπω την ώρα, δεν έχουμε καιρό να μιλήσουμε, αλλά εδώ είδαμε αυτούς τους δύο πειρασμούς. Και όταν λέμε «μη εισενέγκης», δεν εννοούμε τον πειρασμό των Αγίων, που θα μας δοξάσει, αλλά τον πειρασμό που είναι από τα πάθη μας και τις επιθυμίες μας. Έτσι, βέβαια, ο Θεός δεν μας βάζει να αμαρτήσουμε, αλλά ο πειρασμός είναι μέσα μας. Ποιος; Ο ενήδονος πειρασμός. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ιάκωβος. Τώρα θα μιλήσουμε για τον ενήδονον πειρασμό, λέει ο Άγιος Ιάκωβος, και τώρα θα καταλάβουμε τη συμφωνία των επιμέρους χωρίων της Αγίας Γραφής. Άλλοτε να επιδιώκω και άλλοτε να μην επιδιώκω.

«Μηδείς πειραζόμενος λεγέτω ότι από Θεού πειράζομαι». Κανείς, όταν πειράζεται, να μη λέγει ότι ο Θεός με πειράζει. «Ο γαρ Θεός απείραστός εστι κακών, πειράζει δε αυτός ουδένα». Γιατί, λέει, ο Θεός είναι απείραστος από κακά. Δεν πειράζει ουδένα. Ποιον πειρασμόν; Τον πειρασμόν των παθών. Στον άλλο πειρασμό, προτρέχω λίγο, το αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος: «Επείρασας ημάς», μας εδοκίμασες, λέει, «και εξήγαγες ημάς εις αναψυχήν». Καταπληκτικό! Ποια είναι η καθαρτική αναψυχή; Η Βασιλεία του Θεού. Είναι ο ύμνος των μαρτύρων.

Συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος: «Έκαστος δε πειράζεται υπό της ιδίας επιθυμίας». Είδατε; Υπό της ιδίας επιθυμίας, από τα ίδια του τα πάθη, «εξελκόμενος και δελεαζόμενος». Εξέλκω, τραβάω, βγάζω έξω. Δεν θέλω να αμαρτήσω. «Έλα εδώ, θα σε βγάλω εγώ έξω». Έρχεται ο φίλος και μου λέει «πάμε έναν περίπατο». Δεν θέλω, γιατί ξέρω πού θα πάνε. Μα δεν θέλω. Με τραβάει να με βγάλει έξω. «Και δελεαζόμενος», δηλαδή το δέλεαρ. Τι είναι; Το δόλωμα. Δολώνεται ο άνθρωπος. Σου δίνει ηδονή ο άλλος, αμέσως πέφτεις. «Είτα η επιθυμία συλλαβούσα αποκύει αμαρτίαν».

Η συλληφθείσα επιθυμία, δηλαδή που μέσα στην καρδιά μου γίνεται η σύλληψη της επιθυμίας, τότε αυτό γεννάει τον θάνατο. «Μη πλανάσθε, αδελφοί μου αγαπητοί», λέει ο Άγιος Ιάκωβος. «Πάσα δόσις αγαθή και παν δώρημα τέλειον άνωθέν εστι καταβαίνον από του Πατρός των φώτων, παρ' ω ουκ ένι παραλλαγή ή τροπής αποσκίασμα». Υπάρχει αγαθότης. Μέσα μας είναι ο πειρασμός. Με αυτόν τον μέσα μας πειρασμό παρακαλάμε τώρα τον Θεό να μας απαλλάξει, γιατί μόνοι μας δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα. Αλλά το θέμα είναι ακόμη πολύ μεγάλο και, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.